Author: admin_shaman

Тэд монгол эмэгтэй ажилчдаа дарамтлах, зодох нь ердийн мэт болсон төдийгүй хүн амины хэрэгт холбогдсон ч үл тоон тохуурхах ажээ.
Гэвч энэ бол санамсаргүй үйл явц бус, харин хорин жилийн турш аажим хэрэгжсэн үзэл суртлын үр дагавар байсан юм.
Солонгос хүмүүс Монголд анх хөл тавих үеэс “монгол, солонгосчууд угсаа нэгтэй, Монгол нь эртний солонгос өвөг дээдсийн газар нутаг юм шүү” гэх тэдний үзэл монгол хөрсөнд соёолжээ. Өөрөөр хэлбэл, тэдний хувьд Монголд ирэх нь өвөг дээдсийнхээ шороонд дахин хөл тавьж буй хэрэг байв.
Энэ суртал ухуулга юуны өмнө их хэмжээний санхүүжилт бүхий төсөл, хөтөлбөрөөр дамжин Монголын шинжлэх ухааны байгууллагуудад гайхалтай гэмээр амжилттай хэрэгжсэн ажээ.
Одоо энэ үзлийг ШУА-ийн Хэлний хүрээлэн, Түүхийн хүрээлэн, Археологийн хүрээлэн, МУИС-ийн Монгол, хэл соёлын сургууль, Алтай судлалын төв, Археологи-антропологийн тэнхим, Үндэсний түүхийн музей зэрэг шинжлэх ухааны гол байгууллагууд нь хүлээн зөвшөөрсөн төдийгүй өөрсдөө гадаад, дотоодод түгээх болсон ажээ.
Тухайлбал, МУИС-ийн доктор С.Дулам тэргүүтэй хэлнийхэн монгол, солонгосчууд домог ба хэлээр холбогдсон ард түмэн гэж лекц, илтгэл тавдаг бол МУИС-ийн Археологийн тэнхимийн доктор Д.Түмэн дорнод монгол ба солонгосчууд антропологийн хувьд нийтлэг гэж бичжээ (Д.Түмэн Солонгосоос шагнал хүртсэн).
Тэгвэл 2011 онд ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн захирал Д.Цэвээндорж гэгч “ОУ-ын монголч эрдэмтдийн их хурал” дээр генийн хувьд хүннүтэй хамгийн ойр ах дүү ард түмэн бол монгол-солонгос гэж албан ёсоор зарлав.
Хувийн их, дээд сургуулиуд үүнээс хоцорсонгүй. Ялангуяа Өмнөд Солонгосын хөрөнгө оруулалттай Улаанбаатарын их сургууль энэ үзлийг тараагч нэг голомт болжээ. Тухайлбал, тус сургуулийн солонгос судлаач, доктор Б.Сумъяабаатар дээрх үзлийн анхны монгол номлогчдын нэг ажээ.
Мөн 2012 онд Чингис хаан дээд сургуулийн багш, доктор Б.Балжинням дээрх үзэлд үйлчилсэн агуулгатай “Дэлхийн монголчуудын түүх” гэх олон боть хэвлүүлж, сүр дуулиантайгаар нээлт хийж байв.
Солонгос ах дүүгийн үзэл зохиолч-нийтлэлчдийн хувьд тун мөлжүүртэй сэдэв болжээ. Арван жилийн өмнө нийтлэлч Б.Батбаяр “Солонгос ахтай болъё” нэртэй өгүүлэл хэвлүүлж, үүндээ ах нь сургаж дүү нь сонсдог тийм харьцаа солонгос-монголд хэрэгтэй гэж бичсэн байдаг.
Харин тухайн үед тэр монгол, солонгос гарал нэгтэй гэдэгт эргэлзэж буйгаа онцолсон бол 2009 онд Солонгост хуралд очихдоо бодлоо өөрчилсөн байв. Одоо тэр монгол, солонгос нэг язгууртай ард түмэн гэж сурталчилж явна.
Авлигад идэгдсэн Монголд ерөнхийлөгч, ерөнхий сайдууд нь ч дээрх үзлийг дуртай нь аргагүй хүлээн авчээ. Монголын аахилсан бүдүүн дарга нар хоёр орны албан уулзалтын үеэр ч, болор жүнз бүхий зоогийн тансаг ширээний ард ч “ах дүүс минь” гэх долигносон үгийг нөгөө талд сүүлийн хорин жилийн турш хэлж иржээ.
Харин солонгосчууд айхтар хүмүүс тул тэдний үг бүрийг бүртгэн баримтжуулж боть ном болгожээ. Ийнхүү “үнэн”-ийг мөнгө ба өнгөөр хэмжих хорвоод Монголын ард түмэн манкурт боол лугаа адил ой санамжаа арчуулан хөөрхийлөлтэйгээр мэхлэгдэн тэнэх ажээ.
Тэднийг дээрлэхэж, оюуныг нь зэрэмдэглэж ханах биш. Одоо өнөөх цол, зэрэгтнүүд Монгол Улсын Засгийн газрын ивээл дор дэлхийн монголчуудын гарал үүслийн түүхийг бичиж, дунд сургуулийн хичээлийн агуулгад оруулах гэж байгаа ажээ. Тэд Монгол орны ирээдүй-хүүхэд бүрийг онилжээ.
Гэвч үнэнийг мөнгөөр хэмжиж болдоггүй, үргэлж нууж чаддаггүй ажээ. Үнэн хэзээ нэгэн цагт илэрдэг. Тэгвэл тэр цагийг монгол залуус зөвхөн өөрийн хүч хөдөлмөр, оюунаар урин дуудаж эхэлжээ. Тэдний нэг нь судлаач Батбаярын Хэрлэн юм.
Б.Хэрлэн АНУ-д био-анагаах инженерийн мэргэжлээр суралцахын сацуу “Фамили Трий ДНХ” компанид судлаачаар ажилладаг юм. Түүний хэлснээр тэр өөрийн үндэстний гарал үүслийг танин мэдэж, үүнд хувь нэмрээ оруулахыг чин сэтгэлээс хүссэн тул 2008 оноос монголчуудыг генетик талаас нь бие даан судалж эхэлжээ (http://www.tsahimurtuu.mn).
Б.Хэрлэн судалгаагаа илүү нарийн мэдээлэл өгч чадах эрэгтэй хүний Y хромсомын ДНХ дээр явуулж байгаа бөгөөд үр дүнг нь олон улсын судалгааны сэтгүүлд хэвлүүлээд байна (http://rjgg.org/index.php/RJGGRE/article/view/123).
Монголчуудын Ү-ДНХ-ийн гапло бүлгүүд (генийн кодууд)-ийг бусад үндэстнүүдтэй харьцуулсан түүний судалгаа “монголчууд нь солонгосчуудаас (мөн хятад, түвд, япончуудаас) удамшлын хувьд хол зөрүүтэй” гэдгийг баталжээ.
Монголчуудын давамгайлагч гапло бүлэг нь C3 ажээ. Харин солонгосчуудад O гапло бүлэг давамгай ба солонгосчуудад түгээмэл гапло бүлгүүд монголчуудад бараг байсангүй (Зарим харьцуулалтыг хүснэгтээс харна уу. Эх сурвалж: http://www.tsahimurtuu.mn/index.php/stories/2012-05-10-04-44-52/2123-2012-03-06-11-08-42).
Б.Хэрлэн бас нэг сонирхолтой дүгнэлт хийжээ. Бид алтай, киргиз, якутуудыг өөрт хамгийн ойр хүмүүс гэж боддог боловч энэ нь эндүүрэл ажээ. Тэд монголчуудтай ойр холбоогүй байв. Харин казахууд монголчуудад илүү ойр байжээ. Гэхдээ тэрээр нэг ташаа ойлголтыг няцааж байна.
Юуны өмнө, Чингис хааны үед монгол түрэмгийлэгчид ирж хүчирхийлэл үйлдсэнээс өнөөгийн казахууд хавтгай нүүр, онигор нүдтэй болоогүй, харин казах хүмүүс хамаагүй урт удаан үйл явцын үр дүнд үүсчээ. Үүнээс үүдэн казахууд өөрсдийгөө монгол, эсвэл Чингис хаан казах гэж маргах шаардлагагүй болсон ажээ.
Гэвч энэ бүхнээс Б.Хэрлэнгийн судалгаа нэг зүйлээрээ хамгийн их ач холбогдолтой байсан юм. Түүний судалгаа Монголын шинжлэх ухааны байгууллага, их сургуулиуд болон өндөр цол, зэрэгтнүүдийн өнөөгийн үнэн дүр төрхийг илчиллээ. Тэр үүгээрээ Монголд мэдлэг, эрдмийн цол, зэргүүд ямар хуурамч вэ гэдгийг харуулав.
Сүүлийн хорин жилийн хугацаанд Монголд монголчуудын гарал үүслийн талаар ийнхүү олон тооны ном, судалгааны өгүүлэл, нийтлэл, тайлан хэвлэн гаргажээ. Тэгвэл одоо тэдгээр ном, өгүүлэл хэнд, юунд хэрэгтэй вэ? Тэд хүчинтэй юу? Гэхдээ хичнээн худал хуурмаг байсан ч тэд нэг зүйлд хэрэгтэй байж магадгүй. Тэд мөнгөөр хэмжигддэг үнэн, хүчингүй мэдлэг ямар байдгийг, энэ нь ард түмнийг хэрхэн хохироож буйг харуулах жишээ матриал болж болох юм.
О.Алтан

Жил ирэх тусам хүрээгээ тэлж нийгмийн тулгамдсан асуудал болж буй сэтгэцийн эрүүл мэндийн тал дээр оновчтой үйл ажиллагаа хэрэгжүүлэх боломжтой эсэх талаар харилцан санал солилцсон юм. Мэргэжлийн экспертүүдийн байр суурийг хүргэж байна.
СЭМҮТ-ийн дэд захирал, анагаах ухааны доктор В.Баярмаа: АРХИНД ДОНТОХ ЭМГЭГ 40 ДАХИН ИХЭССЭН
-Монголчуудын 5-6 хүн тутмын нэг нь ямар нэг сэтгэцийн тулгамдсан асуудалтай, амиа хорлох тухай бодож байсан гэсэн судалгаа гарсан. Тодруулбал, баруун хэсгийн бүсэд 100 мянган хүнд 28.1 хувьд ийм байдал ажиглагдсан байна. Хүн амын дунд 2019 онд хийсэн судалгааг 1984 оныхтой харьцуулахад стрессийн шалтгаант эмгэг 10 дахин, архинд донтох эмгэг 40 дахин ихэссэн байна.
Мөн мансуурлын түвшин жил ирэх тусам өсөх хандлагатай байна. Үүнд, мансууруулах сэтгэцэд нөлөөлөх бодисын хэрэглээ 2015 онд 90 байсан бол 2019 оны 354 болтлоо ихэссэн.Мөн манай төвд хандсан хүүхэд, өсвөр насныханд хийсэн судалгаагаар 30.5 хувь нь сэтгэцийн асуудалтай, есөн хувь нь ямар нэг эмгэгтэй гэсэн дүгнэлт гарсан.
Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үйл ажиллагаанд зардал үргэлж асуудал байсан Үндэсний хэмжээнд судалгаа шинжилгээ хийх боломжгүй байдаг. Олон улсын байгууллагаас санхүүжилт авч байж судалгаа хийх шаардлагатай болдог. Нийгэм хурдацтай өөрчлөгдөж байгаа тул судалгаануудыг 10 жил тутамд хийх шаардлага тулгарч байна.

АШУҮИС-ийн багш, сэтгэл заслын эмч Р.Энхтүвшин: СЭТГЭЦИЙН ГЭМТЛИЙН ЗЭРГИЙГ ТОГТООХ ХЭРЭГТЭЙ
-Хүний эрхийг хамгаалахын тулд хүний сэтгэц, сэтгэцийн эрүүл мэндийг хамгаалах хэрэгтэй. Гэтэл бид үр дүн, шинж тэмдгийн тухай их ярьдаг. Сэтгэцийн эрүүл мэндийг хамгаалахын тулд сэтгэцийн гэмтлийг тогтоодог болох хэрэгтэй. Хүний эрхийг хамгаалахын тулд сэтгэл буюу сэтгэцийг хамгаалах нь чухал. Гэтэл бид шинж тэмдэг, үр дүнгийн асуудлыг маш их ярьдаг. Шалтгаан эсвэл тогтолцооны асуудлыг огт ярьдаггүй.
Сэтгэцийн гэмтэл гэж нэг юм бий. Манайд сэтгэцийн гэмтлийн зэргийг тогтоох хэрэгтэй. Гэмтлийн зэргийг хөнгөн, дунд, хүнд гэж гуравхан зэргээр тогтоодог. Гэтэл сэтгэлзүйн гэмтлийг хэн ч, хэзээ ч тогтоодоггүй. Манайх цаасан дээр бичсэн хуулиа л дагадаг учраас үр дүнд хүрэхгүй, хэрэгжүүлэхгүй байна.
“Хөөрхөн зүрх’’ ТББ-ын сэтгэл зүйч П.Энхчимэг: ХОХИРОГЧИЙН СЭТГЭЛЗҮЙН АСУУДЛЫГ НӨЛӨӨЛЛИЙН АРГААР ТАНИУЛАХ ХЭРЭГТЭЙ
-Манай байгууллага бэлгийн хүчирхийлэлд өртсөн насанд хүрээгүй хүүхдүүдтэй ажилладаг. Сэтгэцийн эрүүл мэндийг хамгаалахийн тулд бүх шатанд сэтгэлзүйн мэдрэмжтэй байх хэрэгтэй. Манай улсад хохирогч өөрийгөө буруутай гэх үзэл түгээмэл байна. Тиймээс хохирогчийн сэтгэлзүйн асуудлыг нөлөөллийн аргаар сурталчилан, таниулах хэрэгтэй байна.
Үйлчилгээ үзүүлж байгаа гээд гэмтээгээд байна уу, үзүүлнэ гээд зүтгээд байна уу гэдгийг мэдрэх чухал. Мөн бэлгийн хүчирхийлэлд орсон хүүхдийн асуудалд маш хайнга хангагддаг. Бэлгийн хүчирхийлэлд орсон хүүхэд маш урт хугацаагаар сэтгэл санааны дарамттай явдаг. Үүнд гол нөлөөлж буй нэг зүйл нь тухайн хэргийг шийдэж буй хуулийн байгууллагаас шалтгаалж байна. Яадаг вэ гэхээр хэрэг хянан шийдэж байна гээд урт хугацаагаар нөгөө хүчирхийлэлд автсан хүүхдийг байн байн цагдаагийн байгууллага дээр дууддаг. Энэ нь хүүхдэд болсон хэрэг явдлыг эргэн сануулж байдаг. Энэ асуудал дээр төрөөс анхаарч хүчирхийлэлд өртсөн хүүхдийг харж үзээч гэж хэлмээр байна.
Баянзүрх дүүргийн Эрүүгийн хэргийн анхан шатны шүүхийн Ерөнхий шүүгч Н.Одонтуул: ХӨНГӨН ХҮНД ГЭМТ ХЭРЭГ ҮЙЛДСЭН ХҮМҮҮСИЙГ НЭГ ӨРӨӨНД ЭМЧИЛЖ БАЙНА
-Монгол Улсын хэмжээнд эмнэлгийн чанартай албадлагын арга хэмжээг Сэтгэцийн эмгэг судлалын клиникт үргэлжлүүлж байна. Энэ клиникт 30 хүнийг эмчлэх боломжтой. Гэтэл өнөөдрийн байдлаар 41 хүн эмчлэгдэж байна. Тухайлбал 2-8 хүн нэг өрөөнд эмчилгээ хийлгэж тэдний эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах эрх нь ноцтой зөрчигдөж байгаа. Албадлагын арга хэмжээ авахуулсан хүмүүсийг гэмт хэрэг зөрчил үйлдсэн хэлбэрээр ялгах ёстой ч хөнгөн хүнд гэмт хэрэг үйлдсэн хүмүүс нэг өрөөнд эмчлэгдэж байгаа. Түүнчлэн клиникт “COVID-19” халдвар гарсан тохиолдолд тусгаарлан эмчлэх өрөө, тасалгаа байхгүй учраас халдвар тархах эрсдэлтэй.
Хүүхэд хамгааллын ажилтан Б.Жавзанхүү: СЭТГЭЦИЙН ЭМГЭГИЙГ ОНОШИЛЖ ЧАДАХГҮЙ БАЙНА
-Хүүхдүүдийн сэтгэцийн эмгэг хамгийн их байна. Ялангуяа хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийн дунд сэтгэцийн эрүүл мэндийн асуудал байнга яригдаж байна. Монголд сэтгэцийн эмгэг, өвчинг оношлох шаардлагатай. Оношлох эмнэлэг, эмчлэх эмч мэргэжилтэн дутмаг байна. Нэн тэргүүнд оношилгооны асуудлыг шийдэж өгөх хэрэгтэй. Тэгж байж тохирсон эмчилгээг нь хийнэ.
Сэтгэл зүйч С.Баасанбат: ЯМАР Ч ҮР ДҮНГҮЙ СУРГАЛТ БАРИВЧИЛГАА ХИЙГДДЭГ
-Миний хувьд гэр бүлийн хүчирхийллийн асуудал дээр 20 гаруй жил ажиллалаа. Гэтэл одоо болтол сэтгэцийн асуудлыг хэмжиж оношилдоггүй, хохирогчийн сэтгэл зүйн байдал ямар байгааг анхаардаггүй хэвээр байна. Мөн хүчирхийлэгчийн зан үйл засах сургалт буруу явагддаг. Ингээд ямар ч үр дүнгүй сургалт баривчилгаа хийгдсэний дараа уур хорсолтой хүчирхийлэгч гэртээ очоод дахиад хүчирхийлэл үйлддэг. Хохирогчийн сэтгэл зүйн эрүүл байдлыг анхаардаг, хамгаалалтад авдаг болмоор байна.
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин 2021.9.17 БААСАН № 183 (6660)

Тиймээс малгай, бүс, хувцас хэрэглэлдээ ихэд хүндэтгэлтэй ханддаг. Эдгээр зан үйлийг бөө мөргөлийн ёс жаягтай холбон тайлбарлах нь бий. Орчин цагт Монголчууд бид тоотой хэдхэн баяраар үндэсний хувцсаараа гоёдог. Гэхдээ нарийн цаад учир утгыг төдийлөн анзаардаггүй байж болох. Тиймээс үндэсний хувцасны талаарх мэдээлэл хүргэе.

Мандах төрийн малгай
Монголчууд малгайгаа ийнхүү хүндэтгэн нэрийддэг. Энэ нь хурц шулуун, харилтгүйн утга билгэдсэн шовгор оройтой малгайгаар хүний биеийг ёс төртэй, мандан бадарч явахыг билгэдсэн байна Монгол хүн малгай, бүсээ заавал тэгш, зөв өмсөж, түүнийгээ айлд зочилох, аливаа ах зах хүнтэй уулзахын өмнө дахин нягталдаг нь зочноо хүндэлснээ илэрхийлж буйн шинж.

Жишээ нь, Монгол малгай бол улаан залаатай, нар, cap, гал билгэдэлтэй амин шүтлэгийн тэмдэг тул хүн тэргүүндээ зөв харуулж өмссөн байх учиртай. Малгай нь тухайн хүний нийгэмд эзлэх байр суурийг илэрхийлдэг тул хамгийн хүндтэйд тооцогддог. Монголчууд тоорцог, лоовууз, дөрвөн чихтэй шовгор малгай зэрэг өөр өөрийн зориулалт бүхий 200 гаруй нэр төрлийн хэлбэр хийц, нэр бүхий малгайг хийж, өмсөж, эдэлж иржээ.

Малгайг өвөл, зун, хавар, намрын хэмээн ангилахаас гадна эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийн гэж зүйлчилнэ. Малгайг тоорцог оройтой, дуулга оройтой, туг оройтой гэж янз бүрээр нэрлэнэ. Малгайн оройг өндөр бөмбөгөр хийж, наран цацраг мэт ширээсний тоогоор ямар ястан болохыг тодруулж, оройд улаан залаа хадаж, хойш хоёр улаан бүч гарган урладгаас Монгол орон ертөнцөд мандан бадрах болтугай гэсэн билгэдэлтэй болно.

Малгайд мөн хурга, үнэг, булга, суусар, шилүүсний үс хаддаг. Европчууд малгайгаа тайлж хүндэтгэл үзүүлдэг бол Монголчууд малгай, бүстэйгээ хүнтэй мэндэлж золгохыг хүндэтгэлд тооцно. Эр хүний малгай бүсийг гэрийн эзэгтэй хамгийн хүндэтгэлтэй газар дээдлэн тавьж хадгалдаг заншилтай.

Тэгш төрийн дээл
Ийнхүү нэрлэдэг нь хүний биеийг төв шулуун, тэгш намбатай байхыг ерөөж буй хэрэг юм. Монгол дээл нь аль нэг тийш дарж бүсэлдэг ташуу болон дөрвөлжин энгэр, хоёр ташаа бүхий эх биетэй дотуур гадуур энгэртэй хувцас юм. Монгол дээлний хийц загвар нь олон зуун жилийн турш төдийлөн өөрчлөгдөлгүй хадгалагдаж ирсэн. Хадны зурагт хонины нэхий үзүүрсгэн дээл дүрсэлснийг үзвэл Монгол хувцас балар эртнээс үүсчээ.

Монгол дээлийг анхлан зохиохдоо нүүдэлчин Монголчуудын бие, эрүүл мэндийн онцлог хийгээд байгаль цаг уурын байдалд дасан зохицож ирсэн тэдний өдөр тутмын амьдралын хэв маягт нийцүүлэн бодож хийжээ. Монгол дээл нь өмсгөл хувцас болохоос гадна бусад олон янзын зориулалтаар ашиглагддагаараа онцлогтой. Тухайлбал, нударга нь жийргэвч, бээлийний үүрэг гүйцэтгэдэг бол өргөн бүсийг ууц нуруу, бөөрийг хамгаалах зорилгоор бүсэлдэг байна.

Үүнээс гадна дээлтэй холбоотой цээрлэх зүйл бий. Тухайлбал, дээлний захыг урагш буюу түрүүлгээ харуулж хаядаггүй, өвчин зовлон гуйна гэдэг. Дээлний захыг гал руу харуулж өрөөлдөж хучдаггүй, хоёр ханцуйг нь зөрүүлж эвхдэггүй, хүний эрхэнд хүлэгдэхийн ёр гэж үздэг. Мөн дээлийг толгой дээгүүр нөмрөх нь ялтан болохын дохио, энгэр заам задгай байх нь гэр бүл салж сарних бэлэвсэрч хагацахын шинж хэмээнэ.

Товчийг үмхэж аманд зуух буюу хазаж зууваас өнчрөлийн дохио гэж үздэг. Хожимоо халх эхнэрийн дээл түнтгэр мөртэй болжээ. Энэ нь урьдын их дайн самуунд халхын эрчүүд үрэгдсэн тул эмэгтэйчүүд дайнд мордож ханцуй юугаа шамлан ихэд баатарлаг байлдан ялжээ. Иймд халхын хүүхнүүдийн баатарлаг гавьяаг тэмдэглэх болж ханцуйгаа шуун мөрөө давтал хунируулан овойлгож дайтаж явсан учир ханцуйны дээд угийг мөрөөс нь илүү гаргасан хувцас хийжээ.

Ингэж халх эмэгтэйчууд дээлний мөр түнтгэр хэлбэртэй болсон нь бүсгүйчүүдийн ялгуулсан гавьяаг илтгэж буй хэрэг аж. Энэчилэн Монгол үндэсний хувцасны зах ханцуй зэрэг хэсэг бvp нь цаанаа билгэдэл, зан үйл, түүx домгийг агуулж байдаг юм.

Бүтэх төрийн бүс
Монгол хүн бүсээ задгай тасархайг бэхлэн батжуулах, сарнисныг эвлүүлэхийн билгэдэл хэмээн ийн эрхэмлэдэг аж. Дээлний бүс бол эр хүний хийморь лундааг илтгэхээс гадна буян хураахын билгэдэлтэй, мөн улс гүрнийг бутраахгүй сарниахгүй барьж байна гэсэн санааг илэрхийлдэг. Бүс нь уг сурвалжаараа бөс мөн гэлдцэг нь яах аргагүй үнэн юм. Өөрөөр хэлбэл, хожуу үед бөс даавууг бүслэх болсноос түүнийг зааж хэлсэн хэрэг.

Монголчууд эртнээс сур, шир зэргийг сайтар боловсруулаад агсарга (бүс) гэж нэрлэдэг байжээ. Агсарга нь доош унжсан цацаг гархит сур зэрэг чимэгтэй, түүгээрээ агссан сэлэм, саадаг зэргээ тогтоодог байснаас эр хүний амь насыг хамгаалах эрхэм эдлэл гэж үздэг чухал хэрэгсэл юм. Хожим даавуун бүсийг авч хэрэглэхдээ биеэ гурав ороож хүрэх бүсээр биеэ нар зөв ороож бүслэдэг нь гурвын тоон билгэдэлтэй бөөгийн ёстой гүн холбоотой ажээ.

Овоог гурав тойрох, гурван удаа хурайлах гэх зэрэг нь бөөгийн ёс, билэгдлийн салшгүй хэсэг юм. Чухам эндээс малгай нь галтай холбоотой, бүс нь зэр зэвсэгтэй холбоотой бөө мөргөлийн хар цагаан тэнгэрүүдийг төлөөлсөн ойлголт болохыг төвөггүй ажиглаж болно. Чухам ийм учраас бөө мөргөлд малгай, бүсийг эр хүний амин эд гэж эрхэмлэдэг бөгөөд сүнс сүр нь оршдог гэж эрхэмлэн үзэх ёс дэлгэрчээ.

Бүс хуучрахад түүнээс утас авч шинэ бүсэндээ оёдог. Хүний сүнсийг дуудахдаа бүсийг дэнсэлж хэмждэг бөгөөд бүсний жин нэмэгдвэл сүнс ирлээ гэж үздэг байна. Харин эрт цагт Монгол эмэгтэйчүүд бүс бүсэлдэггүй байсан учир тэднийг “бүсгүйчүүд” гэж нэрлэдгийн учир тэр аж. Дээлийн бүс бүслэх, тайлах зэрэгтэй холбогдсон зан заншил бий. Дээлний бөс буюу бүс 2.5-4.5 метр байхад хүрэлцээтэй гэж үзнэ.

Бүсийг бүслэхдээ ямагт нар зөв нэг эргүүлэн үзүүрийг нь баруун ташаандаа хавчуулна. Монгол хүн бүсэн дээрээ гишгэхгүй, дээгүүр нь алхах ч ёсгүй. Шөнө унтахдаа бүсээ тайлж, аман хүзүү зангилаагаар зангидаж, дэрний дээд хавьд тавьдаг заншилтай. Мөн бүсээ өөр хүнтэй солихгүй, харин хар элгийн хүнтэй анд бололцох, хүж барилдах ёс гүйцэтгэх үед бие биеэ итгэж буйн тэмдэг болгон сольж бүсэлдэг заншил бий.

Монголчууд бүсээ зангидахыг цээрлэнэ. Хэрэв бүс зангирвал тэр чигээр нь гурав хонуулаад, хамгийн ахмад хүнд очин миний бүсний зангилааг тайлна уу гэж хүсдэг. Ахмад хүн уг эзнээс юу олсон, үзснийг асуухад, бүс зангирсан хүн гурав хоногийн хугацаанд юу үзсэн, олсноо хэлдэг ёстой. Мөн ахмад хүн эхлээд тэр хүний үзсэн, олсон зүйлийн аль билгэтэй үгээр тайлбарлаж, зангилааг тайлж өгдөг байжээ.

Түших төрийн гутал
Хүний биеийн тулгуур хөлийн өмсгөл тул тулж түших, бат суурьтай явахыг билгэдсэн. Монгол үндэстэн эрт цагаас арьсан түрийтэй, ширмэл ултай, саарь сарьс хавчуулсан ээтгэр хоншоортой гутал хийж өмсчээ. Монгол Улсад 20 гаруй ястан угсаатан өөр өөрсдийн биет бус өвийн онцлог шинжийг зан заншил, хувцас хэрэгсэл болон ахуй амьдралын уламжлалаараа илэрхийлэн амьдардаг.

Тийм ч учраас Монгол гутал хэлбэр хийц, загвар төрлийн хувьд маш олон янз байдаг. Тухайлбал, Монгол гутал, буриад гутал, ойрад госон, цараг, тоокуу, бөхийн гутал зэрэг олон янзын хэлбэр, хэмжээ, өнгө зүстэй гутал байдаг. Монгол гутлыг угалзных нь тоогоор нэрлэдэг ба голдуу наймаас гучин хоёр угалзтай байна. Монгол гутал нь байгаль дэлхийгээ эрхэмлэх, хөрс шороогоо сэндийлэхгүй байх нарийн бэлгэдлийг агуулсан ээтэн хоншоортой байдаг.

Хаад ноёд, мяндагтан лам нарын гутлыг битүү зүү ороох буюу ширэн хөөмлийн аргаар битүү угалзлан урладаг байв. Оймсны харааг уран гоё хээ угалз зүү ороох, хонин холбоо, ширэн хөөмөл, саарь сарьс шагайлгах зэргээр урлана. Гутлын оймсны хараа өр хээгээр төвлөж, халаанд хамгаалах, хадгалахын билгэдэлтэй амьтны загварт уран гоё хээ угалзаас бүтнэ.

Монгол хувцас алт, мөнгөн зүүсгэл чимэгтэй байдаг. Эрэгтэйчүүдийн агсарга бүсний үндсэн зүүсгэл хэт, хутга, бэл, аяга, хөөрөгний даалин сэлт болно. Мянгад, буриад ястнаас бусад Монгол эмэгтэйчүүд бэл санжуурга зүүдэггүй. Морь унахад боодог хормойн боолт арьс шир, алт мөнгөний дархны өвөрмөц хийцтэй урлал юм. Монгол урчуул хувцас хунарын тоног засал хийхдээ ган сийлбэр, хатаах, ширээх, жийжүүдэх, алт, мөнгө өргөх зэрэг бүхий л аргыг чадамгай хэрэглэдэг байв.

 

Тэрбээр найман настайдаа Тэгшийн хүрээнд шавилан сууж буддын сонгодог урлал, бурханы тэг зургийн арга, их бага арван ухаанд суралцаж эхэлсэн байна. Түүнчлэн балин тахил хийхээс гадна бурханы гуу, гүнгэрвааг угалзаар чимэхийн сацуу хожмоо Човомбын (Буддын шашны ямарваа нэгэн тахилга, зан үйл, ёслолын үйл ажиллагааг удирддаг мяндаг тушаалтан) үүрэг гүйцэтгэх болжээ.
1939 онд хүрээ хийд нь татан буугдахад тэрээр хар болсон бөгөөд аж амьдралын мөр хөөн арслантай авдар хийж, гэрийн мод хээлж хуарлахын зэрэгцээ алт мөнгөн бөгж, ээмэг, бугуйвч, эхнэр хүний толгойн боолт, мөнгөн аяга зэргийг урлаж байжээ. Бас заримдаа ах дүүсийн захиалгаар нууцаар бурхан бүтээж явсан түүнийг нутгийн олон нь “Хүнгийн голын уран Минжүүр” хэмээн алдаршуулсан байна.
Мөн 1940 оноос эхлэн сумандаа шинэ үсгийн багш, улаан булангийн эрхлэгчийн ажил хийж байжээ. Улмаар Минжүүр нь хосгүй авьяасаараа алдаршин нийслэл хотод ирж Урчуудын артелиар дамжин 1961 оноос Урчуудын эвлэлийн хороонд зураач болж, монгол зургийн аргаар “Адуучин”, “Нүүдэл”, “Нэгдэл”, “Баяр наадам”, “Багануур”, “Отгонтэнгэр” зэрэг олон бүтээлийг туурвижээ. Мөн 1962 онд Богд хааны болон Чойжин ламын музейг сэргээн засварлаж үзмэрүүдийг нь алтдаж шарсан дархчуулыг ахласан, 1963 онд Төв номын сангийн эрдэнийн Жадамба болон бусад судрын алтан шармалыг сэргээж янзалсан гээд Уран Минжүүрийн оролцоогүй уран нарийн ажил тэр үед бараг байхгүй байв.
Тухайлбал, уран зураач Минжүүр нь 1963 оноос БНМАУ-ын шинэчлэгдсэн мөнгөн тэмдэгт зурах ажилд томилогдон НАХЯ, Улсын Банкны Ерөнхий Хорооны хатуу чанд хяналтын дор 1, 3, 5, 10, 25, 50, 100-тын дэвсгэртүүдийн эх загварыг (УГЗ Д.Цэрэнпилийн хамт) зохион урласан юм. Социализмын үед түүний урласан монголын мөнгөн тэмдэгтүүд нь хатуу чанга ханштайгаар олон жил болсон бөгөөд тэдгээрийн дундаас хамгийн утга билэгдэл төгөлдөр нь 1-тийн дэвсгэрт гэж хэлж болно.
Түүнээс монгол зураачийн ур, ухаан хоёр мэдрэгддэг. Араатны хаан арслангийн зурагтай авдрыг монголчууд гэрийнхээ хоймор тавьж орон гэрээ аюул осол, гай түйтгэрээс хамгаалуулдаг уламжлалыг 1964 онд улсынхаа мөнгөн тэмдэгтэд шингээхдээ “уран” хэмээх Ц.Минжүүр тэр үеийн үзэл суртлын хатуу чанга цагдалтыг тойрч гарахын тулд арслангийн дүрсийг уран нарийн хээ мэт харагдахаар зурсан гэдэг.
Түүний зурсан мөнгөн тэмдэгтийн эхийг МАХН-ын Төв хорооныхон батлахаар хэлэлцтэл “Үүнийг хүн зураагүй, хэвлэсэн байна. Ямар ч уран хүн ингэж зурж чадахгүй” гэсэн яриа гарч Ц.Минжүүрийг өөрийг нь дуудан шалгаж байсан гэдэг.
Минжүүр гуай амьдралынхаа сүүлийн жилүүдэд Гандантэгчинлэн хийдийн бурханч ламаар ажиллаж “Өндөр гэгээн Занабазар”, “Цагаан Дар эх”, “Жүгдэрнамжил”, “Мэлмийн бурхан”, “Суугаа Жанрайсиг” зэрэг олон бурхан бүтээсэн байна. Зураг дээр Уран Минжүүр, түүний бүтээсэн АРСЛАНТАЙ 1-тийн дэвсгэрт.

Тэмдэглэсэн: Завхан Хүнгүй голын унаган хүү доктор хурандаа ДОРЖПАЛАМЫН ЭРДЭНЭЦОГТ

42Burmaa Dugar болон өөр 41 хүн
3 сэтгэгдэл

Их Монгол гүрний үед явуулсан Алтан улсын эсрэг хийсэн аян дайн хүнд үеэр ар нуруунд нь бослого гаргаж Чингис хааны өргөмөл дүү Борохулыг хөнөөсөн ялтай Таргун Ботохой(Хори түмэдийн тэргүүн байсан Дайдугал согур буюу Дулдухайн хатан)-ын Түмэд аймаг урагшаа Торгоны замын харуулчаар Шар мөрөнд цөлөгдсөн байна. Үлдсэн ойрад нар Хутуга бэхийн дараа чуулганаа тараан Зүчи, Өгөдэй, Гүег болон Толуйн хүү Аригбөх нарын эзэмшилд байсан байна. Юан гүрний цэргийн жанжин явсан Мөнхтөмөрийн захиргаанд өгснөөр Ойрадыг цорос омгийн ноёд захирах болжээ. Цоросын ноёд бол их эзэн Чингис хааны үеийн Уранхан(түрэг урианхай л лав биш) аймгийн аданхан овогт Жарчигудай дарханы хүү Зэлмэ өрлөгийн үр удам хойчис ажээ. Түүний байгуулсан Ойрадын 2-р чуулган Цорос авогт Махмудын хүү Тогоон тайш, түүнийг залгамжлагч Эсэн тайш нарын үед дахин задарсан байна. Баруун монголын олон аймгууд нэгэн цагт холбоо болон нэгдээд, удахгүй олон хэсэг болон бутрах нь дундад зууны үеийн ердийн үзэгдэл мэт байжээ. Цорос овогт Явган мэргэн нь хэрнэгүүд, барга, хори баатад зэрэг аймгуудыг зохион байгуулж Ойрадын анхны чуулганыг үүсгэсэн боловч удалгүй замхарчээ.
Явган мэргэн- Ойлондой Буд- Цэлмэн тайж- Цорлон тайж- Өрлөг хошууч- Хуухай Даюу- Батула Чинсан(Махмуд)- Тогоон тайш- Эсэн тайш Юан гүрний мөхлийн дараа Мин улс ба Монголын хаант улсын хоорондын хямрал тэмцлээс болж төвийн нутгаас олон омог, ястангууд баруун тийш нүүж, Ойрадын хүн мал нь олширч хүчирхэгжин улмаар хааны мэдлээс гарах эрмэлзлэлтэй болжээ. Үүнд эртний Хэрэйдийн эзэн Тоорил ханы дүү Жаха Хамбын удмын Амгалангийн эзэмшлийн торгууд нар, Хавт Хасарын удмын Уругтөмөр гэгчийн эзэмшлийн хошууд нар(хорчин нараас тасарсан) мөн нүүж очин суурьшжээ. Ойрадын холбоо үүсэхэд бүрэлдэхүүнд нь хойд, торгууд, хошууд, цорос аймгууд багтаж байв. Хойдын дотор барга(мөн барга нарын хавсарга омгууд болох буриад), цорос аймгийн дотор дөрвөд нар багтаж байжээ. Эсэн тайш алагдсаны дараа “тайш”-ийн ширээний төлөөх тэмцэл явагдан, бутралын үе нь улмаар 100 гаруй жил өрнөжээ. Монголын хаан ширээнд суух эзнийг чуулган ноёдын хуралдайгаар шийддэг байсан болохоор хэн нэгэн тайш нь угсаа залгамжилсан аль нэг хааныг алж талаад өөрийгөө “хаан” гэж өргөмжилснийг хаанд тооцдоггүй байжээ. Тийм ч учраас тэд өөрсдийгөө хаанд өргөмжлөөд байсан байх учиргүй юм. Эсэн нар өөрсдийгөө хаанд өргөмжилсөн гэж бичээд байгаа зарим нийтлэлч нартай санал нийлэхгүй.
1487 онд Цорос аймаг хоёр тасрав. Дөрвөд нар салж явснаар үлдсэн цорос нарыг ахалсан Хамаг тайш гэгч аймгийнхаа нэрийг Өөлд гэв гэсэн нь бас бий. 1550 онд Ойрадын олон аймгууд цугларч шинэ чуулган(Ойрадын 3-р чуулган) хийж хошуудын ноён Бүүвэй Мирц(Хасарын удам Уругтөмөрийн угсааны ноён)-ийг “хан” хэмээн зөвшөөрчээ.
Бүүвэй Мирц хан- Ханай Хонгор хан- Байбагас хан- Очирт цэцэн хан- авга Төрбайх гүш хан Халхын Засагт хан Лайхур нөлөөгөө өргөтгөхөөр 1587 онд Завхан, Хүнгүй голуудын сав газар дахь ойрадын гол цогц нутгийг нь довтолж эзлэн хүү Субадайгаар захируулав. Лайхурыг хальсаны дараа ойрад нар Субадай ханг хөнөөжээ. Улмаар өшөө авахаас эмээн Алтай, Тагнын нуруу давж Эрчис, Обь мөрний эх саваар нутаглан алсалжээ. 1600-аад оны эхээр тэд Сибирийн өмнө тал хүрч тархжээ. Бэлчээр нутаг булаалдан өөр хоорондоо тэмцэлдэхээс гадна Оросын казакуудтай сөргөлдөж байсан байна. Ойрадын дотоодын хямралыг зогсоох гэсэн хүн бол Төрбайх гүш хан байжээ. 1628 онд Цоросын Хархул ноён хальж, түүний хүү Хотогчин баатар хунтайж залгамжлав. Тэрээр хошууд аймгийг дайлах гэхэд нь Төрбайх гүш хан очиж, хор уршгийг ухуулан улмаар нөхөрлөжээ. Халхын зүгээс хотогойдын ноён Омбо-Эрдэнэ(Түшээт ханы харьяат Шолой увашийн хүү) байн байн цэрэглэн дайрч хүн малыг нь олзолсоор байжээ. Төрбайх, мөн 1629 онд Омбо-Эрдэнэтэй бас биечлэн очиж уулзан ухуулаад цус асгаруулах дайныг зогсоожээ.
Төрбайх хан, тэгээд завшааныг ашиглан цэрэглэн мордож Алтай, Эрчис, Тарвагатай, Ховогсайр, Өрөмчи, Тэнгэр уул хүртэл газрыг эзлэн авчээ. Ойрадын гол цогц нь Сибирээс урагш шилжин суужээ. Хошууд аймаг нь Зайсан нуураас Балхаш нуур хүртэл, баруун тийн Чүй голд тулж, урагш Өрөмчи хүрсэн байна.
Зүүнгарын хан Баатар хунтайж(Цоросын), Засагт хан Субадай нарын санаачилгаар 1640 онд Тарвагатайн өврийн нэгэн бэлчирт чуулган хийж “Халх-Ойрадын цааз”-ыг батлан гаргажээ. Гэвч уг цаазынхаа дүрэм заалтыг хоёр талаас аажмаар зөрчсөөр байгаад хэн хэнийх нь дотоодын хямрал нь даамжирчээ. Хошуудын Очирт цэцэн хан бол Ойрадын түүхэнд чухал байр суурь эзэлдэг. Тэр Цоросын Эрдэнэбаатар хунтайжтай дотно нөхөрлөж “Хоёр тайж” хэмээн Хошууд-Цоросын эв эеийн нэр хүндийг сахин хүлээж явжээ. Очирт цэцэн бол Галдан бошготын хадам өвөг болох юм. Төрбайхаар ахлуулсан хошууд нар Хөх нуурын зүг, Хоо өрлөгөөр ахлуулсан торгууд нар Ижил мөрөн хүртэл нүүжээ. Үлдсэн ойрад нар хойд аймгийн тэргүүн Исэлбай ноёны хүү Сайнхиа ханы мэдэлд үлджээ.
Голлох сөрөг хүчнүүд дайжин одсоны дараа Цоросын Хархул ноёны хүү Баатар хунтайж Зүүнгарын хант улсыг байгууллаа. Ойрадууд хэдийгээр Монголын баруун талд байдаг авч дөрвөн ойрад дотроос Цорос овгийнхон зүүн талд нь оршдог байжээ.
Баатар хунтайж- Сэнгэ хан- дүү Галдан бошгот- Цэвээнравдан хан- Галданцэрэн хан- Цэвээндоржнамжил хан- ах Лхамдаржаа хан- авга ах Даваач хан(Ойрадын сүүлчийн хан)
Хорчины Зайсан бөх (Хасарын 20-р үеийн угсааны хүн) гэгчийн хүү Манзшири нь Манжийн хааны гүнжийг авч хошой эфү цол авсан. 1628 онд тэрээр харьяат цэргээрээ манжийн эрх ашгийн өмнөөс Монголын сүүлчийн хаан Лигдэнтэй тулж ялалт байгуулж байжээ. Манзширид манжийн төрөөс үе улиран суух “Дархан баатар чин ван” хэргэм цол хүртээсэн байдаг, аймгийг нь “Дархан хошуу” гэх болсон байдаг. Манзширийн хүү Банди дархан чин ван гэгч этгээд Манжийн хааны зарлигаар Ойрадын сүүлчийн хан Даваачийг дарахаар хөдөлсөн зүүн замын их цэргийг захирч явжээ.
Зүүн фронтоор(цэргийн тоо 20 мян):
Ерөнхий захирагч Банди жанжин
Дэд жанжин Амарсанаа(хойдийн)
Эфү Цэвдэнбалжир(Өөлдийн)
Жүн ван Нэмэх(Дөрвөдийн)
Жүн ван Чингүнжав(Хотогойдын)
Жүн ван Банзор(Хошуудийн)
Зөвлөлийн сайд Арантай жанжин(Манжийн)

Баруун фронтоор(цэргийн тоо 16 мян):
Ерөнхий захирагч Юн-Чин жанжин(Манжийн)
Дэд жанжин Саарал(Дөрвөдийн)
Чин ван Цэрэн(Дөрвөдийн)
Жүн ван Цэрэн уваш(Дөрвөдийн)
Бэйл Цэрэнмөнх(Дөрвөдийн)
Чин ван Эринчиндорж(Халхын)
Эрхэм сайд Яльфунга(Манжийн)
Зөвлөлийн сайд Уяхан(Манжийн)
Манжийн их цэрэг ямарч эсэргүүцэл үзэлгүй явсаар 1755 онд хоёр фронтын цэргийн хошууч ангиуд Борталд нийлжээ. Даваач ханыг бууж өгөхийг шаардсан боловч тэрээр татгалзсан учир, тэр шөнө нь захчин омгийн Харбаатар Аюуш тэргүүтэй шаламгай цэргийг оруулжээ. Даваач зугтан гарч чадсан боловч отолтонд хүлээн сууж байсан кашар омгийн Гүшич гэгчид баригдан хүргэгдэв гэсэн байдаг.
Зүүнгарын хант улсын мөхлийн дараа үлдсэн дөрвөн ойрад нь дээр дурьдсан манжийн хаант төрийн цэргийн туган дор явсан тэрслэгч ноёдын угсаа залгамжилсан захиргаат аймаг, хошууд болох юм. Хүн ам нь Зүүнгарын хант улсын иргэдийг эр эм гэлгүй хүйс тэмтэрч хядагдсанаас амь зулбан үлдсэн цөөнхийг өөрсөддөө нэгтгэсэн 4 аймгууд байх болтой юм.
Хойдын хан Амарсанаа
Хошуудын хан Банзор
Цорос, Өөлдийн хан Галсандорж
Дөрвөдийн хан Цэрэн
Манжийн хаант төрөөс Дөрвөдийн ноёд болох Цэрэнд Чин ван, Цэрэн увашид жүн ван, Цэрэнмөнхөд бэйл, Сэвдэнд бэйл, Нэмэхт жүн ван, харин хошууд Банзорт жүн ван цол тус тус олгожээ. Цоросоос тасарсан өөлдийн хэсэг нь Чин улсын эрхшээлд орж Орхон голын саваар нутаглаж байгаад дийлэнх нь 1754 онд Ховдын хязгаарт суурьшжээ. Харин Орхонд үлдэгсэд нь Архангай, Завханы өөлдүүд бөгөөд халхад уусаад арилжээ.
Сүүлд нь Амарсанаа нарыг дарах зорилготой Манжийн төрөөс өдөөсөн цуст дайны хөлд үлдэж хоцорсон тэдгээр ойрад нар дахин өртөж тэдний талд хамаг л хүчээ өгсөн Дөрвөд аймгаас бусад нь сарнижээ. Хожим Ховдийн хязгаарт захирагч Дамбийням тайжийн өөлдүүд гэж цөөхөн үлдсэн байдаг. Ойрадын эзэмшил бүх нутгаар манж, хорчин, цахар цэргүүд самнан яваад нийт 600 мянга гаруй ойрад нарыг нас болон хүйсээр нь үл ялгаварлан(хүйс тэмтэрч) хядаж устгасан тухай зарим баримт байдаг. Манж нар харин өөрт нь хүчээ өгч үнэнчээр зүтгэсэн дөрвөд аймгийн ноёдод, мөн түүний дотор явсан баяд, урианхай нарт нааштай хандсан байдаг. Ховдийн хязгаар гэгч нутагт Дөрвөдийн шинээр үүсгэсэн зүүн, баруун хоёр аймаг(Дөрвөд далай хан, Зоригт хан аймгууд)-т нь дөрвөдийн 10, баядын 10, Алтайн урианхайн 7 хошууг тус тус байгуулж өгсөн байдаг.
Ойрадын эзэд болж тодорч гарсан түүхэн баатарлаг хүмүүс нь их эзэн хаан Чингис хааны дүү Хавт Хасарын угсааныхан, мөн уранхан халх ясны аданхан омгийн Зэлмэ өрлөгийн үр хойчис байсныг харж байна. Харин өнөөгийн ойрад нар гэж нэрлэгдээд байгаа, тэгээд Зүүнгарын хант улсын мөхөлд халх монголын ноёдыг эзэрхэг Манжтай нийлсэн хэмээн буруутган суудаг олон бага ястан улдын дээд өвөг нь чухам ямаршуухан эх түүхтэй болохыг нарийвчлан гаргаж болох мэт. Өөрсдийгөө Ойрад хүн гээд эрэлхэг баатарлагаар цээж дэлдэн явдаг зарим хүмүүс(ялангуяа дөрвөд, баяд, урианхай, захчин, хотон) үнэнхүү болж өнгөрсөн эх түүхээ эргэж хааяа нэг харцгааж баймаар байгааг эелдгээр зөвлөж байна. Комментернийн улаан оросуудын бидэнд зохион найруулж өгсөн гажуу түүхийн буруу суртал нь соёлжсон энэ орчин цаг үед аль хэдийнээ үеэ өнгөрөөсөн байна. Халх монголын тархай бутархай аймгуудийн эзэн хангууд, хошуу ноёд(халхын нутаг Түвдийн далай ламын тухирлагаар цөмрөн орсон Зүүнгарын Галдан бошгот гэгчийн олон үндэс ясны бүрэлдэхүүнтэй цэргийн хөлд бүрэн гишгэгдэж эзлэгдсэн хүнд бэрх цаг үед)нутгаас дайжин гарч, хэдийгээр өөрсдийн хүсэлтээр боловч язгуур монголын үндэсээ мөхөөхгүй үлдээх санаа зорилгыг агуулсан утга бүхий хатуу чанга гэрээг барин нэгэнт Манжид дагаар орж хараат статустай үлдсэн боловч тэдний явуулсан цэрэг дайны эзэрхэг түрэмгий үйлд нь гар нийлэн оролцож явсан түүх бараг л байдаггүй. Манжийн хааны задлан бутаргах бодлогоор халхад шинээр үүсгэн байгуулж өгсөн Сайн ноён хан аймаг, түүний зарим хошуудын засаг ноёд, тухайлбал Жүн ван Цэрэн эфү(Ноонох үйзэний удам болох Данзан ламын хойчис Намжил үйзэн ахайн хүү Цэрэн гэгч 1691 онд Долнуурын чуулганд оролцож яваад тэндээ үлдэж Манжийн хааны гүнжтэй ханилан улмаар хошой эфү цол авч 30 гаруй жилийн турш амьдраад, адагт нь халхын Сайнноён хан аймгийн туслах жанжинаар Улиастайд суух томилгоотойгоор буцаж ирсэн)-гийн хөвгүүд болох хошой чин ван Цэнгүнжав, Цэдэнжав нарыг, тэдний үр хойчсыг эс дурьдвал халхын ноёд илт зай барьж байсан байдаг. Харин өмнөд монголын хорчин, харчин, цахар аймаг, тэгээд ойрадын дөрвөд, хойд аймгуудын ноёд өөрсдийн хувийн ашиг хонжоог хайсан сувдаг сэтгэлийнхээ үүднээс тэдгээр харгис дайн дажны үйл явцад сайн дураар татагдан оролцож байсан нь нэлээд түгээмэл бий.
Хойдын Амарсанаа, Хотогойдын Чингүнжав нарын Манжийн төрийн эсрэг явуулсан бослогын талаарх бодит дүгнэлтийг өнөөгийн түүхчид байснаар нь үнэн зөвөөр бас л гаргах учиртай болов уу. Хоёул адилхан нэгэн цагт Манжийн төрд хамаг хүчээ өгч Зүүнгарын тооны хувьд хавьгүй цөөн ойрад цэргийг өөрсдийн харьяат цэргийн хүчээрээ манжуудтай хавсран довтолж явсан цэргийн урлагийн чадварлаг жанжид боловч ямархуу эрх ашгийн үүднээс эргэж харь эзнээ ноцов, үүнээс улбаалан монголчууд юуг алдав, юуг хожив гэх мэт мэдвэл зохих зарим асуудлыг нарийвчлан судалж гаргах учиртай гогцоонууд байдаг. Тэдгээр хүмүүсийн тухайн үеийн үйлдлүүдийг ажиглахад тэд зөвхөн хувийн эрх ашгаа нийт монголчуудын эрх ашгаас арай өндөрт тавьж байсан байх магадлал илүүтэй ажиглагддаг.
Тэр цагаас хойш монголчууд Манжийн холбооны нэгэн улс болоод тарж суугаад нутгийн бүх жалга судаг бүрийн ноёд нь зүгээр суугаад л, цалин пүнлүү, торго дурдангаа аваад, тэгээд бас болоогүй ган сэлэм болон нум сумныхаа ган зэвээ хүртэл цөмийг хамж шимэн хураалгаад, гартаа зөвхөн ташуур, малынхаа махыг идэх хэт хутгаа л авч үлдсэн болтой байдаг. Төмрийн дарханы бүх үйлээ цагдаж хориулан багаж бүхнээ хураалгаад, гал голомтныхоо ган төмөр тулгыг хүртэл өөрсдөө хийх эрхгүй болж манж эзнийхээ захиалгаар нангиад инжааны дархалсан хэрээ хошуут 4 хөлт төмөр тулгыг уламжлан авсан байдаг. Баярын ширээны чимэг болсон идээний боовоо хүртэл ул(хэвийн) боов гэж хийнэ. Монголчуудын тэнгэрийн хишгийг Манжийн хаад болон Тангудын харьяат Түбдийн лам нар идээнийх нь ширээн дээр нь хүртэл гишгэлэн байгаа мэт муухай бэлэгдэл өнөөг хүртэл монголчууд бидэнд уламжлагджээ. Монгол язгуурын айл өрх гэр бүхэнд хадгалж байсан эртний соёлын үнэт өв болсон ном судар(монгол хэл дээр бүтээгдсэн) бүрийг нь уран аргаар мэхлэн Бээжинд зөөж хүргээд хуу шатаан устгажээ. Мин улсын төрөөс Монголд илгээх өөрийн заншлаач тагнагч нартаа зориулан хазгай монгол хэлээр боловч ханз үсгээр бүтээгдсэн “Монголын нууц товчоо” гэгч засварлаж хуулбарласан буруу суртлын номыг “Оройн дээд шүтээн”-ээ болгох хүртлээ монголчууд бидний оюун тархи хоосорчээ.
Манж нар халхын ноёдыг эд мөнгөөр аргадан суулгаж байсан болохоор, тэдэнд айхтар татвар шимтгэл ноогдуулан сорж цөлмөж байсан эсэхийг нь мэдэхгүй ч, халхын аймгууд доторх өртөөний алба залгуулахаар өмнөдөөс харчин нарыг зориуд(халхууд өртөөний алба барих үүрэггүй байжээ) суулгаж байсан байдаг, Манжийн хаан өөрийн төмөр сүрэг болох адуу, хонь малаа Дарьганга нутагт үзэмчин, цахар нарыг тусгайлан суулгаж маллуулдаг байжээ. Түүнээс нь халхын шилийн тангарагтай олон сайн эрс эрэмгий чадал, хүлэг мориныхоо шандасыг сорин тэмцэж төмөр сүргээс нь таслан авч чаддаг, түүгээрээ нь ч ард олон бахдан ярилцдаг байсан саяхны гэмээр түүх олон байжээ.
Гал

Монголжуу төрхтөнүүд нүүрнийхээ хэлбрээр өргөн царайт, нарийн царайт гэж хоёр хуваагддаг. Өргөн царайт төрхөд голчлон сибирийн төрх хамаарагддаг. Нарийн царайт төрхөд Алс дорнодын, өмнөд азийн (хойд ба өмнөд хятадын төрх гэх нь бий. Гэхдээ энэ нэр томъео сибирийн гэсэнтэй адил хятадын хүн амд л холбогдох нэр томъёо гэж хэлж болно) төрх хамаарагдана. Эднийг нийтэд нь палео-азийн төрх гэж авч үздэг. Европжуу төрх нь баруун европын, зүүн европын, европжуу-брахикраны гэх мэтээр хуваагддаг. Европчууд. арабууд, иранчууд, энэтхэгчүүд хоорондоо ондоо байгаа нь эхнийх нь баруун юмуу, зүүн европын төрхтөнд, нөгөөдүүл нь европжуу- брахикраны төрхтөнд хамаарагдаж байдагтай холбоотой юм.
Харин Монгол хүнийг Монголжуу өргөн царайт төрхөд хамааруулах уу, европжуу-брахикраны төрхөд хамааруулах уу гэдэг асуудлын талаар антропологчид маргалдсаар одооноос л нэг мөр болон тасарч байна. Гэхдээ аль ч үеийн антропологчдоос хэн нь ч Монголчуудыг хойд хятадын нарийхан царайт төрхөд хамруулж байгаагүй гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Монгол хүний хувьд өрнөдийн шинжлэх ухаан тун том алдаа гаргаснаа хожуухан ойлгосон гэж хэлж болно. Тэр алдаа нь ДНХ-гийн судалгаа нилээд хожимдож гарч ирсэнтэй холбоотой байдаг. Учир нь Монгол хун европжуу-брахикраны төрхтөнд хамрагдах ДНХ-тэй болохоос бус азижуу төрхтөнд хамрагдах хүмүүс биш гэдэг нь ДНХ-гийн судалгаа гарч ирснээс хойш тодорхой болсон юм. Өөрөөр хэлбэл европжуу том төрхт (өргөн царайтай гэсэн ч болно) хүн болохоос бус өмнөд азийн нарийхан царайтай төрхтөн биш юм. Үүнийг Монгол улсын Их Сургуулийн Антропологи-Археологийн тэнхимийн багш судлаачдаас орчин цагийн Монгол залуучуудын ДНХ-г судалсан сүүлийн гурван жилийн судалгаа давхар нотолж өгсөн. Энэ судалгааны үр дүнд өнөөгийн Монголчуудын арван хүн тутмын 7 нь европжуу төрхтөний генитэй болохыг генетикийн судалгаагаар тогтоосон юм. Хамгийн сонирхолтой нь энэ судалгааны үр дүнг Монгол нутгаас олдсон антропологийн олдворууд дээр арав гаран жил хийсэн молекул генетик, молекул антропологийн судалгааны (Митохондрийн ДНХ) үр дүнтэй харьцуулан үзэхэд нэгэн ижил үзүүлэлт гарсан явдал юм. Тиймээс Монгол нутаг дээр үеийн үед европжуу-брахикраны төрхтэй хүмүүс давамгайлан оршин сууж байсан бөгөөд өдгөө ч европжуу генитэй хүмүүс давамгайлсан хэвээрээ л байна.
Нэрт угсаатан зүйч Н. Н.Чебоксаров “Угсаатан, арьстан, соёлууд” гэдэг номондоо аль нэг төрхтөнийг төлөөлөх бүлэг хүмүүс төрөлх орчноосоо газар-зүйн өөр орчинд нүүдэллэн очоод нутгийн хүмүүстэй цус холилдолгүй аж төрөн суухад 1225 жилийн дараа байгаль-газарзүйн нөлөөгөөр төрх нь аажмаар өөрчлөгдсөөр нутгийн уугуул иргэдтэй ижил төрхтэй болдог гэж бичсэн байдаг. Энэ бол ахуй анхдагч гэдгээр төрх өөрчлөгдөх тухай сонирхолтой баримт юм. Гэхдээ генийн бутэц тун бага өөрчлөгддөг гэдэг нь ойлгомжтой. Тиймээс өнөөгийн Монголчуудын бүр хамгийн азижуу төрхтэй хүн дээр ч генийн судалгаа хийж үзэхэд европжуу хүний гени гарч ирэх мадгадлал өндөр бий. Учир нь Монголчууд европжуу төрхтөнүүдийн хамгийн зүүн жигүүрийн төлөөлөгчид бөгөөд Энэтхэгийн хойгийг өнгөрөөд Дундад Азийн дорнод жигүүрээс эхлээд Монгол хүртэл европжуу-брахикраны төрхтөн тархсан газарзүйн нарийн хошуу Азийн гүн үрүү түрж орсон байгаа тухай нэрт угсаатан зүйч, антропологич, түүхч Е.Г.Грумм-Гржимайло өнгөрсөн зууны 20-иод оноос, алдарт туүхч, угсаатан зүйч, онолч Л.Н.Гумилёв 60-аадоноос бичиж, судалгаагаа танилцуулж байсан билээ. Гэвч тэр үед молекул генетикийм судалгаа үүслийн төдий, харин археологийн судалгааны уламжлалт хэмжилтийн арга давамгайлж байснаас шинжлэх ухааны хүрээнд бүрэлдэн тогтсон ташаа ойлголтыг огцом эвдэхэд хэцүү байсан юм. Гэсэн ч үнэн юм хэзээ нэгэн цагт үнэнээрээ гарч ирдэг ёсоор молекул генетикийн судалгаа гарч ирснээр бид өөрсдийнхөө гарал угсааг илүү бодит баримт дээр тулгуурлан жинхэнэ үнэнийг мэдэх боломжтой болсон.
Сүүлийн үеийн генетикийн олон арван судалгаагаар Монголчууд, хятадууд огт ондоо хоёр өөр гапло-төрхүүдэд (Brigitte & Mark,2005) хамаарагддаг нь хөдлөшгүй тогтоогдсон. Өөрөөр хэлбэл Монголчууд европжуу-брахикраны терхөд, хятадууд палео-азийн төрхөд хамаарагддаг. Нөгөө талаар үндэстэн угсаатны хэл тэднийг хэр ондоо, хэр ойр болохыг хэлж өгдөг хамгийн чухал тодорхой зүйл байдаг. Энэ үндэслэлээс авч үзвэл Монгол хэл, хятад хэл хоёр бол хэлний хоёр өөр аймагт хамаарагддаг огт ондоо хэлнүүд юм. Тухайлбал Монгол хэлний үгс давхар үеэс бүтсэн байдаг байхад хятад хэлний үгс дан үеэс бүтсэн байдаг байх жишээтэй. Энэ бол хэтэрхий том ялгаа бөгөөд төрөлсөх ямар ч үндэсгүйг харуулж өгч байгаа хэн ч яагаад ч хөдөлгөж чадашгүй бат нут нотолгоо юм. Харин Хятад, Түвд хоёр хэл бол хэлний нэг аймагг хамрагдах дан үетэй, төрөл хэлнүүд яах аргагүй мөн. Тиймээс төрөлсөх нэлээд зүйл байж болох юм. Харин Монголоос “хөрш” нь гэхээс өөр зүйл гарах нь юу л бол доо. Хятадууд бол өнөөгийн өмнөд хятадын Хэнань мужаас гаралтай өмнөд азийн үндэстэн юм. Тэр үед Хэнань, Цянаас (өнөөгийн Түвд) хойд зүгт Жүн (Ман) аймгууд Цагаан хэрэм (энэ хэрэм нанхиадуудыг умар зүг хүрч ирэхээс бүр өмнө баригдсан байсныг английн архелогчид судалж тогтоогоод National Geographic-аар цацсан) хүртэлх нутагт сууж байсан бөгөөд бидний өвөг дээдсээс алс хол өмнө зүгт байсан юм. Тиймээс тэдний гарлыг авч үзэхэд тэд умар зүгийн үндэстэн огт биш гэдэг нь ойлгомжтой байдаг. Тэд зуу зуун үеийн туршид жүнчүүдтэй дайтаж, бас цус холилдож, тэднийг умар зүг түрсээр МЭӨ V зуунд бидний өвөг дээдэс болох хүнчүүдтэй (хүннүчүүдтэй) хил хатгаж хөршилж ирсэн юм. Гэхдээ тэр үед тэд өөрсдийгөө ханчууд гэж нэрлэдэггүй байсан юм.
Энэ нэр МЭӨ III зуунд буюу хятадын ванлигуудыг анх удаа нэгтгэж, нэгдмэл улс бий болгосон Жүн угсааны Цин улс мөхсөний дараа МЭӨ 202 онд гарч ирсэн Түрүү Хан улсын үөэс үүдэлтэй юм.Тиймээс биднээс харьцангуй хойно гарч ирсэн үндэстэн гэж хэлж болно. Өөрөөр хэлбэл жунчүүдтэй цус холилдож байж гарч ирсэн шинэ үндэстэн юм. Тиймээс хойд хятадууд, өмнөд хятадуудтайгаа хэл ярианы талаар бие биеэ ойлголцдоггүйн учир үүнтэй холбоотой. Ханчууд жүнчүүдтэй асар их холилдож байж гарч ирснийг эртний нанхиадууд өөрсдөө хулээн зөвшөөрдөг байсныг Хан улсын жанжин Жан Хуаний “Жүнүүд, дичүүд болоод бид нар нэг гарвал угсаатай. Тэднийг бүгдийг нь нэгийг ч үлдээлгүй устгах гээд хэрэггүй” гэж хэлж байсан нь нотолдог. Нөгөө талаар үндэстэн угсаатнуудыг сэтгэлзүйн хувьд ялгаруулж байдаг сэтгэлгээний загвар гэж бас нэг сонин зүйл бий. Үндэстнүүдийн сэтгэлгээний загварт “манайхан ба харийнхан” гэдэг мэдрэмж чухал үүрэг гүйцэтгэдэг тухайд суут Л.Н.Гумилёв онолын үүднээс сайтар судалж, гол зарчмуудыг нь нээж өгсөн. Тэгэхлээр угсаатнууд өөрсдийнхөө төрөлсөх хүмүүс мөн үү, биш үү гэдгээ үндэснийхээ сэтгэлгээний загвар, зөн билиг хоёроороо маш нарийн мэдэрч тодорхойлж чаддаг гэж хэлж болно, Тийм болохоор Монголчууд урьд хөршийнхнийгөө үеийн үед “манайхан” гэж хэзээ ч хүлээн зөвшөөрч байгаагүй, тэд ч улс төрийн хэтийн зорилго сэдээгүй л бол биднийг бас “манайхан” гэж хэзээ ч хүлээн зөвшөөрч байгаагүй. Бид хоорондоо маш их ондоо гэдгээ яс махнаасаа мэдэрсээр ирсэн гэж баттай хэлж болно.
Антропологи судлал бол шинжлэх ухааны маш том салбар бөгөөд түүнд сайтар нэвтэрч судлалгүйгээр сураг ажигаар ухвар мөчид зүйл бичвэл хар хэл аманд орох нь ойлгомжтой. Шинжлэх ухааны тодорхой салбарын асуудалтай холбоотой сэдвээр сэтгүүлч хун дуулиан хөөцөлдвөл тун халгаатай байдаг. Мэдээж хэрэг сэтгүүлч хүн бусдын анхаарлыг татахын тулд ямар нэгэн хэмжээгээр дуулианы хойноос хөөцөлдөлгүй яахав. Гэхдээ шинжлэх ухааны нарийн асуудлаар өнгөц, ухвар мөчид ойлголтоор дуулиан тарих гэж оролдох нь тун болчимгүй ташаа явдал болж хувирдаг. Учир нь шинжлэх ухаан маш нарийн мэдлэг шаарддаг зүйл юм. Тиймээс ямар нэгэн тусгай зорилго өвөрлөөгүй л бол шинжлэх ухааны эсрэг зүйл бичиж болохгүй гэдэг нь ойлгомжтой. Түүх судлал ч гэсэн шинжлэх ухааны маш том салбар юм. Тэр салбарын нарийн нандин асуудлыг зөв буруу тийш нь мушгиж, дуулиан босгох нь зөвхөн тухайн үеийн хүчин зүйлээс шалтгаалаад явууртай байж болох ч тэр хүчин зүйл үгүй болмогц түүхийн үнэн үнэнээрээ л босож ирдэгийг энд хэлэх юун. Түүхэн үйл явдалд парадокс байх нь байдаг. Жишээ нь хятадууд өөрсдийгөө хан үндэстэн гэдгээс бус дэлхий даяар тэднийг огт өөр үндэстний нэрээр нэрлэдэг. Монголчууд бид тэднийг нанхиадууд гэж нэрлэж байгаад Өмнөд Манжуур, Өвер Монгол, өнөөгийн Хятадын хойд хэсгийг эзэмшин захирч байсан Хитан гүрэн зүрчидүүдийн (манжуудын өвөг дээдэс) цохилтон дор унасны дараа ч өмнө зүгийг “хитан” гэж нэрлэсээр л байсан. Энэ нэр сунжирсаар олон тоог заах дагавар авч “хятад” болсноор барахгүй өмнөд хөршийн хүн амыг нэрлэдэг нэр болж хувирсан. “China” гэдэг нэр ч ханчууд өөрсдийгөө нэрлэдэг нэр биш юм. Энэ нэр нанхиадуудыг анх нэгтгэж өгсөн жун угсааны Цин улсын нэрнээс улбаатай юм. Энэ бол яах аргагүй түүхийн парадокс мөн.
Түүнчлэн бидний жишээн дээр л гэхэд дээр хэлсэн азижуу царай, европжуу генийг нэгтгэсэн парадоксоос гадна Монгол түмэн Ази тивийн гүнд амьдран суудаг атлаа үндэсний сэтгэлгээ, соёл маань Ази маягийн биш европорхуу маягийн байдаг бас хоёр ч парадоксыг бид хадгалж явдаг. Эдгээрээс гадна бүр гайхаш татах бас нэг парадокс Монгол хүн судлалын судалгаанд бий гэж хэлж болно. Монголчууд бид дэлхийн зүрхэн нутагт амьдардаг болохоороо ч тэр үү, өөр ямар нэгэн нарийн учир шалтгаанаас ч тэр юм уу бусад ундэстнүүдээс бие махбодийн хувьд арай өөр бүтэцтэй гэж хэлж болохоор байдаг.Судалгаанаас үзэхэд Монгол хүний зүрхний агшилтын дээд давтамж 30-40 насны хүн дээр 140-өөс дээш гардаггүй. Гэтэл европынхны хувьд энэ үзүүлэлт 200 байдаг. Өөрөөр хэлбэл ядрах дээд ачааллын үед Монгол хүний зүрхний агшилтын давтамж харьцангуй бага байдаг гэсэн үг юм. Монголчууд европынхонтой ижил ажил гүйцэтгэхэд тэднээс бага хүчилтөрөгч зарцуулах буюу хүчилтөрөгч “гамтай зарцуулдаг” гэх жишээтэй. Монгол хүн “бага хүчээр их ажил амжуулах” чадвартайг энэ хүчин зүйл харуулдаг.
Монгол хүний дотоод эрхтэний жинг өөрийнх нь биеийн жинтэй харьцуулсан хэмжээ европ хүнийхээс их юм. Өөрөөр хэлбэл Монгол хун тэднээс арай бага биетэй ч таван цул эрхтний жин нь европ хүнийхтэй ойролцоо байна. Монгол хүний дотоод эрхтний эс нягт, туслах эд буюу булчирхайн жин нь харьцангуй их байна гэсэн үг. Мөн уушигны урт өргөн, нарийн гэдэс нь урт, бамбай булчирхай, төмсөгний жин ээрэг нь гадаадын эрдэмтдийн (бусад орны хүмүүс дээр) тогтоосон хэмжээнээс бага зэрэг ялгаатай байдаг. Жишээ нь 1977 онд олон улсын судлаачид европ хүний уушигны уртыг 27- 30 см, өргөнийг нь 13-14 см гэж тогтоосон байдаг. Тэгвэл эрүүл Монгол эр хүний уушигны урт 20,2-23,5 см, өргөн нь 15,1-15,4 см байна. Уушиг 1-2 см илүу өргөн гэдэг их ялгаа. Гэтэл жингийн хувьд ойролцоо байдаг.
Монгол хүнтэй холбоотой бас нэг сонирхолтой жишээг дор иш татан өгүүлэхийг хүснэ. Хүн сансрын жингүйдлийн байдалд ороход тархины тэнцвэрийн аппаратын алдагдалд заавал ордог юм байна гэж Монгол хүнийг сансарт нисэхээс өмнө эрдэмтэд үзэж байсан. Гэтэл Монгол хүн сансарт нисээд тархины тэнцвэрийн аппаратын алдагдалд орохгүй байсаар буцаж ирсэн. Үүний учир шалтгааныг эрдэмтэн судлаачид одоо хүртэл олж тогтоож чадаагүй байгаа. Энэ мэтчлэнгээр бидэнд бусдаас ялгарах зүйл яах аргагүй байгааг мэдэрч байсан учраас өвөг дээдэс маань тэнгэрийн өнгөөр өөрсдийгөө Хөх Монголчууд гэж нэрлэсээр ирсэн биз ээ. Бас өнөөгийн бидний мэдэхгүй учир шалтгаан байгааг ч үгүйсгэхийн аргагүй. Үндэстэн болгон өөрсдийгөө онцгой гэж үздэг. Гэвч ийм өвөрмөц юмуу, онцгой зүйл гарч ирж өгдөггүй нэг гачлан бусад хүмүүст байдаг. Мөн өөр нэг зүйл нэмэж дурдахад Өмнөд солонгосын угсаатан зүйч эрдэмтэд, антропологчид Монголчуудын угсаа гарлыг судалж үзээд 30 эцгийн хүүхдүүд юм байна. Монголчууд чинь гетерогени үндэстэн юм гэж тодорхойлсон. Тиймээс Монголчууд бид хүн төрөлхтөний язгуур чанарыг хадгалж байдаг гэх бүрэн үндэстэй. Учир нь ихэнхи үндэстнүүд, нэн ялангуяа азийн үндэстнүүд 5 юмуу, 6-хан эцгийн хүүхдүүд байдаг. Тиймээс цусаа цэвэршүүлэх шаардлага тэдэнд илүү их хэрэгтэй юу гэхээс биш бидэнд өчүүхэн төдий хэрэгцээтэй. Эцэст нь хэлэхэд молекул генетикийн судалгаагаар эртний хүний ДНХ-ийн дарааллыг тогтоож, түун доторх хувьсал өөрчлөлтийг үнэлэх боломж нээгдсэнээр бид өөрсдийн гарал угсааг илүү бодит баримт дээр тулгуурлан мэдэх боломжтой болсон. Молекул антропологийн судалгаанд гол 2 судлагдахуун байдаг ба эдгээр нь У хромосом болон митохондрийн ДНХ (мтДНХ) юм. У хромосом нь зөвхөн эцгээс хүүд дамжих бол митохондрийн ДНХ нь эхээс үр удамд (хуү, охинд) дамждагаараа онцлог юм.Митохондрийн ДНХ нь янз бүрийн удам угшлын (популяцийн) гарал үүслийг тогтооход хамгийн тохиромжтой хэрэгсэл бөгөөд антропологийн эволюци, удам угшлын генетик, анагаахын генетик, шүүхийн шинжилгээ зэрэг шинжлэх ухааны салбаруудад чухал судлагдахуун болдог. Зөвхөн эхээс үр удамд дамжих ба рекомбинаци явагдахгүй тул митохондрийн ДНХ-ийн олон янз байдал нь гагцхүү мутацаас үүдэлтэй бөгөөд энэхүү ялгаатай байдлыг ашиглан тогтсон гапло-төрхүүдийг (гаплотипүүдыг) бий болгосон.
Ж.Бор
Д.Баатар

Агданбуугийн Амар. Хүний нутгийн тэнгэр дор цаазаар авхуулсан монгол оюун ухаан, бусдын нутгаас Монголын зүг зүтгэн байж зогссон зүрх. Өрөөлийн хуулиар шийтгүүлэн хэлмэгдсэн монгол заяа тавилан. Хоёр удаа Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан Монгол төрийн зүтгэлтэн. Орост шүүгдэн цаазаар авах ял сонсохдоо түүний хэлсэн үг анхаарал татдаг.

-БНМАУ тусгаар тогтносон улс юм бол намайг яагаад Зөвлөлтийн шүүхээр шүүж байгаа юм бэ. Би Монголын ард түмэнд хайртай. Оросын ард түмэнд элэгтэй. Би Монгол Улстай хил залгаа улсуудаас болгоомжилдог. Алс хол оршдог учраас Германы ГЯЯ-тай захидлаар харилцан, оюутан илгээж байсан нь үнэн, БНМАУ-даа эрдэмтэн бэлтгэж авах гэсэн юм…1928-1930, 1936-1939 оны хооронд Ерөнхий сайдаар ажиллаж байсан түүний сүүлчийн үг энэ байв. 1941 оны намрын бүүдгэр өдөр түүнийг Москвад буудан хороосон юм. Хоёр жил А.Амарыг хорьж, хилс хэрэг хүлээлгэхээр байцааж байжээ. Хүч хэрэглэн эрүүдэн байцаасан гэдгийг ч хэлж байв. Шанааных нь ясыг ёрдойтол хорьж, чангалж байхад шархалсан биеэ үл тоон шазуур зуун хэлсэн үг бол энэ. Өршөөл гуйж болох сүүлчийн боломжийг нь сануулахад өөдөө ширтэж зогсчихоод дуугараагүй гэдэг. Хүний нутгийн тэнгэр дор Хөх Монголын төрийн сүлдийг бөхийлгөлгүй явсан их ухаан. Зууны өмнө Монгол төрийн зүтгэлтнүүд хил алгасан, хөршөө гатлуулан, тив дамнуулан, далай алсруулсан гадаад харилцааг эрхэмлэж байв. Шалтгаан нь алс холын улс гүрнүүд алга дарамхан Монголыг уусгатлаа, эзэлтлээ хол хэмээн сэтгэж, хаяа нийлсэн хөршөө түшиж, хаяа алгассан улс оронтой түншлэхийг эрхэмлэж ирэв. Бүтэн зууны өмнө, бүдэг дэнгийн гэрэл тойрон суугаад тусгаар бодлогоо хэлэлцэн эрхэмлэж асан Монгол төрийн түшээдийн ухаан өнөө цагийн өндөр сэнтийтнүүдэд дутаад байгаа нь гайхмаар. Эдүгээ Жан хэмээх овог Монголд албан ёсоор бий болж, бүрэн бус мэдээгээр 90 мянга орчим хятад иргэн Монгол Улсын иргэншил авсан гэх тоо байдаг. Өнөөдрийн эрх чөлөө, өргөөгөө бэхэлсэн тусгаар тогтнолыг минь авчрахын төлөө эгэл ардаасаа эхлээд Ерөнхий сайдаа хүртэл 30 гаруй мянган иргэнээ хэлмэгдүүлэн золиослосон гашуун түүх бидэнд бий. Харин одоо? Хэн нэгнийг маань аваачаад буудахгүй, ачаад явахгүй. Гэхдээ Монгол төрийг, Монголын газар нутгийг, Монгол өв уламжлалыг ганц буу дуугаргалгүй, ганц сум зарлагадалгүй эзэлж болно, эзлээд ч эхэлчихсэн. Энэ үг хоёр хөршид маань хоёуланд нь хамаатай. Тусгаар хэмээгдэх туж харъяат Монгол Улсын төрийн тэргүүнүүдэд, түмэн олонд бүр ч илүү хамаатай. А.Амар ч бас Ерөнхий сайд байсан…тэргүүн бөхийгөөгүй, тэвчээрээ алдаагүй, хөршдөө худалдагдаагүй, хөлсөөр төр бариагүй тийм л удирдагч байлаа. Өрөөлийн нутгийн тэнгэр дор өр зүрхээ шимшрүүлэн байж цаазаар авхуулахдаа өнчин ганц амиа бус, өргөн Монголоо л бодож зогссон эр хүн, эр зориг, эмтэрсэн сэтгэл юм шүү. Шүтээн гэж түүнийг л хэлнэ. Шүлсээ үсэргэхээс өөр шидгүй, шүлэнгэтэн шунахаас өөр эрдэмгүй төрийн наймаачдыг хэлдэггүй юм. Монголчууд өнөөдөр их, бага хэмжээгээр У.Хүрэлсүх, Х.Баттулга хоёрыг шүтэн биширч байна. Шүтэн бишрүүлэх юмаа хий дээ, хүлээж байя. А.Амар 53 настайдаа баривчлагдан одож, 55-тайдаа алуулсан. Манай хоёртой нэг үеийнх байжээ. Ийм насанд ийм их яргаллыг тэвчин, хүний нутгийн шоронд хөдсөн дээлтэйгээ хатсан нугараагүй зориг, нумраагүй хөвч. Нөгөө ярайсан булчинтай, ялгуусан хоёр маань яг яах бол? Оросоос айгаад хөдөлдөггүй, Хятадад өр тавиад өөдөлдөггүй удирдагч нэртэй уйлан дуут, усан зүрхтнүүдийг л би харж байна!
Эмүжин
2020.09.10 ·

 

2. Ихээр инээх, цоортой сонгино, цэцэг ногоо, таслах, жимс, шош, вандуй, намаг зэргийг зүүдэлвэл үйлж унжих гашуудахын нигууртай гэдэг.
3. Аатсан ширгэсэн худаг, намаг, архи ууж байх, гашуун зүйл идэх, сахал үсээ хусуулах, жижигхэн охин, согтуу хүн зэргийг зүүдэлвэл: Гарз гарах, ядуурч гачигдах зовлон тохиож болзошгүй.
4. Усанд унах, их ус, цас бороо зэргийг зүүдэлвэл: Өвчин хийгээд гай зовлон ирж болзошгүй.
5. Ямар нэгэн байдлаар могой, могойн зулзага зүүдэлвэл газар ус, лус савдагийн хорлолтой гэдэг.
6. Шүд унах, цустай махтай үйрч унаж байна гэж зүүдэлвэл: Гай барцад, осол эндэл,
7. Тэмээ хийгээд хүйтэн хошуутай мал, улаан мах, мах идэх, зүү хутга, мэс толь зэргийг зүүдэлвэл ад зэтгэрийн хорлол байж болзошгүй гэдэг.
8. Хар нохой хийгээд нохойд хөөгдөх, уруулах, хазуулах зэргээр зүүдэлвэл: Хан тэнгэр, ад гаригийн хорлол байж болзошгүй.
9. Өөх идэж байна, юм ихээр идэх яр шарх зэргийг зүүдэлвэл аливаа юмнаас бузартахын нигууртай.
10. Хэрээ, тоншуул, өндөг, үстэй дээл, хувцас, нүцгэн эмэгтэй зүүдэлвэл хэрүүл хэл ам, ирэхийн нигууртай
11. Насан өөд болсон эцэг эх, ах дүүс, танил хүмүүстэй уулзаж учирч байна гэж зүүдэлвэл буян нэхэж байна гэдэг.
12. Энд дурьдагдаагүй бусад зүүдүүд бол цагаан зүүд гэдэг. Хүн унтах нь билэг болох бие нь амарч оюун санаа болох сүнс өөр лүүгээ ирж буй олон зүйлтэй, мөн тодрхой хугацаа орон зайтайгаар биеэс хөндийрч орчлонгийн олон газрын есөн шидийн зүйлтэй учирч уулзаж байгаа мэтээр тайлбарлаад энэ нь зүүдний зөн билэг болж өнгөрсөн ба одоо болох билэг үйлийн магадлалтай гэж бичсэнийг энд дурьдая.

 

 

Өглөө сэрээд зүүдээ гэрийн эздэд ярьж өгхөд гэрийн эзэгтэй: Пөөх паах ямар аймар зүүд вэ, муу ёрын зүүд бна чонын хоол болох вий дээ гэж их л сэжиглэнгүй уулга алджээ. Харин гэрийн эзэн эхнэрээ зандран: Яасан муухай билэггүй амтай юм ярина вэ чи. Хүний зүүдийг тайлж чадахгүй бол дуугай л байхад яадаг юм гэжээ. Бүсгүй аян замаа цааш үргэлжилүүлхээр айлаас мордсоны дараа гэрийн эзэн эхнэртээ: Энэ бүсгүйд зүүдлэгдсэн 3н чоно бол хожмын сайхан өдрүүдэд 3н сайхан хүү болон мэндлэх ёстой үрс нь байсан юм. Тэр сайхан билэгтэй зүүдийг нь чи буруугаар тайлаад урвуулж орхилоо доо, одоо энэ бүсгүйд юу тохиолдохыг би эс мэднэ хэмээн их л санаа зовсон байдалтай хэлсэн гэнэ.

Маргааш өглөө нь гэрийн эзэн босоод тээр хол дүнсийх хойд уулын энгэрт олон шувуу эргэлдэхийг харжээ. Муу совин нь татсан зайран морио унан давхисаар олон элээ хэрээ эргэлдсэн газар очиход чононд бариулсан хүний биеийн сэг байхыг харжээ. Сэг дээр урьд шөнө хоног төөрүүлсэн бүсгүйн дээлийн тасархай болон боодолтой баадан нь цусанд хутгалдан хаа сайгүй тарсан байхыг олж харж гэнэ…. энэ үлгэрийг эмээ минь надад яриад: Зүүдээ хамаагүй хүнд битгий ярьж бай.

Зүүд тайлж мэдэхгүй хүн сайныг зөгнөсөн зүүдийг урвуулж муу зүгрүү эргүүлдэг юм. Хэн нэгэн хамгийн түрүүнд чамд зүүдээ ярьж өгвөл САЙН гэж тайлж өгч байгаарай. Тэгвэл ямар ч муу зөгнөлийн зүүд зөөлөрдөг юм. Хатуу зүүдийг зөөлөлж сайн талруу нь эргүүлж өгөх нь том буян шүү гэж захидаг байж билээ.

Дэмбэрэл Ганчимэг‎ Цадигт Чимээ-Ардын аман зохиол

 

Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлээс энэхүү арга хэмжээнд Монгол бөөгийн Дархан удган, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч Д.Энхжаргал, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, МБНЭ-ийн дэргэдэх судалгаа, сургалтын хүрээлэнгийн захирал Төгсжаргал нар оролцлоо.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн,МБНЭ-ийн дэргэдэх судалгаа, сургалтын хүрээлэнгийн захирал Төгсжаргал “Монгол бөөгийн өнөөгийн байдал, биет бус соёлын өвийг хамгаалах зарим асуудлаар” илтгэл тавьж, эрдэмтдийн сонирхосон асуудлуудад хариулт өгсөн байна.
ЮНЕСКО-ийн байгууллага, Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Их сургууль хамтран зохион байгуулсан фестивальд Монгол бөөгийн Дархан удган, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч Д.Энхжаргал галын тахилга хийх, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун бөөлж тус тус бөөгийн зан үйл хийж оролцсон байна.
Тус фествальд БНСУ, Мьямар, Энэтхэг, Вьетнам, Япон Улсын бөө нар оролцож, өөрсдийн онцлогобүхий бөөгийн зан үйлээ хийсэн байна.
МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч Д.Энхжаргал, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун нарын бөөгийн зан үйлийн тухай баримтад кино хийгдсэн бөгөөд удахгүй ЮНЕСКО-ийн дэлхийн 140 гаруй улсад нийтэд үзүүлэхээр тараагдах юм.
Монгол Улсад бөө, биет бус соёлын өвийг хамгаалах асуудлаар дэлхийн болон улс хооронд хамтран ажиллах шаардлага бий болоод байгаа билээ.
МБНЭ нь ЮНЕСКО болон БНСУ-ын бөөгийн байгууллага, Ази тивийн хэмжээнд биет бус соёлын өв, бөөг хамгаалах чиглэлээр хамтран ажиллах эхлэлийг тавиад байна.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан нь ЮНЕСКО болон БНСУ-ын бөөгийн байгууллага, Ази тивийн хэмжээнд биет бус соёлын өв, бөөг хамгаалах чиглэлээр хийж байгаа ажлуудыг дэмжиж, тус арга хэмжээнд МБНЭ-ийн төлөөлөгчдийг оролцуулсанд талархал илэрхийлж, Монгол Улсад суугаа БНСУ-ын элчин сайд, ЮНЕСКО болон БНСУ-ын бөөгийн байгууллагын удирдлагуудад захидал илгээж, цаашид хамтран ажиллах чиглэлээр саналаа илэрхийлсэн байна.
Тэмүлэн