Author: admin_shaman

 

Дурьдсан газар нутагт МЭӨ 2-1 зууны үеэс Хүннүгийн засаглал тогтож байсан бөгөөд сурвалжид түрэгүүд нь Хүннүгийн нэг аймаг байсан гэдгийг онцлон тэмдэглэснээс үзэхэд Түрэгийн өвөг дээдэс нь Хүннүгийн бүрэлдэхүүнд ордог, тэдний нэг аймаг байсан нь тодорхой харагдаж байна. Ийинхүү жужаны захиргаанд орсноор түрэгүүд нь Алтайн өвөр биеэр нутаглаж төмөр хайлуулан боловсруулж Жужан нарт алба барих болжээ.Энэ үеэс тэдний овог аймгийг Түрэг хэмээн нэрлэх болсон ба хуучин нэрлэж байсан “Ашина” хэмээх үг нь тэдний ноёлох овгийн нэр болон үлджээ.энэхүү “Ашина” хэмээх үгийг монгол хэлний чоно хэмээх үг болох бөгөөд энэ нь түрэг угсаатан бүрэлдэн тогтоход өвөг монгол хэлт аймгийн ойролцоо нэлээд байсны илрэл гэж зарим эрдэмтэд үздэг байна Энэ нь өөрсдийгөө чоноос гаралтай хэмээн үздэг Төв Азийн нүүдэлчин Монгол-Түрэг угсаатны угийн нийтлэг домогтой нягт холбогддог юм.
Түрэгүүдийг нангиад сурвалжид нэрлэн тэмдэглэсэн “Туцзюе” хэмээх үгийг “Туркут” хэмээн тайлж тодруулсан ба энэ нь монгол хэлний олон тооны дагавар залгаж үүсгэсэн нэр бөгөөд энэ баримт нь анх энэ нэрийг монгол хэлт жужан нараас дам авч хэрэглэсний гэрч баримт хэмээн судлаачид үздэг ба тэд чонын алтан толгойгоор чимэглэсэн тугтай байсан нь чоно тотемтой байсныг гэрчилдэг. Энэхүү үзэл санаа түрэг угсаатны дунд нэн өргөн дэлгэрч оюун санаанд нь гүн бат шингэсний гэрч баримт нь Архангай аймгийн Их тамир сумын нутгаас олдсон Түрэгийн түрүү хаант улсын үед холбогдох Бугатын хөшөө хэмээх нэрээр алдаршсан согд, брахми бичигт пайлуур хөшөөний оройн чимэг дэх дүрслэл юм.Энэ нь хөшөөний оройн хэсэгт чонын бие товойлгон цоолборлож түүний доор хүний биеийн жижиг дүрс гаргаж чимэглэсэн байна. Үүнийг, өлөгчин чоно хүүхдийг тэжээн өсгөж түүнээс нь түрэг угсаатан үүсэн бүрэлдсэн хэмээн өгүүлсэн домгийн үйл явдлыг дүрсэлжээ гэж судлаачид үздэг. Түрэгийн хаант улсын эхэн үед холбогдох энэ хөшөө нь тэдний гарал үүслийн домгийг биет байдлаар дүрслэн үзүүлснээс гадна хөшөөний үсэг бичгийг согд болон зарим хэсгийг брахми үсгээр үйлдсэн байгаа нь түрэгүүд энэтхэг иран хэлт овог аймагтай нягт уялдаа холбоотой явж, тэдний соёлын ололт дэвшилтийг тусган авч, бурхны шашныг дэлгэрүүлж байсны нэгэн баримт болдог ажээ. Түүнчлэн Түрэгийн соёл үүсэн бүрэлдэхэд Угор, Самоед болон Монгол угсаатны нөлөө оролцоо байсан нь тодорхой болжээ.
Түрэгүүдийн баруун зүгт хийсэн аян дайныг Буман хааны дүү Истеми толгойлж Баруун тэнгис “Арал нуур”-ийн умард биеээр нутаглах, хионит, вар, огор зэрэг аймгуудийг эзлэн Ижил мөрөнд тулж очсон ба Урал хавийн тал нутгийг эрхэндээ оруулжээ. Тэрвээр “ябгу” цолыг хүртэж хаант улсын баруун хэсгийг захирах болсон нь улмаар Түрэг улс баруун зүүн хэмээн хоёр хуваагдахын эхлэл болсон юм.
Ийнхүү Түрэг улс нь 582-603 оны үед, Орхоны хөндийд төвлөрсөн Дорнод Түрэг, Дундад Азид төвлөрсөн баруун Түрэгийн хаант улсууд болон бүрмөсөн задарснаар барахгүй эдгээр нь дотооддоо мөн хямран тэмцэлдэж байжээ. Шаболио хаан (581-587) ор суумагц Монгол нутат байсан үеэл дүү Яньло, Далобянь нар урваж тус тусдаа бие даасан байна.
Түрэгийн хожуу хаант улс
Түрэгийн түрүүчийн бослого дарагдаад жил ч өнгөрөөгүй байхад Нангиадын эсрэг дахин том бослого гарч нэн эрчимтэй өрнөв.Энэ бослогыг Түрэгийн сурвалжит язгууртан Күтүлүг, Нанхиадын эрхшээлд хүмүүжин боловсорсон зөвлөх түшмэл Тоньюкук нар удирджээ.
Күтүлүгийн бослого эхнээсээ амжилт олсон шалтгаан нь тэрбээр бослогын эхлэл цаашдын явцыг маш нарийн төлөвлөн, өөрийн бодит хүчинд зөв зохицуулсанд оршино.
Күтүкүгийн байгуулсан улс нь Монголын төв нутагт Хангай уулын хавиар төвлөрч байжээ.
Түрэг улсын умард болон өрнөд хил хязгаар нь 699-708 оны үед Тагнын уул Алтай, Тарвагатай орчмоор байжээ.
Билгэ хаан, эцгийнх нь байгуулсан төр улс мөхлийн ирмэгт тулаад байсан хүнд хэцүү цаг үед хаан ширээнд суусан ажээ.
Ингээд Билгэ хаан, Куль-Тегин нар Уйгурыг довтолж бут цохисноор Токуз, Огузын аймгийн эсэргүүцлийг зогсоож, их хэмжээний олз омгийг олсон байна 718 оны зун Киданыг бут цохиж, Хянган хавийг дахин эзэллээ.
723-724 оны өвөл цаг Түрэгүүдийн хувьд тун хүнд хэцүү байсан бөгөөд зудад олон удаа малаа алдкээ. Хавар нь Огуз, татартай дахин байлдаж эхэлсэн нь өмнөх жилүүдийн ололт амжилтыг алдах аюул хүргэв. Асар их хүчин чармайлт гаргасан хүчинд босогчдыг дарж дотоод байдлаа төвшитгөж чадлаа. 72 онд Билгэ хаан Түвэдээс дэвшүүлсэн цэргийн холбоо байгуулах явдлаас татгалзсаныхаа шанд Хятадтай хилин худалдаа өргөтгөх боломж бүрдүүлжээ. Энэ үеэс эхлэн Түрэгийн хаанд жил бүхэн их хэмжээний торго бэлэглэх болжээ.
731 онд Куль-Тэгин нас нөгчив. Билгэ хаан ихэд гашуудан түүний дурсгалд сур төгөлдөр тахилын онгон байгуулсан ба энэ явдалд Хятадын хаанаас тусгай элч томилон илгээж гашуудлын үг хүргүүлэхийн хамт чулууч урчууд гаргад тахилын сүм цогцолж үзэмжтэй сайхнаар чимэглэн хөшөөний үг сийлүүлжээ. Билгэ хаан ч төдий л удаан насалсангүй, 734 онд шадар хүмүүсийнх нь нэг болох Мээйлүчжө гэгч хорлон алжээ. Хаан амьсгал хураахын өмнө хорлогчийг цаазаар өвч ураг төрлийнхнийг бүгдийг хүйс тэмтрэн устгаж амжжээ. Хятадын эзэн хаанаас энэ явдалд мөн л дээрхийн адил хүндэтгэл үзүүлсэн байна. Түрэгийн түүхийн энэхүү догшин ширүүн дуулиант он цагийн түүхийг бүтээлцэж явсан ах дүү хоёрын тахилын онгон эдүгээ Орхоны хөшөө Цаайдамын хөндийд он жилийн уртийг давж хадгалагдан үлдсэн нь өөрсдийн түүхээ өөрсдийн гараар туурвин үлдээсний биет дурсгал болон мөнхөрчээ
Билгэ хааны авч явуулсан арга хэмжээнүүд нь Түрэг улсыг түр зуур сэгээн эдийн засаг улс төрийн хүнд байдлаас гаргасан юм
Нэлээд хожуу үеийг хүртэл, Долоон мөрөн, Енисэй орчмын нутаг дахь руни бичгийн дурсгалыг хамгийн эртнийхэд тооцож байсан бол сүүлийн үеэс манай улсын Дорноговь аймгийн нутаг Чойроос олдсон нэгэн хүн чулуун дээр бичсэн бичгийг хамгийн эртнийх гэж үзэх болов Энэхүү дурсгал 688-691 оны үед холбогдох юм.Үүнээс үндэслэн түрэгийн руни бичиг нь төв Азид, тэр тусмаа Монгол нутагт анх үүссэн хэмээх үзэл баримтлал бий болжээ.Дурсгалуудын олдож байгаа байршил ч үүнийг нотолдог юм.Энэхүү бичиг 7 зууны хоёрдугаар хагаст үүсч улмаар 13 зууныг хүртэл хэрэглэгдэж байсан бөгөөд энэ нь аль нэг нутгийн чанартай үзэгдэл биш харин нийт түрэг овогтны тархан нутагласан бүх газар нутагт түгэн тархсан байжээ.
Эртний түрэгүүдийн хувцас хунар, гэзэг үсний хэлбэр, зарим эдлэл хэрэглэл, гоёл чимгийн зүйлсийг тодруулан судлах гол нэгэн сурвалж нь хүн чулуун хөшөө юм.эдгээр нь түүхэн тулгар сурвалж төдийгүй тэр үеийн дүрслэх урлаг, уран сайхны хөгжлийн төвшинг илтгэн харуулдаг. Манай нутагт одоо Түрэгийн үед холбогдох хүн чулуу 400 гаруйг илрүүлэн бүртгээд цааашид ч нэмэн олдох боломжтой. Ийм төрлийн дурсгалыг Алтай , Тува, Дундад азийн нутгаас Оросын эрдэмтэд их хэмжээтэй судлан тодорхойлж эрдэм шинжилгээний олон бүтээл нийтэлжээ.
Төв Азид ноёрхож байсан Түрэгийн хаант улс мөхсөний дараа түүний ор суурийг Уйгур улс эзэлж 8-9 зууны үед Монгол нутагт төвлөрөн засаглажээ.Уйгур нь мөн Алтай хэлний бүлэгт багтах Түрэг угсаатан юм.
Түүхийн жимээр хөтөлсөн Д.Жаргалсайхан

Лигдэн хааны эзэмшил Цахарын хил хязгаарыг улбар хүрэн өнгөөр, Нурхачийн захирсан Манжийн Алтан улс болон түүнд дагаар орсон Монголчуудын газар нутгийг саарал хүрэн өнгөөр дүрсэлжээ. Нэлээд сайн судалгаатай зуржээ.
ТАЙЛБАР:
-1616 онд Манжийн Нурхачи ноён Зүрчид овгуудаа нэгтгэж, хожуу Алтан улс (1616-1636)-ыг байгуулсан. Нурхачи хаан 1616-1626 онд хожуу Алтан улсыг захирсан.
-Манж нар Монголын Лигдэн хааныг дарсаны дараахан 1636 онд өмнөд Монголын зургаан аймгийн (баруун Түмэд, Ордосоос бусад) 49 ноёдыг цуглуулан, Мүгдэн хотод чуулган чуулж, Манжийн Абахай (Хунтайзи) хааныг Монголын хаан хэмээн өргөмжилсөн. Өмнөд Монголыг Манжид нэгтгэсэн 1636 оны энэ чуулганаар Манж нар “Алтан” гэдэг улсынхаа нэрийг өөрчилж, “Чин” (Цэвэр, ариун) улс гэж нэрлэсэн билээ. Мөн Абахай хааны оны цолыг Дээд эрдэмт (Чүндэ) хэмээн өөрчилжээ.
А.Ганпүрэв.

7 – 14 настай
Аавтайгаа нягт холбоотой болдог. Дэлхийн босоо танин мэдэхүй, хувийн шинж чанарыг бий болгодог. Эцэг бол шинэ онцгой түнш болж, гэр бүлдээ гадуур ертөнцийг нээх холбоотон болдог. Эцэг нь гэр бүлийн хамгаалагч хөтөч болдог. Ээж нь хүүхдийн хувьд хайрлагдсан, аав нь түүний шүтэн бишрэгч болдог.
14-өөс 21 настай
Нийгмийн эсрэг бослого. Бодисын танин мэдэхүй. Тагнуулын бүтээл. Энэ бол өсвөр насны хямрал юм. Дэлхийг өөрчлөх, одоо байгаа байгууламжуудыг устгах хүсэл эрмэлзэл төрж байдаг. Залуу хүмүүс гэр бүлийн амьдралыг дараа нь нийгмийг бүхэлд нь дайрдаг. Өсвөр насны хүүхэд “бослого гаргадаг” бүх зүйлд уруу татагддаг – чанга хөгжим, романтик харилцаа, тусгаар тогтнолын хүсэл, нислэг, гадуурхагдсан залуучуудын бүлгүүдтэй холбоо тогтоох, анархист үнэт зүйлс, хуучин үнэт зүйлийг системтэйгээр үгүйсгэх. Энэ хугацаа нь гэр бүлийн тойрогоос гарснаар дуусна.
21 – 28 настай
Нийгэмд элсэх. Үймээний дараах тогтворжилт. Дэлхийг сүйрүүлээд бүтэлгүйтлийг мэдэрсэн тэд өмнөх үеэсээ илүү сайн байхыг эрмэлздэг. Эцэг эхчүүдээсээ илүү сонирхолтой ажил хайж, эцэг эхээсээ илүү сонирхолтой амьдрах газар хайдаг. Эцэг эхээсээ илүү аз жаргалтай хосыг бий болгохыг хичээдэг. Түнш сонгох, гал голомт үүсгэх. Өөрийнхөө амьдрах, ажиллах, амрах орчинг бий болгон ихэвчлэн гэрлэснээр төгсдөг.
Энэ мөчөөс эхлэн хүн эрхэм зорилгоо биелүүлж, анхны хамгаалалтын ажлаа гүйцэтгэж дуусна.
4Х7 ЖИЛИЙН ЭХНИЙ КВАДРАТЫН ТӨГСГӨЛ.
Өөрийнхөө байх естой орчинг бүтээсэн эхний квадратын дараа хүн долоон жилийн мөчлөгийн хоёр дахь цувралд ордог.
28-35 насны
Гал голомт бий болгох. Гэрлэсний дараа орон сууц, машин, хүүхдүүд гарч ирдэг. Үнэ цэнэ нь дотроо хуримтлагддаг. Гэхдээ эхний дөрвөн мөчлөг амжилттай дуусаагүй бол фокус нурдаг. Хэрэв эхтэйгээ харьцах харьцаа зохих ёсоор хангагдаагүй бол тэд эхнэрээ уурлуулах болно. Аавтайгаа ч гэсэн тодорхой цагийг өнгөрүүлээгүй залуу гэр бүлийн хэрэгт хөндлөнгөөс оролцож эхэлнэ. Хэрэв нийгэмд ч тодорхой үүрэггүй байсан бол ажил дээрээ зөрчилдөх эрсдэлтэй. 35 нас бол боловсорч гүйцээгүй бүхний дэлбэрдэг нас юм. Дараа нь гэр бүл салалт, ажлаас халагдах, сэтгэл гутрал, сэтгэл мэдрэлийн өвчин үүсдэг.
35-42 настай
Бүх зүйл тэгээс эхэлдэг. Хямралын дараа өмнөх туршлага, алдаануудаар баяжсан хүн хоёр дахь амьдралыг сэргээн босгодог. Ээж, гэр бүл, аав, төлөвшилд хандах хандлагыг эргэн харах шаардлагатай байна. Энэ үе бол салсан эрчүүд нууц амрагтай, салсан эмэгтэйчүүд амрагтай болох үе юм. Тэд хүлээдэг зүйлээ гэрлэснээс биш эсрэг хүйстнээсээ хүлээн авахыг хичээдэг.
Нийгэмтэй харилцах харилцааг бас шинэчлэн тогтоох ёстой. Одооноос ажлын байрыг аюулгүй байдал талаас нь биш, харин хэр сонирхолтой байгаагаас нь, эсвэл чөлөөт цагаар нь үлдээж байгаагаар нь сонгодог болсон. Эхний сонголтоо устгасны дараа хүн аль болох богино хугацаанд хоёр дахиа бүтээхийг үргэлж хүсдэг. Шинэ гэрлэлт, шинэ ажил, шинэ харилцаа. Хэрэв үр дүнгүй элементүүдээс ангижрах нь үр дүнтэй байсан бол тухайн хүн ижил төстэй биш, харин сайжруулсан амьдралын үүргийг сэргээх боломжтой байх ёстой. Хэрэв тэр өмнөх алдаануудыг ойлгохгүй бол тэр яг ижил бүрхүүлийг сэргээж, яг ижил ялагдалд хүрэх болно. Үүнийг тойрог дээр гүйх гэж нэрлэдэг. Одооноос эхлэн бүх мөчлөгүүд зөвхөн ижил алдаануудыг давтах болно.
42-49 настай
Нийгмийн байлдан дагуулалт. Хоёр дахь сайжруулсан амьдралыг сэргээнгүүт хүн гэрлэлт, гэр бүл, ажил хөдөлмөр, өөрийн хөгжлийн амьдралын бүрэн дүүрэн байдлыг мэдрэх болно. Энэхүү ялалт нь хоёр төрлийн зан үйлийг бий болгодог.
Хэрэв материаллаг сайн сайхан байдлын шинж тэмдгүүд хүнд чухал бол илүү их мөнгө, илүү тайтгарал, илүү олон хүүхэд, илүү олон эзэгтэй нар эсвэл хайрлагчид, илүү их хүч чадал, тэр шинэ сайжруулсан амьдралаа байнга өргөжүүлж, баяжуулж байдаг.
Хэрэв хүн шинэ газар нутгийг, тухайлбал оюун санааны газар нутгийг эзлэхээр зорьж байгаа бол түүний хувийн жинхэнэ бүтээл эхэлнэ. Бүх логикийн дагуу энэ үе нь оршин тогтнох асуулт болох өөрийгөө ухамсарлах хямралаар төгсөх ёстой. Би яагаад энд байна, би яагаад амьдарч байна, материаллаг зүйлээс гадна амьдралыг утга учиртай болгохын тулд би юу хийх ёстой вэ?
49-56 настай
Оюун санааны хувьсгал. Хэрэв хүн амьдрах үүргийг бүтээж, гэр бүл, ажил дээрээ өөрийгөө ухамсарлаж чадсан бол тэр хүн байгалиасаа мэргэн ухаан олж авах хүслийг мэдэрдэг. Одооноос оюун санааны хувьсгал болох эцсийн адал явдал эхэлнэ.
Сүнслэг байдлын эрэл хайгуул, хэрэв бүлэглэл эсвэл бэлэн санаа бодлын хөнгөн байдалд авталгүйгээр шударгаар явбал хэзээ ч дуусахгүй. Тэд таны үлдсэн амьдралыг авах болно.
4Х7 ЖИЛИЙН ХОЁРДАХЬ КВАДРАТЫН ТӨГСГӨЛ.
1: Цаашдын хөгжил спираль хэлбэрээр үргэлжилнэ. Долоон жил тутамд хүн ээж, аавтайгаа харьцах харилцаа, нийгмийн эсрэг эсэргүүцэл, гэр бүлд хандах хандлагыг даван туулдаг.
2: Заримдаа бүх зүйлийг шинээр эхлэхээс өөр аргагүйд хүргэхийн тулд хүмүүс гэр бүлийн харилцаа эсвэл ажил дээрээ санаатайгаар нуралтад ордог. Тиймээс тэд өөрсөдтэйгээ болон бусадтай нүүр тулахаас айдаг тул сэтгэлзүйн хүчирхэгжих хэлбэрт шилжих ёстой мөчөөс зайлсхийх эсвэл хойшлуулахыг хичээдэг.Copy
© Бернард Вербер
“Тэнгэр элч нарын эзэнт гүрэн” номноос
Р.СайханУул

2015 оны 6 дугаар сарын 23-ны өдөр Монгол Улсын зүрх уул БУРХАН ХАЛДУН-д “Тэнгэрийн Улаач” нар Мөнх тэнгэрийн ёслолоор хүндэтгэл үзүүлж бөөлсөн бөгөөд их хайрханаа нэн даруй хамгаалах цаг үе ирсэнийг “Онгод”-ын айлдварууд өгүүлсэн билээ. Мэдээллийн дагуу МБНЭ-ийн төлөөлөл, их хайрханыг хамгаалах үйлст амьдралаа зориулж яваа байгаль хамгаалагч Хурцын хамт цагаан арлын Алтан Үлдийн овооноос хөдөлж БУРХАН ХАЛДУН хайрханыг зорьсон юм. Энэ явцад Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийнхэн нисгэгчгүй онгоц зэрэг иж бүрэн судалгааны техник бүхий гадаадын болон монголын бүлэг хүмүүсийг илрүүлсэн байна. Тэднээс хайрханд хийсэн иж бүрэн судалгаанууд болон малталт хийсэн материалууд олджээ.
2015 оны 2 дугаар сар 25-ны өдөр МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч, Д.Жаргалсайхантай цаг үеийн асуудлаар хийсэн ярилцлагын хэсгээс:
ЭХЛЭЭД БИД ИХСИЙН ГАЗАР ЛУУГАА ДОВТЛОХОД ХЭН Ч АНЗААРСАНГҮЙ. Дэлхийн улс гүрнүүд засгийн газрууд хоорондоо гэрээ хэлэлцээ хийж, ганцхан туйрыг судлах гэж судлаач эрдэмтэд нь газар мөлхөн тэмтчиж, сантметр, сантметрээр бийр юугаар шүүрдэн газрыг нарийн шинжлэн судалж буй төсөл дээр ажиллагсадыг хараад шинжлэх ухаан гэдгийг биширч явлаа. Гэтэл Монголын урдаа барьдаг эрдэмтэд баг болж, ноёд түшээд нь хамгаалалт болж, хэдхэн хоногийн дотор хүрз, лантуугаар зэвсэглэсэн ирээдүйн эрдэмтэн нэр зүйх оюутнууд, 10, 20, 30 туйрыг ухаж төнхөж байхдаа тааралдав. Тэдний газар цохих лантууны цохилт бүр ирээдүй хойч үе, үр удмаа тийм байдлаар сэглэж байгааг сануулна. Тэгээд одоо тэнд сүлд сүүдэр нь арилчихсан, ургамал ногоо нь өнгө алдан гомдсон тийм газар үлджээ.
ДАРАА НЬ ХҮННҮ, СҮННҮГИЙН ҮЕЭС ГАЛ ГОЛОМТ БОЛЖ ИРСЭН НОЁН ХАЙРХАН ЛУУ ДОВТЛОВ. Их ноёдын чуулга нь түмний нүд харуулдан байж, хулгайгаар шахуу худалдан Ноён хайрханаа устгах төлөвлөгөөг батлав. Ноёд түшмэд, хиа туслахууд, хэвтээ, босуул нараар хамгаалуулан Ноён хайрханыг хүчирхэг техникийн хүчээр малтаж эхлэв. Үлгэрт гардаг шиг аймшигтай олон арван толгойтой, хөлтэй “Мангас” араа шүдээ яралзуулан дээд өвгөдийг минь газрыг хурц хумсаараа малтаж байна. Тэртээ хол Ноён уулыг малтах хүчирхэг техникийн малтуурын чимээ энд гэртээ суугаа миний, бидний зүрхийг самран өвтгөв. Яалтай билээ монгол заяаг. Ийм үйл хийсэн ноёд түшмэл хаадын хойч үе, залгамж чанарт Мөнх тэнгэр гэсгээлээ хайрлана. Баялагийн хараал хүртэнэ өөр хувь заяа байхгүй.
Турк Улсын ноёд шийдвэр гаргаж байх юм. Харийн нутагт байгаа Европ тивийг чичрүүлж байсан Сулейман хааны зөвхөн нэг бунханг хамгаалах гэж Турк улс Сири Улсын хилийг зөрчин 500 гаруй цэрэг, 100 орчим танк, хуягт техник илгээв. Гэтэл Монголын ноёд шийдвэр гаргаж байх юм. Тэд өөрийн нутагт байгаа эртний их цагаан хэрмийг бариулах хүртэл суу алдрыг цуурайтуулж явсан Хүннү гүрний 250 гаруй бунхан, булш орших Ноён уул руу гадаадынхантай хамт, тухайлбал “Сентерра гоулд” хэмээх компаны хэдэн мянгаар тоологдох ажилтан, хэдэн зуугаар тоологдох ачигч машин, газар малтагч хүнд механизмын хамт довтолгон илгээж байх юм. Ийм үйл хийснийг Мөнх тэнгэр яавч мартахгүй. Хоёр өөр газар бараг ижил зүйл рүү нэгэн цаг хугацаанд довтолсон хоёр үйл явдал тохиов. Хэн яаж хандав, хараач. Монголын өнөөгийн ноёд ард түмнийхээ өмнө, цаашилбал дэлхий нийтийн өмнө ичиж үхэмээр шившигт хутгалдаж байна.
ЭНЭ ҮЕД МОНГОЛ ТУУРГАТНЫ ӨЛГИЙ НУТАГ, ГУРВАН ГОЛЫН БЭЛЧИР, МОНГОЛ УЛСЫН ЗҮРХ УУЛ “БУРХАН ХАЛДУН”-Д ИХ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫ ЗАРЛИГИЙГ ЗӨРЧИН ХАЛДАХ ШИЙДВЭР ГАРАВ. Ингэж нэрлэхээс өөрөөр юу гэхэв. Эхлээд аялал жуулчлалын бүс болгох юм гэнэ, улмаар тэнд хүн үзэж, гайхширан бишрээд байхаар үйл явц өрнөх юм гэнэ. Онгон байгальд нь гар хөл хүрэхгүй юм байх. Өнөө үлгэрт гардаг шиг “хутга хүрэлгүй мах идэж, хундага тулгалгүй архи хүртэж” жаргалын орон болгох юм байх. Тийм үе ирнэ л дээ. Одоо арай цаг нь биш ажээ.
Эхлээд өнгөрсөн үе рүүгээ хүрз, жоотуу барин дайрч эхэлсэн тэд, өнөөдөр хүнд техникийн шанагаар малтаж байна. Маргааш тэд монголын газар нутгийн алтан гагнаасыг бусдад худалдаж дуусгана. Баялагийг нь янз бүрийн гэрээ хэлэлцээрээр халхлаад зөөгөөд дуусна. Тэгээд хойч үед юу үлдэх вэ? Ямар биднээс хоол гуйсан биш, газрын хөрсөн дор байгаа алт, уран, газрын ховор элемент, энэ их баялагаа өөрсдөө эзэмших чадалтай болсон үедээ яагаад ухаж болдоггүй гэж…
Зөвхөн Оюу толгойн баялагийг Монголдоо үнэ цэнэтэй, үр бүтээлтэй гадагш гаргалаа гэхэд бид улс төр, эдийн засаг гээд олон талаар босоод л ирэхээр байгаа шүү дээ. Гэтэл бахь байдгаараа ард түмэн ядуу хэвээр. Бид ийм хувь тавилантай юм гэж үү. Түүнд ганцхан хариулт бий, тэр нь “үгүй” гэсэн дөрвөн үсэг шүү дээ.
Монголын бөө нар нэгдсэн тахилгууд хийнэ. Эдгээр буруу үйл явдалд саад хотгор хийх зан үйлийг хийж, таслан зогсоох болно.

 

 

Тэгтэл нэг өдөр Дашдаваа удган нөхөртөө хэлж гэнэ.
– “Би нэг бөөлөхгүй бол болохгүй нээ” гэж гэнэ. Нөхөр нь ч намын гишүүн хүн болохоор хүн амьтнаас айж байж эхнэрээ чимээгүйхэн бөөлнө шүү гэжээ. Тэгтэл Дашдаваа удган:
– Өнөөдер би нисэж үзмээр санагдаад байна. Та намайг нисэхээр барьж авахыг бодно шүү. Толгой маань тоононоос дээш гарах байх. Тэгээд ирэхэд барих хэрэггүй байх. Хүзүү хавьцаа ирэхэд ч барьж авч болохгүй шүү. тэгсээр байгаад суга хавьцаа ирэхэд барьж авахгүй бол болохгүй байх. Тэгэхэд л бариад авдаг юм шүү. Та тамхиа татаж байгаад мартчихваа гэжээ.
Хөвсгөлийн өндөр уул тайгатай нутагт хэнгэрэг дэлдэх дуунаар ганц гэрээр өвөлжиж байсан айлд хавь ойрынх нь нутаг нугын арав гаруй улс Дашдаваа удган бөөлж байна гээд давхиад иржээ. Тэгээд удган бөөлж гарч дээ. Нилээд бөөлж байгаад удганы хөл нь газраас хөндийрэээд эхэлж гэнэ. Г эрт цугласап хүмүүс “удганы хөл газраас хөндийрчихлөө” гэж Гэндэн гуайд хэлсэн ажээ.
Гэндэн гуай ч тамхи татаад суугаад байж гэнэ. Хэсэг сууж байснаа гаансаараа хөл доогуур нь хэд хэд
явуулаад авч, гаанс нь хөлд нь тээглэхгүй сул гараад байх юм гэнэ. Гэндэн гуай итгэж үл чадан нүдээ сайн нээн хартал үнэхээр л эхнэрийнх нь хөл газраас хөндийрчсэн байх юм гэнэ. Ингээд юу болоод байх нь вэ? Гээд хараад байтал үнэхээр толгой нь тоононоос гараад явчихав гэнэ. Удалгүй суга нь тоонотойгоо зэрэгцээд ирж байх юм гэнэ. Хүмүүс ч “Хүүе одоо л барьж авахгүй бол болохгүй нь” гэтэл улам дээш ахиад байж гэнэ. Гэндэн гуай ч юу болох нь вэ? гээд харж байгаад бүсэлхий нь тоонотойгоо ч бүсэлхий нь зэрэгцээд ирж, бариад авах санаатай ухасхийтэл эхнэрийнх нь хэнгэрэг, малгай, бүс дээл, гутал энэ тэр нь тооно тушаа унаж, нөмгөн чигээр харанхуй огторгуй руу нисээд явчихав гэнэ. Г эрт үзэгчээр сууж байсан улс дуу орон шуугилдаж, хаалгаар чихэлдэн гарахад ойр хавьд нь юу ч болсон шинжгүй ажин түжин байлаа. Тэд ойр хавьдаа цасан дээгүүр эрж, хайж. хашгирч дуудсан боловч сураг байсангүй. Хүмүүс тэгэсхийгээд гэр гэрийнхээ зүг давхиад оджээ.
Гэндэн гуай ч хүүгээ (Дархадын нэрт Баяр удганы аав Банзрагч гуай юм) өвөртлөн цурам хийлгүй үүр цайлгаж гэнэ. Тэгээд гэгээ орохоор гарч, гэрийнхээ ойр орчим хайсан боловч бараа сураггүй алга байна гэнэ. Өдөртөө удган эхнэрийнхээ орж гардаг айлаар явж сурсан ч сураг ажиг ер алга гэнэ шүү. Аргаа ядаад ойр хавийнхаа бөө заарин улсаас асууж лавлахад танай гэрийн ойролцоо эхнэрийн чинь тахидаг хоёр удган мод байгаа. Тэндээс л асууж сурсан нь дээр байх гэв. Үнэхээр л тэдний гэрийн ойролцоо нэгэн бүдүүн хуш мод байх юм гэнэ. Бас гэрээс зайдуу тахиж өргөл өргөдөг нэг хар мод байдаг байж л дээ. Гэндэн гуай ч намын гишүүн хүн Мй болохоор хүн амьтны нүд хариулж байгаад өнөөх хоёр модонд өргөл өргөж “Орон дэлхий минь эхнэрийг минь эргуүлж өгөөч” гээд гуйгаад л байж. Бөөлсөнеөс хойш долоо хоног өнгөрч W эхнэрээс ямар ч сураггүй байж.
Нэгэн өдөр Гэндэн
суутал тэр дээр модны –
оройгоос эхнэр нь тас
тас инээх сонсогдов гэнэ. Өөдөө хартал эхнэр нь нэг бүдүүн гишүүн дээр нөмгөн чигээрээ суучихсан инээж байв. Гэндэн гуай ч эхнэрээ харж учиргүй баярлаж, нэхий дээлээ цасан дээр дэвсэж байгаад буруугаа хүлээн, бууж ирэхийг хүсэн элдвээр аргадаж гэнэ дээ.
Тэгтэл эхнэр нь мөнөөх гишүүн дээр суусан чиггээ хөөрч алгуур доошилсоор нэхий дээлэндээ ороож тэврээд гэр лүүгээ гүйчихэж. Тэгээд орон дээрээ эхнэрээ тавьмагцаа зуух тулгатайгаа ноцолдож, эм хүнгүй хүйт даасан гэртээ гал түлэхээр оролдож байхад эхнэр нь “Тий тий ямар хүйтэн юм бэ? Галаа хурдан түлээч” гэсэн гэдэг.

Гэндэн гуай ч андаа яваад эхнэрийнхээ хэлсэн ёсоор нь цагаан үнэг авлаж гэнэ. Тэгээд энэ ховор амьтны арьс хот хүрээ орвол их үнэ хүрэх байх гэж бодоод тайгад нуучихаад харьжээ.
Гэртээ ирээд цайгаа ууж сууж байтал эхнэр нь “цагаан үнэгний арьсаа яасан бэ?” гэж гэнэ. Гэндэн гуай: “Үнэг алаагүй ээ” гэж хэлээд цайгаа уугаад суугаад байж. Удган “Худлаа яриад л та модны хонгилд арьсыг нь
нууж байх чинь билээ” гэж хэлээд нүүр хийх газаргүй болгосон аж.

Б.Б:-Тэгвэл Гадаад арга хэмжээнээс ярилцлагаа эхэлье. Энэ оны эхний арга хэмжээ Хойд Солонгосоос эхэлсэн, тэнд ямар арга хэмжээ, юунд оролцоод ирэв?
-Миний хувьд МБНЭ-ийн бага хуралдайд санал дэвшүүлж, улмаар шийдвэрлүүлсэн юм. Энэ шийдвэрийг хэрэгжүүлэх зорилгоор БНАСАУ-ын ЭСЯ-д бид удаа дараа хүсэлтээ уламжилж, цөөнгүй удаа уулзаж байсан. Энэхүү үйл ажиллагаа хэрэгжихэд миний өмнө явуулж байсан үйл ажиллагаа их нөлөөлсөн гэж үздэг. БНАСАУ-тай хамтран ажиллах чиглэлээр “ЧүСөнь” нийгэмлэгийн би анх санаачлан байгуулснаас хойн олон жил өнгөрчээ. Энэ хугацаанд хамтын ажиллагаа өргөжин тэлж, жил болгон харилцан нэг нэгэндээ зочилж, улс орныхоо хөгжил дэвшилтэй танилцах, харилцан ярилцах өргөн боломж нээгдсэн билээ.
Энэ удаагийн айлчлал БНАСАУ-ын хаврын хамгийн том баяр болох “Цэцгийн баяр”-т оролцоод ирсэн. Манай төлөөлөгчдийг өндөр хэмжээнд хүлээн авч, улс орныхоо хөгжил цэцэглэлтийн өнөөгийн байдалтай танилцуулсан билээ. Бид айлчлалынхаа явцад БНАСАУ-ын талд өөрсдийн хүсэлтээ илэрхийлж, Солонгост байдаг Монгол хатны бунханд Мөнх тэнгэрийн ёсоор хүндэтгэл үзүүлэх санал тавьсан юм. БНАСАУ бидний хүсэлтийг хүлээн авч, БНАСАУ, БНСУ-ын хилийн бүст очиж танилцсан. Энэ далимдаа хилээс холгүй орших Солонгост дахь Монгол хатны бунханд хүндэтгэл үзүүлэх, хатны бунханаас шүнсэглэсэн шороог эх нутагт нь залах ажиллагааг Мөнх тэнгэрийн ёс, бөөгийн үйлээр хийж гүйцэтгэсэн. Тэнд байхдаа миний анх санаачилсан ажил үр дүнтэй үргэлжилж, олон монгол залуучууд энэ орны хөгжид дэвшил, амжитыг үзэж сонирхож байгаатай тааралдлаа. Түүндээ сэтгэл хангалуун байна. Бас Монгол хатныхаа бунханд очсондоо бүр сэтгэл дүүрэн байна. Хамт энэ ажиллагаанд үүрэг гуйцэтгэсэн Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү нартаа их баярласан.Монгол төрийнхөө даалгавраар харьд очиж, бүх амьдралаа зориулсан төрийн төлөөллийн нэг монгол хатны бунханд очиж зан үйл хийхэд зарцуулсан үйл ажиллагаа, цаг хугацаа, хөрөнгө санхүү гээд олон бэрхшээлийг давж, нэг ажиллагаа дууслаа. Дэлхийн янз бүрийн 500 орчим цэгээс энэ ажиллагаа хийгдэнэ, тэгэхээр энэ бол олон жил, багагүй хөрөнгө шаардсан ажиллагаа болно. Тэгсэнээр бидний дээд буурлууд, эцэг өвгөдийн тухай өргөн ойлголтыг,Монгол төрийнхөө даалгавраар харьд очин амь насаа зориулсан баатрууд, төрийн зүтгэлтэн нарынхаа тухай залуучууд, хойч үе маань энэхүү бүтээн байгуулалтаас харж, сонирхож, судалж мэдрэх байх аа гэж боддог шүү. Өөрөөр хэлбэл үе, үеийн эх орончдын зориулсан амь, амьдралын үнэ цэнээр өнөөдрийн гал голомтоо сахин суугаа Монголчуудын эх нутаг, эх орон бидний гарт уламжлагдан ирсэн юм гэдгийг сануулах зорилготой юм. Бид олон зүйлээ мартаж, басхүү цөөнгүй зүйлээ харийн хаягтай болгосон.
ОХУ-ын Улан-Үд, Эрхүү, Москва хотод болсон Аугаа их ялалтын 70 жилийн ойн арга хэмжээнд оролцлоо. Хоёр жил дутам болж байсан ОХУ-Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн түвшинд хийгдэж байсан хамтын ажиллагааны протоколуудыг хэрэгжүүлэх хүрээнд томоохон ажлууд хийгдэж ирсэн. Хоёр хөрш орнуудтай хамтран ажиллаж байсан тэр үеээ эргэн дурсахад их ажил хийжээ гэж боддог. ОХУ-ын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн ажилтнууд одоо ажлаа хийсээр байна. Төрийн ажлын залгамж чанар тэнд байна. Манайханы хувьд улс төрийн сонгуулийн давалгааны дараа олон ажлаа мэддэг мэргэжилтнүүд “далайн эрэг”-т шидэгдэж одоо гудамжинд ажилгүй явна. Магадгүй гадаад харилцаанд гарсан харилцааны “хүйтрэл” зарим талаар үүнтэй холбоотой. Бидний хамтын ажиллагааг өндөр үнэлдэг байсан. Богино хугацаанд уулзалтууд болж байсан ч эдийн засаг, аюулгүй байдлын бүх хүрээг хамардаг байсан. Одоогийн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хоёр орны харилцаанд огцом өөрчлөлт гаргахын тулд олон туршлагатай хүмүүсийг ажлаас нь өөрчилсан болов уу. Тэгээд өнөөдрийн үр дүнд хүрсэн гэж үзэж болно.
Халимагт би бүх монголчуудтай уулзсан. Тодорхой хэлбэл хятадын өвөр монгол, шинжань-уйгарын монгол, афганд амьдарьдаг монголчууд болох могол болон хазарууд, оросын буриад, халимаг, тувачууд, бид нар, узбек, тажик гээд өргөн ам бүлээр уулзсан. Энэ уулзалтыг би амьдралдаа мартахгүй. Эх нутагтаа байгаа монголчууд та нар сэргэлэн цовоо, хийморлог, цоглог, хүчирхэг, цаанаа нэг өөр байх юм гэж хэлнэ лээ.
Буриадад байхдаа олон сайхан хүмүүстэй танилцсан, тэдэнтэй цаашид хамтран ажиллах болно. Гол бөөгийн байгууллагын үйл ажиллагаатай танилцсан. Тувад бөөгийн төвүүдээр орж хүмүүстэй нь танилцлаа. Монголчууд Та бүхний хийж байгаа ажлыг сонсоод бид ажиллах асар их урам зориг орлоо гэж ярьж байсан. Энэ үг бидэнд ч, тэдэнд ч их чухал үг байсан. Бид эх орноо тойрон амьдарч байгаа Монгол туургатнуудтай холбогдож чадлаа. Энэ жилийн гадаад харилцаанд тавьсан зорилгоо биелүүллээ.
Д.Х:-Баруун Алтайд энэ жилийн анхны нэгдсэн их тахилга боллоо. Маш амжилттай болсон гэж сонслоо?
-Бидний хамтарч ажилласны үр дүн гэж хэлж болно. Нэгдсэн их тахилгыг амжилттай болоход хувь хүмүүс манлайлж сайн оролцсон. Тахилгын дараа цөөнгүй өдөр хур бороо орж, ган тайлагдсанд нутгийн түмэн олон бидэнд талархал илэрхийлж байсан.
Бүх аймгийн төлөөлөл оролцсон, олон язгуурын бөө нар нэгэн дор цугларан бөөлж, өнөө цагийн Монгол бөөгийн өнгө төрхийг харуулсан сайхан тахилга боллоо. Ийм бөөгийн дэг жаяг, ёс зүйгээ эрхэмлэн дээдэлж хүндэлсэн тахилга ойрын олон зуун жил болоогүй байх аа.
Анхны тахилгаар энд нуур бий болгоно гэж хэлээд бөөлж байсан газар үнхээр цэлийсэн сайхан нуур гарчихсан, усны шувууд ирчихсэн байхыг харахад бөө нараараа бахархах сэтгэл төрж байлаа. Үнэндээ анх сонсож байхдаа “гарахгүй бол яана даа. Амлах хэрэггүй л байсан юм” гэж дотроо бодож байсан. Гэтэл хэн ч хараад хийж чаджээ гэж хэлэхээр зүйл бий болжээ. Тахилга сайхан болсон бодит олон жишээнээс ганцыг дурьдахад л ийм байна.
Мөнх тэнгэр шүтлэгтэнгүүд, Монгол туургатаны өлгий нутаг болсон энэ нутагт бид мартагдсан олон зүйлээ сэрэгтэл Нэгдсэн тахилгаа амжилттай хийлээ. Хамтарч ажилласны үр дүнд бид их үр дүнд хүрсэн.
Д.Х-Та дотоод асуудлын талаар сая дурьдлаа.?
-Монгол бөөг дөнгөж хөлд орж ядаж байх энэ үед зарим нэг нь улс төрийн “гар, хөл” болгох гэсэн оролдлого хийгдлээ. Энэ бол гэнэтийн зүйл байгаагүй. Эртнээс бэлтгэж, биднийг дотор нь зөрчил бий болгож, хагаралдуулж, задлаад шинэ байгууллага дээр төвлөрөл бий болгох гэсэн ажиллагаа байв. Бидэнтэй хамтарч ажиллаж байх хугацаандаа шинээр эвлэлд хандсан хүмүүсийг нэгтгэн шинэ байгууллагын суурь баазаа болгож, дотоод зохион байгуулалтыг нарийн судалж, дараа нь дотор нь хагалж бутлах, хэрүүл маргаан бий болгож, нэр хүндийг гутаан унагаж, тэгсэнээрээ өөрсдөдөө шинэ нөхцлийг бий болгох зорилгот ажиллагаа байлаа. Өөрөөр хэлбэл Улс төрийн бохир аргаар асуудлыг шийдэх гэсэн оролдлого юм. Тэнгэр үзэлтнүүд нэгдэх үйл ажиллагаа явагдаж байгаа энэ үед маш явуургүй ажиллагаа байсан. Өнгөрсөн оны сүүлийн улиралд МБНЭ-ийн бага хуралдайн бэлтгэл ажлын хүрээнд “дотор нь үймүүлэх” гэсэн тодорхой хүмүүсийн зорилгот ажиллагаа илэрч байсан. Энэ нь бага хуралдайн ажиллагаанд бэрхшээл учруулсаар ирсэн. Мэдээллийн эрин зуунд одоо худал зүйл хол явахааргүй болсон. Энэ бол сургамж.
Монголчууд бид Мөнх тэнгэрийн үзэл санаагаа сэргээх их зорилгын төлөө явж байгаа. Их зорилгын төлөө явж байх үед явуургүй оролдлого, бэрхшээлтэй олонтой тулгарах болно. Зарим нэг нь зөвхөн бөөгийн үйл ажилагааны хүрээнд сэтгэх тохиолдол гаргаж байсан. Бид чинь шинэ зүйл биш, одоогоор 2223 жилийн өмнөөс дээд буурлууд, эцэг өвгөдийн бүтээчихсэн, бусдын зорилгот ажиллагааны явцад мартагдсан Мөнх тэнгэрийн үзэл санааг сэргээхийн төлөө явж байна. Тодорхой бэрхшээл болгон биднийг шигших болно. Манай байгууллагын хувьд тооноос чанарт шилжих тэр үерүүгээ орж байна гэж хэлж болно.
Тулгарч байгаа бэрхшээл бүхэн биднийг улам нягтруулж, байгууллагын бүтэц боловсронгуй болж, үйл ажиллагаа жигдэрч сайжран, манай манлайлагч, удирдагч нар “шүүлтүүрээр” шигшигдэн мөн чанар нь танигдах боломж олгодог юм.
Бидний зорилго, бодлогыг ойлгохгүй, хүлээн зөвшөөрөхгүй бол, үйл ажиллагааны хурдыг гүйцэхгүй хоцорч байгаа бол, худал ярьж, хоосон амлагчид, бидэнд саад бололгүйгээр сайн дураараа холдох боломжийг өнгөрсөн хугацаанд болсон үйл явц олгосон билээ.
Ярилцсан Б.Банзрагч

Бусдын ажлыг хүндэтгэдэг чанар, алтан цагийг нь хайрладаг ухамсар, соёлыг илтгэх мэт “За, ёстой уучлаарай миний дүү, зав чөлөөгүй гүйсээр та бүхний ажлаас хойш татчихлаа. Товлосон хугацаандаа уулзаж чадаагүй ч нэгэнт ярьж тохирсных заавал амжуулж яриа өгнө дөө гэж бодоод л байлаа. За, миний дүү наашаа суу, алив чихэр ид” хэмээн зочломтгой монгол аалийг цангинасан инээдээр хачирлан угтсанаар бидний яриа ийнхүү эхлэв.

Та тун ч их ажилтай байх шиг ээ. Их ажлынх нь хажуугаар би бас ярилцлага авах гэж шалаад төвөг удчихав уу?

-Зүгээр дээ. Сэтгүүлчдийн ажлын онцлогийг ойлгох юм хойно, санаа зоволтгүй. Миний хувьд сонин хэвлэлд яриа өгөхөөс болж л өгвөл татгалзаж, тойрч зугтаадаг хүн. Харин цэргийн сониноос татгалзах бодол ер төрсөнгүй.

Баярлалаа. Ямар ажил өрнүүлээд зав чөлөөгүй гүйж яваа талаар тань яриагаа эхэлье …

-Завгүй байх тусмаа үр бүтээлтэй байдаг гэдэг шүү дээ. Бас муу юм уйлах чөлөөгүй гэдэг үг ч бий. Миний хувьд яг л ийм хоёр талтай гүйж явна. Монголын Үндэсний номын сангийн шинэ барилга өнөө жил ашиглалтад орох юм. Үүнтэй холбоотой ажлууд ид өрнөж байна. Тодруулбал, шинэ номын сангаа Үндэсний цахим номын сан болгож хөгжүүлэх зорилго тавиад ямар журмаар ажиллах, ямар бүтэцтэй байх, номын сангийн хөгжилд ямар шинэчлэл авчрах вэ гэдэг дээр илүү их төвлөрөн ажиллаж байгаа. Соёлын яамтай болсны үрээр, төрийн бодлогын сайхан шийдвэрээр номын сангийн маань хөгжил шинэ үе шатанд гарах гэж байгаад сэтгэл өег, их л догдолж сууна даа.

Олон жилийн турш хөндөгдсөн, хүлээгдсэн шинэ барилгын асуудал шийдэгдэж байгаа нь тун ч сайхан мэдээ байна шүү …

-Тэгэлгүй яах вэ. Даацаасаа хамаараад тэр бүр хүртээмжтэй байж чадахгүй байсан олон асуудал шийдэгдэнэ. Хуучин бол Хотын номын сан, Хүүхдийн номын сангаар дамжуулж ачааллаа тэнцвэржүүлдэг байлаа шүү дээ. Шинэ номын сан ашиглалтад орсноор энэ бүх асуудал цэгцэрнэ. Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд, хүүхэд багачууд, өндөр настнууд, магистрын түвшний эрдэмтэн судлаачдад илүү хүртээмжтэй үйлчлэх гэх мэтээр олон давуу тал бий болох юм. Манай номын сан чинь дэлхийн номын сангийн гишүүн юм шүү дээ. Тиймээс олон улсын номын сангийн холбооноос хэн бүхнийг нас хүйс, үндэс угсаагаар ялгаварлахгүйгээр үйлчлэх анхааруулгыг өгдөг, тийм байхыг шаарддаг. Энэ шаардлагын дагуу олон улсын жишигт нийцсэн үйлчилгээ үзүүлэх бүрэн боломж нөхцөл манайд бүрдэж байгаад туйлаас таатай байна.

Зохиолчдын эвлэл хэмээх их айлыг удирдах үүрэг бас танд оногдсон шүү дээ …

-Оюун санааны хоёр төв байгууллага буюу 90 гаруй жилийн түүхтэй Монголын зохиолчдын эвлэл, 100 жилийн түүхтэй Үндэсний номын сан буюу үндсэндээ ах дүү байгууллагыг нэгэн цаг мөчид бодлого зорилтын хүрээнд чиглүүлж ажиллах их үүрэг хүлээчхээд сууж байна. Соёлын яамны бодлого, зорилтыг дэмжиж ажиллахад энэхүү хоёр ажил хоорондоо их уялдаатай, амин чухал хэлхээ холбоотой учраас бие биеэ нөхөж дэмжих, бие биеийнхээ ажлыг эрчимжүүлэхэд их түшигтэй. Үйл ажиллагааг нь ч нэг цулбуурт зангидах боломжтой юм.

Та бол эх оронч яруу найрагч гэдгээ аль хэдийнээ, бүр арван долоохон настайдаа тунхаглачихсан хүн. Тэгэхээр тантай эх орны үнэ цэнийн тухай амттай яриа өрнүүлмээр байна …

-Эх орон гэдэг өөрөө их том сэдэв. Том сэдвийг ярихын тулд том мэдлэг, том туршлага, том асуудлуудыг шийдэх хүч чадлыг хуримтлуулсан байх ёстой. Гэхдээ би тийм хэмжээний сэдэв, мэдлэг, туршлага хуримтлуулсан хүн биш ээ гээд энэ хариултаас бултах арга хэнд ч байхгүй. Яагаад гэхээр монгол хүн л юм бол монгол эх орон гэдэг энэ үнэт зүйлийг зүрх, тархи, сүнсэндээ шигтгэчихсэн байх ёстой. Бид цөөхүүлээ улс байхгүй юу, цөөхүүлээ тусмаа эх орон гэдэг энэ үндсэн үзэл, язгуур эрх ашгийг заавал өөртөө суулгасан байх үүрэгтэй. Ингэж байж бид улс орноо цаашид олон мянган жилийг дамжиж мөнх орших тэр орон зайг авч үлдэх учиртай юм.

Эх оронч сэтгэл ер нь юунаас эхлэх учиртай юм бэ? Лав л эх орон гэж хий хоосон цээжээ дэлдэхийн нэр биш байх …

-Өөрийнхөө хийж чадах зүйлийг чин сэтгэлээсээ бөгөөд дараа үедээ уламжлуулж үлдээхүйц үр дүнтэй хийж чаддаг байна гэдэг л эх оронч үзлийн хамгийн том илрэл. Өнөөдөр та ямар ч эгэл жирийн ажил эрхэлж, ямар ч том албан тушаалын сэнтийд заларсан байж болно. Гагцхүү түүнийгээ л алдаа дутагдалгүй, чин зүрхнээсээ хийж, эх орондоо өгөхүйн сэтгэлээр, эх орноо хайрлахуйн ухаанаар хандах учиртай юм. Тэрнээс эх орноо хөгжүүлэх гэж байгаа маань энэ билээ гээд гадаа гудамжинд жагсаж, төр засаг, түмэн олныхоо эсрэг муу муухай бүхнийг ил гаргаад байхдаа гол нь биш. Бидний эх орныхоо төлөө тэмцэж байгаа тэмцлийн хамгийн хурц хэлбэр бол оногдсон ажил үүргээ чин сэтгэлээсээ, сайн сайхныг бодож хийх гэж ойлгодог. Өөрөө бас тийм байх гэж мэрийдэг, бусдыг ч үүнд уриалмаар санагддаг даа.

Өвөө тань ахмад дайчин байсан юм билээ. Өөрөө та бас нүүдэлчин монгол ахуйдаа өлгийдүүлж өссөн учраас танд эх оронч үзэл их эрт бөгөөд нэвт шингэсэн юм болов уу гэж хардаг. Та харин юу гэж бодож байна?

-Ер нь эртнээс нааш монголчууд эх орон гэж их ярьдаг, үнэ цэнтэй гэдгийг нь бүгд мэддэг, тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэж явсан, алдаж асгаж үзсэн, алдаанаасаа суралцаж ухаарсан, хөлөө жийх өөрийн гэсэн нутагтай байхын сайхныг мэдэрсэн ард түмэн учраас эх орон гэдэг ойлголт монголчуудын язгуур үнэт зүйлийн тэргүүнд явдаг.

Тэгээд ч монгол айл бүхэнд эх орныхоо төлөө тэмцэж явсан ахмад дайчин, хэлмэгдэлд өртсөн нэг гашуун зовлон, эх орноо хамгаалахын чухлыг ойлгосон ухаан байсаар ирсэн. Тэгэхээр миний хувьд өвөг дээдсээсээ олж авсан эх оронч язгуур ухаан, монгол хэлэндээ хайртай, монгол хэлээр зохиол бүтээлээ туурвидаг яруу найрагч, эх хэлнийхээ яруу сайхан дотор өссөн, дээрээс нь эх дэлхий, эх хэл, эх байгаль гэдгийн нандин чанарыг ойлгож, дорнын гүн ухаанд шимтчихсэн, дорнын хүн болохоор эх оронч байхаас аргагүй.

Дэлхийн даяаршлын нөлөөгөөр үндэсний хэл соёл, ёс уламжлал, эх түүх гээд л бидний эрхэм нандин үнэт зүйлс бүдгэрчих вий гэсэн айдас заримдаа төрөх юм. Та ч бас эмзэглэхгүй байж чаддаггүй л болов уу?

-Тийм ээ. Дэлхий хавтгай болж байна. Дэлхийн даяаршлыг сөрж босоход их хэцүү, том урсгал учраас үлэмж их хүчтэй тулж байгаа, бид. Тиймээс миний хэлээд байдаг бид цөөхүүлээ гэдэг өнцөг бол хамгийн эмзэг зүйл нь. Монгол бол эх дэлхийн зулай дээр оршиж байгаа, том газар нутагтай агуу ард түмний үр сад. Мохошгүй морьтон дээдсийн угсаа удмыг залгамжилсан, өөрийнхөө газар нутгийг өргөтгөн тэлэх гэсэн, өөрийнхөө соёлоор эх дэлхийн даяаршлын шуургыг сөрж босох гэсэн ард түмний үзэл бодлын нэгтгэл. Монголчууд өөрсдөө хүчирхэг байхыг хүсэж тэмүүлж байгаа атлаа дэлхийн даяаршлын шуурганд зул далдирч байгаа юм шиг тийм эмзэг. Тэгэхээр өнөөгийн энэ нөхцөл байдалд, даяаршлын урсгалын эсрэг тэсэж зогсох хүч бол бидний өвөг дээдсээс олж авсан нүүдэлчний оюун санаа. Дээрээс нь байгаль эх дэлхийгээ шүтэн бишрэх үзэл. Бас өөрт байгаа монгол хүний үнэт зүйлийг хэрхэн яаж төлөвшүүлсэн, эрхэмлэн сахих ёстой зүйлээ дээдэлж чадаж байна уу, үгүй юу, монгол хүн яагаад дэлхийн иргэн, дэлхийн монгол болж болдоггүй юм гэдэг том байр сууриа л урагш тавьж чаддаг тийм хүч чадал хэрэгтэй. Энд юу хамгийн чухал вэ гэхээр нэг эрх ашгийг тойрч эвлэлдэн нэгдсэн ухаан байх учиртай.
Тэгэхээр бид нар монгол гэдэг нэг том тулганы галыг тойрч суугаад үүнийгээ бадрааж дэвжээхийн тулд ажиллаж хөдөлмөрлөх, эв санаагаа нэгтгэх ёстой.

Даяаршлын шуурганд монголчуудын билгийн зул нь далдирч унтарчих гээд байгаа гол зангилаа нь эв нэгдэлгүй, бие биеэ дэмжиж, хүчийг хүчээр, сэтгэлийг оюунаар нөхөж чадахгүй байгаад л хамгийн том алдаа оршиж байна. Бид эв нэгдэлтэй хүчирхэг үндэстэн болох ёстой. Түүний тулд монгол гэдэг үнэт зүйл яг юу вэ, тэр үнэт зүйлээ дэмжихийн тулд хувь хүн юу хийх ёстой вэ гэдгээ дор бүрнээ ухамсарлах учиртай.

Бид бие биеэ муулах, ховлох, гутаах, хоорондоо хагаралдах зарчмыг л хамгийн их өдөөж байна шүү дээ. Тийм хар мэдээг хүмүүс хамгийн их уншдаг, тийм хар хорын зүйл дээр хүмүүс ажилладаг болжээ. Энэ 3 сая хүн зон, энэ монгол оронд сайн сайхан юм байгаа даа. Тэр сайн сайхан юм нь хааччихаад дандаа хар муу нь түрүүлээд байгаа юм бэ. Сайн юмны тухай ярихгүй, дандаа муу муухайг яриад байхаар үндэстний хийморь бас доройтдог шиг байна аа. Тэгэхээр сэтгэлээ, сэтгэлгээгээ илаарьшуулах хэрэгтэй байна. Ингэхийн тулд зөв ном уншиж, зөв төлөвшилд нэгнээ хөтөлж, зөв мэдээллийг боловсруулж, өөрөө бас зөв мэдээллийг тарааж түгээж байх шаардлагатай юм гэж л бодож явдаг.

Нүүдэлчин ахуйгаасаа салдаггүй, их хоцрогдсон хуучинсаг үзэлтэй гэж намайг хүмүүс шүүмжилдэг. Хуучинсаг байхаас би айхгүй ээ гэж ярихыг тань нэгэнтээ сонссон юм байна. Үүний цаана их том агуулга оршиж байна даа л гэж одоо ухаж сууна. Ер нь та баримталдаг зарчим, мөн чанарынхаа тухайд бидэнтэй хуваалцаач?

-Номын номоос, хүний ном гэж үг байдаг. Тэгэхээр миний ижий ааваас олгогдсон суурь хүмүүжил, гэрийн боловсрол бол ахмадаа хүндэлдэг, үе тэнгийнхнийхээ сайхан амжилтад баярладаг, хүмүүсийг хөгжүүлэхийн тулд өөрийнхөө мэдлэгийг хүртээмжтэй хуваалцаж чаддаг, өөртөө хуримтлуулсан ямар нэгэн сайн зүйл байгаа бол түүнийгээ бусдад ижил тэгш түвшинд өгч чаддаг тийм өгөхүй, асрахуй, хайрлахуйн сэтгэлтэй байх зарчим.

Энэ цаг үед хүмүүст хамгийн ихээр дутагдаж байгаа чанаруудыг тодорхойлооч гэвэл та юуг онцлох вэ?

-Шударга, үнэнч сэтгэл, өршөөгч чанар ус агаар мэт тийм их хэрэгтэй цаг үед бид амьдарч байна. Хамгийн чухал энэ гурван чанарыг бид алгуур хаяад байна, үүнээс асар их холдож байна. Бидний нүүдэлчин ахуй, нүүдэлчин сэтгэлгээний онцлог бол энэ бүхнийг дархалж байсан юм. Жалгын нэгээр тархаж суусан нүүдэлчин хүмүүс өөртөө итгэлтэй, гэрээ цоож цуургагүй орхиод явах өгөөмөр сэтгэлтэй байлаа. Хол явж байгаа нүүдэлчин гэрт нь ороод цай чанаж уучихаад баярлалаа гэж зурвас бичээд, эсвэл үүнийг уншаарай гээд ном үлдээгээд явдаг, өөрт байгаа зүйлээрээ нөгөөгийнхөө дутууг нөхдөг тэр гайхалтай чанараасаа бид холдож байна. Өнөөдөр бид хэтэрхий шавж амьдарч байна. Шавж амьдарч байгаа атлаа амьд харилцаагүй, эсрэгээрээ амин хувиа хичээж байна. Тэгэхээр бид эхний ээлжид хотжилтоо саармагжуулж, хөдөө орон нутгийнхаа бүсчилсэн хөгжлийн зорилт руу явах ёстой. Монгол хүний хөгжлийн үнэт зүйл нүүдэлчин ахуйтайгаа салшгүй холбоотойг бүх хүн ойлгож түүнийгээ сэргээх, нүүдэлчний язгуур эрх ашгийг хамгаалах, нүүдэлчин соёлоосоо уламжилж ирсэн бүхэн минь хүн төрөлхтний соёлын өвд оруулж байгаа цор ганц хувь бөгөөд түүнийгээ хамгаалж үлдэх л шаардлагатай гэдгийг ойлгох нь чухал юм.
Нэг хэсэг бид чинь дэлхийн монгол хүн болцгооно гээд нөгөө олон хэл, олон соёлыг судалж энэ бүхний дархлаанд нийцдэг хүмүүс болсон. Өөрсдийн гэсэн монгол чанараа хадгалж, дэлхий рүү нүүсэн нүүдлээ буцааж хумиад дэлхийгээс олсон сайн сайхан зүйлдээ суурилаад нүүдэлчнийхээ ахуй соёлыг яаж дэлхийн соёл болгох вэ гэдэг рүү арай том харах ёстой байх гэж бодож байна.

Одоо ихэнх эцэг, эхчүүд хүүхдүүддээ багаас нь гадаад хэл эзэмшүүлэхээр хятад, орос зэрэг гадаад хэлний сургуульд оруулах хандлагатай болжээ. Энэ нь хэр зөв юм бэ?

-Монгол хэлээрээ дамжуулж үр хүүхдээ өсгөж хүмүүжүүлэх хэрэгтэй л дээ. Бид хүүхдээ хятад, орос сургуульд оруулаад л, тухайн хэлийг сургаад явчихаар монгол цустай хятад, монгол биетэй орос соёлтой хүн болгож төлөвшүүлж байна л гэсэн үг. Тэгэхээр эх монгол хэлээ эрхэмлэн эх хэл, оюун санааныхаа дархлааг хүүхдүүд рүүгээ чиглүүлж байх ёстой. Харийн янз бүрийн соёлыг нэг их даган дуурайх хэрэггүй. Ингээд ярихаар бүдүүлэг, хоцрогдсон мэт шүүмжлэгддэг, олон хүний дургүй хүрдэг. Гэсэн хэдий ч би үзэл бодолдоо бат зогссоор л байх болно. Яагаад гэхээр манай улс орны хувьд нэг монгол хүн ч үнэ цэнтэй. Нэг хүүхдээ ч гэсэн монгол чигээр нь авч үлдмээр байна шүү дээ. Эх орон чинь тийм монгол хүмүүсээс бүтдэг болохоос хаанаас нь ч хаяад явж болох тийм хоноцын сэтгэхүйтэй, эрчүүд, эмс охидоос бүрдэхгүй биз дээ. Ер нь бол олон соёлын дарангуйлалд өртөж, өөрийнхөө үндэсний язгуур бүхнийг алхам алхмаар гээж, даяаршлын шуурганд билгийн зул нь далдирч байгаа ард түмэн болчхоод байгаа нь хамгийн их түгшүүр гэдгийг бодох хэрэгтэй.

Цаг гарган ярилцсанд баярлалаа. Танд ажлын амжилт хүсье.

Хошууч Д.МЭНДБАЯР
Эх сурвалж: “Соёмбо” сонин

-Тарвагны тосыг шөнө дунд нэг халбага уувал ходоодны шарх эдгэнэ.
-Хойлогийн мах, ходоодыг хатааж нүдсэн борцыг буцалсан усанд 1 халбага хийж бүрж уухад сайн. Өдөрт 3 удаа ууна. Хойлогийн ходоодыг хатааж нүдээд ширгээсэн хагас аяга усанд амны халбагыг хийж бүрээд уудаг. Өдрийн гурваар 14 хоног уухад эдгэнэ.
-Манай орны хаа сайгүй ургадаг таван салааг хандалж уухад сайн.
-Чонын ходоод, мах чанаж уудаг ба ялангуяа ходоодны шингэц муудахад тустай.
-Чацарганын тосыг хоолны халбагаар өдөрт 3 удаа уувал эдгэнэ.
-Тахианы ходоодыг хатааж нүдээд өдөрт 3 халбага уудаг.
-Шинэ төмсний шүүсийг адил сахартай хольж буцалгаад хатааж нүдээд усаар даруулж уухад шарх лавтай эдгэнэ.
-Монголчууд ярьдаг ходоодны бадгана өвчинд өглөөний өлөн шээсээ авч өдөрт 3 аягаар сар уухад эдгэдэг.
-Ширгээсэн усанд зөгийн бал хийж уух нь шарх эдгээх сайн эм болно.
-Нохойн хошуу буюу ганьдгарын буурцагыг хандалж зөгийн балтай өдөрт 2 удаа аягаар уухад лавтай эдгэнэ.
-Чацаргана идэх тосыг нь эмийн журмаар уух гоц сайн шархлаа эдгэдэг.
-Жанчивлан сувилалыг эмч Цэвээн тарваганы бөөрний өөхийг наранд тавьж саванд тосч аваад газар хадгалж өдөрт 2 халбага тос өглөө оройд уусаар 14 хоног уугаад ходоодны шархлаагаа эдгээсэн гэдэг.
-Архаг өвчтэй хүн ургамлын тос 1 амны халбагыг балгаж гаатай чихэр хүлхэнэ. Залгиж хэрхэвч болохгүй 10 минут байлгаад өтгөрсөн тосыг асгаж амаа зайлна. Өглөө өлөн дээр, оройд хийгээд байхад 10-20 хоногт эдгэнэ.
-Мах шингэхгүй бол цагаан луувангийн шүүс буцалгаж уувал сайн.
Ходоодны хорт хавдар буюу нарийн
Монголчуудын үндсэн өвчин гэж хэлж болох энэ өвчнийг монголчууд “нарийнтах” гэж ярьдаг бөгөөд намайг бага байхад цус харвах, дайрлаг дайрах хоёроос өөр өвчин бараг байгаагүй санагдана. Хүнийг өлсгөж харангадуулж үхүүлдэг энэ өвчнөөр өвдөөд эдгэсэн хүн мэр сэр байх ажээ.
-Харин Өмнөговь аймгийн хоёр өвгөн нарийн өвчөө эдгээсэн түүхийг ярья.
-Цог хорхой буюу тонгой хар гэдэг нь эмчилгээний ховор амьтан бөгөөд 4 хөлтэй, 6 хөлтэй 2 янз байдаг. 4 хөлтэй нь илүү сайн гэдэг юм билээ.
-Хорт хавдарт чонын ходоод идэх сайн гэдэг.
-Цог хорхойг архинд хийж эмчилгээний журмаар уудаг боловч амьдаар залгиж болохгүй. Архинд 7 ширхэгийг өмхийг нь гаргахгүй хийдэг.
-Ёл шувууны мах идэж өвчнөө эдгээсэн хүн байдаг бөгөөд Ёл шувуун мах ховор учир тэр бүр олдохгүй. Миний мэдэх Байдаг богд Хавтага, Тахийн шар нуруунд л байдаг.
-Чонын мах, цус халуунаар нь идэх.
-Доргоны халуун цус уух нь сайн.
-Шар шувууны махыг чанаж шөлтэй нь идэж уудаг.
-Сохорномингийн махыг шалз чанаж шөлтэй нь идэх.
Англи улсын эрдэмтэн Жон Армсронг ямар ч өвчнийг хүн өөрийн шээсээр эмчилж болдгийг дурьдсан “амьд ус” гэдэг ном бий. Ер нь өглөөний өлөн шээс анагаах чадвартай гэдэг. Ходоод дотор, Элэг, цөс эмэгтэйчүүдийн гэх мэт ямар ч өвчинд шээс сайн. Намайг бага байхад миний буурал аав Лантуу элдэв халуун ханиад халдварт өвчинтэй газар явахдаа гарсан шээсээ ууж шархаа угааж шавшиж бай гэж надаа захидаг байлаа. Өөрөө есөн эрүү шүүлтийг давахдаа шээсээ ууж шархаа шавшиж эдгээсэн гэж ярьдагсан. Тэр үед би бага байсан болохоор сонсоод л өнгөрсөн. Хожим олон газар явж олон хүний яриа сонсож буурал аавын хэлсэн нь үнэхээр ач тустай арга гэдгийг өөрөө хэрэглэж байж л үнэмшсэн дээ.
-Чонын ходоодонд байдаг шингэнийг асгалгүй хатааж аяга буцалсан усанд хатсан ходоодноосоо хэсгийг хийж хэсэг байлгаад бүгдийг нь уудаг гэж 1978 онд ярьж байсан хилийн цэргийн офицер байсан хүн одоо ч эрүүл саруул явж байна.
-Төвдүүд “Дувтоврилгор” гэдэг эмээ байнга уудаг бөгөөд нарийн гэдэг өвчин байдаггүй гэнэ.
-Энд зориуд дурьдахад хүн өөрийн өлөн шээсээ уугаад байхад олон төрлийн өчнөөс сэргийлж эдгээж чадна гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх.
Өөрийн шээс өөрт эм болдгийг олон удаа үзсэн сонссон. Ходоодны өвчтэй Сэмжаан эмнэлгээр хэдэн жил яваад эдгэрээгүйд аяганы хагас ус буцалгаад нүдэж бэлдсэн Игүүшин жижиг халбагыг хийж бүрээд уугаад байсан нь зүгээр болжээ.
-Ходоодны өмөн үүтэй хүн тарваганы тос уугад байхад хэдэн жил явна шүү.
-Хоол идэхээ больчихсон хүн тарваганы тос өдөрт 3-4 халбага уугаад 2 жил болж эдгэсэн. Өмөн үү өвчинд хэрэглэдэг.
-Хадны хааг ширгээд уухад суулгах өвчин зогсоно.
-Элэг өвдвөл голдуу баруун хавирганы ясан дор өвдөх, эвгүй оргих, гэдэс үргэлж хөөх, хоолонд дургүй болох бөөлжис хүрэх хоолны шингэц муудах, бие сулрах, тамиргүй болох, нүд, нүүр улайх, ам гашуу оргих, элэг томорсон мэт санагдах гэх зэрэг шинж илэрдэг.

 

Түүний уран бүтээлийн дээд оргил бол Хэнтий аймгийн Хөдөө аралд босгосон Монгол олон овгийн тамгийг хөшөөнд тусгасан гэрэлт хөшөөг бүтээсэн билээ. Тэр хөшөөнд Монгол овгийн 500 орчим овгийн тугийн тамгийг дүрсэлж босгосон юм. Эрдэмтэдийн судалгаанд ороогүй 3 тамгыг тэр хөшөөнд нэмж байсан түүхтэй. Энэ үед овгийн тамгийг судлахад их цаг зарцуулсан билээ.
Мөн Улаанбаатар хотын сүлд, тугны төслийг хийж анх яригдаж Улаанбаатар хотын АДГЗ-ны дарга Алтангэрэл, МХЗЭ-ийн нарийн бичгийн дарга Пүрэвдорж гуайд танилцуулж байсан түүхтэй. Хан гарьдын зураг бүхий сүлдийг 1994 онд хотын Иргэдийн хурлын тэргүүлэгчдийн хуралдаанд танилцуулж батлуулж байсан юм.
Мөн төрийн есөн цагаан тугийн зургийн төслийг бүтээсэн билээ.
Би баруун Алтай, 4 ойрдын гаралтай, үг гарвалтай хүн юм. Хөвсгөлөөр хойт зүгт нүүдэлж, улмаар монголд орж ирсэн юм. Эртний уг гарвалаар урианхай хүн болж таарсан. Манайхан Баатар буюу Баатад овгийн улс юм. 1990 онд нэг өвгөн ирж, манайханы угийн бичиг авчирч өгч байсан сонин түүхтэй.
2010 оноос хамт олон Мөнх тэнгэр шүтлэгчүүдтэй уулзлаа. Монгол бөөгийн судлаачид, удган зайрангуудтай танилцаж, Мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэнгүүдтэй танилцаж явна.
Түүний уран бүтээлл нь Хүннү Сүннүгийн үеэс өнөөг хүртэл хүртэл түүхийн улбааг багтааснаараа онцлоготой. Р.Лхамсүрэн гуай “Мөнх тэнгэр-Зөн билиг” сэдвээр уран бүтээл туурвиж уран бүтээлийн үзэсгэлэн гаргаж байжээ.
2012 онд Р.Лхамсүрэн гуай МБНЭ-ийн Дээд хуралдаанд биечлэн оролцож, бөөгийн нэгдсэн анхны байгууллагыг байгуулахад оролцож явсан түүхтэй. Тиймээс МБНЭ-ийн цаашдын үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож, өөрийн зүгээс чадах бүхнээ зориулахаа илэрхийлсан билээ.
МБНЭ-ийн санаачлан байгуулж байгаа Монгол туургатан баатруудын хүндэтгэлийн цогцолборыг байгуулж байгаа тухай мэдээлэл өглөө. Тэрхүү цогцолборт Р.Лхамсүрэн гуайн бүтээлээс байрлуулах боломжтой байгаагаа илэрхийлсэн юм.

Д.Хүрэлбаатар