Author: admin_shaman

Санж бөө нь 17-р зууны дунд үед амьдарч байсан бөгөөд Татай удганы хүү юм. Санж бөө нь эрдэм чадал ид хаваараа нутаг усандаа гайхагдаж всан ба ар дархадын Зулын тээхний удмын их заарин юм. Хөвсгөл аймгийн Ринченлхүмбэ сумын Өвөр битүүд байдаг Өрхөтийн нуурын зүүн өмнө, Цойцон нуурын баруун хойно нь онгод нь байдаг бөгөөд өөрийн нутаглаж байсан газарт нь онголон тавьсан байна. Буянт голын хайрхан асрыг одоогоос 250-аад жилийн өмнө барьсан гэж нутгийн хөгшчүүл ярьдаг байв.

Хужаа гэлээ намайг гээд ээждээ ховлоод уйлахад чинь эвий минь ээж нь батлаж байна гээд л өмөөрч байлаа. Худлаа гэгүүл регистрийн дугаартай хүн шүү би. Шалгаад үзнэ биз.
Баахан байлаа, байлаа, байлаа болох юуны дохио вэ? Аминаас илүү үнэтэй Монгол нутгийн минь газар шорооны арьсыг нь түрж хуулж, эцэг өвгүдийн минь ариун булш бунханыг үл хүндэлж, хэн явснаа мартаж орхисонд хэлчихмээр санагдаад хэлж орхив. 
Зүдэрч явахад чинь ээж чинь уйлаад аргадаж байсныг мартаа юу? Эхтэй чинь адил настай, Монгол эх хүн үрээ өмөөрөөд уйлаагүй эх орноо өмөөрөөд өлсөж үхэх гэж байна. Өөртэй чинь адил эр хүн өлгийтэй үрээ үнсчихээд хүйтэнд чөмгөө царцааж байна. Үглэхээс өөр шидгүй над мэт арчаагүйнүүд нь нүүр номоор дүүрэн чамайг харааж байна. Энэ хүмүүс хүний эрх гэж өлсөөгүй, та нар буу бид нар удирдая гэж өлсөөгүй, мөнгөө алдсан буюу авна гэж өлсөөгүй, цалин нэмээдэх гэж өлсөөгүй. Харин үр хойчийнхоо төлөө, Элбэгдоржийн үргэлжлэл болох чиний хүүхдүүд мөн өргөсөн хүүхдүүдийн чинь ирээдүйн ус, агаарын төлөө өлсөж байна. 
Алт бол усыг татдаг. Иймдээ ч гол мөрний ай саваар байдаг. Алтыг нь аваад байвал ус биднээс нүүрээ буруулна. Учир нь усыг татаж байдаг соронз үгүй боллоо гэсэн үг. Байгалийн ЖАМыг та нарын будаа иддэг Америк ч зохицуулж сураагүй байна даг. Дэлхийн дулааралд санаа нь зовоод, живж үхэх тавилантайгаа эвлэрээд Библид гардаг усан онгоцонд багтахыг хүсч, залбирдаг болоод байна. Өндөрлөг газар Монголд хайлсан ус ирэхгүй гэж баярлавч уух ус нь үгүй болбол хаачих вэ? Долоогоод цангаагаа гаргах цасгүй, тосоод уучих бороогүй болтол ган гамшиг тохиовол бидний үрс хатаж үхэж, чи бидний сүнс тарчилна биз ээ. Хүннү нарын сүнс байтухай ойр хавийн хамаг сүнснүүд сэрж босоод, Монголд айл бүрт бөө төрөөд байгааг ухаарна биз ээ. Тэд энэ аюулыг сэрэмжлүүлэн олон зүйлийг учиглаж хэлж байна. 
Би улс төр сонирхдоггүй учраас хэн ч гэдэг билээ сая хууль батлуулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн нэг дарга чинь ламтай золгоод байж байхын. Лам нар ч сүнсний мэргэшилтэнгүүд. Гэхдээ тэд хөөрхий уул усанд боов тавьж, ном унших болохоороо нээг их явахын. Тэгсэн хэр нь ухаж байгаа газрын хажуугаар таг сохор, таг хэлгүй болоод өмссөн формын хувцас, хийх ёстой ажлаа ч мартаад байхын. Ядахдаа боов тавьж, ном унших уул устайгаа байхгүй бол ажилгүй болно гэдгээ гэнэт л сэрээд мэдэх байлгүй дээ гэж найдах юм. Учир нь удам бүрт эцэг өвгүд нь залраад жилээс жилд лам нар ажилгүй болох аюул ирж байна. Ямар сайндаа “бөө-д очихоос болгоомжил” гэж зар бичсэн байхав дээ. Үнэн байдал ийм л байна. Иймд сүнс байхгүй гэж гүрийх арга байхгүйг анхаар. 
Сүнс үгүй бол Христ, Будда, Лам, Бөө, Чи, Би байхгүй. Энэ л ЖАМ-ын дагуу Удмын маань Тэнгэрүүд бууж, чам шиг байсан намайг ухааруулаад, цагаан сараар очиж тэр хүүтэй золгоод юм асуугаад ир гэсийм. 
Бүхэл бүтэн тусгаар тогтносон улсын үлгэн салган, орон гаран ч гэлээ эцэг ухаантай үүрэг хариуцлагатай хүн атал яаж бууз идээд, бүтэн нойртой хоноод байгааг чинь хараад хүн чанар чинь ам шигээ хадны цуурай юм байна гэж бодох болов. За миний хувьд ийм. Түрүүнд бичиглэсэн, би Мөнх Хөх Тэнгэрийн улаач хүн гэж. Миний Онгод Тэнгэрүүд асуулт дайсныг нь бүрэн эхээр нь хуулж явуулав. Харвардад сурсан толгой чинь самуурсан үгүйг над мэт эгэлчүүдэд харуулахыг хүсэв.
Тэд бүр намайг ерөнхийлөгч хүүд очиж золгоод асуугаад ир гэсэн хаалга чинь хаана ч байдын би яаж мэдэхийн. Нэг харсан чинь тэнд ч бөхөө үзэхгүй айсан нүдээр бүлтийчихсэн байж байхын, олж авах гэж байтал айлын тавгийн идээний хажууд дахиад л өнхрүүш шиг бүлтийгээд явж байхын, дахиад хартал тэмээтэй яриад зогсож байхын. Ингэж байхаар ажлын газрын чинь баруун хаяанд хэвтэж байгаа хэдэн хүнийг хараад өөрийгөө дурссан бол би ингээд балайраад байж байхгүйсэн. Завгүй бол нарийн, бүдүүн бичгүүдээрээ бичиг дайчихгүй дээ. 
Онгод Тэнгэрийн асуусан асуултыг нь илгээчихье. 
Яагаад “Ноён” уул чухал байгаа юм?
Яагаад “Ноён” уулыг ухаж болохгүй юм?
Яагаад “Ноён” уул хайран байгаа юм?
Чи хариулаадах……….

Чи өөрийнхөө зүрх сэтгэлээрээ
Яагаад заавал “Ноён” уулыг
Бусад бүх уулсаас заавал
Яагаад, яагаад “Ноён” уулыг ухаж болохгүй гээд
Ардууд шаардаад, бөө бөөлөөд байгаа юм?
Тэр ямар чухал уул юм?
Яагаад түүний төлөө бөө бөөлөх ёстой юм?
Яагаад төр улс түүнийг
Дархалж нандигнаж амьдрах ёстой юм?
Тэр ямар учиртай бэлгэ тэмдэг юм?
Яагаад оршин тогтнох утга учиртай
Дархлагдсан уул юм?
 Энэ л асуултуудыг
Эргэцүүлж бодно уу!!!
“Ноён” ууланд бусдаас өөр юу байгаа юм?
Юу нь илүү, юугаараа давуутай болоод
Хөхөө өвлийн хүйтэнд
Хөх Монголын иргэд хоёр хуваагдчихав?
Хүннү-гийн булш байдаг.
Хүннү-гийн булш байдаг.
Хүннү-гийн булш байдаг.
Энэ ямар утга учиртай юм?
Яагаад гурвантаа давтан хэлэв?
Энэ утга учир чиний зүрхэнд яаж тусах ёстой юм?
Энийг чи хариулаадах.
 Яг “Ноён” уулын хувьд
Бидэнд ямар давуу чанар байгаа юм хэмээвэл
Ганцхан давуу чанар бий
Хүннү-гийн булш байгаа учраас тэр.
Хүннү гэж хэн юм бэ? тэгвэл
Хөх Монголын Чонос-ын түүх хаанаас эхэлдэг юм?
Хүннү-гээс эхэлдэг.
Хөх Монголын эх, анхны цэг хаанаас эхэлдэг юм?
Хүннү-гээс эхэлдэг.
Хөх Монголын тусгаар тогтносон улсын түүх хаанаас эхэлдэг юм?
Хүннү-гээс эхэлдэг.
Бид Чонос-ын хөвүүд, Мөн үү!
Бид Чонос-ын охид, Мөн үү!
Эх түүхээ унштухай.
Тиймээс бид
Эхэлсэн цэгээ баллаж болохгүй.
Төр улсын маань анхны түүх хаанаас эхэлж байгаа юм?
Хүннү-гээс эхэлдэг.
Тэгвэл төр улсынхаа анхны түүхийг үгүй хийгээд
Энэ улсад аж төрөх учир юу юм?
Эцэг Тэнгэрийн түүх хаанаас эхэлдэг юм?
Хүннү-гээс эхэлдэг.
Эрхт Тэнгэрийн тахилгын түүх хаанаас эхэлдэг юм?
Хүннү-гээс эхэлдэг.
Энэ бөөгийн заншил хаанаас эхэлдэг юм?
Хүннү-гээс эхэлдэг.
Эхлэх цэгээ үгүй хийгээд бид
Өөрсдийнхөө төрсөн түүхийг
Үгүй хийж аваад мөхөхтэй адилхан бус уу!
Жил бүр цагаан сараар бид
Тусгаар тогтносон аж байдлынхаа
Нэгэн жилийн ойг хийж байна.
Тэгвэл эхэлсэн цэг үгүй бол
Өнөөдөр үргэлжлэх баярыг тэмдэглээд яах юм?
Монгол төрийн тэргүүн та
Энэ асуултад хариулна уу.
Бидний ганцхан давуу чанар
Бидний төрсөн өдөр
Төр эхэлсэн түүх
Түүх эхэлсэн цэг байхгүй болбол МӨХӨЛ.
Тэр чинь “НОЁН” уул
Тиймээс бид ухаж болохгүй.
Төрөө тавиад туухтай адил
Тийм үйлийг өнөөдөр хийж байгаагаа ухаарахгүй бол
Монгол улсын Иргэн байгаад яах юм.
Монгол улсад хамаараад яах юм.
Монгол Угсаанд хамаараад яах юм.
Энэ түүхийг үргэлжлүүлээд яах юм.
Төрж мэндэлсэн өдрөө үгүйсгэсэн хүмүүс
Үхэх өдрийг хүлээгээд яах юм.
Тусгаар тогтнолыг
Минийх гэж тамгалсан тэр газар
Дөрвөлжин булшаараа тамгалсан тэр газар
Дөрвөлжилсөн бие цогцсоороо тамгалсан тэр газар
Төрийнхөө эхэлсэн цэг гэж
Тахиж дархалж хамгаалах ёстой тэр газрыг
Төрийн хамгаалалтад авах ёстой.
Түмнийхээ дээдэд оршоох ёстой.

Түүх эхэлсэн тэр цагийг бид
Төрсөн өдрөө гэж магтаж, дуулж
Өнөөдөр оршин тогтносныхоо утга учир болгож
Аж төрөх ёстой бус уу.
Бидэнд эхэлсэн өдөр байдаг учраас
Төгсөх өдөр байдаг учраас
Энэ хоорондоо утга өгч амьдардаг юм.
Түүх эхлээгүй бол
Түүх өндөрлөхгүй.
Эхэлсэн өдрийг үгүй хийвэл
Төгсөх өдөр тэр өдөр байдаг юм.
Тиймээс бид бахархалтайгаар төрсөн өдрөө
Энэ цус, энэ яс, энэ амьдрал эхэлсэн түүхийг
Хамгаалах ёстой бус уу. 
Монгол оршин тогтнох утга учир
Тэндээс эхэлсэн учраас
Хүннү-гээс эхэлсэн учраас
Хөрөх цогцсыг нь хүндэлж
Бүх ясыг нь дээдэлж
Хүний дээд оршилыг хайрласан
Эцэг өвгөдөө
Хүний эрх
Эрх ямба
Эд мөнгө
Энээ тэрээ гэж
Хөөрцөглөхөөсөө өмнө
Утга учрынхаа эхлэлийг бид хайрлах учиртай бус уу! 
Эндээс эхэлж дуурсагдах түүх бүхэн бидэнд сургамж өгч
Өнөөдрийг бүтээж байгаа учраас
Энэ өдрийг бүтээсэн тэр л
Өмнөх түүхийн дурсамжийг
Хамгаалж ухаарах ёстой бус уу!
Яагаад бид алтан овоо босгоод
Тахиж болох тэр л газрын
Алтыг нь авч хоосолно гээд байгаа юм.
Агуу төөргийнхөө тугийг мандааж
Өвгөдийнхөө цусыг оршоосон тэр газрыг
Хөндөх ёстой юм.
Хөндөж эхэлсэн бол яагаад эргүүлж болохгүй гэж
Хөрст дэлхийд Монгол гэж
Тугаа дээдлүүлэх болсон
Хөх дэлхийд Монгол гэж оршин тогтнохын
Утга учрын эхлэл болох тэр газрыг
Яагаад хамгаалах учиргүй гэж
Яагаад??? 
Энийг ухаж чадахгүй байна уу?
Бид түүнийг өнөөдөр ухлаа.
Тэгвэл бидэнд ямар бахархал үлдэх юм.
Энэ эхэлбэл цааш бид юугаа ч худалдаж болно.
Цааш бид юуг ч үзэж болно.
Өөрийнхөө гавлыг өөрийн хөлөөр няцалж болно.
Өөрийнхөө төрсөн үнэ цэнийг умартаад
Өнөөдөр амиа хорлож болно.
Учир нь бидний эхэлсэн өдрийн
Үнэ цэнэ оршихгүй бол
Үхэх өдрийн үнэ цэнэ үгүй.
Энэ болтол тэмцэж амьдарсны үнэ цэнэ үгүй.
Ахиж хүүхэд төрүүлэх хэрэг үгүй.
Энэ улс хөрстөөс арчигдах нь дээр
Бусдад бид Үнэ цэнэ үгүй
Бусдад бид Өв түүх үгүй
Бусдад бид Тусгаар орших утга үгүй
Яагаад Хүннү-гийн түүх эхлэхдээ
Бусдад атга шороо бүү өг гэж захисан юм?
Бусдад нутгаа бүү худалд, бүү өг гэж хэлсэн юм?
Энэ л анхны өвлүүлж үлдээсэн түүхийг
Өнөөдөр умартах юм бол
Маргааш бид өөр юугаа худалдах ёстой юм?
Өр зүрхээн цээжнээсээ гаргаад
Өргөл болгож худалдагдах ёстой юу?
Өнөд цохилох зүрх сэтгэлийг ч худалдах ёстой юу?
Өрх гэрээн худалдах ёстой юу?
Өөрөөс төрөх хүүхдээ худалдах ёстой юу?
Өрнөн төрөх өөрийгээ худалдах ёстой юу?
Яагаад тэр газар руу зоригтойгоор шуналхийлж байна?
Яагаад энэ түүхийг сэтгэж чадахгүй байна?
Яагаад энэ түүхээ өмөөрч чадахгүй байна?
Яагаад зүрхэнд чинь үүнийг өмөөрөх
Сэтгэл оршихгүй байгаа юм? гэж
Төрийнхээ тэргүүнээс асуумаар байна.
Энд утга учир хэлээд
Ард түмэнд тайлбар тавиад туух
Тийм тэргүүнээр бид яах юм.
Тийм тэргүүн бидэнд хэрэгтэй юу?
Тийм тэргүүнд цохилох зүрх байгаад ч яах юм.
Төрийн тэргүүнийг тархи гэх юм бол
Ард бид нь зүрх байдаг юм.
Төрийн тэргүүнийг толгой гэх юм бол
Ард бид нь бие байдаг юм.
Ийм толгойт байснаас үхсэн нь дээр бус уу?
Эс бөгөөс толгойг тасдаад
Өөр нэгэн толгойг тавьж болох бус уу?
Энэ бүхний хариултыг өгнө үү.
 АЯНГАТ

Шар тосыг дотроос ууж хэрэглэхээс гадна хийн өвчин болон нойргүйдэх өвчний үед бүтэн биеийн зөөлөн бариа, дөрвөн толион зөөлөн иллэг хийж өгснөөр хийг дарж нойргүйдэхийг анагаах ач тустай. Өвлийн улиралд өглөө өлөн дээрээ нэг халбага шар тос уух нь үр дүнтэй. Мөн толгойн өвдөлтийн үед шар тосыг түрхэж зөөлөн бариа хийж өгснөөр өвдөлт намдахаас гадна үсийг торгон зөөлөн намирсан болгох чадалтай. Нүүрэнд түрхэж, хамар чихэнд бага зэрэг дусаан хэрэглэснээр чих шуугих, хамар битүүрэх, хуурайших зэрэг өвчнүүдээс ангирч чадна.
Бяцхан үрсийнхээ дархлааг дэмжихэд шар тос ихээхэн тус болно. Хүүхдээ усанд оруулсны дараа шар тосоор зөөлөн бариа хийж өгвөл дархлаа сайжирч, хүүхдийн хоолны дуршил нэмэгддэг. Мөн шөнө ханиалгаад унтаж чадахгүй байх үед нуруунд нь шар тосоор иллэг хийж өгвөл ханиалга дарагдах болно. Аливаа зүйл хэдий тустай ч хэмжээнээс нь хэтрүүлбэл хор болдог гэдгийг анхаарах хэрэгтэй. Шар тосыг хэтрүүлэн хэрэглэвэл хоолны дуршилгүй болох, тосоор гүйлгэх эрсдэлтэй.
Мөн эс шингэх өвчин, хоолны шингэлт муудсан үед, суулгах, хэрэх, тулай дур булгих, бадганы хувь их бөөлжих, ундаасах зэрэг өвчнүүдийн үед ямар ч тослог зүйл идэхийг хориглоно. Дашрамд дурдахад шар тос нь өвөл хэрэглэхэд тохиромжтой бөгөөд насыг уртасгах, хоолны шингээлт, оюун ухааныг сайжруулах ач холбогдолтой бол үрийн тосыг зуны улиралд хий арвидсан өвчний үед хэрэглэдэг. Харин хаврын улиралд чөмөгний тос, өөхөн тосыг ядарч сульдсан, яс үес өвдөх, хэвлий, умайгаар өвдөх, тархи, чих өвдөх үед хэрэглэнэ.
Оточ Манрамба Их Сургуулийн багш, УАУ-ын их эмч Б. Болорчимэг

Овгууд хоорондын харилцаа нь улс төрийн шинжтэй биш бөгөөд сүрэг, хүй нэгдлийн хамаатал нь удтал нөлөөтэй байж илүү их биеэ даасан нийтлэг болох аймгууд үүсэхийн урьдал болж байжээ.
Овгийн зохион байгуулалттайгаар аж төрсөн цаг хугацаа бас олон зуу, мянган жилээр хэмжигдэх учиртай.
Овгууд эхийн эрхт ёс, эцгийн эрхт ёсыг дамжин хувьссаар эцэстээ тусгаар гэр бүлүүдэд хуваагдаж тэр нь удаах нийтлэгүүдийн тогтвортой, анхдагч нэгж болж хувирчээ.
Гэр бүлүүд үүсэх үе гэхэд ойролцоо амьдардаг овгууд бүгд л өөр өөрсдийн хэлтэй, өөр өөрсдийн нутаг, устай, зан заншилтай болж аажмаар том, жижиг аймгийн зохион байгуултад оржээ. Цаашдаа хэл, соёл нэгтэй, ойролцоо нутагладаг аймгууд нэгдэх, угсаатан үүсэх процесс эхэлжээ.
Аймгууд буй болж тодорхой нутаг дэвсгэрийг тогтвортой эзэмших болсноор аймгуудын хооронд улс төрийн шинжтэй харилцаа үүсэж элдэв зөрчлийг үүдэх болжээ. Чухамхүү  тиймэрхүү зөрчлүүдийг шийдвэрлэх арга, замаар л аймгууд томорч ойр орчноо эрхшээл, нөлөөндөө авсаар угсаатан гэх илүү тогтвортой, илүү их нэгдэлтэй нийтлэгүүдийг төрүүлжээ.
Газар нутаг, хэл, соёл, аж ахуйн төсөө, нийтлэг нь угсаатан улсууд үүсэх үндэс болж түрүү төрийн хэлбэрүүд тив бүхэнд гарч иржээ. Газар тариаланд суурилан аж төрдөг хот-улсууд, угсаатан-улсууд том том голуудын сав газрууд даган үүссэн байна. Ийм үйл явц одоогоос 5-8 мянган жилийн өмнө эхэлжээ. Ази, Европ, Африкийн том том гол мөрөн, нуур, тэнгэсийн эрэг хавиарх хот-улсууд харьцангуй түргэн хөгжиж, хэлбэржиж, анхны хаант улсууд болж хувирсан байна. Ази, Евразийн нүүдэлчид ч тэднээс төдийлөн хоцрохгүйгээр угсаатан улсуудыг үүсгэж, аажмаар томорсоор, эзэнт гүрэн болох хандлагад автжээ.
Төв Азийн өндөрлөгөөр чөлөөтэй нүүдэллэн аж төрж байсан өвөг Монгол аймгууд анхандаа угсаатан-улс болох Хүннү улсыг байгуулжээ.
Хүннү улсыг байгуулсан өвөг монгол аймгуудын нэр тодорхой бус учир товчлон, алслан орхихоос өөр аргагүй байна.
Хүннү улсын төр хэлбэржих, бэхжих, хүчирхэгжих үйл явц тэр цаг үеийн онцлогоор нөхцөлдөн нилээд удаан хугацаагаар үргэлжилжээ.
Хүннү улсад заналхийлэх хэмжээний хүч, боломжтой улс төрийн субъект түүний ойр тойронд байсангүй. Өмнө этгээдэд Хятадын том, жижиг улсууд буй болчихсон байсан хэдий ч тэдэнд умрын нүүдэлчдийг хүч хэрэглэн өөртөө нэгтгэх, Сибирийн ой тайга хүртэл эзлэн түрэмгийлэх бодлого ба хүч байгаагүй нь үнэн юм.
Монгол угсааны бүх овог, аймгийг нэгтгэж чадсан Хүннү улс аажимдаа Төв Азийн өндөрлөг дэхь олон хэлний бүх эсгий туургатныг өөртөө захируулж эзэнт гүрэн болох зам дээр НТӨ III зууны үед гарч иржээ.
Ингэх болсны гадаад шалтгаан нь Хятадад том эзэнт гүрэн буй болж хавь орчиндоо заналхийлэх болсон, мөн түрэг, манж угсааны жижиг улсууд ба Хүннү улсын хоорондох харилцаа хурцдаж цэрэг зэвсгийн хүчээр зөрчлийг шийдэхэд хүрсэн явдал юм.
Их Хүннү гүрний нөлөө, захиргаанд орж гурван зуун дамнан аж төрж байсан Төв Азийн олон хэлний нүүдэлчин аймаг, том, жижиг улсуудын нэр мөн тодорхойгүй учир товчлон орхихоос өөр аргагүй байна.
Хүннү улс ойр зэргэлдээ оршиж байсан олон хэлний нүүдэлчдийг өөртөө нэгтгэж том эзэнт гүрэн болж чадаад өмнөд хилээ Хятадын Их Цагаан хэрмээр тогтоосон гэрээ хэлэлцээрийг Хан гүрэнтэй байгуулжээ. Тэд нэг нэгнээ хүлээн зөвшөөрч, хил заагаа ч тогтоожээ. Чухамхүү энэ цаг үеэс эхлэн Хан гүрний хаад Хүннү гүрний болзошгүй халдлагаас ихэд эмээх болж “нүүдэлчдийн энэхүү хүчирхэг гүрнийг хагалан бутаргах хүчийг нь сулруулах, дотоодод нь өрсөлдөөн, тэмцэл үүсгэж аль болохоор хурцатгах” бодлогыг ил, далд бүх арга, хэлбэрээр явуулах болжээ. Хан гүрний хаадын хорон бодлого, явуулга амжилтад хүрч Хүннү гүрэн дотооддоо хямарсаар хуваагдаж задарчээ. Их Хүннү гүрний нэг хэсэг нь зүүн Европ руу нөгөө хэсэг өмнөд Ази руу нүүдэллэж, нэг хэсэг нь Хан гүрэнтэй нэгдэж, үлдэх хэсэг нь Сүмбэ улсыг байгуулан хүчирхэгжиж Сүмбэ гүрэн болж томорсон байна. Хэтдээ Сүмбэ гүрэн Их Нирун улс болсон түүхтэй. Сүмбэ, Нируныг байгуулсан зонхилох хүч нь монгол угсааны аймгууд, монгол угсааны хаадууд байлаа.
Их Нирун улсын захиргаа, нөлөөнд оршин байсан түрэгүүл бослого гаргаж төрийн эрхийг булааснаар Түрэг, Уйгар, Киргизийн ноёрхол Төв Азийн өндөрлөгт ээлжлэн тогтжээ. Нөхцөл, байдлын аясаар тэдний ноёрхол ч унажээ. Монгол угсааны аймаг, ханлигууд нэгдэж, орчноо хураан захирч Их Монгол улс буй болж нэн их хүчирхэгжжээ.
Өөрт нь аюул учруулж байсан, өөрийг нь басамжилж хандсан, элч төлөөлөгчдийг нь хөнөөсөн олон улс орныг Их Монгол улс довтлон эзэлсээр, буулгаж авсаар тэр цагийн дэлхий дахинд ихэнхэд нөлөө, захиргаагаа тогтоож Монголын эзэнт гүрнийг байгуулжээ. Дэлхий дахинд Монголчуудын тогтоосон гэх тайван амьдрал, даяаршил олон зууныг дамнан үргэлжилж байв.
Чингис хаан эзэнт гүрнээ хөвгүүддээ хувааж өгсөн нь түүний задралыг нөхцөлдүүлжээ.
Монголын эзэнт гүрний нийслэлийг Хувилай хаан Хятад руу шилжүүлсэн нь Монгол, Монголчууд, Хархорин хотын нэр, нөлөө, хүчин чадлыг бууруулж, бараг л “давааны цаадах” шоовдорлогдсон муж болгож хувиргажээ.
Хувилай болон түүний залгамжлагчдыг тансаглалд умбуулсаар хааны ордныхон, Хятад түшмэдүүд зөөлөн аргаар мөхөл рүү нь хөтлөн аваачсан түүхтэй.
Чингис хааны байгуулсан их гүрэн задран унаж, дотооддоо зөрчилдөн байсаар Манж Чин гүрний идэш, вассал, мөхөж буй угсаатан болж доройтжээ.
Хятад, Манж, Төвд, Хаант Оросын удирдлага Их Монгол улсын нутаг дэвсгэр, хүн ам, мал сүрэг, газрын доорх баялаг, хүмүүсийн гар дээрх алт, мөнгө тэргүүтнийг хүчээр болон эвээр, залиар болон мухар сүсгээр дамжуулан хуваан авч чадсан үр дүн XX зууны эх гэхэд дэлхий дахинаа ил болсон билээ.
Хятад дахь Манжийн төр доройтож, Хятадын цэргийн эрхтэнгүүд олон тал болж хоорондоо тэмцэлдэж, Оросын хаант засаг мөхөж, иргэний дайн дэгдэж, Японы милитаристууд эх газар руу түрэмгийлэл үйлдэж “ёстой л түм түжигнэж бум бужигнасан” нөхцөл, байдалд Монголын эх орончид үндэсний эрх чөлөөний төлөө амь хайргүй тэмцсэнээр Ар Монгол тусгаар улс болж чаджээ. Ар Монгол анхандаа Богдхаант Монгол улс, удаа нь Хятадын автономит муж, Хятадын хязгаарын муж, дахиад Богдхаант Монгол улс, БНМАУ, Монгол Улс болж нэр ба статусаа өөрчилсөн билээ.
Монгол угсаатны иргэний түүх, аж ахуйн түүх, соёлын түүх, бичиг үсгийн түүх, шашин шүтлэгийн түүх, цэрэг-зэвсгийн түүх, гадаад харилцааны түүх, философи сэтгэлгээний түүх гэх мэтээр Монголчуудын амьдрал, оршлын түүхийн тал тус бүрийг товч тоймлон бичих аваас мөн л өмнөхийн адил олон зүйлийг өгүүлж болох юм.
Улс төрийн хувьд, төрийн хувьд, Монголчууд бусдын далбаан доор орсон нь цөөн биш болох нь өмнө өгүүлснээс тодорхой байна. Мэдэгдэж буй тохиолдлууд гэхэд л Түрэг, Уйгар, Киргиз, Манж, Хятад, Орос улсын төр засаг Монголчуудыг мэдэж, залж, захиргаадаж явжээ. Гэхдээ Монголчууд тухай бүрд нь төрийн эрхээ эргүүлэн авсаар байжээ. Ингэхлээр Монголчууд цөөхөн ч гэсэн эрт хэлбэржсэн угсаатан, бэрхийг туулсаар ирсэн том үндэстэн мөн юм. Монголчуудад улс төрийн ухамсар, улс төрийн харилцааны түүхэн том уламжлал, туршлага буй нь ч тодорхой байна. Энэнийгээ харин бид эргэж судлах ёстой, сурталчлах ёстой, гаргууд сайн эзэмших, өвлөх, цаашид хөгжүүлэх ёстой.
Тохиолдлын хүмүүс, ойворгон залуус элдэв нөхцөл, байдлыг ашиглан төрийн эрхэнд гараад ард түмний хувь заяа, эд баялаг, өмч хөрөнгөөр тоглосоор буй баримт бол Монголчууд бид өнгөрсөн түүхээсээ зөв сургамж авахгүй байгаа, төрийн түүх, улс төрийн сэтгэлгээний түүхээ мэдэхгүй, судлахгүй байгаагийн тод илрэл болно.
Монгол төрийн судалгаа, Монголчуудын улс төрийн сэтгэлгээний судалгаа удаах шинэ шатандаа гарах хэрэгтэй байна. Эс тэгвээс өнөөгийн эмгэнэлт байдал цааш цаашдаа ч үргэлжлэх болно.
Монголчуудын өвөг дээдсийн үеэс нааш байгуулсан төг нь солигдох, задрах, мөхөх, томрох, бутарч жижигрэх зэргээг өөрчлөгдсөөр иржээ. Бусдын эрхшээл, нөлөөнд орж, хаяа хатавчинд нь хоргодож асан тохиодол ч мөн гарчээ.
Монголын төрийг хэврэгшүүлж байсан нөхцөл, хүчин зүйлүүдийн судалгаа муу хийгдэж, муу суртачлагдсан гзж хэлж болох юм.
Монголын төр гадаад хүчин зүйлийн нөлөөнд ч ихээхэн өртөж, бас дотоод зөрчил, тэмцэлдээ ч ихэд идэгджээ. Монголын хаад, язгуутнуудын зөрчил, тэмцлийг харь улс орнууд ч мөн олон дахин овжин ашиглажээ. Ялангуяа их хаадын дараах үеийн төв төрийн засаглалын хомсдол Их Хүннү гүрэн, Их Монгол улс Монголын эзэнт гүрнийг бутраажээ.
Төвдийн удирдлага, Манжийн хаадын хол явах хорт бодлогоор Монголчуудын оюун санааны амьдралыг шарын шашны мунхруулганд бүрэн автуулсан нь хэргээ хийж Их Монгол улсын төрийг мөхөөж, Монгол угсаатныг олон болгон бутраасан билээ. Энэний үлдэгдэл нөлөө, сөрөг үр дагавар өнөөдөр ч гэсэн маш хүчтэй, хорлолтой хэвээрээ байна.
Нийгмийн сэтгэлзүйн зарим тал, хэсэг, хүн амын хагасаас илүү нь мухар сүсэг, сохор бишрэл, шашны зан үйлийн нөлөөн дор оршиж дандаа харь гаралтай хийсвэр зүйлүүд, шүтээнүүдэд /соёмбо тэмдэг, хийморийн хүлэг, хангарьд г.м/ залбирсаар байгаа билээ. Гэтэл XXI зууны 20-иод он гэхэд хүн төрөлхтний идэвхтэй, боловсролтой, оюунлаг хэсэг нь гагцхүү шинжлэх ухааны үнэн мэдлэг, мэдээлэлд итгэж, мухар сүсэг, сохор бишрэлээс хол хөндий байх болчихжээ. Гэтэл Монголын хот, хөдөөд хутагт, хувилгаадын хойд дүрүүд тодорсоор, бөө удган нарын нөлөө өссөөр, төвд хэл дээрх элдэв уншлагаар иргэд маань “зам, мөрөө засуулсаар” л байна.
Буддагийн үзэл, сургаалыг хүндлэх, дагах, судлах, мөрдлөг болгох үйл явц бол мухар сохроор сүсэглэх, маань мэгзэм тарни, шившлэг цээжлэх, ид шидэд итгэх, төмөр, шавар, зэс, гуулин бурхдад мөргөх, адис авах, сахиус зүүх, хийморийн дарцаг хийсгэх мэтээс огт өөр үйл хэрэг юм. Сүм хийдүүдийн сүр хүчтэй зан үйлүүдээр /золигт гаргах, сор залах, чөтгөр шулмыг дарах, номхотгох гэх мэт/ юу ч өөрчилдөггүй, бүтээдэггүй гэдгийг хүн төрөлхтөн аль хэдийнээ таниад мэдчихсэн цаг үе шүү дээ. Одоо зөвхөн ухвар мөчид, гэнэн, сэтгэл санааны өвчин, гажиг олсон хүмүүс л мухар сүсэгт автах болжээ. Мухар сүсэг, сохор шүтлэгээс чөлөөлөгдөх үйл явц улам л өргөжсөөр, хүн төрөлхтөн зөвхөн өөртөө итгэж, өөрөө өөртөө эзэн болж, өөрийн мэдлэг, оюунаар бүх асуудлаа шийдвэрлэдэг болсоор байна.
Судлаач, профессор Д.Чулуунжав Sonin.mn agency

Адуучин Гочоо эл явдлыг сумынхаа Засаг даргын тамгын газар мэдэгдэж, захиргааны галч, манаач хэдэн хүн ганц бие Жүгдэрийг өөрөө буулгагч самосвал хэмээх машинд ачин ImageХүхэрт нуурын ойролцоох Бурханы аманд ил оршуулжээ. Эд хогшил болох өөвгөр гэрийг нь бензин цацаад шатаажээ. Ингэж л хорвоогоос нэгэн айл данс дугуйлжээ. Гэтэл хүүхэн Жүгдэрийн сүнс нь хойт төрлөө олохгүй өөрийгөө болон нутаг орныхоо хүмүүсийг жинхэнэ зовоожээ. Нэг удаа хонь хужирлахаар Хүхэрт нууранд ирсэн хоёр банди,
– Жүгдэр эгч шав шалдан Хүхэрт нуурын усанд орчихсон Гандий мод гэдэг дуу дуулаад байж байсан. Бид хоёроос ерөөсөө ичихгүй. Шалдан эмэгтэй хүн үзлээ гэж шохоорхон ярьжээ.

– Нүгэл гэм. Худлаа яриад гээд хүүхдүүдийн эх нь тэднийг тас загнаад тоосонгүй. Хэдэн өдрийн дараа хүүхдүүдийн эцэг болох Болд эхнэртээ “Би хачин юм үзлээ. Нөгөө Жүгдэр чинь Сайрын аманд шав шалдан цэцэг түүгээд явж байх юм. Би эхлээд анзаарсангүй. Морь үргээд хамар нь тачигнахаар л мэдлээ” гэв. Эхнэр нь эргэлзэж эхлэв.
– Тэр тэгээд манай үүгээр яагаад эргэлдээд байгаа юм бол?
– Би нэг эмээлийн модны өртэй байсан юм. Түүнд л хоргодоод байх шиг байна гэж нөхөр нь өчжээ.

– Ээ, Бурхан минь! Түүнийг нь хурдан өг. Хэдэн хар толгойд гай нь ирнэ гэж эхнэр нь цовхчив. Удалгүй Болд хүүхэн Жүгдэрээс авсан эмээлийн модыг түүнийг нутаглуулсан газар аваачиж залсан байна. Эмээлийн модоо Болд хааяа дурандахад байж л байдаг байв. Нэг үдэш Болд адуугаа залж явахдаа нөгөө эмээлийн модоо дурандсанд хүүхэн Жүгдэр дээр нь сандайлчихсан “Жонон хонгор” гэдэг дуу дуулаад цогиод байхыг үзжээ. Үүнийг эхнэртээ хэлсэнгүй, зөвхөн энэ эмээлийн модыг энэ нутаг уснаас холтговол хүүхэн Жүгдэрээс салж болох юм байна гэж сэтгэв. Хүссэн юм хүзүүгээр гэгчээр нэг өдөр баахан тууврын хонь туусан “Тэнгэр” ХХК-ийн туурварчид Болдын хот айлыг бараадан ирж хоногложээ. Болд эхнэртээ,
– Би очиж тууварчидтай уулзаж хуц сураглая. Увсын баяд хонины хуц олж авбал ирэх жил сайхан хургатай болно. Аян замын улс алжааж яваа биз. Цай уулгая гэсээр одов.

– Одоо төмсөгтэй хуц тууж явдаг ямар тэнэг хүн байдаг юм бэ гэж нөхөрийнхөө маанаг, мулгууг эхнэр нь гайхсаар гэртээ үлджээ. Удсан ч үгүй нөхөр нь гурван хүн дагуулсаар, хоёр хурга өвөртөлсөөр, гурван хонь туусаар их л баяртай ирэв. Болдын ярьснаар бол хоёр хонь замдаа хургалж хоёр эр хурга гарсныг нь бэлэглэсэн гэнэ. Нөгөө гурван бүдүүн хонь нь сайхан танилцсаны билэг дэмбэрэл болгож өгсөн ажээ.
– Энэ Увсынхан чинь замд тааралдсан айлдаа хонь тараагаад явдаг тийм баян хүмүүс үү? Гэнэт олдсон олз гэдсэнд цөвтэй гэдэг юм. Хэдэн төгрөг өгөөд сал гэж эхнэр нь хэлсэнд Болд,
– Эр улсуудын явдал чамд падгүй гээд өнгөрчээ. Хоёр хоногийн дараа Болдын эзгүйд Увсын нэг тууварчин эмээлийн мод барьсаар тэднийд давхиж ирж, мориноос ч буулгүй,
– Шалдан хүүхэн шөнө майханд орж ирээд эмээлийн мод өг гэж биднийг загнаад болдоггүй. Энэ буг бузар шингэсэн модоо ав гээд шидчихээд,
– Гурван хониороо цадаарай гээд давхиад явчихжээ.

– Ийм нүдний булай байх гэж эхнэр нь цовхчиж байтал оройхон Болд согтуу ирэв. Эхнэр нь түүнийг гэртээ ч оруулалгүй уяан дээр очиж нөгөө эмээлийн модоор нөхрөө баахан нүдэж,
– Харуй бүрий болохоос өмнө наад үхээрийн бузар шингэсэн эмээлийн модоо манай гэр орноос зайлуул гээд хөөжээ. Эмээлийг ганзагалаад явсан Болд тэр өдрөө ирж хоносонгүй. Маргааш үд хүртэл ирсэнгүй. Эхнэр нь айж эхлэв. Гэтэл том хүү нь,
– Аавын морь хэсэг морьдтой цуг эмээлтэйгээ Хүхэртийн нуурын дээр байна гэнэ. Содов сая замд тааралдаад хэллээ гэв. Хэрэг буруугаар эргэсэн болохыг эхнэр нь мэдсэн ч нөхрөө эмээлийн модоор жанчсаныг тас нуув. Удалгүй багийн Засаг дарга давхиж ирэв. Хүхэртийн нуурын хойт энгэрт баахан тас эргэлдээд байх юм. Танай мал бүрэн биз? Чоно, нохойд юмаа алдаагүй биз? Мал сүрэг чинь бүрэн үү гэжээ. Болсон бүх явдлыг эхнэр нь Засаг даргадаа уйлан хайлан ярив. Тэд машинтай нөгөө газар ирэхэд Болдын хоёр нүдийг хэрээ ухаад азаар цогцос бүтэн байжээ. Тэд Болдын цогцсыг гэртээ авчирч нэг хонуулаад оршуулав. Нөгөө тавьсан эмээлийн модыг шатаажээ.
Түүнээс хойш Хүхэрт нуурын хүүхэн Жүгдэрт үзэгдэхээ больсон гэдэг. Болдын 49 хоногийг хураахдаа учир шалтаг шалтгааныг ламаас асуусанд,
– Та нөхрөө эмээлийн модоор юу гэж нүдсэн юм бэ гэхэд эхнэр нь газар ширтэж дуугүй гөлийсөөр юу ч дуугараагүй гэх. Ийнхүү Хүхэрт нуурын хүүхэн Жүгдэр нэгэн айлын өрхийн тэргүүний толгойг залгиад тонилжээ.

Эх сурвалж www.wikimon.mn

Нэгдсэн тахилгаар Аймаг аймгаа төлөөлсөн, өөрсдийн онгод, хамгаалалт болсон хамжаа онгодуудаа залсан зайран удган нар хуур манжигаараа дэмжин залбирч хүчжүүлэн дээд их тэнгэрийн оршихуй, Монголын Их эзэн Чингис хааны ариун сүнсний сонорт, Монголын сүр хүчит их хаадын онгонд хүргэн мэдүүлж, цунцалаар хүндэтгэлийн идээний дээжээ өргөн мэдүүлж, цайллаа.
Энэ үеэр аймаг, аймагтаа бөөгийн хүрээлэнгүүд нэгэн цагт, энергийн хүчирхэг цэгүүдээс нэгдсэн залбиралаа хийж, улс орон даяар Мөнх тэнгэрийн хүчин дор нэгдсэн их залбиралаа хийж, нэгдсэн их хүч нэмж хүчирхэг түрлэгээ хайрлалаа.

Монгол орны маань зүүн урд зүг ган гачиг ихтэй газрийн баялагатаа гамгүй буруу харьцаснаас лус дошгирч хайрхан хилгэнэсэн байна.
Хатуухан зун болно. Баруун хойд нутгаар сайхан үгээр цаг нь богино хүйтэн сэрүүн эрт намар болноо
Зүүн хойд нутгаар хур сайтай ургац арвин хэдий ч намартаа өгөөж муутай байхаар онгод, лус, савдаг айлдаж байна.

Тэр үеэс өнөөгийн Монгол Улс хүртэл олон зуун жилийг тууллаа.
Монголчуудыг үндэсний бахархал, үндэсний үзэл, үндэсний омогшил, огшилоос нь салгахын тулд харийн шашинтай нийлж дэндүү их зүйлийг хийжээ. Мөнх тэнгэрийн сургаалийг түгээгч, түүний манлайд нь явдаг олон зуун бөө нарыг “генацит”-аар устгасан түүхийг бид мартаагүй. Харийн ноёдтой хамтарч манай зарим ноёд монгол төрт ёсоо, түүхэн уламжлалаа, баатарлаг өвөг дээдэсээ умартан газар усны нэрээ монголжсон түвд нэрээр өөрчилж, харийнханы тугийн дор бөхийж амьдарсан цаг үе бий.
-Түүх бидэнд их сургамж үлдээжээ. Тэр талаар таны бодол.
Бид төрт ёсны хууль цаазандаа үнэнч байж, эрхэмлэж шүтдэг. Мөнх тэнгэрээ шүтдэг бөө мөргөлтөнүүд түүхээ сайн мэддэг. Түүхийн явцад Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө нар хүнд хэцүү сорилтыг туулсаар өнөөтэй золгосон. Монголын нууц товчоонд Их хааныхаа хууль цаазыг зөрчин цаазлагдсан “Тив тэнгэр”-ийн тухай дурьдсан байдаг. Онгод сахиустай хүмүүс омголон эрдүү байдаг. Хүч, чадал амтлагдаж байх үедээ алдаа гаргах нь бий. Чухамхүү дотны олон хүний ятгалтад ”жолоо” алдаж, өөрийнхөө хүчинд дэндүү эрдэж “тив тэнгэр” бөө их хааны гарт үрэгддэг. Энэ бол сургамж. Би бөөгийнхөө тэр алдааг “Онгод”-ын айлдварыг зөрчиж, олон муу хүмүүсийн ятгаланд өртсөн бөө хүний алдаа гэж хардаг.
Өнөөг хүртэл Дархад, Тува, Буриад бөөгийн язгуураас бусдыг Манжийн төрийн бодлогоор бүрэн устгаж чадсан. Өнөөдөр дээрх язгуураас гараагаа авсан бусад язгуурын, бүр тодорхой хэлбэл халх язгуурын бөө төлөвшлөө олоогүй л явна. Монголын олон язгуурын бөө төлөвшин бүрэлдэж Мөнх тэнгэрийн үзэл улам хүчтэй дэлгэрэх цаг үе холгүй байна. Ийм үйлийн төлөө амь нас, биеэ зориулж яваа олон “улаач” нар бий. Би тэднээр бахархаж байна.
XIX зууны монголын үндэсний хувьсгалын өөрчлөлтүүдэд Мөнх тэнгэр шүтлэгтэнүүдэд нааштай боломж олгоогүй билээ. Хувьсгалч шашингүй үзэл 80-аад жил оршин тогтнохдоо Мөнх тэнгэрийн үзлийг хаан боогдуулж, бөө нарыг хэлмэгдүүлсэн.
Монголд Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгийг дэлгэрүүлэхэд үлэмж хувь нэмэр оруулсан бөө цөөнгүй бий. Хамгийн сүүлийн бодит жишээ бол Дархадын алдарт зайран Дамдин юм. Дамдин зайран шоронгоос суллагдаад “онгод”-ынхоо шахаанд орж бөөлсөний төлөө, хүмүүсийн зан үйл хийж амьдралд нь тусласны төлөө “шан харамж” авсан нэрээр дараагийн ял хүлээж байдаг байв. Түүнийг уламжлалт зан үйлээ үргэлжлүүлж, бөөгийн шүтлэгээ дээдэлсэний төлөө амьдралын 30 орчим жилээ “шоронд” өнгөрөөхөд хүргэсэн байдаг.
Монголын нэрт эрдэмтэн Б.Рэнчин, Дамдин зайрантай хамт европын орнуудаар аялж, Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөөг сурталчилж байв. Нэрт эрдэмтэн Б.Рэнчин гуай Францад бөөгийн тухай гурван ном гаргасан байдаг. Тэр хаалттай үед энэ нь баатарлаг үйл явдал, “онгод” тэнгэрийн ач байв.
Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө мөргөлийн төлөө цаглашгүй их хүч, цагаа зарцуулсан зоригтонгууд бол судлаач нараас нэрт эрдэмтэн зохиолч Б.Рэнчин, судлаач О.Пүрэв, судлаач Ш.Сүхбат нар юм. Тэдэнтэй эн тэнцэх өөрт ноогдсон хувь тавилангаа монгол бөөгийн хөгжилд зориулсан ийм судлаач зүтгэлтэн одоогоор байхгүй билээ. Эдгээр судлаачдыг үе үеийн Монгол бөө нар хүндэлж явах учиртай.
Монгол бөөгийн нэрт Удган Баяр Монгол бөөгийн анхны байгууллагын үйл ажиллагааг даатгалдаа авч байсан түүхэн гавъяатай. Тэр цагаас хойш өнөөдрийг хүртэл Монголын бөөгийн 70 гаруй байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байна.
Буриадын зон олонд бөөгийн энэ уламжлалыг үлдээх түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн Цэрэн баавайн гавъяаг үнэлж баршгүй. Түүний үйл хэргийг залгамжилж яваа иргэд нь амин хувиа хэтэрхий хичээн ажилласнаар томоохон алдаанд хүргэж Монгол бөөгийн зан үйлд муу үр дагавар авчирч байна.
Монголд бөөгийн түүхэн уламжлалыг өвлүүлж үлдээх, олон хүний онгодыг зөв чигт залахад томоохон гавъяа байгуулсан нэртэй удган Дархадын дархан удган Д.Энхжаргалын үйл, цаашдаа улам бүр тодорхой болно.
Монголын гол шүтээн уул Бурхан Халдуны төрийн тахилгад тэргүүлж бөөлсөн Монгол бөөгийн Дархан зайран Д.Бямбадоржийн их үйл мартагдашгүй юм. Тэр бөөгийн ачаар өндөр оргилд хүрсэн зайран. Би тэр хүнээс үлдсэн амьдралаа зөвхөн өөрийнхөө төлөө бус, бусдын төлөө, бүр тодорхой хэлбэл Монгол бөөгийнхөө төлөө зориулаасай, хамтран ажиллаасай гэж хүсдэг.
Мөнх тэнгэрийн үзэл, монгол бөө нарыг нэгтгэхэд хүчин зүтгэсэн гавъяатны нэг Дамдин зайрангийн төрсөн охин Монгол бөөгийн Их дархан удган Батчулуун билээ. Монгол бөө нарын нэгдсэн байгууллага байгуулахад “хоёр ээжий” шиг зүтгэсэн Д.Батчулуун, Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү, П.Батжаргал нараар Монголын бөө бахархаж явах нь дамжиггүй.
Монгол бөөг дэлхийд таниулахад ЮНЕСКО-ийн зохион байгуулсан арга хэмжээнд бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн Зайран Д.Дарьчулууны тэнгэрийн зан үйл онцгой ач холбогдолтой байсан.
Мөн Монгол бөөгийн бахархалт уламжлалыг цаашид өвлөн авч явах “улаач” нар залуу үе олноор төрж байгаад бид баярлаж байна.
-Үндэсний үзэл дахин сэргэж байна шүү дээ.
-1930-1950 оны их хэлмэгдүүлэлтийн үед Дархад, буриадын олон бөө нар хэлмэгдэж байлаа. Өнөө цагийн буриадын бөөгийн онгод нь буухдаа “ногоон малгайтанууд” байгаа үгүйг асууж сургалан буух жишээ цөөнгүй. Олон мянган монголчуудын амийг авч одсон “хэлмэгдүүлэлтийн жилүүд” бөөгийн онгодод ул мөрөө үлдээсэн нь энэ. Манжийн хааны зарлигаар тамлагдаж цаазлагдсан алтан амь бүлээн цусаа эх орон олон түмний төлөө зориулсан олон “Улаач” нарын түүхийг “онгод” өгүүлдэг. Тэр үед бөө нарыг олон зуугаар нь шатааж устгасан байдаг. Энэ мэтчилэн олон түүх дахин сэргээж монгол үндэсний үзэл, бахархал олны дотор түгэн дэлгэрэх болно. Харийнханы их хүч тавьж үгүйсгэж байсан түүх хоромын дотор уусан алга болж, үндэсний үзэл санаа гал мэт хүчтэй дэлгэрч байна.
1990 онд Мөнх тэнгэрээ шүтэгч Монголчуудын тоо нэг хувьд хүрэхгүй байсан үеээ бид хэзээ ч мартаж болохгүй. Мөнх тэнгэрийн үзлээсээ холдох дутам Монголчууд хүч чадлаа гээж, хувь тавилан доройтсон түүхийн улбааг мартах ёсгүй. Тиймээс хариас ирэгсэд, тэдний гар хөл бологчид, тэдний мах цусныхан олширохын хэрээр Монголын гэсэн нандин бүхэнд цэвдэг хүйтэн сэтгэлээр хандагсад гарч ирсэн түүхтэй.
Монгол туургатны алтан өлгийг манаж үлдсэн Монгол Улсын толгой уул Цэнгэл хайрханаас, Монгол Улсын хоймор Хөвсгөл нуур, Монгол Улсын зүрх уул Бурхан Халдун, Ноён уул, Гурван голын бэлчэр Сэлэнгэ, Туул, Хэрлэн мөрөнүүд, Монгол Улсын хөл уул Хөх хайрхан, Өмнийн их хаалт Говиуд гээд Дээд өвөг, Ихэс хаад, Өвөг дээдсийн амьдарч ирсэн, гал голомтыг уламжлан авчирч, сахин суугаа бүх Монголчууд бол хэн ч маргашгүй Алтан ургийн залгамжлагчид мөн билээ. Тиймээс тэдний дотроос хэн ч Монгол Улсын Алтан өлгий нутагт хүний сэтгэлээр хандаж савраа бузартуулахгүй.
-Өнөөгийн цаг үеийг юу гэж үзэж байна вэ.
-Өнөө цагийн Монгол орны байдлыг харахад эх нутаг, газар шороо минь хамгаас илүү зовж байгааг мэдэрч байна. Дээд өвгөд, өвгөд дээдсийн онгод минь догширон хатуурхах нээ. Арга үгүй ч биз. Монгол орны минь авч явж өнөөдрийг хүргэсэн түүхэн гавъяа нь газар нутагтаа хотжих үйл явцаас ангид байлгаж, хөрст сайхан байгаль дэлхий, газар нутгаа онгон дархан байдлаар бидний гарт шилжүүлжээ. Юутай сайхан уламжлал, ямар бахархалт үйл вэ? Гэтэл бидний байж байгааг хараач.
Гэхдээ би туйлширч байгаа юм биш, баялагаа ард түмэндээ хүртээлтэй, зөв зохистой ашиглах ёстой гэж үздэг.
Дэлхийд ноёрхож байгаа “ногоон” хэмээх мөнгөний сүр дуулианаар түүний өмнө яасан ч олон ноёд, манай урдаа барьдаг эрдэмтэд өвдөг сөхрөн гуйланчлана вэ? Харь элэгтэнтэй нөхөрлөгсөд, харийн “эрийн” өвөр дулаацуулагч нар ямар их долигнон бялдуулчилна вэ?
Эхлээд бид ихсийн газар луугаа довтлоход хэн ч анзаарсангүй. Дэлхийн улс гүрнүүд засгийн газрууд хоорондоо гэрээ хэлэлцээ хийж, ганцхан туйрыг судлах гэж судлаач эрдэмтэд нь газар мөлхөн тэмтчиж, сантметр, сантметрээр бийр юугаар шүүрдэн газрыг нарийн шинжлэн судалж буй төсөл дээр ажиллагсадыг хараад шинжлэх ухаан гэдгийг биширч явлаа.
Гэтэл Монголын урдаа барьдаг эрдэмтэд баг болж, ноёд түшээд нь хамгаалалт болж, хэдхэн хоногийн дотор хүрз, лантуугаар зэвсэглэсэн ирээдүйн эрдэмтэн нэр зүйх оюутнууд, 10, 20, 30 туйрыг ухаж төнхөж байхдаа тааралдав. Тэдний газар цохих лантууны цохилт бүр ирээдүй хойч үе, үр удмаа тийм байдлаар сэглэж байгааг сануулна. Тэгээд одоо тэнд сүлд сүүдэр нь арилчихсан, ургамал ногоо нь өнгө алдан гомдсон тийм газар үлджээ.
Дараа нь Хүннү, Сүннүгийн үеэс гал голомт болж ирсэн Ноён хайрхан луу довтлов. Их ноёдын чуулга нь түмний нүд харуулдан байж, хулгайгаар шахуу худалдан Ноён хайрханаа устгах төлөвлөгөөг батлав. Ноёд түшмэд, хиа туслахууд, хэвтээ, босуул нараар хамгаалуулан Ноён хайрханыг хүчирхэг техникийн хүчээр малтаж эхлэв. Үлгэрт гардаг шиг аймшигтай олон арван толгойтой, хөлтэй “Мангас” араа шүдээ яралзуулан дээд өвгөдийг минь газрыг хурц хумсаараа малтаж байна. Тэртээ хол Ноён уулыг малтах хүчирхэг техникийн малтуурын чимээ энд гэртээ суугаа миний, бидний зүрхийг самран өвтгөв. Яалтай билээ монгол заяаг.
Ийм үйл хийсэн ноёд түшмэл хаадын хойч үе, залгамж чанарт Мөнх тэнгэр гэсгээлээ хайрлана. Баялагийн хараал хүртэнэ өөр хувь заяа байхгүй.
Турк Улсын ноёд шийдвэр гаргаж байх юм. Харийн нутагт байгаа Европ тивийг чичрүүлж байсан Сулейман хааны зөвхөн нэг бунханг хамгаалах гэж Сири Улсын хилийг зөрчин 500 гаруй цэрэг, 100 орчим танк, хуягт техник илгээв. Гэтэл Монголын ноёд шийдвэр гаргаж байх юм. Тэд өөрийн нутагт байгаа эртний их цагаан хэрмийг бариулах хүртэл суу алдрыг цуурайтуулж явсан Хүннү гүрний 250 гаруй бунхан, булш орших Ноён уул руу гадаадынхантай хамт, тухайлбал “Сентерра гоулд” хэмээх компаны хэдэн мянгаар тоологдох ажилтан, хэдэн зуугаар тоологдох ачигч машин, газар малтагч хүнд механизмын хамт довтлогон илгээж байх юм. Ийм үйл хийснийг Мөнх тэнгэр яав ч мартахгүй. Хоёр өөр газар бараг ижил зүйл рүү нэгэн цаг хугацаанд довтолсон хоёр үйл явдал тохиов. Хэн яаж хандав, хараач. Монголын өнөөгийн ноёд ард түмнийхээ өмнө, цаашилбал дэлхий нийтийн өмнө ичиж үхэмээр шившигт хутгалдаж байна.
Энэ үед Монгол туургатны өлгий нутаг, гурван голын бэлчир, Монгол Улсын зүрх уул “Бурхан халдун”-д их эзэн Чингис хааны зарлигийг зөрчин халдах шийдвэр гарав. Ингэж нэрлэхээс өөрөөр юу гэхэв. Эхлээд аялал жуулчлалын бүс болгох юм гэнэ, улмаар тэнд хүн үзэж, гайхширан бишрээд байхаар үйл явц өрнөх юм гэнэ. Онгон байгальд нь гар хөл хүрэхгүй юм байх. Өнөө үлгэрт гардаг шиг “хутга хүрэлгүй мах идэж, хундага тулгалгүй архи хүртэж ”жаргалын орон болгох юм байх. Тийм үе ирнэ л дээ. Одоо арай цаг нь биш ажээ.
Эхлээд өнгөрсөн үе рүүгээ хүрз, жоотуу барин дайрч эхэлсэн тэд, өнөөдөр хүнд техникийн шанагаар малтаж байна. Маргааш тэд монголын газар нутгийн алтан гагнаасыг бусдад худалдаж дуусгана. Баялагийг нь янз бүрийн гэрээ хэлэлцээрээр халхлаад зөөгөөд дуусна. Тэгээд хойч үед юу үлдэх вэ?
Ямар биднээс хоол гуйсан биш, газрын хөрсөн дор байгаа алт, уран, газрын ховор элемент, энэ их баялагаа өөрсдөө эзэмших чадалтай болсон үедээ яагаад ухаж болдоггүй гэж…
Зөвхөн Оюу толгойн баялагийг Монголдоо үнэ цэнэтэй, үр бүтээлтэй гадагш гаргалаа гэхэд бид улс төр, эдийн засаг гээд олон талаар босоод л ирэхээр байгаа шүү дээ. Гэтэл бахь байдгаараа ард түмэн ядуу хэвээр. Бид ийм хувь тавилантай юм гэж үү. Түүнд ганцхан хариулт бий, тэр нь “үгүй” гэсэн дөрвөн үсэг шүү дээ.
-Та Монголчууддаа юу гэж хэлмээр байна вэ.
-Монголыг монголоор авч үлдэх тэр Аугаа их Мөнх тэнгэрийн үзэлдээ монголчууд үнэнчээр үлдэнэ гэдэгт хатуу итгэдэг. Түүхэн цаг үеийн өмнө “Тэнгэрийн улаач” нарын хүлээх хариуцлагатай үүргээ нэр төртэй биелүүлнэ гэдэгт итгэл дүүрэн байдаг.
МБНЭ нь энэ жил төлөвлөсний дагуу Монгол Улсын гал голомт болсон Ноён уул, Монгол Улсын толгой уул болсон Цэнгэл хайрхан, Хөл уул болох Хөх уул, Өмнийн говийн Нэгдсэн тахилгыг хийх болно. Жил бүрийн 6 дугаар сарын 22-ны өдөр хийгдэх Нарны нэгдсэн залбиралаа хүй долоон худагт, 9 дүгээр сарын 22-ны өдөр болох  Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагааг Туул голынхоо эрэг дээр хийх болно. Тэдгээр зохион байгуулж байгаа ажлуудад тэнгэрийн “Улаач” нар, шүтлэгтэн олныг идэвхтэй оролцохыг уриалж байна.
Монголчуудаа, Та бүхнийг бөөгийн “Баялагийн хараал” хийгдсэн уул усандаа бүү ажилла гэж уриалмаар байна. Өөрийгөө болон хойч ирээдүйгээ бодож газар, ус, лус савдагийн хорлолоос хол байхыг та бүхэнээс хүсч байна.
Өнөөдөр хоол болох хэдэн төгрөг Танд хэрэгтэй юм уу, хэтдээ есөн үеэр хүртэх “Баялагийн хараал” хорлол хэрэгтэй юу, бодох л асуудал шүү дээ.
Газар нутгаа бузарлаж буй гадаадын гар хөл бологсодын эгнээнд бүү элс. Дээд өвгөд, их хаад, өвөг дээдсээ хүндэлдэг бол Та болон Таны үр хүүхэд их монголын өлгий нутаг, онгон сайхан байгаль, газар дэлхийдээ ханцуй шамлан бүү оролд.
Монгол бөө, бурхан хоёрын ялгаа бий юу.
Онгод бурхан хоёрын хооронд их ялгаа бий. Онгодоос зээлж хүмүүс бурханыг бүтээсэн. Тиймээс ч миний монголын газар шорооноос бурхан гуйсан ч бүү өг хэмээн сургасан шүү дээ. Онгон сайхан байгаль, мөнхөд орших нутаг, дээд өвгөд, их хаад, өвөг дээдсийн минь нутаг Монголдоо бид хайртай. Бид зүгээр хараад суухгүй. Нэгдсэн их залбирлаар хүч юугаа зориулна. Бид харийн хэлээр бувтнаж, гараа хавсарч наминчлахгүй, хэн нэгний зохиосон зураг, хөрөг, баримлын өмнө залбирахгүй. Бид жинхэнэ ёсоор онгод юугаа хөлөглөн Мөнх тэнгэр, эзэн хаандаа үнэнчээр зүтгэх болно.
Монгол шиг ийм их онгон сайхан нутаг, тал дүүрэн мал, уужуу сайхан сэтгэлтэй ард түмэн дэлхийд өөр хаа байгаа юм бэ?
Дэлхийн олон живаа хүмүүсээс цөөнх хэд нь онгод сүнстэй харьцаж чаддаг. Тэгвэл Мөнх тэнгэрт залрах онгодоо дэргэдээ буулган хүүрнэх тийм олон зуун улаачтай аугаа чадалтай ард түмэн дэлхийд өөр хаа байгаа юм бэ? Бид бахархах юмтай ард түмэн шүү.
-Өнөөдөр улс төрийн жагсаал цуглаанд бөө нарыг оролцохыг юу гэж үзэж байна вэ.
-Ардчилсан өөрчлөлтөөс хойших 25 жилд Монголд Мөнх тэнгэр шүтлэгтэнгүүд олширсон нь юутай сайхан, юутай бэлэгшээлтэй билээ. Мөнх тэнгэрээ шүтдэг монголчуудад хууль цаазаа эрхэмлэн дээдлэх явдал гол ёс зүй байдаг. Тиймээс дээд өвөг, их хаад, өвөг дээдэс маань биднийг түүхэн уламжлал, ёс жаягаа дээдлэн хүндэлж ажиллахыг сургамжилдаг.
Энэ цаг үед бид туйлын няхуур болгоомжтой ажиллах ёстой. Бидэнд хийх ажил их бий, тийм ч учраас замын эхэнд өөрсдийн үйл ажиллагаанд саад болохоор асуудал үүсгэвэл цаашид хийж төлөвлөсөн томоохон ажлуудад бэрхшээл учирна. Их сав руу өнгийгөөд харчихсан “Бирдүүдэд” шуналаа гүйцээхээс нааш зогсохгүй. Замдаа тулгарсан хэнийг ч, яахаас ч буцахгүй болчихсон. Ийм байхад бид нарийн тооцож хөдлөх ёстой.
Жагсаал цуглаан бол иргэд байгууллага өөрсдийн үзэл бодлоо илэрхийлэх улс төрийн арга хэрэгсэл юм. Иргэний хувьд тэр бүхэнд чөлөөтэй оролцох “үндсэн хууль”-аар олгогдсон эрх бий.
Харин Бөө хүн улс төрийн арга хэмжээнд оролцож бөөгийн зан үйл хийх гэж байгаа бол олон зүйлийг нарийн бодох ёстой. Бөө хүн тэнгэрийн үйлийг хийх гэж байгаа бол ёс жаягаар нь хийсэн шиг хийх хэрэгтэй. Бөөгийн хуяг дуулга, хэрэгсэл бол бөөлөхөд зориулсан зүйл, орчин үеийн хувцасны мод үзүүлэх юм уу, жагсаал цуглаанд гоёл чимэг болгох, хэн нэгний улс төрийн бодлогын “хавсарга” болгох зүйл огтхон ч биш.
Бөө хүн бөөлөхөөс өмнө бие сэтгэл, хэл яриа, хуяг хэрэгсэлээ ариун байлгах ёстой. Бөөлж дууслаа л бол хуяг, дуулгаа тайлах ёстой. Энэ бол бөө хүний мөрдөж байх хамгийн наад захын зүйл. Тэгээд онго, байгалийн хүйн холбоо, цаг хугацаа, бусад олон хүчин зүйлийг тооцож тогтоох, тэгж байж бөөлөх шийдвэрээ гаргах учиртай гэж би боддог.

Ярилцсан Д.Хүрэлбаатар