Author: admin_shaman

Мөнх тэнгэрээ шүтэн дээдэлдэг залуучууд ахмадууддаа хүндэтгэл үзүүлсэн гэнэтийн энэ ажиллагаа ахмадуудынхаа сэтгэлд хүрсэн сайхан ажил болж өнгөрснийг та бүхэн харсан бизээ.
“Тэнгэрлэг залуус-2” аяныг хоёрдугаар ээлжинд сарын дунд болон сүүлийн арав хоногт зохион байгууллаа. Энэ аяны хүрээнд МБНЭ-ийн Залуучуудын байгууллагын төлөөлөл Нийслэлийн Сонгино хайрхан, Чингэлтэй дүүргийн алслагдсан хороонуудад, амжиргааны төвшин доогуур айл өрхүүдэд өөрсдийн биеэр очиж ажиллаж, цагаан сарын бэлэг түгээх ажил зохион байгууллаа.
Алслагдсан хороонуудад, амжиргааны төвшин доогуур айл өрхүүдээр олж очиход тухайн хорооны цагдаагийн ажилтангууд тусалж байлаа. Өөрийн хариуцсан хорооны айл өрхүүдийн байдлыг сайн мэддэг тэдний туслалцаа бидэнд цаг хэмнэхэд их тус болсон. Ихэнх айлуудад бага насны олон хүүхдүүдтэй эмэгтэйчүүд угтаж байлаа. Зарим гэрт бага насны хүүхдүүд үлдсэн хажуу хөршүүд нь давхар харж байдаг өрхтэй ч тааралдав.
“Тэнэгрлэг залуус-1,2” аянд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн залуучуудын Зөвлөлийн гишүүд Б.Чанцал, Б.Солонго, Ц.Мөнхбаяр, Б.Байгалмаа, Ч.Наранчимэг, Н.Нарангэрэл, Н.Гэрлээ нар бусдаасаа илүү идэвхи санаачлагатай ажиллаж байна. Монгол бөөгийн байгууллагыг ирээдүйд авч явах залуучууд өсөн бойжиж, үйл ажиллагаанд идэвтэй оролцож, суралцаж байгаад МБНЭ-ийн хамт олон, Дээд цэцийн гишүүд баяртай байна.
Энэ аянд оролцох хүсэлтэй Мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэй залуучууд, шүтлэгтэнгүүдийг МБНЭ-ийн сайт, фейсбүкээр холбогдож болно.
Та бүхэнд Мөнх тэнгэрээ шүтдэг залуучуудын байгууллагаас санаачилсан “Тэнгэрлэг залуус” аянд идэвхтэй оролцож, хамтран ажиллахыг уриалж байна.
Б.Банзрагч

Нэгдсэн их тахилгын Лусын тахилгыг толглойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Т.Цэндсүрэнгийн мэдээлэл,
Нэгдсэн их тахилгын Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ц.Борын мэдээлэл,
Нэгдсэн их тахилгын Галын тахилгыг толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн удган Н.Мягмарсүрэнгийн мэдээлэл зэргийг тус тус хэлэлцлээ.
Тэнгэрийн айлтгалууддаа Улс эх орон ард түмнээ даатган Монгол Улсын толгой, эцэг болсон Их хаанаа өргөмжлөн залах үйлд зориулсан бөөлөлт залбирлаа хийлээ
Нэгдсэн их тахилгын явцад онгод, лус, савдагийн айлтгалийг хүлээн авч нийтэд мэдээллэв. Монгол орны сүүлийн хагас жилийн цаг агаар, зон олны байдлын талаар мэдээллийг нэгтгэн дүгнэв.
Төр улсын хувьд Улс орноо удирдан авч явах Улсын их хуралдайн ихэс дээдэс, Монгол Улсын толгой, эцэг болсон Их хааны талаар ойрын төлөв байдлыг тодотгон харахыг эрмэлзлээ.
Хоёрдугаар хэсэг нь хотод ирж, сошиалаар нийт аймгуудын хэмжээнд үргэлжлэн хийгдлээ. Хуралдаанаар Нэгдсэн тахилгын Аймгуудад хийгдсэн тахилгын хэсгүүд Дархан-Уул, Хөвсгөл, Өмнөговь аймгуудын нэгдсэн тахилгад зориулсан салбар тахилгуудын дүнтэй танилцлаа.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн хувьд Нэгдсэн тахилгад оролцогчидоос ёс зүйн зөрчил гаргасан улаачид зэмлэл өгч санууллаа.
Бүх майхан, асар хүмүүс нэгэн чигт байрласан, тэр олон хүний нүдэн дээр орилж чарлаж шавь нартаа уураа гаргаж эрхээрээ чанга чанга ороолгож, бас хуяг дуулгыг нь хурааж авах гээд байгаа ч юм шиг булаалцаад байгаа үзэгдэл гарлаа. Тэгээд хурал дээр нэрийг дуудахад хүн дэрлээд унтаад сэрэхгүй байсан болохоор “уучихаж” гэж бодлоо, тэгж харагдлаа. Сүсэгтэн олон байсан хэцүү л харагдсан. Багш хүн шавь нараа зэмлэж болно, үнэхээр аргагүй арга хэмжээ байсан бол олны нүдэн дээр бус өөр газар хийж болно шүү дээ. Дараа дараагын үйл явц, ажил үйлсдээ илүү хянамгай хандаж хаана хийх, хийж болох болохгүй гэсэн үйлдлээ мэддэг байх нь чухал юм. Хамт олны хувьд буруу зүйл нь бусдад сургамж болж үлдэх ёстой. Олны өмнө болсон бол олны өмнө хариултыг нь өгч байгаа хэрэг юм. Дутагдалаа шингээж авбал өөрт нь сайн хэрэг.
Эвлэлийн ажил алдан онон оролцдог болохоор тогтсон дэг журмаас ангид байх юм. Шавь нартайгаа буруу харьцах байдал гаргасан, миний хувьд дүгнэхэд өөрийгөө л товойлгох гэсэн үйлдэл санагдлаа. Түүний цаана нөгөөх л би гэсэн үзэгдэл байлаа. Яавч хамт олон, нийтийн өмнө гаргаж болохгүй алдаа юм. Уусан уугаагүй гэж мэтгэхээс илүү ямар үед ямар үйлдэл гаргаж байсан нь чухал гэж бодож байна. Залуу хүн засаарай.
Улаач-Тахилгад бөөлөх нь чухал болохоос бусад асуудал хамаагүй хэмээн хариулав. Алдаагаа заснаа хичээнээ, суралцаж хэлүүлж байж алдаа оноогоо засна гэв. Ta нарт тэгж хэцүү байгаа бол би заавал энд байх албаггүй.
МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч Сэргэлэн:
– Хурал дээр нэг шавь тас тэвэрсэн унтаж байсан. Босоод явахдаа хүртэл цуг ирсэн эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсээр хоёр талаасаа сугадуулж явж байсан. Тийм процессийн үед хэлье гэж бодсон боловч том хайрханы тахилга болоод дуусч байхад хэл ам гаргаад яахав гэж бодоод дараа нь хэлье гээд орхисон юм.
Шавь нарын дэргэд асуудал хөндөх нь хэрүүл болж өргөснө. Тиймээс ДЦХ өмнө зэмлэж байгаа хэрэг л дээ. Өнгөрсөн хугацаанд их аядуу байсан. Одоо чангахан байх шаардлага гарч ирж байна.
Хэрвээ бусад ТТБ-аас хүн ирсэн, сүсэгтэн олон байсан бол эдгээр үйлдлүүд нь МБНЭ-ийн нэр хүндэд асар их хор нөлөө учруулах байсан гэж бодож байна. Өөрийн асуудлаа хүлээж авч засч, цаашдаа маш сайн анхаарч байгаарай. Баярлалаа.
Улаач- Хүн болгоныг жижиг сажиг асуудлаар дээр нь үнэн, худал асуудлаар ярих юм. Өмнө ч олон улаач ингээд л байхгүй хаяад л явсан. Энд байх хүсэл зорилго ч алга.
Уг асуудалтай холбогдуулан зайран П.Нарангэрэл, Т.Баттогтох, Маахүү нар саналаа бичжээ.
Жаргалсайхан-Тахилга сайхан болсон. Би дараа үеийн залуусаараа бахархаж байна. Миний бие бүх л монгол туургатнаар явж бөөгөө судаллаа. Биеэ засч чадсан бөө хүний бөөлөө өөр шүү.
Өмнө нь Лусыг Бадамсүрэн, Тэнгэрийн тахилгыг Отгонсүрэн, галын тахилгыг Эрдэнэбаатар нар хийж байсан. Мөн тэнгэрийн тахилга хийх Отгонсүрэн өвдсөн учир чөлөө авсан.
Энэ удаа зөвхөн хотынхоны оролцоотой Нэгдсэн тахилгаа хийхээр төлөвлөсөн байсан. Гэвч Өмнөговь, Хэнтий аймгаас улаач нар ирж оролцох болж тахилга өргөн хүрээтэй боллоо.
Манайхан өөр өөрсдийн онцлог болсон дэг жаягаар бөөллөө. Цаг агаар сайхан, хоорондоо эвтэй найртай сахилга дэглэмтэй боллоо.
Манай бөөлсөн залуучууд сайн байлаа. Онгод зөв бурууг нь цаанаасаа мэдрүүлээд өгнө лээ. Тиймээс би энд бичих шаардлагагүй. Онгод үнэхээр орсон л бол бага ч гэсэн алдааг зүгээр өнгөрүүлдэггүйг харуулсан. Цэндээ удганы бөөлөлт, өмнөговьчуудын хамтач ажиллагаа үлгэр жишээч байлаа. Та бүхэн итгэлийг дааж сайхан зан үйлээ гүйцэтгэлээ. Хамгийн чухал нь залуу үе маань сайхан төлөвшиж байна.
Харамсах зүйл бол зарим улаач нар шүүмжлэлийг даалгүй ДЦХ-аас гарч байх шиг байна. Хамт олон хэдийд ч байж байдаг зүйл, харин хувь хүн хамт олонтойгоо байх уу, үгүй юу гэдэг өөрийнх нь шийдэх асуудал. Олон нийтийн арга хэмжээнд байнга оролцдоггүй, зөвхөн бөөлөх болохоор үзэгддэг улаач нараас ёс зүйн зөрчил гараад байгаад анхааруулах нь зүйтэй болов уу.
Цаашдаа хуралдаанд харилцахдаа анхаарах зүйл байна.
1. Удирдлагын бичиж байгаа зүйлийг гүйцэт бичсэний дараа хэлэх гэж байгаа зүйлийг бүрэн санааг ойлгож байж манай гишүүд саналаа бичих хэрэгтэй байна.
2. Олон жилийн явцаас харахад манай залуучууд үг даадаггүй нь олон удаа ажиглагдаж байсан. Байгууллага төлөвшөөгүй байхад хатуурахад хэцүү байсан. Одоо цаг өөр болж байна.
3. Олон хүн хараад “том” болох гэж харагдах гээд байдаг. Нүднээс далд бол шинэ хуучины ялгаа гаргаад байдаг. Шинэ хуучны ялгаа байдаг л даа, тэр нь хэмжээ заагтай байх хэрэгтэй.
4. Байдлыг дэргэдээс хараагүй нөхцөл маргаанд оролцох хэрэггүй. Зөвлөх ч хэрэггүй.
5. Цаана нь юу өрнөж байгааг ТА БҮХЭН МЭДЭХГҮЙ. Та нарын нүдэнд харагдалгүй, чихэнд сонсогдолгүй олон асуудал яригдаж, хөвөрч байдаг. Удирдагч хүн ийм олон талын мэдээлэл дээр тулгуурлан хэлэх ярих үгээ сонгодог. Зүгээр нэг бодсоноо хэлдэггүй. Хүнтэй ажиллана гэдэг ярвигтай асуудал, тэр дотроо бөө нартай ажиллана гэдэг хэцүү.
6. Манайханы дэндүү аминч үзэлтэй, хувиа ч их боддог байдал байсаар байна. Ерөөс тал талаас ирсэн болохоор нэгдэж ажиллахад нэг л хэцүү байдаг. Харин нэгэн багш нарын дор байдаг Өмнөговь, Хэнтийхэний хувьд өөр харагддаг.
7. Одоо миний хувьд нийтийн төвшинг нэгтгэхээс илүүтэй манлайлагчийн төвшинд хамтран ажиллахад илүү анхаарах болно.
Нэгдсэн тахилга их сайхан болж өнгөрлөө.
Монголын ард түмний бахархалт хайрхан, Их хаадын минь онгоныг залсан Бурхан хайрханы нэгдсэн тахилга амжилттай болж өнгөрсөнд талархал илэрхийлье.

Шагдар бол угсаат тайж Тэгшийн хойч үр садын нэг бөгөөд эртнээс хурдан морьдтойгоороо алдаршсан удам сайтай айлын үр билээ. “Улаан” Тэгш хэмээх хамжлага цөөтэй хохь тайж дээр үед аж төрж байсан агаад “Цоохор” Гангаа начингийн элэнц, өвөө нар нь тэдний албатууд явсан гэлцдэг. Хүний араншин гэж хачин. Ардчилсан хувьсгал мандахад “Цоохор” Гангаа начин согтоод “Танай удам дандаа бидний дээр явдаг цаг дуусна аа” гэж заналхийлж байсан боловч Гангаа начны хүүхдүүдээс өөдлөн дэвжсэн нь үгүй. Шагдар уяачийн хүүхдүүд эхнээсээ сумын Засаг дарга болсон ба аавынхаа ятгалгаар Гангаагийн охиныг тамгын газрынхаа албанд авч байсан удаа бий. Тэглээ гээд “Цоохор” Гангаа баярлах биш бүр жөтөөрхөн хорссон нь сонин. Намрын дулаахан шөнө Шагдар уяач шөнө дунд “Морь харах”-аар босчээ.
Үнэн хэрэгтээ тэр зарим шөнө энэ шалтгаанаар босч гараад туслах малчнаар хүчээ өгдөг Баярсайханы эхнэр Уранчимэгийн өвөрт ордог байсан билээ. Баярсайхан бол номхон нь дэндсэн хэл муутай ноомой эр. Эхнэр нь бол амандаа хэл нь багтахаа больсон юм шиг амтай, хэлтэй “галзуу” хүүхэн. Тэр эмийн халуун өвөрт орохдоо Шагдар уяач даанч дуртай. Өвгөнийхөө мөрөн дээр гараад суусан Уранчимэг унтах цаг нь болохоор Шагдарын чихэнд шивнэж, гэрийнхээ гадаахь тэргэн дээр хононо. Тэдний явдлыг Шагдарын авгай, Уранчимэгийн нөхөр хоёр мэддэг, үгүй нь ойлгомжгүй. Мэдлээ ч хэн хэн нь амаа үдүүлсэн мэт дуугардаггүй улс. Гэтэл намрын тэр шөнө Гангаа начин, ноомой Баярсайхантай эвсэж хоёр хүүгээ дагуулан ирээд отож байжээ. Шагдарыг тэргэн дээр хэвтэж буй Уранчимэг рүү очсон тэр үест “Цоохор” Гангаа түүнийг боож унагаад мориндоо дүүрэн авч оджээ. Баярсайхан гэртээ хоцорчээ. Тэгсэн “Цоохор” Гангаа начин өвөлжөөндөө ухаан алдсан Шагдарыг аваачаад хүлж агтлаад тамлан зовоосон байна. Дахиад морь хэзээ ч уяхгүй гэсэн ам өчиг өгөхийг түүнээс шаарджээ. Шагдар зөвшөөрсөнгүй. Түүнд нь хилэгнэж, галзууртлаа уурласан “Цоохор” Гангаа хүзүү хоолойг нь шахаж, бачимдан орилсоор амийг нь хөнөөчихсөнөө сүүлд л мэдсэн байна. Шагдарын эхнэр босч явсан нөхрөө цаг хэрээтэй болоход буцаж ирээгүйд гомдолловч Баярсайхан, Уранчимэг хоёрыг хөөж чадах биш. Айлын эхнэртэй нөхцсөн өвгөндөө гомдож, өглөөтэй золгосон ч Шагдар алга тул сэтгэл зовж эрэлд гарчээ.
Гурав хоногийн дараа нөхрийнх нь цогцос гэрээсээ арваад километрийн цаана байх Бархөл нуурын хөвөөнөөс олдоход танигдахааргүй болсон байжээ. Тавин гурван настай Шагдар уяач өөрөөсөө хориод дүү хүүхэнтэй нөхцсөний хариу нь энэ болов гэж түүний авгай бодовч нэгэнт гучин хэдэн жил ханилсан авааль эрийнхээ үхэлд Уранчимэгийг сэрджээ. Гэтэл Уранчимэгийн нөхөр нь эхнэрээ хэрэгт орох нь гэж айхдаа “Цоохор” Гангааг хэлсэн тул хэргийн эзэн, хэнгэргийн дохиур тэрбээр долоон хоног гүрийгээд тэсэлгүй амь насанд нь хүрсэн гэдгээ мэдүүлжээ. Ингэж Шагдар уяач хүний гарт үрэгдсэн бол “Цоохор” Гангаа шоронд ясаа тавьсан байна. Харин Уранчимэг нөхрөө хаяад явжээ. Тэгсэн ноомой Баярсайхан солиорол өвчин тусч “Миний хажууд Шаагаа уяач ирж суучихаад босохгүй юм. Урнаа намайг хаяад явсныг хэлсэн боловч нэмэр алга. Авгайг маань надаас нэхэж шалгаагаад байна” гэж ярьж явдаг болжээ. Эмч үзээд түүнийг сэтгэл мэдрэлийн өвчин туссан тул хот руу явуулж Шар хадны эмнэлэгт хэвтүүлье гэсэн ч солиотой боловч хүн амьтанд гэмгүй түүнийг эмнэлэг явуулсангүй. Баярсайхан өдөр ч, шөнө ч унтахгүй өнөөх л юмаа ярьж явах. Тэгтэл нэгэн өглөө түүний цогцсыг үхрийн хашаан дотроос олсон бөгөөд хоолойг нь боож алсан байв. Гэвч хүнд алуулсан гэх ямар ч ул мөр олдсонгүй. Өөрийгөө гараараа боомилж хөнөөжээ гээд тэр хэргийг хаажээ.
Хэнд ч хэрэгцээгүй тэр амьтны үхэл бас хэнд ч сонин биш байсан тул тэгсэн биз ээ. Хачирхалтай нь, хагас жилийн дараа Баярсайхан үхсэн үхрийн хашаан дотроос хэн нэг хүний үглэж бувтнах чимээ сонсогдох болов. Балданцэрэн гэдэг сонин уншимтгай өвгөний ярьснаар бол яалтгүй Баярсайхан ганцаараа ярьдаг гэнэ. Тэгэхдээ “Шаагаа гуай, та миний эхнэртэй нөхцөхөө болиоч. Би гуйя. Тэгэхгүй бол би таныг алчихна. Эсвэл “Цоохор” Гангаа ална” гэсэн яриа дуулддаг гэнэ. Энэ ярианд хэн итгэх вэ. Гэтэл зуны нэгэн саруулхан шөнө Шагдар уяачийн бага охин Бурмаа үхрийн хашаан дотор Баярсайханыг “Цоохор” Гангаа багалзуурдан боомилж байхыг үзжээ. Айж сандарсан бүсгүй гэртээ гүйж ороод ээжийгээ сэрээжээ. Шагдар уяачийн эхнэр мөнөөх үхрийн хашаа руу гэтэж очоод бас үзсэн байна. Тэр байтугай үл үзэгдэх сүүтгэр дүрс сүүмгэнэн “Намайг бүрэлгэснийхээ хариуд та хоёр бие биеэ ална даа. Зовж үхнэ дээ” гэх нь яалтгүй Шагдар уяачийн дуу байжээ. Түүнээс хойш үхрийн хашаан дотроос хүн дуугарах нь сонстохоо болиод харин гурван хүний сүг дүрс л хоорондоо зууралдан, дээр дороо орж ноцолдох дүрс үзэгддэг болсон байна. Шагдар уяачийн эхнэр энэ муухай байдлыг арилгахын тулд лам залж ирсэн тэр орой гэнэт Уранчимэг тэднийд ирсэн аж. Гэхдээ тэр явсан ажээ. Гэтэл өглөө нь түүний цогцсыг мөнөөх хашаан дотроос олсон бөгөөд хамаг хувцсаа тайчиж шалдлаад үхсэн байх ба бүх бие нь хуу маажуулсан мэт зурагдаж шалбарсан байсан гэдэг. Тэр цагаас хойш тэдний сүг дүрс дахин үзэгдээгүй боловч Шагдар уяачийнхан болон бусад айл тэндээсээ нүүж ахин эргэж очоогүй гэдэг юм. Гэвч үзсэн хүний ярьснаар эзгүйрсэн тэр үхрийн хашаанаас хачин чимээ анир сонсогддог юм гэнэ лээ.

3. Сум орон нутгийн хэмжээнд Нэгдэж тахиж шүтэх арга хэмжээг зохион байгуулах, Уул, ус, газар нутаг. Сумын бөөгийн зөвлөлийн хуралдаанаар тухайн жилийн 12 дугаар сарын 31-ны дотор батална.
Хоёр. МБНЭ-ийн гишүүд бүртгүүлэх тухай.
1. МБНЭ-ийн гишүүд нь Нэгдсэн тахилга хийх газарт очингуут тухайн Нэгдсэн тахилгыг хариуцсан Дээд цэцийн ажлын хэсэгт бүртгүүлнэ.
2. Тухайн тахилгад зохион байгуулалтайгаар олон нийтийг хамруулан оролцуулах ажлыг зохион байгуулсанаа тусгайлан мэдэгдэх үүрэгтэй.
3. Настан буурлууд болон хүүхдүүд, бусад хүмүүст Хандив, бэлэг зэрэг тусгайлан зохион байгуулсан ажил байвал мэдэгдэнэ.
Гурав. Үнэлгээний тухай
1. МБНЭ-ийн зохион байгуулж байгаа арга хэмжээ бүхэнд оролцооны үнэлгээний оноо,Гишүүдийн хураах онооны хэмжээг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн зөвлөл батална.
2. МБНЭ-ийн гишүүдийн оролцоог тухайн жилийн 12 дугаар сарын 1-ны дотор дүгнэж, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаанд танилцуулна.
3. МБНЭ-ийн гишүүдийн арга хэмжээнд оролцсон дүнг үндэслэн шагнал, урамшил олгоно.
4. Нэгдсэн арга хэмжээнд удирдан зохион байгуулах, олон хүн оролцуулах ажлыг хийсэн болон санхүүгийн дэмжлэг үзүүлж туслаж оролцсон тохиолдолд Шагналын оноог нэмнэ.
5. Улаанбаатар хотын ойролцоо зохион байгуулсан арга хэмжээг тасалсан тохиолдолд торгуулийн оноо өгч, нийт онооноос хасна.
МБНЭ-ИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН ШИЙДВЭР
2015.02.12 дугаар Улаанбаатар хот
Арга хэмжээ бүхэнд оролцооны үнэлгээний
оноог тогтоох тухай.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн 2015 оны 2 дугаар
сарын 12-ны өдрийн хуралдаанаар баталсан журамын 3.1-ийг үндэслэн ШИЙДВЭРЛЭХ НЬ:
Нэг. 2015 оны МБНЭ-ийн нгэгдсэн төлөвлөгөөний дагуу зохион байгуулах арга хэмжээнүүдийг дараах оноогоор дүгнэсүгэй.
Үүнд:
1. Арван гурван алтай, Атаа таван тэнгэр, Монгол Улсын толгой уул “Цэнгэл хайрхан”-ны нэгдсэн тахилга 5 оноо
2. Монгол төрийн хэмжээнд Бөөг шүтэж эхэлсэний 2223 жил, Бөөгийн байгууллага үүссэний 20 жил, Бөө нар нэгдсэний 3 жилийн ойн арга хэмжээнд зориулсан Эрдэм шинжилгээний хурал 1 оноо
3. Ноён уулын нэгдсэн тахилга 2 оноо
4. Нарны нэгдсэн залбирал, Монгол бөөгийн байгууллагуудын сурталчилах
өдөрлөг 1 оноо
5. Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн тахилга 3 оноо
6. Говийн нэгдсэн их тахилга 3 оноо
7. БНХАУ-ын Чингисийн цогцолборт хийх аялал. 1 оноо
8. Туул голын тахилга, тайлга 1 оноо
9. Монгол үндэстэн баатруудын цогцолборт хүндэтгэл үзүүлэх арга хэмжээ 1 оноо
Хоёр. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүдийн оролцоог 11 оноогоор, гишүүдийг 9 оноогоор тус тус хангалттай гэж тогтоосугай
ДЭЭД ЦЭЦИЙН ХУРАЛДАЙ

Тийм ч учраас бид тодорхой хугацаанд биеэ бүрэн цэвэрлэж байж дээдсээ залсан билээ. Бие сэтгэл цэвэр байх тутам дээдс биенд бүрэн шингэж буудаг болно. Буртагтай биенд дээдс бүрэн буухгүй одоогоор бол хагас орно гэдэг нь болно. Хагас орж байгаа ч биеэ бүрэн цэвэрлэж оюун санаа бодол, үйлээ зөвхөн дээдсийнхээ төлөө зориулбал дээдс нь маш ихээр баярлан бүрэн бууж чаддаг билээ. Элдэв үйл хийхийн өмнө заавал хийх ажлын талаар улаачтай ярьж хөөрөлдөж ойлголцсоны дараа улаач нь хийх ажлын талаар Дээдстээ хуур болон хэнгэрэгээрээ мэдүүлж үйлээ эхэлдэг. Мэдүүлгэнд ороогүй үйлийг Дээдс хийдэггүй орхидог.
Дээдсээ шинээр тухлуулаад зөв залаад авч яваа хүнийг улаач ,
Дээдсээ зөв залаад авч яваа дээдсийнхээ чадлыг авахуулж чадсан улаачийг бөө,
Дээдсээ зөв авч яваад хүч чадлыг нь бүрэн авхуулж уул усанд нь буулгаж, тодорхой үйлийг хийж чадаад, хүний амь нас аварсан тоогоор бөөг зайран, удган гэнэ.
Аварсан хүний тоо 50 дээш хүн байвал зайран, удган 60-аас дээш байвал их зайран, удган цол олгогдоно.
Бөө, зайран, их зайран удгадыг дээд тэнгэрийн зарлигаар олгогдсоныг дээдсүүд нь дамжуулдаг юм байна билээ. жишээлбэл: Миний улаачийг өнөөдрөөс эхлэн бөө гэж нэрлээрэй. Зарлиг буусан гэх мэт
Цэрэн Бөө

Өөрсдийг нь хуралдаанд ирсэн олон түмэн дагаж, энэхүү хуралдаан “бужигнаан” болно гэж санааширсан тэдэнд МБНЭ-ийн хуралдаан төлөвлөснөөрөө үргэлжилсэнд МБНЭ-ээс гарагсадад том цохилт болсон бололтой.
Хуралдаан үргэлжилж байх тэр агшинд МБНЭ-ийн эгнээнээс гарагсад зүгээр байсангүй. Уур бухимдалаа гадаа байрлуулсан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн машинд гаргав.
Харин Замын цагдаад өгсөн мэдүүлгээр “Сүнс” Одгэрэл гэгч нь хорьдугаар зуунд автомашин гэгчийг огт мэддэгүй нэгэн байсан бөгөөд Зайран Олдохын “ниссан” жип машинд жолооны хүрдний ард сууж, санамсаргүй нэг кноп дарсан нь машин өөрөө асч, тэгээд урагш ухасхийж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн машиныг сонгож мөргөж орхисон ажээ. Гоё мэдүүлэг, бас “үлгэр” байгаа биз. Гэгээн цагаан өдөр машин асаж очоод зогсоол дээр тавьсан автомашиныг мөргөчихсэн үйлдлийг олон хүн хараад өнгөрөв.
Дуудлагаар ирсэн Баянзүрх дүүргийн Замын цагдаагийн “нөхөр” нь “Сүнс” Одгэрэлийн танил байж таарав. Шалгалт хийсэн болоод үйл явдлыг “таг” дарж орхисон байна. Тэгээд “Сүнс” Одгэрэлийн машинд уураа гаргасан хэрэг замхарав.
Автомашин даатгалын компани ирж үзээд баримтжуулж, даатгалаас хохиролыг барагдуулж, асуудлыг шийдэх гэсэн боловч бусдын машинаар энэ үйлдлийг хийсэн болохоор даатгалын байгууллагад хамаагүй болоод явчихав. Харин иргэн Ж-д албан ёсны байгууллагуудын үнэлгээгээр нэг сая найман зуун мянган төгрөгийн хохирол учруулжээ.
Энэ үйл явдал 2012 онд болсон юм. Түүнээс хойш 3 жил өнгөрчээ. Энэ хугацаанд явуулж байсан мессежээс сонирхуулая.
Бас түүний хохиролыг барагдуулахаар өгсөн гарын үсэг бүхий баримтыг уншья.
Иргэн миний хувьд хэлсэндээ хүрээд хохиролыг барагдуулчихна гэж бодсоор өдий хүрсэн юм. Хүний хохиролыг барагдуулалгүй гурван жилийн нүүр үзэж байна. Тэгээд Энэхүү жижиг хэргийг Улсын прокурор, Тагнуулын Ерөнхий газар, Авилгатай тэмцэх газарт өгөхөөр заналхийлж намайг дарамталсан бичгийг унш даа.
Улсын прокурор, Тагнуулын Ерөнхий газар, Авилгатай тэмцэх газар гэдэг хэн нэг зальтай этгээдийн “хүүхэд” айлгадаг хадны мангаа биш, ийм зүйлд цагаа зарцуулдаг газар ч биш билээ.
Хүнд тэвчээр гэж бий. Түүнд хязгаар бий. Тэгээд үнэнийг нь илчилж тавихгүй бол өмнө амьдарч ирсэн арга барилаар бусдыг дарамтлаад түүнийгээ болж байна гэж яваа “Сүнс” Одгэрэлийн үнэн нүүр ийм байна.
Монгол Улс

ын сүнс судлалын талаар их ажил хийж Монгол Улсын хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон, Алтан гадас одон, Монголын ард түмний гавьяат, Монголын ард түмний баатар, Сүнс судлалын доктор, профессор, академич, Монгол төрийн зайран хэмээх нэр хүндтэй шагналуудтай “Сүнс” Одгэрэл таныг төрд 30 жил зүтгэсэн жирийн иргэнийг дарамталж бус уурандаа учруулсан хохиролоо зөв сэтгэлээр барагдуулахыг хүсч байна.
Түүний хоолонд уриад хүнийг дарамталсан ярилцлагын дуу хойлоо мартагдаагүй, байж л байна. Бүх зүйл баримттай. Энэ тухай эчнээ бичих болно. Эцэст нь хэлэхэд эд хөрөнгөнд нь халдаж бус, эрүүл ухаанаа уралдуулж, Мөнх тэнгэрийнхээ төлөө ажиллая.
Д.Жаргалсайхан

Ний нуугүй хэлэхэд бараг монгол хүн бүр шашнаа “сэм” шүүмжилж буй боловч гагцхүү яаж өөрчлөхөө л мэдэхгүй байгаа гэж баттай хэлж болно. Ингээд би судлаачийн хувьд бугшсан зарим асуудлыг хөндөх гэсэн юм. Хөндөх ч юу байхав, асуудлыг шийдэх нөхцөл байдлыг арай тодорхой, арай хялбар, арай дөхөм болгох сайн санааны үүднээс үүнийг бичиж байна. Түүнээс биш би шашны асуудлыг шийдэх гээгүй. Энэ төр шиг юм нь уул овоо тахихаас өөрийг мэдэхгүй тохиолдолд өөрөөр яах билээ…
Шашин гэвэл манайхан дур дураараа ойлгодог. Тэгвэл аль ч талд нь орохгүй, бүгдээрээ зөвшөөрөх тийм ойлголт гэж байх уу ? гэсэн асуулт үүснэ. Байна аа. Энэ бол сонгодог социологийн болон системийн анализийн ойлголт юм.
Шашныг, түүний дотор манай уламжлалт шашныг: нэг, ном эрдэм, сургааль номлол, хоёр, сүм хийд болон зохион байгуулалтын хэлбэр, гурав, лам хувраг буюу боловсон хүчин, дөрөв, нийгэмд үйл ажиллагаа явуулах хэлбэр гэсэн дөрвөн том хэсгээс бүрдэх нийгмийн том систем буюу нийгмийн институт гэж авч үзэж болно.
Ингээд энэ системийг бүрдэл хэсэг тус бүрээр нь авч үзье. Гэхдээ би энд зөвхөн арга зүйн асуудлыг л авч үзнэ.
Нэг. Онол ном сургааль
Манайхан шашин гэнгүүт л зөвхөн энэ асуудал руу ордог ба түүний буруу зөвийн тухай эцэс төгсгөлгүй, үнэн худал нь үл ялгарах маргаан руу ордог. Энэ маргаан хэдэн мянган жил болсон ба цаашид ч дуусахгүй гэдгийг ор тас мартдаг. Гүн ухааны шинжтэй энэ маргаанаас ялагч болон гарсан нь цөөн. Иймээс онол ном, сургаалийн тухай яриа маргааныг энэ сэдвийн хүрээнд цэглэх ёстой. Одоо бол хүн хүн өөр өөрийн итгэл үнэмшлээр явах болсон цаг.
Гүн ухааны утгаар Буддын сургааль, гүн ухаан маргаангүй үнэн зөв гэдэгт би итгэдэг. Харин энэ бол зөвхөн миний хувийн итгэл үнэмшил юм шүү. Харин тэрхүү сургааль номлолоо манай шашны систем монголын нийгэм, үндэстэндээ хүргэж гэгээрүүлж, ариусгаж чадаж байна уу, нийгмийн хэрэгцээ шаардлагыг хангаж чадаж байна уу гэвэл би огт чадахгүй байгаа гэж шууд л хариулна.
Хоёр. Сүм хийд болон зохион байгуулалтын хэлбэр
Дэлхийн олон шашин бүгд шахуу сүм хийдтэй. Тун цөөхөн нь сүм хийдгүй. Манай шашны сүм хийд байрлал, тоо хэмжээгээрээ хэтэрхий олон, оршин тогтнох эдийн засгийн арга нь тун өвөрмөц. Тэд угаасаа өргөл барьц авч жас жав хэмээх аж ахуйгаа өөрөө тэлэн хөгжүүлж, улс дотор улс болж өөрийн хүчин чадлаа байнга өсгөж ирсэн хачин сонин уламжлалтай. Энэ нь шарын шашны сүм хийдийн хэт их тэлэлтийн үндэс болж байсан. Шарын шашин түүхэн утгаараа улс орны эдийн засгийн туйлын идэвхигүй байр суурь баримталдаг.
Бусад улс оронд сүм хийд байдаг боловч “нэг сууринд нэг сүм” гэсэн зарчим голдуу үйлчилдэг. Манайд бол нэг газар төрөлжсөн, хоршсон, мэргэшсэн асар олон сүм хийд байх. Ингээд ахиад нэмж сүм хийд байгуулна. Тэгээд тэлэлт явагдана. 1919 онд 900 шахам болтлоо өссөн шүү дээ. Ингээд сүм хийдийн тоо хэмжээ хэт ихэсдэг. Хуучин ч тийм байсан, одоо ч тийм. Тоо ихэсвэл чанар мууддаг. Энэ бол зүй тогтол. Ингэхээр тоо хэмжээг анхаарах ёстой болж. Тоо хэмжээнээс гадна соёл хийгээд үйлчилгээ гэсэн гол юмаа орвонгоор нь өөрчлөхгүй бол нэг их хол явахгүй дээ.
Сүм хийдийн эдийн засгийн оршихуйн дүрэм журмыг цэгцлэхгүй бол хамтын болон хувийн өмч илт холилдож үүнээс болоод зөрчилдөөд байна. Ухаандаа Бурханд, сүм хийдэд, ламд өргөж байгаа мөнгө хөрөнгө их ялгаатай л даа. Хэрэв хувийн орлого юм бол улсад татвар төлөх ёстой, нийтийн орлого юм бол нийтийн буюу буяны үйлст зориулагдах ёстой. Энд бүх юм холилдсон хамаг зүйл зохицуулалтгүй байгаа нь хэн ч харахад ойлгомжтой. Үүнийг чинь маш амархан янзалж, зохицуулж болдог юм. Үүнийг лам нар биш, шинжлэх ухаан хийдэг юм.
Сүм хийд манай нийгэмд гамшиг болсон лалар харанхуй мухар сүсгийн эсрэг дорвитой ажил зохиохгүй бол хамаг лай ланчиг нь уламжлалт шашин дээр бууна шүү. Сүүлийн үед манай мунхаг харанхуй, балар суртал арай дэндэж байна ш дээ. Үүний тулд систем дотроо байгаа мунхаг харанхуйтай эхлээд тэмцэх ёстой гэдэг нь баараггүй үнэн. Ингэлээ гээд Та нарт л сайн нь тусна. Нээрээ шүү…
Шинээр барих сүм хийдийн гадаад дотоод дизайн, орчноос эхлэн өөрчилж орчин үеийн цэлгэр, тохилог, үзэмжтэй болгох ажлыг зоригтой эхлэх нь шинэчлэлийн нэг гол чиглэл болно.
Гурав. Лам хувраг буюу боловсон хүчин
Аль ч газрын боловсон хүчин сайн байж ажил үйлс нь бүтэмжтэй байна. Энэ утгаар манай шашны үйлс сайн байна гэж номонд хазгай. Жишээ татаад яахав, бүгдээрээ л мэдэж байгаа хойно. Энэ нь боловсон хүчнийг хуучин аргаар бэлтгэж байгаа болон мөнгөнд автсантай холбоотой.
Саяхан би “Баруун дахь Буддизм” ном уншсан юм. Баруунд буддизм их дэлгэрч байна. Энэ ч сургааль номын сайных байх. Түвдээс баруунд дүрвэж очсон лам нар анх их зовсон юм байх. Номоо номлох гэсэн чинь тэднийг америкчууд ёстой тоож харагдана ш дээ. Түвдэд зүгээр сууж байхад нь сүсэгтнүүд ирдэг байсан бол баруунд лам нар нь “шинэ” сүсэгтний араас гүйдэг болж гэнэ. Буддын лам нар арга барилаа өөрчлөн барууны хүмүүсийн сэтгэл зүй, тэдний зовлон бэрхшээлийг судлан тэрийг нь Бурхны номын үүднээс тайлбарлаад өгсөн чинь нөгөөдүүл нь гэгээрээд ирж гэнэ. Ингээд шашнаа дэлгэрүүлж гарчээ. Тэгэхдээ ихээхэн амжилттай.
Энэ түүх надад их таалагдсан. Заавал үүн шиг байх нь албагүй л дээ. Ямар ч байсан манай лам нар орчин үеийн хүмүүсийн үнэт зүйл, зовлон жаргал, тэдний оюуны эрэлт хэрэгцээг мэдэж байх ёстой. Үүний тулд лам нар орчин үеийн социологи, сэтгэл зүй зэрэг шинжлэх ухааны үндсийг мэдэж байх ёстой гэж санана. Тийм биш гэж үү ?! Хүнийг гэгээрүүлэхийн тулд өөрөө эхлээд гэгээрсэн байх ёстой. Лам нар өөрөө гэгээрэх нэг хэрэг, бусдыг гэгээрүүлэх түүнээс ч том хэрэг. Үгүй ядаж хувийн ариун цэвэр болон харилцааны соёлын стандарт гэж байх ёстой биз. Цаашилбал сахилга бат, үйл ажиллагааны хэм хэмжээ гээд олон юм ярьж болох…
Сүм хийдэд албан ёсоор данс бүртгэлтэй лам хувраг нараа цагдаа нарт байдаг шиг хувийн дугаар, ялгах тэмдгээр хангасан ч илүүдэх юм алга. Тэгэхгүй бол аль нь лам хувраг, аль нь хулгайч луйварчин гэдгийг ялгахгүй зовж байна ш дээ, энэ хүмүүс чинь…
Дөрөв. Нийгэмд үйл ажиллагаа явуулах хэлбэр
Шашинд хүн хэзээ ханддаг вэ ? Нэг, үхэх төрөх үедээ, хоёр, зовлонд учирсан үедээ, гуравт, аз үзэх үедээ, хамгийн сүүлд дөрөв дэхэд нь, аз жаргалтай үедээ. Хамгийн түгээмэл бөгөөд заавал хийх үйл нь үхлийн шалтгаан юм. Үүнийг эдийн засгийн хувьд ч, үйлчилгээний хувьд ч стандартад оруулаад хэл амгүй, хүний сэтгэлд юм хийхгүй аятайхан хийчихэж болноо доо. Стандарт зөрчсөн шуналын туламнуудаа олж шийтгэж болно биз дээ. Хахууль авсан төрийн албан хаагчийг хуулиар шийтгэдэг шиг хийхгүй юу…
Гадаадын сүм хийдийн олон үйл ажиллагаа гэгээрүүлэх, хүмүүнжүүлэх болон буяны олон үйл ажиллагаа хийдэг. Улаанбаатар хотод найдваргүй болсон өвчтөнд үйлчилдэг Христийн хөнгөвчлөх эмнэлэг ажиллаж болоод байна. Ямар ч мөнгө авахгүй, амьдралын эцсийн хоногоо хүлээсэн хүний сүүлчийн өдрийг сэтгэлийн сайхан үгээр үдэж байна. Тэд баярын нулимстай хорвоог орхиж байна. Яагаад манай шашин ийм буян хийж нэг сайхан эмнэлэг барьж болдоггүй юм гэж би асууж байна. Нас барсан хүн хайж явдаг олон лам нарын ядахдаа хэдхэн нь ийм эмнэлэгт ажиллаж найдваргүй болсон хүмүүст буян болж болдоггүй юм ?!
Оршуулах газар, зан үйлээ хүртэл солонгосуудад алдсан гэм буруугийн дийлэнхи нь ёстой жинхнээсээ хараал идэж баймаар улс төрч, Улаанбаатар хотын захиргааныханд ногдлоо гэхэд нэлээд хэсэг нь лам хуврагуудад ногдоно гэж би бодож байна.
Монгол талийгаач Монгол Нутаг дээрээ гадаадынхны оролцоогүй тайван нойрсож болно биз дээ !!! Монгол хүн нас барсан хойноо ч баян ядуугаараа ялгаварлагдаж ад үзэгдэхгүй Эх Нутагтаа үүрд нойрсох эрхтэй юм байгаа биз дээ !!! Монголчуудынхаа сүнсийг шашнаас нь өөр хэн хамгаалах юм ?!
Энэ мэтээсээ болоод л манай уламжлалт шашны нэр хүнд унаж байгаа ш дээ…
Цэвэр мал аж ахуйгаас бүрдсэн эдийн засагтай, малчин ард хийгээд феодал хоёроос бүрдсэн уламжлалт нийгэмд байсан шашны системийн хэлбэрийг XXI зууны зах зээлийн эдийн засагтай, нийгмийн олон анги, давхраатай, олон ургальч үзэлтэй өнөөгийн нийгэмд тэр хэвээр нь сэргээн мандуулна гэдэг бол үл гүйцэлдэх ажил мөн.
Шашны шинэчлэлийн тухайд
Манайхан сүм хийд (2), лам хувраг (3), шашны нийгмийн үйл үйл ажиллагааны (4) асуудал ярингуут онол номын (1) асуудал руу заавал оруулж балайруулдаг заншилтай. Ийм байдлаар яривал шашны асуудлыг яагаад ч шийдвэрлэж чадахгүй нь лавтай. Системийн 4 бүрдэл хэсгээс гурав нь сүйрлийн байдалд орсон бол үлдсэн нэгдээ буюу онол номдоо муугаар нөлөөлөх нь гарцаагүй юм. Системийн анализ хийхэд иймэрхүү байдлаар харьцангуй “бие даасан” хэсгүүдэд задалж тус тусад нь шинжлээд дараа нь “нийлүүлдэг” юм. Ингэхгүйгээр эхнээс нь “хольчихвол” ямар ч “юм” гардаггүйг ойлгоно гэж найдаж байна. Үүнээс өөрөөр тайлбарлах аргаа би олохгүй байна…
Ер нь ямар ч шашин нэг талаас нийгэмтэйгээ дасан зохицож, нөгөө талаас нийгмээ манлайлж хөгждөг жамтай. Гэтэл уламжлалт шашин орчин үеийн нийгэмд дасан зохицож ч, манлайлж ч чадахгүй байна. Уламжлалт шашны үйл ажиллагаа дэндүү хуучин хэлбэрт баригдсан байна. Шинэ юм болгоныг уламжлалаа сэргээх гэдэг тэнэг үгээр няцааж байна. Бүх уламжлалаа сэргээнэ гэвэл дундад зууны балар харанхуй руугаа буцаж орно гэсэн үг л дээ. Манай шашныхан Бурхны шашныхаа төв үзлийн сургаалийг огт мэддэггүй улс байна.
Уламжлалт бус шашныг зоргоороо шүүмжилж болох ч өөрөө түүнээс бүх талаараа илүү, хүчтэй, идэвхитэй, зохион байгуулалттай баймаажин тэднийг ялж даван гарах нь бас л зүй тогтол гэдэг нь хэн бүхэнд ойлгомжтой. Иймээс манай шашны системд шинэчлэл хийх гарцаагүй шаардлагатай.
Шашны шинэчлэлийг яръя гэвэл дан ганц шашны мяндагтнуудын хүрээнд биш, харин дээр дурдсан системийн бүрдэл хэсгүүдийн хүрээнд орчин үеийн системийн онол, онолын социологи, удирдахуйн онол зэргийн хүрээнд цогц байдлаар шийдвэрлэх ёстой. Шашны систем нийгэмтэйгээ холбогдох, шүргэлцэх үй олон шижмийг шашин судалдаг биш, онолын социологи гэж шинжлэх ухаан судалдаг юм. Шашны социологи гэсэн салбар ухаан ч байдаг. Үүнийг би олон хүнд олон удаа хэлж үзсэн. Надад бараг л шашны дайсан мэт хандах нь олонтаа.
Монголын шашны систем монголчуудыг эх оронч, ёс суртахуунтай, хүнлэг, эрч хүчтэй, нийгмийн идэвхитэй, өөртөө итгэлтэй, зоригтой, золбоо хийморьтой болгодог байгаасай гэж би хүсч байна.
Олонхи монголчууд уламжлалт шашнаа дээдлэн шүтдэг, хүндэтгэдэг, харин шашны нийгэмд явуулж буй үйл ажиллагаа, сүм хийдийн байдал, соёл хийгээд үйлчилгээ, зарим лам хуврагуудын хувийн зан байдал, зарим гаж үйлдэлд сэтгэл алдардаг нь нууц биш билээ. Үүнийг монголчууд шашнаа шүтэхээ больж байна гэж тайлбарладаг хуврагуудыг би нүдээрээ үзэж байсан. Ингэж маанагтаж болохгүй ш дээ. Монголын ард түмэн шашнаасаа шинэчлэлийг хүлээж байна. Би судлаач хүн мэдэлгүй яахав. Энд би зөвхөн асуудал л дэвшүүлж байна. Уг нь ярих ярихгүй, ил ярих, далд ярих олон л юм байхсанж…
Хэрэв дутагдлыг нь хэллээ гэж намайг шашны дайсан мэт үзэх юм бол би танай дайснуудад саад болох үүрэг хүлээгээгүй…
Судлаач Х.Д.Ганхуяг

Бүр нарийвчилбал, аливаа авто замын 300 орчим метр зай дотор зам тээврийн осол, аваар давтан гараад байвал тухайн газрыг хууль хяналтынхан хар цэг хэмээн дансандаа бүртгэдэг байна. Монгол Улсын хэмжээнд осол, аваар олон давтамжтай гардаг 50 орчим хар цэг байгааг тогтоожээ. Тогтоожээ ч гэж хэдхэн хоногийн зөрүүтэй хэдэн арван осол нэг л газраа гараад байхаар тухайн газрыг хараар тэмдэглэхээс өөр яалтай. Ийм газар нь ихэвчлэн огцом эргэлттэй, хэт налуу, эвдрэл ихтэй, гүйцэж түрүүлэх боломжгүй нарийхан, байгалийн тогтцоороо үер их буудаг, салхи, шуурга байнга дайрдаг зэргээр тус бүртээ эрсдэл агуулдаг бөгөөд тэдгээр нь осол гарах нөхцөлийг бүрдүүлэх нь түгээмэл. Ард иргэд, жолооч нарт сэрэмжлүүлэг болгох үүднээс аль аймгийн, ямар сумын, хаана энэхүү хар цэгүүд буюу зам тээврийн осол олноороо гарч, өнгөрсөн хугацаанд олон зуун хүний эрдэнэт амийг авч одсон газруудын байршлыг дэлгэрэнгүй хүргэе.
Хар цэгийн тоогоороо Төв аймгийн Сэргэлэн, Борнуур, Баянхангай, Баянчандмань сум улсдаа тэргүүлдэг байна. Ялангуяа Борнуур сумын Урьхан, 92-ын даваа, Улаан цав, Баянчандмань сумын Хөх хошуу, Шарын ам, 60-ын даваа зэрэг газарт хамгийн олон осол болж, осол гарах бүрд шахуу зорчигч, жолооч нар нь амь насаа алддаг нь хууль хяналтынхны хар дансанд бүртгэлтэй. Харин Дархан-Уул аймгийн Хонгор, Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал, Баянхонгор аймгийн сумд энэхүү жагсаалтыг удаалдаг байна. Түүнчлэн зорчигчдын хөлд байнга дараатай байдаг гэж болох Улаанбаатар-Дархан чиглэлийн зам дагуу есөн хар цэг бий. Түүний нэг нь Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумын авто замын 2-5 километрт байдаг бөгөөд жил тутам хамгийн багадаа 10 орчим том хэмжээний гэж болох осол гардаг гэнэ. Жишээлбэл, 2018 оны аравдугаар сарын 18-ны өдөр 13:00 цагийн орчимд 26 настай эмэгтэй О өөрийн хоёр найз болох Н, Т нарыг нэг нас зургаан сартай охин, таван настай хүүгийнх нь хамт Эрдэнэт хот хүргэж өгөхөөр приус 20 маркийн авто машинтай Улаанбаатар хотоос гарчээ. Улмаар 17 цагийн орчим Дархан-Уул аймгийн Хонгор сумаас хоёр километр зайд осолдсон. Хонгор сумын авто зам нь эвдэрсэн, олон тооны нүхтэй бөгөөд уг ослын шалтгаан нь нүхнээс болсон. Тодруулбал, зам дээрх нүхийг тойрох явцдаа жолооч замын хажуу руу орж, дөрвөн удаа өнхөрчээ. Азаар хүний амь нас эрсдээгүй ч нэг нас зургаан сартай охин нь урд цонхоор гадагш шидэгдэж, сар гаруй хугацаанд эрчимт эмчилгээ хийлгэжээ. Харин жолоо барьж явсан О шүүхээс хоёр жилийн тэнсэн харгалзах ял авч, осолдсон машинаа сар гаруй хугацаанд журмын хашаанд байлгаж байгаад 600 мянган төгрөгөөр зарж, нэг нас зургаан сартай охины эмчилгээний зардалд зарцуулжээ. Тэдний осолдсон Хонгор сумаас хоёр километр дэх “хар цэг”-т өнгөрсөн 2019 онд найман удаа осол гарч, дөрвөн хүн амиа алджээ.
Түүнчлэн 2019 оны долдугаар сарын 12-ны өдөр хүн бүр л гэр бүлээрээ наадмаар баярлаж явах зуурт нэгэн гэр бүлд аймшигт үхэл, хагацал тохиолдож байлаа. Тэр өдөр Хэнтий аймагт аялж явсан гэр бүл Чандаганы талын зам дээр автомашинтайгаа осолдсон ноцтой хэрэг гарсан. Ослын улмаас таван настай, 10 настай хоёр хүү болон 21 настай эмэгтэй газар дээрээ нас барж, 28 настай эмэгтэй, 30 настай эрэгтэй маш хүнд гэмтэж, эмнэлэгт ухаангүй хүргэгдсэн. Автомашин нь базсан цаас шиг болж, хоёр хүүг нь, төрсөн эмэгтэй дүүг хорвоогоос авч одсоныг дуулах хатуу хувь заяа 28, 30 настай залуухан хосыг хүлээж байсныг тэд мэдээгүй. Бусад хар цэгт өнгөрсөн онд гарсан ослын талаарх баримтаас дурдвал, Төв аймгийн Сэргэлэн сумын авто замд зам тээврийн осол 35 гарч, 12 хүн амиа алдсан. Төв аймгийн Баянхангай сумын авто замд найман хүн амиа алджээ. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын авто замд зам тээврийн осол 26 гарч, 12 хүн амиа алдсан байна. Баян-Өлгий аймгийн Өлгий сумын авто замд зам тээврийн осол 15 гарч, хоёр хүн амиа алджээ. Архангай аймгийн Эрдэнэбулган сумын авто замд зам тээврийн осол 11 гарч, хоёр хүн амиа алдсан. Баянхонгор аймгийн Баян-Овоо сумын авто замд зам тээврийн осол есөн удаа гарч долоон хүн амиа алдсан. Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын авто замд зам тээврийн ослын улмаас найман хүн амиа алдсан. Дорноговь аймгийн Даланжаргалан сумын авто замд зургаан хүн амиа алдсан. Орхон аймгийн Баян-Өндөр сумын авто замд 30 осол гарч долоон хүн амиа алдсан. Дархан-Уул аймгийн Дархан сумын авто замд 32 осол гарч, зургаан хүн амиа алдсан.
Улаанбаатар хотын хувьд Сонгинохайрхан дүүрэг, Баянзүрх дүүрэг хамгийн олон хар цэгтэй. Тухайлбал, 2019 онд Сонгинохайрхан дүүрэгт зам тээврийн осол 4269 удаа гарч, 46 хүн амиа алдсан баримт байна. Тэр дундаа Авто сургуулийн уулзвар дээр 527, Баянхошууны уулзварт 428 удаа осол гарчээ. Өнгөрсөн тавдугаар сард л гэхэд Баянхошууны уулзварт тус бүрдээ 6-7 машин мөргөлдсөн осол хоёр удаа гарсан. Харин Баянзүрх дүүрэгт өнгөрсөн онд осол 4508 удаа гарч, 31 хүн амиа алдсан байна. Тэр дундаа Цайз захын уулзварт 344 осол, Дүнжингарав захын уулзварт 337 осол гарчээ. Манай улсад жил тутам зам тээврийн 30 орчим мянган осол бүртгэгдэж, 500 орчим хүн зам тээврийн ослын улмаас амиа алдаж байна. Тэдний 30 гаруй хувь нь дээрх хар цэгүүдэд амиа алдсан байгааг тоон үзүүлэлтээс харж болно. Түүнчлэн амиа алдсан 500 хүнээс гадна 5000 гаруй хүн эрүүл мэндээрээ ноцтой хохирч, зарим нь үүрд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эгнээнд шилжиж байгаа нь дайн самуунтай Иран, Ирак, Афганистанд амиа алдаж байгаа хүмүүсийн тооноос зарим үед илүү гарч байгааг Тээврийн цагдаагийн албаныхан онцолж байгаа юм.
Урин дулааны улиралд зам тээврийн осол нэмэгддэг Улсын хэмжээнд бүртгэгдэж байгаа зам тээврийн ослын 60 орчим хувь нь хөдөө орон нутгийн замд, ялангуяа урин дулааны үед гардаг байна. Зуны гурван сар бол монголчуудын хувьд бүхэлдээ амралт, зугаалгын улирал. Гэр бүлээрээ, найз нөхдөөрөө, ажлын хамт олноороо аялж, зугаалахаар яваад буцаж гэртээ ирдэггүй гашуун түүхүүдээс хэдийг л бол хэдийг дурдаж болно. Энэ зуны хувьд УИХ-ын сонгууль, “Ковид-19” цар тахлын хөл хорио зэргээс болж, иргэд өмнөх жилүүдийг бодоход аялал, зугаалгад харьцангуй орой гарч байна. Гэхдээ сонгууль дууссан энэ өдрөөс эхлээд орон нутаг руу ард иргэд цувж эхэлнэ. Улмаар наймдугаар сарын дунд үеэс орон нутгаас Улаанбаатар хот руу мөн “нүүнэ”. Хамгийн гол нь зорчигч, жолооч таны замд дээрх “хар цэг”- үүд отож байгааг санаж, замын хөдөлгөөний дүрмээ баримталж, хурд хэтрүүлэхгүйгээр зорчихыг ТЦА-ны Урьдчилан сэргийлэх хэлтсийн дарга Э.Энхболд анхааруулж байсан. Өнгөрсөн онд Тээврийн цагдаагийн газраас “Яараад яах вэ”, “Дураараа биш дүрмээрээ” зэрэг нөлөөллийн аян хэрэгжүүлж, тэр хүрээндээ 50 хар цэгийн 14-т нь осол, аваараас сэргийлэх самбар байрлуулж, заримд нь пост байгуулжээ. Гэвч хар цэгүүд дээр гарах ослын тоо өмнөх жилүүдийнхээс төдийлөн буураагүйгээс гадна амиа алдагсдын тоо ч цөөрөөгүй гэнэ. 2020 оны эхний таван сарын байдлаар улсын хэмжээнд зам тээврийн осол 22594 гарч, 130 хүний амь нас хохироод байна. Тэдний 50 нь бага насны хүүхэд байсныг Тээврийн цагдаагийн албанаас мэдээлсэн. Осол аваар буурахгүй байгаад авто замын хар цэгүүдээс гадна жолооч нарт өөрсдөд нь буруу их бий тухай ч албаныхан учирлаж байлаа. Хурд нэмэгдэх тусам зогсох зай холдоно гэсэн үг. Гэтэл жолооч нар орон нутагт ихэвчлэн 120 км\цагаас дээш хурдтай явдаг. Улмаар энэ хурдаараа замын эвдрэл гэмтэлтэй хэсэг болон хар цэг рүү орчихвол зогсож чадахгүйгээр эсрэг урсгалын машин мөргөдөг, эсвэл замын далан уруу өнхрөх зэргээр осолд ордог байна. Үүнийг сануулж, анхааруулаад осол гэмтлээс сэргийлэх, хурдаа хасахыг сануулсан самбар байрлуулаад байхад л жолооч нар өөрсдийгөө болон бусдыг эрсдэл, аюулд оруулсаар байна. Тиймээс урин дулааны саруудад аялал, амралт зугаалгаар хөдөө явахаар төлөвлөж байгаа бол явах замаа сайтар судалж, хурдаа тохируулж, өөрийгөө болон хайртай дотнын хүмүүсээ зам тээврийн осол, эрсдэлээс сэргийлэхийг хүсье.
Хамгийн их осол гардаг “хар цэг”-үүдийг нэрлэж байна