Author: admin_shaman

Чи нэг үзээд орхиоч” гэжээ. Удган ч хэнгэрэгээ аваад бөолж бөөлж дуусаад ахдаа ингэж хэлж гэнэ. Таны хөөрөг тахилгатай хоёр уулын дунд урсаж байгаа нэгэн жаахан горхины цаад биед хэвтэж байна. Сая би авчирах гээд дийлсэнгүй. Эрдэнийн чулуугаар бүтсэн болохоор их хүнд юм. Харин авчрах гэж байгаад алдаад тамхийг нь асгачихлаа. Та маргааш өглөө мал бэлчихээс өмнө очиж аваарай. Таныг таниг гэж бодоод би тэмдэг тавьчихсан байгаа шүү гэжээ Шарав-Осор гуай ч өглөө эртлэн босоод өнөөх хэлсэн газраар нь сажилж явтал нэг шарилжны оройд муудаж гандсан хив хадагны тасархай хийсэж байх юм гэнэ. Энэ л таних тэмдэг нь байх гэж бодоод очтол горхины цаад биед гэрийн буурийн чинээ газар хоёр амьтан хүч үзэн ач тач ноцолдсон бололтой л хамаг өвс нь налчихсан байсан аж. Тэгтэл тэнд хөөрөг нь толгойгүй хэвтэж байж л дээ. Хөөрөгнийх нь толгой тэрүүхэн тэнд бас хэвтэж байх юм гэнэ. Тэр хоёрын хооронд тамхи нь могой шиг мушгирч тахиралдаад асгарчихсан байсан гэнэ. Тэгж хөөргөө олоод дүү удганыхаа эрдэмд ихэд биширсэн гэдэг.

 

Монгол Буриад бөөгийн язгуурт томоохон өөрчлөлт хийж, монгол бөөгийн байгууллагыг хөгжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулсан зүтгэлтэн бол Б.Ж.Цырендоржаев билээ. Түүний зүтгэл, тэмцэл монгол бөөгийн олон зүтгэлтэнгүүдэд үлгэр жишээ болон тодордог. Бөөгийн төлөө бодит зүйл хийж чадсан зүтгэлтэнээр түүнийг нэрлэж болно. Бөөгийн түүхэнд анх удаа бөөгийн ордонг босгосон түүний гавьяг бахархан дуурсахад таатай байна.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Бөөгийн “Тэнгэр” шашны байгууллагын ерөнхий дарга Б.Ж.Цырендоржаевыг хүлээн авч уулзаж санал солилцсон билээ. Энэ удаа МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, ДЦХ-н гишүүд, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн улган Б.Анхмаа, Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн удган Болортунгалаг нар байлцаж сонирхосон сэдвээр ярилцаж санал бодлоо солилцлоо.
ОХУ-ын Буриад Улсын Ерөнхийлөгчийн бөөгийн асуудал хариуцсан Зөвлөлийн гишүүн, Бөөгийн “Тэнгэр” шашны байгууллагын ерөнхий дарга Б.Ж.Цырендоржаев Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Нарангэрэлийн онгодын өргөөнд зочилж, монгол бөөгийн хөгжлийн чиг ханлагын талаар ярилцаж, монгол бөөгийн онгодын өргөөний байдалтай танилцлаа.
МБНЭ болон Буриад бөөгийн хамтарсан тахилгыг Буриадын болон Монголын нутагт хамтран зохион байгуулах талаар санал нэгдэж зөвшилцлөө.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан 2022 оны 5 дугаар саын 27-нд болох Нэгдсэн тахилгад ОХУ-ын Буриадын бөөгийн “Тэнгэр” шашны байгууллагаас төлөөлөгч оролцуулахыг албан ёсоор урилаа.
Ажлын уулзалтын дараа ОХУ-ын Буриад Улсын Ерөнхийлөгчийн бөөгийн асуудал хариуцсан Зөвлөлийн гишүүн, Бөөгийн “Тэнгэр” шашны байгууллагын ерөнхий дарга Б.Ж.Цырендоржаевыг хүндэтгэн оройн зоог барилаа.

Дараа нь халимагт очиходоо хоёр удаа уулзсан байдаг. Тэнгэр үзлийн талаар түүний туурвисан бүтээл халимагт энэ талаар гарсан цөөн номны нэг билээ. Тиймээс Халимагт очихдоо МБНЭ-ийн мөнх тэнгэрийн төлөө медалиар шагнаж байсан.
Одоо тэрээр монгол уламжлалт соёлын өвийг сурталчилахад анхаарлаа чиглүүлж байгаа билээ.
Монголд ирсэн өдрүүдэд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Басан Захаровичтай уулзаж санал бодлоо солилцож, буцахад нь үдэж өглөө.

 

Харь орны энгийн нэгэн залуу чухам яагаад эх орон, түүх соёлд минь ингэтлээ татагдан шимтэх болов гэдэг сэтгүүлч миний сонирхлыг ч бас татаж байлаа.Тэр бол Луйзиана мужид амьдардаг 23 настай оюутан залуу болох Дастин Трилл Ноэль юм.Ингээд түүнтэй хийсэн сонирхолтой ярилцлагыг хүргэж байна.
-Сайн байна уу.Юуны өмнө өөрийгөө танилцуулаач?
-Сайн байна уу.Намайг Дастин Трилл Ноэль гэдэг.Одоогоор Луйзианагийн их сургуульд дизайн, кино урлагийн чиглэлээр суралцаж байгаа, ирэх тавдугаар сард төгсөнө.Сургуулиа төгссөний дараа Монголд руу аялаж бас гайхалтай кино хийх боломж олдоно гэж найдаж байна.Надад монгол үндэсний хөөмий, морин хуур үнэхээр их таалагддаг.Басхүү Чингис хааныг агуу баатар байсан гэж боддог бөгөөд түүний талаар судлах дуртай.
-Хэзээнээс эхэлж Монголын тухай сонирхон судлах болсон бэ?
-Би Монголд очиж байгаагүй л дээ.Хоёр жилийн өмнө би нэг ч монгол хүнийг таньдаггүй байсан.Харин одоо фэйсбүүкээр маш олон монгол найзтай болсон.Хамгийн анх 11 настайдаа Чингис, Хубилай хааны тухай номноос уншиж байлаа.Хэдийгээр зарим ном зохиолд түүнийг зүгээр л зэрлэг дээрэмчин байсан мэтээр дүрсэлдэг ч дэлхийн талыг байлдан дагуулж явсан дайчин нэг муу дээрэмчин эр байсан гэдэгт би итгээгүй.Ингээд би түүний тухай сонирхон судлах болсноор Монголыг сонирхож, ихээхэн татагдах болсон.Үүнээс гадна би Америкт төрж өссөн Индиан гаралтай африк америк хүн.Эрт цагт өвөг дээдэс минь Азиас нүүдэллэн Аляскийн хойгоор Америкт ирж суурьшсан гэж үздэг.Харин Индиан Тува хоёр гарал үүсэл нэгтэй бөгөөд Тува нь өөрөө Монголын нэг салбар аймаг.Иймээс би өөрийгөө Монгол цустай гэж боддог.

-Таныг монгол хэл бас сурч байгаа гэж сонссон.Бие дааж сурсан уу?
-Тиймээ, нэг жил орчим бие даан судалж байна даа.Саяханаас фэйсбүүкээр олон монгол найзтай болсон.Тэд маань надад маш их тусалдаг.
-Монгол хэл сурахад юу нь сайхан, бас юу нь бэрхшээлтэй санагдаж байна вэ?
-Дэлхийн хүн амын цөөхөн хэсэг ярьдаг энэ гайхалтай хэлийг сурна гэдэг үнэхээр сайхан.Миний хувьд монгол хэлийг сурснаар харилцааны нэгэн том зэвсэгтэй болж байгаа гэж бодож байна даа.Манай их авгуудын нэг уугуул африк америк гаралтай хүн байсан бөгөөд Дэлхийн II дайны үед тулалдаж явсан.Авга маань Луйзианагаас гаралтай учраас францаар бас ярьдаг байлаа.Луйзианачуудын нэг уугуул хэл нь франц юм шүү дээ.Тиймээс тэр шаардлагатай үед ганцаараа орчуулга хийж хүмүүст ойлголцоход нь тусалж маш олон үүрэг даалгаврыг амжилттай гүйцэтгэж, олон ч хүний амийг аварсан гэж манайхан ярьдаг.Хэзээ нэг өдөр надад ч бас ийм завшаан олдох юм бол Монгол-Америкийн хооронд дахь дипломат харилцаанд хувьд нэмрээ оруулж, авга ахынхаа үйл хэргийг үргэлжлүүлнэ гэж боддог шүү.Гэхдээ монгол хэл бусад хэлээс хамаагүй хэцүү.Их олон нөхцөл, дагавартай.Заримдаа бүр математикийн хүнд хичээл үзэж байгаа юм шиг санагддаг.Бас нутаг нутгийн аялга өөр учраас зарим хүмүүс миний яриаг ойлгож, зарим нь ойлгохгүй байх жишээний. /инээв/
-Сая таны хөөмийлөхийг сонслоо.Монгол хүн бүр хөөмийлж чаддаггүй.Амьсгалын хуваарилалтаас эхлээд их хэцүү шүү дээ.Та яаж сурсан юм бэ?
-Өөрөө өөртөө л багшилсан гэх үү дээ.Нэг жилийн турш өдөр бүр дасгал хийхдээ, боксоор хичээллэж байхдаа гээд л боломж олдвол хөөмийн аялгууг сонсдог байлаа, бас дагаж хийх гэж хичээнэ.Голдуу монгол болон тува хөөмийчдийг сонсдог.Энэ бүхний эцэст би хөөмийлж эхэлсэн шүү.Цаашдаа илүү ихийг сурна.
-Монгол хөгжим, хөөмий сонсоход ямар мэдрэмж төрдөг вэ?
-Тэрхэн мөчид газар дэлхий эргэхгүйгээр зогсчихож байгаа юм шиг, харанхуй шөнө тэнгэрт буй оддыг ширтэж буй мэт, өглөө нар мандсаны дараа тэнгэр ягааран улаарахыг ажиж буй мэт тийм л мэдрэмж төрдөг.Миний дотор тийм л төсөөлөл буудаг даа.Хамгийн гол нь би гайхалтай амар амгаланг мэдэрдэг.Хөөмий, монгол хөгжим сонсох үед байгаль дэлхий чихэнд минь аялгуулж, намайг тайвшруулж байгаа юм шиг нэг л сайхан байдаг.Стрессдэж, бухимдсан үедээ хөөмий юмуу, монгол ардын дуу сонсохоор аяндаа л тайвширна.
-Хамгийн их дуртай монгол дуугаа нэрлээч, яагаад энэ дуунд дуртай вэ?
-Би Тува, Халимаг, Буриад, Монгол үндэстнүүдийн бүхий л дуунд дуртай. Эдгээрээс Тувагийн дуучин Сайдаш Монгушийн дуулсан “Өдүгэн Тайга” , “Huun Huur-tu” хамтлагийн “Orphans Lament”, Буриад ардын дуу “Алтаргана”, “Миний буриад”, “Таван хасаг”, Монголоос Төрмандахын “Зүүдэн бороо”, Жавхлангийн “Алсад суугаа ээж”, Монгол ардын дуу “Дүүриймаа”, “Торгууд нутаг”, халимагаас Окна Цасхан Замын “Edjin Duun” зэрэгт хамгийн их дуртай.
-Хэзээ хамгийн анх монгол хүнтэй уулзаж байв, ямар сэтгэгдэл төрсөн бэ?
-Хамгийн анх Батболд, Мөнхбилэг гээд хоёр залуутай уулзаж байсан.Анх Батболд Чикагогоос надтай уулзахын тулд машинаар ирж байсан гээч.Энэ чинь бараг л Америкийн нэг захаас нөгөө зах хүрч байна гэсэн үг шүү дээ.Тэр холоос ирэхдээ надад бууз авчирч өгч билээ.Үнэхээр сайхан санагдсан.Бид хамтдаа Монголын тухай ярилцаж, олон ч дуу дуулсан.Намайг “Миний аав адуучин” дууг дуулахад аавыгаа саналаа гэж ярьж байсан.Батболд аавтайгаа нэлээд хэдэн жил уулзаагүй юм билээ.Бидний уулзалтаас хойш тэр гэрийнхээ тухай их бодсон гэж ярьсан.
Мөнхбилэгийн хувьд Монгол руу буцахынхаа өмнөхөн Техасаас над дээр ирж уулзаж байсан.Ирэхдээ ааруул авчирч өгөөд, монголын төрийн далбааны өмнө хамтдаа зургаа татуулж байсан даа.Бас надад хэрхэн хөөрөг солилцож мэнд мэдэх тухай зааж өгсөнд нь баярладаг.Тэр ээжтэй минь уулзаж хүүгээ сайн өсгөж хүмүүжүүлсэнд баярласнаа илэрхийлсэн гээд боддоо.Монголчууд миний урьд өмнө нь уулзаж байсан Ази хүмүүсээс тэс өөр юм шиг санагдсан.Тэд танихгүй нэгэнд хүртэл нөхөрсөг ханддаг.

-Монгол хүний ямар зан чанар хамгийн их таалагддаг вэ?
-Тэд үнэхээр найрсаг, өгөөмөр хүмүүс.Хүнээс юм асуухаасаа өмнө хүнд юугаар тусалж чадах вэ, өөрийн мэддэг юуг хуваалцаж болох вэ гэж үргэлж боддог.Үүнээс гадна хэцүү бүхнийг даван туулах чадварыг нь би хамгийн их үнэлж, хүндэлдэг.Наанадаж Монголын тэр хүйтэн өвлийг бодоход, цаанадаж эх орноо дахин хүчирхэг улс болгох гэсэн тэдний сэтгэл зүрх, эх орныхоо төлөө бууж өгдөггүй тэр тэмцэл нь үнэхээр гайхалтай.Би энэ тал дээр тэднийг чин сэтгэлээсээ дэмждэг.Хамаг Монголыг ч бас дэмжиж байгаа.Зарим хүмүүс Монгол гэхээр халх, халимаг, буриад гэх мэт салгаж ойлгох гээд байдаг.Харин би тэднийг энэ сайхан нутгаа хүчирхэгжүүлж, хамтдаа байгаасай гэж хүсдэг.Тэгээд ч тэд үүнийг хийж чадна гэдэгт бат итгэдэг.Учир нь би өмнө нь хэзээ ч зорилгоосоо няцаж, бууж өгч байгаа Монгол хүнийг хараагүй.Мохошгүй зориг, няцашгүй зан чанар бүр эртнээс л тэдний цусанд шингэсэн.Би ч өөрөө ийм зантай болохоор Монголчуудын энэ зан чанар маш их таалагддаг.
-Онлайнаар найз болсон монгол хүмүүс хэр тусалдаг вэ?
-Тэд маань надад цаг үргэлж тусалж байдаг.Хэдийгээр бид зөвхөн фэйсбүүкээр харилцдаг боловч тэд миний амьдралд тохиолдсон нэгэн том аз завшаан юм.Учир нь би энэ бүхнийг нэг ч монгол хүн таньдаггүй байхдаа хийж эхэлсэн.Гэтэл тэд одоо намайг дэмжиж байна.Хүмүүс намайг дэмжиж, тусалж байгааг мэдрэх тэр мэдрэмж хамгийн сайхан нь.Бас тэд миний сэтгэлд ойр санагддаг учраас надтай ярилцах хүмүүс хэзээд байдаг.Ярилцах үедээ би тэдний сэтгэлд хадгалагдаж буй сайн сайхныг олж хардаг.
-Монголд ирвэл хамгийн түрүүнд юу хийж, хаашаа явахыг хүсдэг вэ?
-Очиж үзэхийг хүссэн маш олон газар байна.Сүхбаатарын талбай, Цонжин Болдогоос эхлээд цаатан хүмүүс дээр хүртэл очиж үзэхийг хүсдэг.Түүнчлэн өөртөө таарсан сайхан монгол дээл өмсч, морин хууртай ч болно.Мөн Монгол хүмүүстэй хийсэн сонирхолтой бичлэгээ эргэж ирээд эндэхийн хүмүүст үзүүлнэ дээ.Үүнээс гадна би тал нутагт очиж эрх дураараа сайхан хөөмийлөхийг хамгийн их хүсч байна.Өндөр настай хүмүүстэй уулзаж Монгол дуу дуулж өгч баярлуулах юмсан гэж их боддог доо.Мөн надад Сувд гээд хөөрхөн дүү бий.Түүний ээж бараг л намайг өргөж авсан гэхэд болно доо /инээв/.Тиймээс Монголд очоод тэдэнтэйгээ заавал уулзана.
-Таны зурагнуудаас харахад Монгол малгай, Монгол улсын төрийн далбаа, бэлэг дурсгалын зүйл их харагдлаа.Эдгээрийг хаанаас олж авсан бэ?
-Зарим нэг найзууд маань Монголоос явуулсан даа.Тэднийг би ихэвчлэн фэйсбүүкийн нэрээр нь дууддаг юм.
-Олон монгол хүн таныг ойлгож, хүсэл тэмүүллийг тань дэмжиж байгаа.Харин таны гэр бүл, найз нөхөд болон бусад америк хүмүүс үүнийг хэрхэн хүлээж авдаг вэ?
-Би энэ тал дээр нэлээд анзаарч харсан л даа.Би боскын хичээлээ заахдаа монгол хөгжим сонсдог.Ер нь дасгал сургуулилтаа хийж байхдаа ч монгол хөгжмөө сонсож л байдаг.Тэгсэн зарим шавь нар маань бас монгол хөгжим сонсдог болчихсон байна лээ.Учир нь эдгээр хөгжим тэдэнд анхаарлаа төвлөрүүлэхэд нь тусладаг гэж ярьж байсан.Надад ч бас тусалдаг.Харин гэрийнхэндээ Монголын тухай ярихаар их сонирхон сонсож, бахархаж байгаагаа хэлдэг шүү.Харамсалтай нь гэр бүлийнхэн болоод ихэнх америкчууд Монгол хаана байдгийг, зарим нь бүр Монголын тухай сонсоо ч үгүй байсан.Чингис хаан ч мөн гайхалтай удирдагч, ард түмнийхээ аж амьдрал, зан заншилд яг таг нийцсэн хууль журмыг бий болгож чадсан гэж боддог.Гэтэл энд түүнийг баатар гэхээсээ ердийн нэг дээрэмчин байсан мэтээр төсөөлдөг.Би энэ ойлголтыг засаж, Америкчуудад зөвөөр ойлгуулахыг хүсч байна.Сургуулиа төгсөж кино урлагт хөл тавьсныхаа дараа Чингис хааны бодит түүхийг харуулсан бүтээл туурвих төлөвлөгөөтэй байгаа.Магадгүй олон хүн миний энэ хүслийг үгүйсгэж болох юм, гэхдээ л оролдоод үзэх хэрэгтэй ш дээ.

Олон америкчууд энэ од, тэр алдартай хүн юу хийж, яаж явж байна вэ гэсэн шалдар булдар, хэрэггүй зүйлд анхаарлаа хандуулдаг.Харин би бүр багаасаа л дэлхий ертөнцийг сайнаар өөрчилж, хойч үедээ сайхан бүхнийг өвлүүлэхийг хүсдэг байлаа.Тиймдээ ч энэ зорилгодоо үнэнч байж Мартин Лютер Кингийн тухай их уншдаг байсан.Бодол хүчтэй, хамгийн гол нь хэзээ ч бууж өгөлгүй, зоригтой байхад болно гэдэгт би итгэдэг.Бас “Монголын нууц товчоо”-г уншаад хүмүүсийг байлдан дагуулахын тулд илднийхээ хүчийг, оюун билигтэйгээ хослуулж байж амжилтад хүрдэг юм байна гэдгийг ойлгосон.Номыг хавтсаар нь дүгнэнэ гэгчээр намайг африк америк гаралтай учраас зарим нь шүүмжилдэг.Дээрээс нь Америкийн өмнө зүгийнхэн арьс өнгөөр нэлээд гадуурхдаг болохоор энд өдөр бүр л өөрийнхөө төлөө тулаанд ордог гэх үү дээ.
-Таны амьдралын гол уриа юу вэ, ямар зарчим баримталдаг вэ?
-Хэдэн жилийн өмнө би ийм нэг шүлэг бичиж байсан юм.
“It is wise to cross the river that has never been crossed
It is better to love that which can never be lost
But most of all, the most that any human can ever do
Is to watch the Earth shake and know that you are the cause”.Үүнийг утгачилбал, чи өөрийнхөө амьдралын үнэ цэнийг мэдэрч, амьд яваа насандаа гайхалтай зүйлийг хийж бүтээж чадвал тэр зүйл чинь үүрд дурсагдаж үлдэнэ гэсэн санаа юм.Яг л Дамдины Сүхбаатар Монгол улсын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж, хувьсгалын үйл хэргийг гүйцэлдүүлж байсантай адил.
-Түүх судраас уншиж байхад хоногшиж үлдсэн хэсэг юмуу, эшлэлээсээ хуваалцаач?
-Миний хамгийн дуртай бөгөөд хийж байгаа зүйлстэй минь холбогддог нь “Тэнгэрээс од шүүрэх” гэсэн үг юм.Үүнийг хэлэх бүрт миний доторх хүнийг сэрээж, зоригжуулж байдаг.Өмнө хэлсэнчлэн би үргэлж бусдын боломжгүй гэснийг хийж бүтээх чадвартай нэгэн болохыг хүссээр ирсэн.Ямартай ч гараагаа зөв эхэлсэн гэж бодож байгаа шүү.
-Сонирхолтой ярилцлага өрнүүлсэн танд баярлалаа.Зорилгодоо хүрч, санасан бүхнээ сэтгэлчлэн бүтээхийг ерөөе.
-Баярлалаа.
Б.Саруул

Монгол улсын Үндсэн хууль, Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай, “шашин шүтэх, эс шүтэх тухай хуулийн тухай санал солилцсон юм. Төр, шашны үйл ажиллагаа тусдаа байх ёстойг заасан хуулиар шашны байгууллагууд төрийн байгууллагад бүртгүүлэх шаардлагатай бөгөөд шаардагдах бичиг баримтыг дэлгэрэнгүй хуульчилсан ч хэрэгжилттэй холбоотой нарийвчилсан журмыг орон нутгийн эрх баригчдын мэдэлд үлдээсэн. Аймгуудын бүртгэлийн журам харилцан адилгүй байх, бүртгэлийн үйл ажиллагаа тодорхойгүй байх, ажилтнууд нь ойр ойрхон солигдох, эсвэл шашны бүлгийн салбар бүрийг тусад нь бүртгүүлэх шаардлага зэргээс болж бүртгүүлэхэд хүндрэл бэрхшээлтэй тулгарч буй талаар зарим шашны бүлэг мэдээлсэн.
Шашны үйл ажиллагаа эрхлэх хүсэлтэй гадаадын иргэн шашны виз авах ёстой ба виз авахад хүндрэлтэй байдаг гэлээ.
АНУ-ын засгийн газрын ажилтнууд шашны эрх чөлөөний асуудлаар, тэр дундаа шашны байгууллагуудад тулгардаг виз, бүртгэлтэй холбоотой хүндрэлийн талаар Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал (НИТХ)зэрэг өндөртүвшний албаны хүмүүстэй уулзаж ярилцах бичиг өргөн барих асуудал хөндөж байлаа.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “Монгол дахь шашины Христ, католик, мусульман, будда, үнэн алдартны, Бахрайн шашины байгууллагууд олон талаар хөгжлийн өндөр тувшинд хүрсэн. Монгол улсад 1200 орчим сүм хийдтэй болж, хүчирхэг материалаг баазтай болсон байна. Харин монгол үндэсний тэнгэр үзэлт бөө мөргөл нь бие даан салангад хэлбэрээр явсаар анх удаа 2012 онд бөөгийн зарим байгууллагууд нэгдэж МБНЭ байгуулагдсан. Үндэсний тэнгэр үзэлт бөө мөргөлийн байгууллагууд нь хөгжлийн эхний шатанд шахуу яваа, өөрийн нэг ч байр савгүй, өөрсдийн идэвхитэй үйл ажиллагаанд суурьласан бие даасан хэлбэртэй ажиллаж байна. Тэгэхлээр бидний тулгарч байгаа бэрхшээлийн талаар ялгавартай зүйл их байна. Та бүхэн Шашны байгууллагын бүртгэл, үйл ажиллагаа эрхлэх хүсэлтэй гадаадын иргэн шашны виз зэрэг асуудал ярьж байхад бид өөрийн газартай болох, Бөө мөргөлийн музейтэй болох, өөрсдийн хурал, ярилцлагаа хийх байртай болох зэрэг бараг байгууллагын анхдагч асуудалаар санал гаргах жишээтэй байна. Тиймээс цаашид бид зөрөлдөх асуудал цөөнгүй гарна. Иймээс нийтлэг эрх ашиг дээр саналаа нэгтгэх асуудлыг дэвшүүлж байлаа. Мөн санал дэвшүүлэх баримт бичгүүдэд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан зөвхөн Дээд цэцийн хуралдааны шийдвэрээр баримт бичгүүдэд гарын үсэг зурж байх болно гэж шашины төлөөлөлүүдэд танилцууллаа.
Дараагийн уулзалтаа Ватиканы сумд хийхээр тохирлоо.

Үндсэн ажил болох Оюутолгойн ойжуулах нөхөн сэргээлтийн мод ургамал үржүүлгийн газар 5 хоног ажиллалаа. Гол ажил маань мод үржүүлэгт зориулсан хүлэмж, мананцар үүсгэх систем суулгаж байршуулах ажил байв.
Энэхүү бүтээн байгуулалтын зорилгот боломж нь нийт 11 хүлэмжинд жилд 100 аас 120 мянган мод үржүүлэх хүчин чадалтай бөгөөд 1 тэрбум мод тарих аяний хүрээнд ахин 4 иж бүрэн хүлэмж нэмж суулгасанаар жилдээ 200 аас 250 мянган модний үржүүлэх боломж бүрдэж байгаа юм.
Ингэснээр Оюунтолгойн орчимд болон Ханбогд сум, цаашлаад говийн бүсэд шаардлагатай хэрэгцээт модний нилээд хэсгийг хангах хүчин чадал бүрдэж байгаа болно.
Ийнхүү Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Мөнхчулуун өөрийн эрхэлсэн ажлын хүрээнд өмнийн говьд очиж их ажлын эхлэлээ тавиад иржээ.

 

1. Найзуудынхаа хаягийн жагсаалтыг ашигла (Friends list)

Хэрэв танд олон найз байгаа бол тэднийг хооронд нь ангилах боломжтой. Жишээ нь, их сургууль, ажил, гэр бүл, найзууд гэх мэтээр ангилж болно. Ингэснээр та дараа нь хайлт хийхэд амар байх болно.

2. Өөрийн мэдээллээ бусдаас нуух

Та өөрийн хувийн мэдээллээ хэнд үзүүлэх, юуг үзүүлэхээ шийдэх боломжтой. Ингэхийн тулд Privacy Settings – Profile Information цэсээр ороод About me-ын хойно байрлах тохиргоо руу ороорой. Хэрвээ зөвхөн найзууддаа үзүүлэх бол Only Friends, эсвэл хэсэгхэн бүлэг хүмүүст үзүүлэхгүй гэвэл Customize-г сонгох хэрэгтэй. Ингээд гарч ирэх нүүрний доорх нүдэнд нь тухайн хүний и-мейл эсвэл нэрийг бичээрэй.

3. Өөрийгөө хайлтын системээс устга

Мэдээж хэн нэгэн таны нэрийг хайлтын системээс хайгаад олчихдог, хэн хүссэн нь таны Facebook хаягийг мэдэх нь утгагүй. Тиймээс өөрийгөө хайлтын системд харуулахгүйн тулд та Privacy Settings – Search гэж ороод Everyone тохиргоог Only friends болгоорой. Ингэснээр зөвхөн найзууд тань таныг хайсан тохиолдолд Facebook тань гарч ирэх болно.

4. Өөрийгөө Google-ээс устга

Privacy Settings – Search гэж орохоор Public Search Results гэсний хойно Allow нүдийг чагталсан байгааг та олж харна. Энэ нь бусад хайлтын системээр таныг хайвал таны мэдээ, мэдээлэл гарч ирнэ гэсэн үг. Тиймээс өөрийгөө хамгаалах үүднээс тэр нүдний чагтыг арилгах хэрэгтэй.

5. Зураг, видеогоо нууцлах

Та өөрийн зурагнаас гадна бусад найзуудынхаа зурагнуудыг хүртэл нууцлах боломжтой. Найзуудын тань тавьсан ёс бус зурагнууд таныг эвгүй байдалд оруулж болох шүү дээ. Үүний тулд мөн Privacy Settings руу ороод Profile Information-г дар. Ингээд та хүссэн тохиргоогоо хийж болох юм.
Photos and Videos of Me, Posts by Me, Posts by Friends зэрэг тохиргоонуудыг тохируулснаар өөрийн болоод өрөөлийн оруулсан зурагнуудыг зохицуулах боломжтой болно.

6. Фото цомгоо хамгаал

Фото цомгоо бүх хүмүүст харуулахыг хүсэхгүй бол Photo Albums руу орж тохируулга хийгээрэй.

7. Ёс бус хүмүүсээс өөрийгөө хамгаал

Хэрвээ хэн нэг хүн таны зурагнууд дээр элдэв янзын сэтгэгдэл /коммент/ бичиж, ёс бус авир гаргах аваас тэрхүү хүмүүсийг таны Facebook рүү орох эрхийг нь хаах буюу ямар ч тохиолдолд тэр хүн таны Facebook-т дахин элдэв янзын юм бичиж чадахгүй болгож болно.

Ингэхийн тулд Privacy Settings рүү ороод Block List-ыг дар. Ингээд та гарч ирэх нүүрэнд тухайн хүний и-мейл хаяг, нэрийг нь бичихэд л болно.

СУИС-ийн төгсөх курсийн оюутан, залуухан найруулагч Бат-Эрдэнийн “Хайрлах хүч” УСК-д зургийн даргаар ажиллаад дөнгөж дууслаа. Мөн Монголын эмэгтэйчүүдийн холбоо, “U Film”-ын хамтын бүтээл С.Удвал ахайтны бодит түүхээс сэдэвлэсэн “Улаан цэцэг” МУСК-д зургийн дарга болон С.Удвал гуайн аавын дүрийг бүтээлээ. Кино маань өнөөдөр нээнэ.
-Өөрөө дүр бүтээхгүйгээр зургийн даргаар ажиллах ямар байдаг вэ?
-Зургийн даргын ажилдаа дуртай, кино бүтэхэд чухал роль шүү дээ. Киноны орчин, цаг үеийг зураач нар бүтээж, зургийн дарга нар бодит болгодог. Зарим хүмүүс зургийн дарга бол боолын ажил гэдэг л дээ, үүнд жаахан эгдүү хүрдэг юм.
-Зургийн даргын ажил нэлээд судалгаа, мэдрэмж шаарддаг уу?
-Тэгэлгүй яахав, зохиолоо маш сайн уншаад найруулагч, оператор, зураач нартайгаа нягт холбоотой ажиллана. Жишээлбэл, “Улаан цэцэг” МУСК-д 1928-1990 оны үйл явдал гардаг. Тэр он цаг ямар байсныг маш богино хугацаанд харуулна. Түүнийг маш тодорхой харуулж, хүмүүст ойлголт өгөхийн тулд зургийн дарга сайн ажиллах хэрэгтэй. 1928 онд С.Удвал дарга есөн настай байхад ямар гэрт амьдарч, тухайн үеийн даргын өрөө гээд л тэр бүхнийг бүрдүүлэхэд мэдрэмж чухал. Миний хувьд болж өгвөл зэрэглэл өндөр, энэ цаг үед ховорхон объектуудыг сонгодог. Улс төртэй холбоотой кино байхад улс төрийнхөн хаана уулзах боломжтой вэ гээд л харна даа.
-“Улаан цэцэг” МУСК-д хэдий хугацаанд ажиллав?
-Хоёр жилийн өмнө Г.Ундармаа эгч зургийн даргаар ажиллах санал тавьсан. Энэ бол миний зургийн даргаар ажилласан анхны түүхэн кино. Цар тахлын улмаас хойшилж өнгөрсөн намраас зураг авалтаа эхэлж, одоо ард түмэндээ хүрэх гээд догдолж байна. Шинэ цагийн залууст С.Удвал гэж ямар хүн байсныг үзүүлэх гэж байгаадаа их догдолж байна. Энэ кинонд ажиллаж байхдаа С.Удвал гуай их ажлын хажуугаар хэзээ нь уран бүтээлээ туурвиж, үр хүүхдүүдээ өсгөж, гадагшаа томилолтоор явдаг байсан юм бол оо гэж гайхсан.
-Бас энэ цагийн хит “37-р точка” УСК-д зургийн даргаар ажилласан шүү дээ…
-Тийм ээ, бас л шандас сорьсон уран бүтээл байсан. Цаг үеийн байдлыг харуулахаар объектоо олох, “Фантастик” продакшны залуус маш дайчин, шаргуу ажилладаг. Одоо уран бүтээлээ харахад гоё байдаг. “37-р точка” УСК зургийн дарга гэдэг нэрийг маань илүү тамгалж өгсөн.
-Өөрөө тоглохгүй байсан юм уу?
-Тодорхой хэмжээний дүр байсан байх л даа. Нэг зургаас нөгөө зургийн хооронд объектуудаа бэлтгэх ажил маш их байсан. Тэр дунд жүжиглэх боломжгүй, жүжиглэж байхдаа дараагийн объектоо бодно шүү дээ (инээв).
-Одоо ямар уран бүтээлд зургийн даргаар ажиллах гэж байна?
-Би зөвхөн “Фантастик”, “U Film” ч юмуу зэрэглэл, карьер өндөртэй продакшнуудтай хамтарч ажилладаггүй. Хэн ч мэдэхгүй хэрнээ тэр киног хүнд таниулахын төлөө шинэ найруулагч залууст туслахын тулд зургийн даргаар явдаг. Дараагийн уран бүтээлийн санал ирчихсэн. Залуу найруулагч Давкагийн Хөвсгөл аймгийн эмнэлгийн байгууллагын 90 жилийн ойд зориулсан “Анагаагч” УСК-д ерөнхий зөвлөх, эмчийн дүрд тоглоно. Надад эмчийн дүр өгсөнд их гайхсан. Сахлаа л авах нь дээ (инээв).
-Та сүүлийн үед фитнессээр хичээллээд, үс сахлаа ургуулах боллоо. Ямар нэгэн дүрийн зорилго бий юү?
-Тоочиглосон дүр байна. Найруулагч Б.Тамир “Жингээ хас, үс сахлаа ургуул” гэдэг даалгавар өгсөн. Уран бүтээлч хүн дүрдээ дурлах ёстой, би дүрдээ дурлаад хичээж байгаа.
-Хөл хорионы үед эрүүл хооллож, жингээ хасахаар шийдэв үү?
-Өмнө нь би жингээ хасах тухай огт боддоггүй байлаа. Нэг өдөр эхнэр маань МУГТ Г.Угалзцэцэгийн “Хэвлийгээрээ инээмсэглэе” ангид хамт бүртгүүлчихсэн байсан. “Өнөөдрөөс бэлтгэл хийх гэж байгаа, намайг хүргээх өгчих” гэсэн. Би ч хүргэж өгчихөөд явах гэтэл хувцас бэлтгэсэн, хамт орно гэснээр анх удаа хичээлдээ орж хөлс, нулимсандаа холилдоод л гарч ирсэн (инээв). Угалзцэцэг манай найз болохоор шантрахаас ичээд долоон хоног таслалгүй хичээлдээ явсан. Гэтэл долоо хоногийн дотор хоёр кг жин хасчихсан байсан. Урамшаад хичээллэж байтал “Нийслэл хүүхэн” УСК-ны санал ирсэн юм. 20 гаруй кг жин хасч сүүлийн үед “Ган” спорт төвийн гишүүн болж, илүүдэл жингээ хасмаар л байна. Миний дараагийн зорилго фит биетэй болж ирэх жилийн Фитнесс тамирчдын улсын аваргад өөрийгөө сорих юм. Би тарган байж үзсэн, одоо эрүүл байвал ямар байдгийг залуустаа, үр хүүхдүүддээ үлгэрлэмээр байна. Ямар ч байсан 50 нас хүрэхэд эрүүл чийрэг бие, амьдралын хэв маягтай болчихно.
-“Овжин охид”-ын Сампил их намба сууж ээ дээ…
-(Инээв). Хүн 40 нас гарахаараа бодол санаа, төлөвшил их өөр болдог юм байна. 25 хүртэл өөрийнхөөрөө, аав ээжийнхээ чихнээс хонх уяад “Ганц л амьдарна” гэдэг уриатай байлаа. 35 хүртэл буурь суугаад ч байгаа юм шиг үгүй ч юм шиг, харин 40 нас гарахаар өөрчлөгддөг юм байна. Амьдралд хандах хандлага, хүүхдүүд өсч байна үзэл бодол гээд л. Том охин маань 18 нас хүрч, оюутан болоод хилийн чанадыг зорьсон. Аав, хань, хүү, уран бүтээлч, улаач хүн би энэ нийгэмд өөр юуг хийж чадах вэ, яаж илүү зөвөөр үлгэрлэх вэ л гэж боддог.
-Улаач гэснээс бөө болох ёстойгоо яаж мэдэж байв?
-Хүүхэд байхын л зөнтэй, “Би мундаг бөө болно, манайд олон хүн ирнэ” гэж ярьдаг байсан. Яг цагаа тулаад бөө болно гэсэн чинь өөрөө шоконд орсон. Яалт ч үгүй онгод тэнгэрийн шоглоом ч их байсан.
-Сэтгэл зүйн хувьд яаж хүлээж авсан бэ, урлагаа орхиё гэж бодсон уу?
-Бодолгүй яахав, урлагаасаа хэсэг завсардсан. Татаж унаад бие өвдөөд аргаа бараад л үнэхээр болох ёстой юм байна гэж шийдсэн. Онгод маань “Чиний урлаг уран бүтээлийг маш сайн явуулна, жил бидний үгээр яв” гэж хэлдэг байсан. Яг л үнэн байсан.
-Танд олон хүн даатгуулдаг уу?
-Тэгдэг, даатгуулсан хүн олоон.
-Хамтлагийнхан нь даатгуулж байх юм уу?
-Яахав, өдий арван жил болоход бид даваа, гүвээтэй олон замд явсан. Манай хамтлагийнхан намайг маш зөв, сайхан хүндэлж ойлгодог. Замд гарахад “За Ганзо уул усаа аргадаарай” л гэдэг. Түүгээрээ ч юмуу, энэ олон жилд манай хамтлаг хатуу хөтүүг дайралгүй сайхан л явж байна.
-Тайзны уран бүтээлд ажиллаж байна уу, та?
-Ковидын үед хошин урлагийн ажил зогслоо. Миний хувьд хошин урлагийн тайзан дээр 10-аад жил байсан. Өөрийн өнгө төрхөө өөрчилж, өмнөх ажилдаа анхаарч байтал тайзны уран бүтээлийн урилга ирэх байх. Ганц хүний “моно” жүжиг тоглоно гэж боддог, хараахан тохироо нь бүрдэхгүй л байна.
-Таны анхны тайзны уран бүтээл юу вэ?
-“Шинэ үе” продакшны “300 сарнай”, “Үнэгүй юм гэж үгүй” зэрэг шоу тоглолтуудад оролцож байлаа.
-Та тайзан дээр тоглож байхдаа юунд хамгийн их анхаардаг вэ?
-Инээдмийн жанраар тоглож байгаа юм чинь болж өгвөл хүнийг зөв талаас нь инээлгэх, хүний сэтгэлийг хөдөлгөчих юмсан гэж анхаардаг байсан.
-Тоглолтын уур амьсгал үзэгчдээс шалтгаалах үе байх уу?
-Байна, заримдаа эхний 15 минут үзэгчид халахгүй, инээхгүй байх үе байдаг. Заримдаа эхний жүжигчин гараад юм ярихад л инээдэг.
-Орон нутаг, Улаанбаатарын үзэгчид ялгаатай юу?
-Улаанбаатарын үг хэллэг үзэгчдэд шууд хүрчихдэг. Хотын үг хэллэгээр орон нутгийн тайзан дээр тоглоход “Энэ нь юу гэж байгаа юм бол” гэж бодох зүйл байдаг. Сүүлийн үед сошиалын хэрэглээ өндөр болсон учир үзэгчдийн ялгаа арилсан даа.
-Урлагийн хүн болоход өвөө тань нөлөөлсөн үү. Таны өвөө “Хөдөөгийн баясгалан” киноны Найдан, “Хүргэн хүү” киноны Жамц баяны дүрээр үзэгчдийн сэтгэлд хоногшсон жүжигчин шүү дээ?
-Хүүхэд байхын л урлагийн хэнээтэй байлаа (инээв). Даруухан, томоотой өөрт оногдсон зүйлээ маш сайн хийдэг, уран жиргээ, хүрэл тулга, бүжгийн тэмцээн гээд л урлаг соёлтой холбоотой бүх зүйлд оролцдог байсан. Багаасаа л бүжигчин юм уу дуучин болно гэж бодсон.
-Та 14 настайдаа КУДС-д элссэн гэсэн үү?
-Тийм ээ, наймдугаар ангиа төгсдөг жил дээд сургууль гэдгийг нь мэдэхгүй шалгалт өгөөд тэнцчихсэн. “Соёл” хувийн дээд сургууль шинээр нээгдэж 16-аас дээш насны хүүхдүүдийг элсэлтэд авч байсан юм билээ. Өөрийгөө 16 настай, жижигхэн биетэй гэж хэлээд орчихсон. Сургууль надаас жил гаруй бичиг баримт нэхсэн, гуравдугаар курст орохдоо “Би 14-тэй байсан юм аа” гээд л цайрсан (инээв).
-Та эхээс хэдүүлээ вэ, танаас өөр урлагийн хүн бий юү?
-Би айлын дунд хүү, нэг эгч, нэг дүүтэй. Эгч, дүү хоёр өөр салбарт ажилладаг.
-Танай хүүхдүүд урлагийг хэр сонирхож байна?
-Манайх таван хүүхэдтэй. Хоёр том охин хоёулаа урлагийн хүн болно гэдэг. Том нь сургуулиа сонгоод БНСУ руу явчихсан. Том хүү их гоё зурдаг, “Инженер болно 100 давхар байшин барина, 100 дахь давхарт нь таныг амьдруулна” гэж ярьдаг. Дараагийнх нь мэс заслын эмч болно, хамгийн бага охин дуучин болно оо л гэдэг.
-Гэр бүлийн хүн тань аль салбарын хүн бэ?
-Манай гэр бүлийн хүн сэтгүүлч мэргэжилтэй, гэр бүлийнхээ бизнесийг эрхэлдэг.
-Дараагийн ажил, амьдралын зорилго төлөвлөгөөний тухай сонирхуулахгүй юу?
-Түрүүнд хэлсэнчлэн өөхөө хайлуулж, тэмцээндээ оролцоно доо (инээв). Хамгийн чухал зүйл аав, ээж, хань, үр хүүхдүүд, найз нөхөд бүгд эрүүл энх, эх дэлхий маань өвчингүй, дайнгүй л байвал жаргал юм даа. Айх айдасгүй энх тунх байгаасай л гэж ерөөж байна.

 

Урд хормойг нь унага даага дагаг
Хойд хормойг нь хонь хурга дагаг
Дотоод хормойг нь тос өөх мялаа
Гадаад хормойг нь ганзага сур чимэг
Энэ жил даавуу даалимбаар хийв
Ирэх жил торго дурдангаар хий
Тоос бүү халд
Тос халд
Эд нь хэврэг
Эзэн нь мөнх болоорой!

Гэж хэлээд хаваасыг нь авна. Тэгээд хүүхдийг үнсэн баяр гэж шинэ дээлийг мялаадаг заншилтай. Шинэ дээл өмссөн хүүхэд үеийнхэндээ гайхуулан хөөрч, эх, эцэг нь түүнийг даган баясч байх бөгөөд хүүхэд айл саахалтаар бусад хүүхдүүдтэй орж шинэ дээлээ мялаалгах бөгөөд насанд хүрэгчид шинэ дээлтэй, дээлгүй бүх хүүхдэд мялаалга өгч гарган хүүхдийг баярлуулдаг уламжлалтай.
Мэдээллийн эх сурвалж: “Монголын үндэсний биет бус соёлын өв” ном.

Профессор Такаши Мацүкава 1994 онд эхэлсэн Монгол-Японы хамтарсан “Бичээс” төслийг хэрэгжүүлэх багийн судлаачаар ажиллахдаа Монгол нутгаар хөндлөн гулд явж, хөшөөд, хадны бичээсүүдийг шинээр нээн илрүүлж, олон судалгаа хийжээ. Монголын түүхийн талаар монголчуудаас илүү мэдээлэл цуглуулсан Японы эрдэмтэнтэй түүхийн шарласан хуудсыг сөхөн ярилцсанаа Уншигч танд хүргэж байна.
-Монгол хэлний ангийг сонгож, Дорно дахины түүхийг судлах болсноос тань яриагаа эхэлье?
-Намайг дунд сургуульд байх 1970-аад оны үед Японы NHK телевизээр Silk road буюу Торгоны зам гэж баримтат кино гарсан нь миний төдийгүй, олон нийтийн сонирхлыг ихэд татаж билээ. Бас “Тансан лам Баруун этгээдэд зорчсон тэмдэглэл” кино гарлаа. Түүнээс хойш Торгоны зам, Дундад болон Төв Азийн талаар сонирхож эхэлсэн л дээ.
Тухайн үед Дундад Азийн хэл заадаг анги Гадаад хэлний сургуульд байгаагүй. Зөвхөн Монгол хэлний ангид монгол хэл зааж байсан учир элссэн хэрэг. Хэдийгээр Монгол хэлний ангийг төгссөн ч Хөх хотод Өвөр Монголын их сургуульд суралцсаны дараа монгол хэл, Монголын түүхийн гүн гүнзгий утга агуулгын зах зухаас мэдэрч, Монгол судлалыг насан туршийнхаа ажил болгохоор шийдсэн юм.
-Таны анхны судалгаа юу байв?
-Өвөр Монголд суралцаж байхдаа XVIII зууны үеийн зурхайн номыг судалж, тэр сэдвээрээ магистрын зэрэг хамгаалсан. Түүнээс хойш би монгол зурхайн талаар сонирхож эхэлсэн л дээ. Цааш нь сурвалж бичгийн ухаан болон түүхийн талаар гүнзгийрүүлэн судлахаар болж, “Долоон өвгөний судар”-ыг зөвхөн монгол биш, хятад, түвд, уйгур хэлний Долоон өвгөний судартай харьцуулан судлахаар мастерийн судалгааны ажлынхаа сэдэв болгож сонгосон. XIV зууны эхний хагаст бурхны ямар, ямар судар монгол хэлнээ орчуулагдсан тухай судалгаа хийсэн. Цэндийн Дамдинсүрэн гуайн “Монголын уран зохиолын дээж Зуун билэг оршвой” зохиолд Долоон өвгөний судар бий. Энэ судар Хятадаас гаралтай.

Хархорин, Эрдэнэзуу хийдийн орчмоос олж илрүүлсэн хөшөөдөөс Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоолоор Монгол бичигт нэг хөшөөг Монгол Улсын хосгүй үнэт өв, хоёр хөшөөг үнэт өвийн бүртгэлд оруулан тусгай хамгаалалтад аваад байна.

Хятадаас монгол хэлнээ хөрвүүлсэн. Эсвэл уйгур хэлнээс монгол хэл рүү орчуулсан. Би энэ судрыг од тэнгэрийн тахилга шүтлэгтэй холбоотой гэж бодож, судалж эхэлсэн хэрэг юм. Дараа нь “Монголын Эзэнт гүрэн, Юань улсын үеийн зарлиг бичгүүд” сэдвээр Осакагийн их сургуульд доктор цол хамгаалсан. Чингис хааны үеэс эхлээд Хубилай хаан зэрэг Юань улсын хаадуудын буулгасан зарлигууд бий. Тэдгээрийн олонхийг уйгуржин монгол бичиг, дөрвөлжин үсэг, Хятад орчуулгаар чулуун хөшөөнд сийлбэрлэсэн байдаг. Мөн цаасан дээрх бичмэл ч бий. Түүний хэв маяг буюу суурь мэдээлэл авах шинжилгээ хийсэн. Би сургуулиа төгсөөд Японы Осака хотод байдаг улсын Угсаатны зүйн музейд гурван жил ажилласан. Дараа нь Киото хотод Отани их сургуульд багшлах болсон.
-Одоо та судалгаагаа юун дээр төвлөрүүлж байна вэ?
-Монгол Японы хамтарсан “Бичээс” төслийн багт судлаачаар ажиллаж байна. Монгол Улсын нутаг дахь янз бүрийн хэл бичгээр буй хөшөө, хадны бичээснүүдийг олж илрүүлэх, судлах зорилго тавин ажиллаж эхэлснээс хойш 2014 онд 20 жилийн ойтойгоо золгосон. Өнгөрсөн хугацаанд манай судалгааны баг Хархорум хотын туурь, Эрдэнэзуу хийдийн орчмоос монгол, хятад, араб, перс хэлээр бичсэн чулуун хөшөө, хөшөөний хугархай олныг олж судалсан. XIII-XIV зууны үед янз бүрийн үйл явдалд зориулан олон хэлээр хөшөөд босгосоор байсныг олдворуудаас мэдэж болно.

-Тэдгээр хөшөөдөд тухайлбал юун тухай бичиж тэмдэглэсэн байх юм?
-Араб бичигтэй нэгэн хөшөөнд “Хархорумд лалын сүм байгуулсан тухай, мөн тэр цагт Монголд газрыг түрээсээр эзэмшүүлж, эдэлбэрлүүлж байсан тухай өгүүлсэн. Бас нэгэн Монгол бичигт хөшөөнд Хархорум орчимд ган зуд болоход Тэмүгэ нэрт ноён өглөг өгч, буян үйлдсэнийг тэмдэглэн үлдээсэн байх жишээтэй. Хархорин, Эрдэнэзуу хийдийн орчмоос олж илрүүлсэн хөшөөдөөс Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоолоор Монгол бичигт нэг хөшөөг Монгол Улсын хосгүй үнэт өв, хоёр хөшөөг үнэт өвийн бүртгэлд оруулан тусгай хамгаалалтад аваад байна.
ЮАНЬ УЛСЫН ҮЕД БӨӨ, БУДДА, ХРИСТОС, МУСУЛЬМАН ШАШИН ЗЭРЭГЦЭН ОРШИЖ БАЙСАН
-Хадны бичээсүүд, түүх соёлын өв дурсгалууд нар салхинд элэгдэхээс гадна шунахай тонуулчдын халдлагад өртөж байгаа тухай нэлээд мэдээлдэг. Энэ талаар сүүлийн үед багагүй анхаарах болсноор байдал сайжирсан болов уу?
-Түүх соёлын дурсгалуудыг нар, салхи, бороо, цаснаас хамгийн түрүүнд хамгаалах ёстой. “Бичээс” төсөл хэрэгжүүлж эхэлсэн 20 жилийн дотор энэ тал дээр анхаарал тавих болсон нь бидэнд бага ч гэсэн мэдэгдэж байна.
-Хадны бичээсүүдийг түүх дурсгалын өв соёл болох талаас нь Та юу гэж тайлбарлах вэ?
-Хархорум хот Монголын эзэнт гүрний үеийн нийслэл байсан. Дараа нь Хубилай хааны үед нийслэлийг одоогийн Бээжин буюу Дай Дү хотод шилжүүлсэн. Хархорум бол XIV зууны Юань улсын үед Монголын соёлын нэг төв нь байсан. Тэнд араб үсэг хэрэглэж байсны гэрч болж, Хархорумаас 1341 оны Перс хэлний бичээс олдсон. Өөрөөр хэлбэл, Юань улсын үед Хархорумд лалын шашинтан ирж, лалын шашны сүм хийд байгуулж байсан тухай дурсгал байна. Тухайн үеийн нутгийн түшмэлүүдийн дэмжлэгтэйгээр мусульман шашны сүм хийдийг барьсан тухай баримт байна.

Монгол эзэнт гүрний үед бөөгийн шашнаас гадна буддын шашин, Хятадын бумбын шашин, христос, мусульман шашин бүгд чөлөөтэй байсан нь батлагдсан. Тэрийг Монголын төр зөвшөөрч байж. Тийм учраас энэ маш чухал. XVII зууны үед соёмбо үсгийг дахин зохиосон. Харин XIV зууны үед араб үсэг, Перс хэлээр хөшөөнд бичиж байсан. Бичээс төслийн илрүүлэн олж, судалж байгаа монгол, дөрвөлжин, араб, перс, нанхиад, түрэг, уйгур, согд зэрэг олонхи хэлний хөшөөд нь, бичээснүүд нь зөвхөн Монгол төдийгүй Төв Азийн ард түмнүүдийн түүх, соёл, тухайн үеийн Ази, Европ хоёр тивийн улс төр, эдийн засаг, шашны харилцааг судлахад шинэ мэдээ өгөхүйц үнэ цэнэтэй эх сурвалж болж байгааг судлаачид хэлдэг.

-Та Монголд анх хэзээ ирж байв?
-1981 онд анх жуулчнаар, дараа нь 1987 онд орчуулагчийн ажлаар БНМАУ-ын үед ирсэн. Харин судалгааны ажлаар 1994 оноос хойш ирэх болсон. Гэхдээ удаан амьдраагүй, Монголд суралцаагүй.
-Энэ удаа Та ямар ажлаар ирэв?
Монгол-Японы хамтарсан “Хан Хэнтий” төслийн Японы талыг ахалж байна. 2017 оноос эхлэн гурван жил үргэлжлэх энэ төслийг бид БОАЖЯ-ны харьяа Хан Хэнтийн тусгай хамгаалалтын газар, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнтэй хамтран хэрэгжүүлж байгаа. Бурхан Халдун хайрхныг 2015 оны зун ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн соёлын өвд бүртгэсэн. Гэвч Дархан цаазтай газар гэж хязгаарлан аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх чиглэлээр дорвитой ажил хийгээгүй юм билээ.

Төслийн хүрээнд энэ хайрхныг хойшид хэрхэн судлах, аялал жуулчлалыг яаж хөгжүүлэх талаар судалж байна. Тусгай хамгаалалттай газарт хүмүүсийг хамаагүй оруулж болохгүй. Тиймээс хаана нь жуулчны бааз байгуулах вэ? гэх мэтээр төлөвлөх хэрэгтэй. Энэ удаа Бурхан Халдун хайрхан болон түүнийг хүрээлсэн тахилгат уулууд гэж ЮНЕСКО-д бүртгэгдсэн. Түүн дотор Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр сумын нутагт байгаа Балдан Бэрээвэн хийд, Батширээт сумын нутагт орших Рашаан хад, Биндэрийн овоонууд бүгд түүхийн учир холбоостой. ЮНЕСКО-гийн соёлын өвд бүртгэхдээ тэдгээрийг хассан байна. Тэгэхээр түүхэн дурсгалт энэ газруудыг дахин сайн судлаад соёлын өвд бүртгүүлэх чиглэлээр ажиллаж байна.

БУРХАН ХАЛДУН ХАЙРХАНЫГ ФҮЖИ УУЛЫН ЖИШГЭЭР ХӨГЖҮҮЛНЭ
-Фүжи уул Японд очсон жуулчдын зорьж очдог газар, аялал жуулчлалын гол бүтээгдэхүүнүүдийн нэг шүү дээ. Түүн шиг Бурхан Халдун хайрхныг аялал жуулчлалын эргэлтэд оруулахад юуг анхаармаар санагддаг вэ?
-Фүжи уул бас ЮНЕСКО-гийн Дэлхийн өвд бүртгэгдсэн, тахилгат хайрхан. Бид энэ хоёр хайрхныг харьцуулан судална. Монголын талаас албаны хүмүүс Фүжи уулыг аялал жуулчлалд зориулан хөгжүүлсэн байдлыг очиж үзэж, харилцан судлах юм. Бурхан халдунд хийх эхний гурван жилийн судалгааны үр дүнгээр тахилгат хайрхныг яаж тахиж шүтэж байсан тухай түүхийн мэдээллийг цуглуулна.

-Монголын нууц товчоонд Тэмүжин Гурван Мэргидээс зугтаж амь гарсны дараа:
“Гагцхан амиа хайрлан
Ганц морьт болж
Хандгайн жимийг дагаж
Халхасан гэр гэрлэж
Халдун дээр гарлаа, би
Халдан бурханаа
Харцын төдий амиа
Халхлуулав, би.
Айхын ихээр айлаа, би
Бурхан халдуныг
Өглөө бүр мялаасугай!
Өдөр бүр өчсүгэй !
Ургийн ураг минь
Ухан мэдтүгэй! хэмээн наран өөд хандаж, бүсээ хүзүүндээ эрихлэж, малгайгаа гартаа сэгилдэргэлж, гараа өвчүүндээ дарж, наран зүн есөнтөө сөгдөж, сацал сацаж, өчил өгөв” гэж өгүүлсэн байдаг. Гурван мэргид Тэмүжинг хайж, Бурхан халдуныг гурвантаа тойроод ч эрэн хайгаад олоогүй. Үүнийг шашин шүтлэгтэй холбож үзэх үү?

Европын христос шашны лам нар Монголд ирээд Гүег хаантай уулзаад, Гүег хааны захидлыг Ромын пап ламд хүргэсэн. Тэр захидал одоо Ватиканы нууц архивт байгаа.

-Тэгнэ, бөөгийн шашин. Тэр үед бурхны шашин хараахан нэвтрээгүй байсан. Харин одоо бол уул хайрхны тахилгатай холбоотой сангийн судруудын олонх нь түвд эхтэй. Жишээлбэл, Бурхан Халдуны талаар IV Ванчин богдын зохиосон сангийн судар байна. Бас Зава Дамдин гуайн түвд хэлээр зохиосон Бурхан Халдуны тахилгын судар байдаг.
Ер нь бурхан шашин, Монголын бөөгийн шашин уул усны тахилгатай ямар нэг сэжмээр холбоотой. Би түвдээр муухан уншина. Энэ төсөлд Гандан хийдийн лам нар оролцож, шашин шүтлэгийн талаас нь тайлбарладаг. Тийм суурь мэдээг сайн цуглуулж бүртгэх ёстой. Зохиолч Ж.Саруулбуян гуай энэ төсөлд ажиллаж байгаа. Тэр хүн Чингис хааны хоригийг сахиж байсан Урианхай ястны хойчис гэж өөрийгөө хэлж байсан.
МОНГОЛД ТАЛ НУТГИЙН ТОРГОНЫ ЗАМ БАЙНА ГЭЖ ҮЗДЭГ

-Таныг Эрдэнэзуу хийдэд судалгааны ажил хийсэн гэж дуулсан. Чухам ямар судалгаа хийсэн бэ?
-Монгол Японы хамтарсан “Эрдэнэзуу” төслийн хүрээнд Эрдэнэзуугийн хийдэд 2009 оноос зургаан жилийн хугацаанд энэ хийдийг цогц байдлаар судлах ажил эхэлсэн. Шашин, түүх, археологийн өвийг сэргээн засварлах, сүм хийдийн архитектурын талаар суурь мэдлэг олгох судалгаа хийлээ. Эрдэнэзуу хийд 1587 онд анх байгуулагдсан гэж үздэг. Эрдэнэзууд урт нь 500 метр, өргөн нь 450 метрийн хэмжээтэй хэрэм бүхий 108 суваргатай байгууламж бий.

Түүний дор Монголын эзэнт гүрний үед баригдсан Монголын их хаадуудын ордон байх магадлал өндөр байна. Энэ бол Монгол Германы хамтарсан судлаачдын олж нээсэн ажил юм. Гэхдээ шашны газар учир хамаагүй малтлага хийж, хөндөж болохгүй. Тэнд судалгааг хийсэн Японы археологич профессор Н. Шира Иши Уйгурын үе буюу VIII-IX зууны ваар, тоосго гарч байна гэсэн. Нөгөө талаар Монголын нэрт хувилгаан, Гавш Зава Дамдин 1930-аад онд “Монголын Бурхан шашны түүх” номыг түвд хэлээр бичсэн. Тэр хүн түвдээр маш олон ном бичсэн.

Тэр номондоо Эрдэнэзуу хийд анх Уйгурын үед байгуулагдсан гэж бичсэн байна. Бид тийм баримт олдоогүй гээд итгэхгүй байсан. Шууд батлах баримт олдоогүй ч Эрдэнэзуугийн урдуурх газар VIII-IX зуун буюу Уйгурын үед зарим нэг байгууламж байсан гэх магадлал маш өндөр. Орхоны хөндийн тэр хэсэг Уйгурын үеэс одоогийн Хархорин Эрдэнэзуу байгаа газар бол Монголын түүхийн бүх цагийг үзээд ирсэн дурсгалт газар мөн гэсэн дүгнэлт хийж болохоор байгаа юм.

-Та нар судлаачид учир түүхийн жаахан ч гэсэн ул мөрийг үзээд түүнээс маш сонирхолтой дүгнэлтүүдийг хийж чадаж байна. Харин жирийн жуулчин Эрдэнэзуу хийдэд очоод сэтгэл дундуур буцсан тухай нэг бус удаа сонсож байлаа?
-Тийм тал байж магадгүй. Бид нар зургаан жилийн хугацааг будаж, жаахан сэргээж засварласан. Жуулчдад тодорхой мэдээлэл өгөх ёстой. Жишээлбэл, Эрдэнэзуу хийдийн орчмоос илрүүлсэн хөшөөдөөс нэгийг Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоолоор Монгол бичигт хөшөөг Монголын хосгүй үнэт, хоёр дахь хөшөөг үнэт өвийн бүртгэлд оруулан тусгай хамгаалалтад аваад байна.

 

Хархорумын 1341 оны Перс хэлний бичээс бүхий хөшөө байдаг. Эрдэнэзуу бурхан шашны хийд атал лалын шашны агуулгатай хөшөө байгаа юм. Уг хөшөөнд нь соёмбо байдаг. Монголын эзэнт гүрний үед лалын шашны сүм хийдийг барьсан дурсгал байна гэж хэн ч яриагүй байсныг бид судалсныхаа дараа Монгол хадмал орчуулгыг тавиад, Японы буцалтгүй тусламжаар байгуулсан Хархорум музейд шилжүүлж оруулсан. Бид бас өөр нэг төслөөр музейн үзмэрүүдийг iPad дээр тайлбарлан таниулсан апликэйшн хамтран хийж байгаа. Судалгааныхаа үр дүнг олон нийтэд сурталчлан таниулах чиглэлээр энэ мэт ажлуудыг хийж байна.

Тал нутгийн Торгоны замаар арилжаа наймаа хийж байсан гэх баримт олдоогүй ч Азийн зүүн, баруун хэсгийг холбосон уулзвар газар, зам тээвэр, арилжаа наймааны гол зам байжээ.

-Та шашны дурсгалт өвүүдийг судалдаг юм байна. Хэр шүтлэгтэй вэ?
-Ямар нэг шашин шүтлэггүй. Ер нь олонх япон хүн тодорхой шашин шүтдэггүй. Хурим найр хийхдээ христос шашны зан үйлийг дагадаг. Цагаан сар бол Японы хааны шашин. Оршуулга болоход бурхан шашны ёсыг дагах жишээтэй. Миний аав, ээж христос шашинтан. Тийм учраас багадаа Христийн шашны хийдэд очдог байлаа. Гэхдээ би том болоод ямар ч шашинд ороогүй. Би бурхан шашны сургуульд ажилладаг. Тийм болохоор заримдаа шашны ёслол дээр тарни уншдаг. (инээв)

-Анх Торгоны зам Таны нүдийг нээж, сонирхлыг татжээ. Харин одоо Хятад улс Ази Европыг холбосон шинэ Торгоны замыг нээх тухай ярьж байна?
-Энд Хятадын улс төрийн бодлого байгаа учир нэг их дүгнэж ярих хэрэггүй байх аа. Гэхдээ Монгол Улсад тал нутгийн торгоны зам байна гэж үздэг. Тэр нь юу гэвэл Чингис хаан Төв Азийг дайлахаар мордохдоо одоогийн Хэнтий, Төв, Завхан, Говь-Алтайгаас Алтайн нурууг даваад Төв Ази руу нэвтэрсэн.

Тал нутгийн Торгоны замаар арилжаа наймаа хийж байсан гэх баримт олдоогүй ч Азийн зүүн, баруун хэсгийг холбосон уулзвар газар, зам тээвэр, арилжаа наймааны гол зам байжээ. Чингис хааны үед гаргасан Тал нутгийн торгоны замаар ХХ зууны эхэн үед Японы судалгааны “Отани” нэртэй анги явсан. 1908 онд Бээжингээс гараад Их хүрээ оролгүй Эрдэнэзуугаар дайрч Улиастай, Ховдоор дамжин Төв Азид нэвтэрсэн. Тэр замыг тал нутгийн Торгоны зам гэж үзэж болно.

-Тал нутгийн Торгон замаас үлдсэн ямар нэг ул мөр одоо байна уу?
-Отани багийнхан дунджаар 100 км замд нэг өртөө буюу буудал, үйлчилгээ байсан гэж тэмдэглэлдээ бичсэн байдаг. Тийм учраас тал нутгийн Торгоны замд анхаарал тавих, судлах шаардлага бий. Чингис хаан Төв Ази руу явсны дараа Хятадын Чанчун бомбо гэж бомбын шашны нэг лам тэр замаар явсан. Одоогийн Говь-Алтай аймгийн Шарга сумын нутгаар явж байхдаа Чингис хааны шадар сайд Чинхай гэдэг хүн Чанчун бомбыг угтаж авсан. Чинхай балгас гэж Чингис хааны цэргийн түшиц газар байж. Тэр чухам хаана байдгийг одоо хүртэл сайн мэдэхгүй, янз бүрээр ярьж байсан.

“Бичээс” төслөөр бид нар хайгуул хийгээд Шарга сумын нутаг Шарга голын өмнөх эрэг дэх Халзан Ширэг гэдэг газар байгаа балгас мөн гэсэн дүгнэлтэд хүрсэн. Бид өнгөрсөн жил судалгаа малтлага хийхэд бурхны хөл гарч ирсэн. Энэ тухай гуравдугаар сарын 27-нд хэвлэлийн бага хурал хийгээд нийтэд мэдээлнэ. Эндээс Тал нутгийн Торгоны зам нь бурхан шашны төлөөлөгчид ирж, буцдаг байсан зам мөн гэсэн бас нэг шинэ дүгнэлтэд хүрч байна. Бид он цагийн шинжилгээ хийж байгаа. Чингис хааны амьдарч байсан үеийн он цагтай таарвал бас сонин. Манж Чин улсын үед тэнд Манжийн цэргүүд сууж байсан учир магадгүй тэр он цаг гарч мэдэх юм.

-Он цагийн шинжилгээний дүн нь хэзээ гарах бол?
-Удахгүй гарна. Японд шинжилгээ хийж байна.

ХЯТАДЫН СУРВАЛЖ БИЧГҮҮДЭД МОНГОЛЫН ТАЛААР ӨГҮҮЛСЭН МАШ ИХ МАТЕРИАЛ БИЙ

-“Түүхээ мэдэхгүй хүн ойд төхөөрсөн саравч адил” гэсэн үгийг би нэг түүхчээс сонсож байлаа. Та Монголын талаар сайн мэдэх хүний хувьд юу гэж дүгнэх вэ?
-Монгол хүмүүс түүх, соёлоо сайн мэдэх ёстой. Жишээлбэл, Монголын Эзэнт гүрний түүхийн холбогдолтой материалууд зөвхөн Монгол төдийгүй хятад, түвд, перс зэрэг гадаад хэл дээр маш их байгаа. Түүнийг сайн судлах ёстой. Түүхээ судлахгүй бол Чингис хаан ямар хүн байсан талаар сайн мэдэхгүй шүү дээ. Бид нар гадаад хүн учир тэдгээр материалыг гол эх сурвалж гэж үздэг. Чингис хааны амьдарч байсан үеийг өгүүлэх Монголын Нууц Товчооноос өөр монголоор бичсэн материал бараг байхгүй. Амаар уламжилж ирсэн Чингис хааны билэг сургаал бий.

Аман яриагаар дамжсан мэдээлэл цаг хугацааны уртад бодит үнэнээс гуйвсан байж болно. Хятад, Перс, Түвд сурвалж бичгүүдэд Чингис хааныг гадаад хүний нүдээр харсан материал байдаг. Монголд ирээд буцсан Хятадын элчийн замын тэмдэглэл, Европын христос шашны лам нар Монголд ирээд Гүег хаантай уулзаад, Гүег хааны захидлыг Ромын пап ламд хүргэсэн. Тэр захидал одоо Ватиканы нууц архивт байгаа. Гэхдээ сүүлийн үед Монголын эрдэмтэд түүхээ сайн судлах болсон. Тэд судалгааны бүтээлүүдээ хялбарчлан боловсруулж нийтийн хүртээл болгох ёстой гэж боддог. Ингэж хэлэх нь хаашаа юм, монголчууд хятад хүмүүст жаахан дургүй тал ажиглагддаг. Гэхдээ Хятадын сурвалж бичгүүдэд Монголын талаар өгүүлсэн материал маш их байдаг.

-Хятадын сурвалжуудад өгүүлсэн Монголын талаарх материалуудаас Таны хамгийн их сонирхсон зүйл юу байв?
-Юань улс Хятадыг эзлэх үеэс хятад хүмүүс Монголчуудын талаар маш нарийн бичиж байжээ. Муу талаас нь гэхээс илүү Монгол хүмүүс маш гайхалтай гэсэн байна. Жишээлбэл, Хятад улс бичиг үсэгтэй. Албан бичигт тамга дарж баталгаажуулдаг. Харин Өгөдэй хааны 1230-аад оны үед Хятадын элч нар Монголд очсон тухайд “Монголд бичиг үсэгтэй хүн бараг байхгүй, аман яриагаар харилцдаг. Монголчууд худал хэлэхгүй.

Хятадын нэгэн сурвалж бичигт “Монголд бичиг үсэгтэй хүн бараг байхгүй, аман яриагаар харилцдаг. Монголчууд худал хэлэхгүй. Хэрэв худал хэлсэн бол аман яриагаар дамжуулж засаг захиргааны тогтолцоог үүсгэж чадахгүй. Тийм учраас үсэг бичиггүй ч гэсэн монгол хүмүүс улс байгуулж чадна” гэжээ. Өөрөөр хэлбэл, Хятад бол чадахгүй гэсэн санаа.

Хэрэв худал хэлсэн бол аман яриагаар дамжуулж засаг захиргааны тогтолцоог үүсгэж чадахгүй шүү дээ. Тийм учраас үсэг бичиггүй ч гэсэн монгол хүмүүс улс байгуулж чадна” гэж байсан. Өөрөөр хэлбэл, хятад хүн бол чадахгүй гэсэн санаа гарч байгаа юм. Харь хүний нүдээр харсан тийм том дүгнэлт байсан шүү. Монголчууд түүх, археологийн олдворуудаа сайн судлах хэрэгтэй. Түүгээр түүх сэргэж, шинэ сонирхолтой мэдээлэл авч болно. Археологийн малтлагын талаар маш их зүйлийг хийж байгаа. Энэ их сайн хэрэг.
-Манай археологичид ховор олдворуудыг олж байна. Тэр олдворуудаа олон нийтийн хүртээл болгож танилцуулснаар нь судалгааны ажлын үр дүнг тооцно биз дээ?
-1980-1990-ээд оны үед ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнд очиход олдворуудаа нэг том чингэлэгт хадгалчихаад хүмүүст үзүүлдэггүй байсан. Харин 1990-ээд оноос хойш нийтэд үзүүлэх, мэдээлэх болсон. Социализмын үед түүх бол зөвхөн онол гэж үзээд бодит байдлыг анхаарахгүй явсан тал бий.

Сүүлийн үед их өөрчлөгдөж байна. Археологийн шинэ олдвор байвал түүхийн талаас тайлбарлаж эрдэм шинжилгээний бүтээл бичиж, сэргээн засварлаад музейд тавьж байна. Үндэсний музейн танилцуулгад сүүлийн үеийн олдворуудаа танилцуулсныг би сая олж үзлээ. Бас сүүлийн үеийн түүх, археологийн олдворын богино хугацааны үзэсгэлэн гаргасан байна. Энэ бол маш сайн хэрэг.

-Тэгэхээр түүх, археологийн чиглэлээр судлах зүйл асар их байна гэсэн үг үү?
-Бид нар “Бичээс” төслийн хүрээнд Монгол нутгаар 20 гаруй жил явж байна. Тэгэхдээ хоёр аймагт шинэ хятад ханз хадны бичиг байна гэж саяхан сонслоо. Өмнө нь огт тийм зүйл олдож сонсож байгаагүй.

-Монголчууд нүүдлийн соёл иргэншилтэй учир түүх соёлын маш их зүйлүүдийг өргөн удам газар нутагтаа хаяад явчихдаг. Хожим түүнийг нэхэн судалдаг. Харин япон улсын түүх яаж бичигддэг вэ?
-Япончууд тариачин гаралтай. Газар нутаг багатай, хүн ам олонтой. Тийм учир цаас, мод, хулсан дээр юм бичиж үлдээсэн түүхэн материал маш элбэг. Чийглэг газар боловч тусгай сан хөмрөг дотор зохих нөхцөлөөр хадгалуулах уламжлал эрт бий болсон учир цаас муудахгүй удаан хадгалагддаг. Японы үсэг Хятадаас гаралтай. Тэр бол V-VI зуунаас хойшхи хэрэг. Түүнээс өмнө Японд бичиг үсэг байгаагүй учир археологийн олдворуудаас мэдээлэл авч болно.

Хятадад соёлын хувьсгал гарсан, Монголд 1930-аад оны хэлмэгдүүлэлт, Японд бол дайн гарсан. Японд ч гэсэн дайны гамшгаар түүхийн сурвалж бичгүүд устаж үгүй болсон тал бий. Харин японд бол ер нь хуучны сурвалжууд гайгүй хадгалагдан ирсэн байдаг. Түүхийн эх сурвалжууд он цагийн дарааллаараа жишээлбэл, манай Отани их сургуулийн номын санд хадгалагдаж байна. Материал хангалттай байгаа учир түүгээр түүхийг сэргээж, нарийн судалгаа хийж байдаг.
Монголд амаар уламжилж ирсэн мэдээлэл маш их байдаг. Түүний дээр монгол хүн бичиг үсэг сурах болсон хоёр шалтгаан байжээ гэж би боддог. Нэгдүгээрт, Монгол хүмүүс хоорондоо харилцахад үсэг бичиг хэрэггүй байсан. Аман яриагаар харилцаж, мэдээлэл солилцож болно. Харин Монголын Эзэнт гүрэн Хятад, Төв Ази зэрэг монгол хэл мэдэхгүй улс үндэстнийг эзэлсэн. Тэр хүмүүст зориулж, тэдний үсэг бичгээр хаад ноёдын зарлигийг өгөх хэрэгтэй болсон учир монгол хэлээс гадна тухайн улсын хэл дээр хадмал орчуулгатай бичгүүдийг явуулах болсон байх. Хоёрдугаарт, Монголд бурхан шашин нэвтрэхэд бурхны номыг орчуулан тэмдэглэх шаардлага гарсан гэж боддог.