Author: admin_shaman

Нэгдсэн их тахилгын Бурхан халдун Хайрханы тахилгыг Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал толгойлон бөөлж, Улс эх орон, олон түмэн иргэдээ даатган соёрхож, онгодоо залж, хайрхадын савдагаа урьж айлтгал юугаа хийлээ.
Нэгдсэн их тахилгын Лусын тахилгыг Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Т.Цэндсүрэн толгойлон бөөлж, Хөвсгөл нутаг, Хөвсгөл нуурын Их лусаддаа цэнгүүлэн баясгаж, хүчийг нэгтгэн зангидаж, түмэн олондоо ивээл хайраа хайрлахыг уламжлан хүсч бөөллөө.
Нэгдсэн их тахилгын Тэнгэрийн тахилгыг Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамтлаг, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Л.Мөнх-Очир толгойлон, хүрээлэнгээ төлөөлөн 6 бөө хамтран бөөлөлтөө хийлээ. Монголын минь өмнийн хаалт болон хамгаалсан ирсэн гучин гурван их говийн эзэн савдагаа хүчжүүлэн залж, мөргөн залбирч бөөллөө.
Нэгдсэн их тахилгын Галын тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн удган Н.Мягмарсүрэн толгойлон бөөлж хийлээ. Их галын онгодыг хуйлруулан зангидаж, түмэн олны их үйлсийг ариутган зан үйл хийж, залбиран мөргөлөө.
Тэнгэрийн айлтгалууддаа Улс эх орон ард түмнээ даатган Монгол Улсын толгой, эцэг болсон Их хаанаа өргөмжлөн залах үйлд зориулсан бөөлөлт залбирлаа хийлээ
Нэгдсэн тахилгаар Аймаг аймгаа төлөөлсөн, өөрсдийн онгод, хамгаалалт болсон хамжаа онгодуудаа залсан зайран удган нар хуур манжигаараа дэмжин залбирч хүчжүүлэн дээд их тэнгэрийн оршихуй, Монголын Их эзэн Чингис хааны ариун сүнсний сонорт, Монголын сүр хүчит их хаадын онгонд хүргэн мэдүүлж, цунцалаар хүндэтгэлийн идээний дээжээ өргөн мэдүүлж, цайллаа.
Энэ үеэр аймаг, аймагтаа бөөгийн хүрээлэнгүүд нэгэн цагт, энергийн хүчирхэг цэгүүдээс нэгдсэн залбиралаа хийж, улс орон даяар Мөнх тэнгэрийн хүчин дор нэгдсэн их залбиралаа хийж, нэгдсэн их хүч нэмж хүчирхэг түрлэгээ хайрлалаа.
Нэгдсэн их тахилгын явцад онгод, лус, савдаг ийн айлдав. Нарлаг монгол оронд маань налгар хавар айлчлан ирж, өвгөд буурлуудаа урин дуудаж, төр улс түмэн олноо ахан дүүсээ даатган, хайрхан, лусдаа өргөл цагааны дээжээ хүргэлээ. Зуны сар гарч цагийн эрхээр уулийн оройгоор цастай, нам дор газраа мод бургас ногоорч, ногоо сайхан ургаж, Ханхурмаст хураа хайрлаж шар ургаа ургаж, малийн жилбэ сайжирч цагаан идээ дэлгэрч улирлын сайхан цаг айсуу.
Малчин олны хувьд хавар, зуны саруудад байн байн цас орсон, огцом хүйтрэлтэй, ямаа үхэр малын гарлаг ихтэй, малчдад хатуухан байлаа. Энэ жил жил хур бороо ихтэй, гал, шуурга, гэнэтийн тэнгэрийн хувирал ихтэй, богинохон зун болно. Лусын өргөл, жигүүртэн шувууд хооллох, жирийн ард олноо даатгах хэрэгтэй гэв.

Төр улсын хувьд Улс орноо удирдан авч явах Улсын их хуралдайн ихэс дээдэс, Монгол Улсын толгой, эцэг болсон Их хаанаа сонгох их сонголт цөөн хэдэн ноёдын томьёлон зангидсанаар болж байна. Буруу санаат будилаан хутгагч нарын хүсэл их байна. Их хүсэлийн цаана их шунал бий. Шунал хязгаартай, бүх зүйл “богинохон” гэдэгт хамааралтай гэв. Ноёд тайж нарын байдал хямралтай, түүнээс улбаалан төр улс ард түмэн маань үүмээн самуунтай, түмэн олондоо муугаар нөлөөлөхөөр байна.
Шударга үнэн хязгаартай болж, Ихэс ноёдын шунал ихдэж, иргэд, олонтой харьцах эрх тэгш харилцаанд ялгарал ихсэж, баатарлаг түүхийг бүтээсэн өвөг дээдэсээ хүндэтгэн дээдэлдэг ёсон алдагдсаар байна гэлээ.
Эх орондоо үнэнчээр зүтгэх идэр залуус айсуу. Тэд хойч үе, багачууд хүүхдээ асран хүмүүжүүлсэн, өндөр хөгжил бүхий хүчирхэг Монгол Улсын төлөө зүтгэх болно. Өвөг дээдсээс уламжлан үлдээсэн Аугаа их нүүдлийн соёлоо шинэ эрин зуунд зохицсон, ертөнцийн хүмүүсийн сонирхон ирж үздэг гайхамшиг болгон эргээд дэлгэрүүлэхийг зорих болно. Ертөнцөөр нэг хэрэг чуулсан дараа үе хуран цугларч, бид хамтдаа өөдрөг сайхан ирээдүйг цогцлох шинэ цаг айсуйг мэдүүлэв.
Эрдэмтэн мэргэдийн үл хүндэлдэг, мэдлэг боловсролгүй муйхарлал, элдэв хар үйлд нэр нь холбогдогсод төгсөх шатандаа тулж ирж байна. Тэд үйлийн үрээ эдэлнэ. Түүнийг элдэв шашины үйл ариусгаж дийлэхгүй.
Ийнхүү Монголын ард түмний бахархалт хайрхан, Их хаадын минь онгоныг залсан Бурхан хайрханы нэгдсэн тахилга амжилттай болж өнгөрлөө.

Жишээ нь, томхон судалгааны малтлага явуулахад 100 сая болно. Цаашлаад өчнөөн сая, тэрбумаар яригдана. Иймд гаднын эрдэмтэдтэй хамтарсан төсөл хэрэгжүүлж, малтлага судалгааг үргэлжлүүлдэг юм. Нөгөөтэйгүүр гаднын улс орнуудын шилдэг эрдэмтдээс бид туршлага солилцож байдаг.
Археологи хэдийгээр зардал өртөг ихтэй ч эргээд оруулсан хөрөнгө оруулалтаа нөхөх боломжтой салбар. Баригдаж буй шинэ музейг юугаар дүүргэх вэ? гэхээр археологийн олдвор. Үүнийг гаргаж үзмэр болгосон нь археологичид. Археологийн судалгаа нь эдийн засгийн үр өгөөжтэй, аялал жуулчлалын хөгжилд эерэгээр нөлөөлөх боломжтой. Эдийн засагт шууд болон шууд бус утгаараа өгөөжтэй.
Дээр нь мэдээж өвөг ба эртний түүхийн судалгааны гол сурвалж болно. Тиймээс археологийн салбарт хөрөнгө оруулалт хийх хэрэгтэй.  Сүүлийн 1.5 жилийн хугацаанд цар тахлын нөлөөгөөр гадаадтай хамтарсан том төслүүд зогссон болохоор нуулгүй хэлэхэд археологийн салбар хүндхэн байлаа. Товчхондоо Монголын археологи хөрсөн дээрээ бууж байна. Гэхдээ бид дотоодын санхүүжилттэй цөөнгүй судалгаа хийсэн. Энэ жилээс гадаадын хөрөнгө оруулалт, хамтран ажиллах төсөл эргэн сэргээсэй гэж хүсч байна.
-Археологийн салбар өртөг өндөр, бас эдийн засагт үр өгөөжтэй. Энэ салбараас ашиг хонжоо хайж, баяжих эх үүсвэрээ болгосон мэргэжилтэн байхыг ч үгүйсгэхгүй байх?
-Хувь хүний тухай яриагүй, үндэстнээрээ баяжна. Эдийн засаг гэх ерөнхий утгаар нь үр өгөөжтэй гэж хэлж байгаа юм. Зарим улс орнууд археологийн салбараар хоолоо олж идэж байна. Жишээ нь, Грек, Египет улс археологийн салбараа аялал жуулчлалтай холбож хөгжүүлсэн.
-Археологийн үнэт олдворыг алт, мөнгөөр хэмждэг үе өнгөрсөн гэж та хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа хэлсэн байсан. Гэвч, энэ үзэл амь бөхтэй байгаа. Түүхийн үнэт олдворууд сүйдэж байна. Археологичид өөрсдөө булш тоногчид болсон тухай  мэдээлэл цацагдсан?
-Археологичид өөрсдөө булш тоногчид байх боломжгүй. Мэргэжлийн хүнд тонуул хийх ёс зүй байхгүй болов уу. Цагдаагийн байгууллагын 2015 оны судалгаагаар улсын хэмжээнд соёлын өвийн эсрэг 26 гэмт хэрэг бүртгэгдсэн. Энэ төрлийн гэмт хэрэгт орон нутгийн иргэд ямар нэгэн байдлаар оролцсон байгаа юм. Зарим нь хотоос ирсэн хүмүүс. Харин мэргэжлийн хүн нэг ч холбогдоогүй. Хүмүүсийн хардлага байхыг үгүйсгэхгүй. Гэхдээ археологич болох замналд түүхийн үнэт олдвороо хайрлах, хүндлэх үзэл суухаас биш, хувийн ашиг сонирхол хайх сэдэл гардаггүй.
Би энэ салбарт 20 гаруй жил ажиллахдаа түүхийн үнэт олдвороо шинжлэх ухааны ач холбогдол, үнэ цэнийг нь харснаас биш ашиг хонжоо хайсан нэг ч эрдэмтэн, судлаач, ажилтан харж байгаагүй. Тиймээс энэ асуудал зарим хүмүүсийн ойлгодгоос өөр болов уу.
Энэ талаар баттай нотолгоотой зүйл ярихгүй бол бүтэн салбарыг харлуулж, нийгэмд буруу ойлголт өгөх хор нөлөөтэй. Хүмүүс археологичдыг судалгааны ажлаар биш, хулгайч гэж харж эхэлбэл сөрөг үр дагавар нь их. Ийм асуудал гарсан байлаа гэхэд нийт олныг хамааруулж, харлуулж болохгүй.
-“Нэг үхрийн эвэр доргивол мянган үхрийн эвэр доргино” гэдэг. Цөөн хүний шуналаас болж хууль хүчний байгууллагынхан төдийгүй археологичид өөрсдөө ч ил зарладаггүй, нуудаг юм биш үү?
-Хэрэв археологич булш тоносон асуудал гарлаа гэхэд археологийн салбарт төдийгүй нийгэмд маш хор хөнөөлтэй. Ер нь соёлын өвийн хадгалалт, хамгаалалтын асуудал хариуцаж буй хууль сахиулах байгууллагын хүч чадал их сул дорой байна. Үүнийг бүгд мэдэх хэрэгтэй. Улсын хэмжээнд соёлын өвийн эсрэг гэмт хэрэгтэй тэмцдэг ганц л хүн бий. Энэ бол үнэхээр хангалтгүй. Хариуцсан тасаг нэгж гарвал хүмүүс ажил хийнэ, зохион байгуулалтын өөрчлөлт хийхэд л соёлын өвийн хадгалалт хамгаалалтын түвшинд эрс өөрчлөлт гарна гэж бодож байна. Ер нь хууль эрхзүйн орчны хувьд соёлыг өвийг хамгаалах боломжтой болсон. Эрүүгийн хуулийн шинэчилсэн найруулгаар соёлын өвийн эсрэг бүлэг анх удаа тусгасан. Гэтэл бодит байдал дээр хэрэгжилт хангалтгүй байна.
Хуулийн хэрэгжилт хангалтгүй байгаа нь хүмүүсээ мэргэшүүлж амжихгүй, бололцоо олгохгүй байгаатай холбоотой. Хэрэв хуулийг хэрэгжүүлж чадвал Монголд соёлын өвийн эсрэг гэмт хэрэг буурах боломжтой.
-Та булш тонох гэмт хэрэг их гарч байгааг ч онцолж байсан. Хэн дуртай нь булш тонож, түүхийн үнэт олдвороос ашиг харж байна гэсэн үг үү?
-Хэн дуртай нь л булш тонож байна. Хэн дуртай нь л хулгай хийж байна. Зарим газар бүр гэмт хэрэг гэж боддоггүй бололтой. Хулгай, гэмт хэрэг гэж ойлгодоггүй. Газар шороотой харьцдаг нинжа нарын бүлэг бий болчихлоо. Алт харсан хүмүүст соёлын өвийг хайрлах сэтгэл байхгүй. Металл хайгчаар зэвсэглэсэн, домог цуу ярианы араас хөөсөн хүмүүс маш их байна. Зарим аймаг, суманд бүтэн үлдсэн дурсгал байхгүй болсон. Жишээ нь, Өмнөговь аймгийн Номгон сумыг судлаачид дурддаг. Ерөнхийдөө булшны тонуул маш их болсон. Энэ асуудалд сэтгэл их өвддөг. Байгальтай зүйрлэвэл соёлын цөлжилт гамшгийн хэмжээнд хүрлээ. Ер нь Монгол Улс археологийн дурсгалт газар, түүхийн үнэт олдвороор баялаг. Дурсгалт газаргүй бүс, газар гэж байхгүй.
-Таны хувьд эл салбарт олон жил ажиллахдаа 50 гаруй малтлага судалгаа явуулж, дэлхийд гайхагдах олдворууд нээж байсан. Хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэрээ хаанаас бүрдүүлж байв?
-Археологийн малтлага, судалгаа зардал их боловч үр өгөөжтэй. Цар тахлаас өмнө судалгаа шинжилгээний ажлыг гадаадын төслүүдтэй хамтран зохион байгуулдаг байлаа.
-Таны ерөнхий чиглэл Хүннү судлал болон Монголын хүрэл, төмрийн үеийнх. Одоо ямар судалгаан дээр ажиллаж байна?
-Хүннүчүүд бол монголчуудтай генетикийн удамшлын шууд холбоотой. 2004 онд Хүннүгийн жирийн иргэдийн булшаар докторын зэрэг хамгаалж байлаа. Үүнээс хойш Хүннү судлалыг орхиогүй. Ерөнхийдөө 2013 оноос эхлэн өнөөдрийг хүртэл Тамирын Улаан хошуу гэх Хүннүгийн хамгийн том жирийн иргэдийн оршуулгын газарт судалгаа хийж байгаа юм. Энд хийгдсэн цогц судалгаанаас хүннүчүүдийн эртний генетикийн судалгааг онцлон дурдууштай. Өөрөөр хэлбэл, монголчуудын гарал, үүслийг тогтооход нэмэр болохуйц судалгаа хийгдэж байгаа юм. Түүх сөхвөл, Хүннүгийн өмнөх үе буюу скифийн үед европжуу, монголжуу холимог хүн ам Төв, Баруун Монголд оршин байжээ. Үүний дараа мандсан Хүннү бол их гүрэн учраас олон үндэстэн, ястнаас бүрддэг байсан байгаа юм. Өмнөх үеийн хүн ам Хүннүгийн бүрэлдэхүүнд багтан орсон нь тогтоогдож байна.
Тамирын улаан хошууны судалгаагаар Монголд анх удаа нэг гэр бүлийн таван үеийг илрүүлсэн. Ах дүүс, аав ээж, хүүхэд, эцэг эх зэрэг. Нэг оршуулгын газрын хүрээнд бид бичил он цагийг тогтоож, 100 жилийн түүхийг харж болохоор байгаа юм. Энэ бол археологийн шинжлэх ухааны салбарт том ололт, бас нэг шатаар ахисан алхам боллоо.
Харамсалтай нь, эдгээр нэг гэр бүлийн таван үеийн булш бүгд тоногдсон байсан ч яс нь хэмхэрч, гэмтээгүй байснаараа судалгааг үргэлжлүүлэх боломж бүрдсэн. Ерөнхийдөө Хүннүгийн оршуулгын дурсгалт газрууд олдвороор баялаг байдаг. Ялангуяа Тамирын Улаан хошууны булшны дурсгалт газар маш онцгой. Манай судалгааны багийнхан өнөөдрийг хүртэл 50 гаруй булшны малтлага явуулахад 10 цоо шинэ хэлбэрийн шавар сав суулга олдсон. Эдгээр ваар нь дахин давтагдашгүй маш өвөрмөц хэлбэртэй. Тамирын Улаан хошууныхан ваар урлахдаа маш шинэлэг байдлаар ханддаг байсан. Одоогийн хэллэгээр бол инновацлаг хүмүүс байсан юм.

-Археологийн судалгааны гол зорилго, ач холбогдол юу вэ?
-Сүүлийн үед бидний судалгааны гол зорилго монголчуудын угсаа гарлыг судлах. Монголчууд гэж хэн юм бэ?, Монгол үндэстэн хэзээ бий болсон юм бэ, гадаадын судлаачдын хэлдэг шиг одоогоос мянган жилийн өмнө Зүүн хойд зүгээс Амар мөрнөөс нүүж ирсэн анчид загасчид юм уу, эртнээс нааш Монголын нутаг дэвсгэрт аж төрж байсан юм уу гэдгийг археологийн талаас шийдэх зорилготой.
Хөрш орнууд болон холын хөрш улсууд манай улсын түүхийг гуйвуулсан судалгааг гаргах болсон тул Монголын судлаач, түүхч, археологич, антропологичид хүчээ нэгтгэж, монголчуудын угсаа гарлын чиглэлээр гурван жил ажилласан. Энэ ажлын үр дүнд өнгөрсөн онд гарсан “Археологийн судалгаа: Монголчуудын угсаа гарвал” бүтээлд монголчуудын угсаа гарвал наад зах нь 3000 жилийн өмнөөс эхлэлтэй болохыг тодорхойлсон байгаа.
НТӨ 1000 жилийн үеэс монголчуудын угсаа гарвал нэлээд тодорхой болж эхэлсэн. Тухайн үед монголчуудын өвөг гэж нэрлэж болох үндэстэн манай археологийн нэр томъёогоор дөрвөлжин булшныхан мөн гэдэг дүгнэлтэд хүрсэн. Тэднээс хүннүчүүд залгамжилсан нь зан үйл, олдворын хувьд нягт холбоотой.
-Түүхийн дурсгалт эд өлгийн зүйлс нийслэлд ч бас түгээмэл. Гэвч хүн амын хэт нягтралаас үүдэн бас л сүйдэж байна. Энэ асуудалд Археологийн хүрээлэнгийн Авран хамгаалах судалгааны багийнхан хэрхэн анхаарал хандуулж ажиллаж байна вэ?
-Археологийн хүрээлэнгийн Авран хамгаалах судалгааны багийнхан зам гүүр, барилга, уул уурхай явуулах газруудад урьдчилан хайгуул хийж, шаардлагатай тохиолдолд авран хамгаалах малтлага судалгаа явуулж чөлөөлдөг. Нийслэлийн хэмжээнд археологийн олдвор баялаг ч хүн амын хэт нягтрал, барилгажилт, газар олголт зэрэг олон шалтгаанаас болж түүхийн үнэт дурсгалууд устаж үгүй болох эрсдэл үүссэн тохиолдол цөөнгүй байна. Тухайлбал, Сонгинохайрхан дүүргийн нутаг, Зүүн салааны аманд Хүннүгийн булшны дурсгалууд олон айлын хашаанд орсон. Үүнийг ШУТИС-ийн малтлага судалгааны баг 2010 онд судалж тогтоож байв. Мөн Ар гүнтэд Хүннүгийн үеийн болон хүрэл зэвсгийн үеийн дурсгалууд байгаа ч газар олголтод орж, айлууд хашаалсан. Үүнийг чөлөөлөх шаардлага байна. Бэлхийн аманд Хүннүгийн язгууртны булш байдаг ч бас л эрсдэлд орсон. Тус аманд Археологийн хүрээлэнгээс энэ жил судалгааны ажил эхлүүлнэ. Уг дурсгалт газрыг 1960-аад оны үед манай ахмад археологичид нээж илрүүлж байсан. Түүнчлэн Их тэнгэрийн аманд маш алдартай хадны зосон зураг байдаг ч устах аюул нүүрлээд байна. Хүрлийн үеэс Их Монгол Улсын үеийн хоёр үед хамаарах зосон ба бэхэн зурагт богтаг малгайтай монгол эхнэр хүн ба согооны дүрслэл байдгийг Алун гуа эх ба Гуа марлын дүрслэл гэж таамагладаг. Мөн энд хар бэхээр бичсэн XIII-XIV зууны монгол бичигтэй маш алдартай зураг юм. Гэвч орчин тойронд нь бөөгийн овоо босгож, тос нялаад, түүхэн үнэт дурсгалыг сүйтгэх эрсдэл байгаад анхаарах ёстой. Энэ мэтчилэн нийслэл дэх түүх соёлын дурсгалууддаа хүмүүс хайхрамжгүй, хүйтэн сэтгэлээр хандаж сүйтгэж байгаа асуудал олон байна. Үүнийг нийслэлээс анхаарч, тордон аялал жуулчлалын бүс болгох боломжууд байна.

Б.ДЭЛГЭРЦЭЦЭГ

      Монгол хүн бүсээ задгай тасархайг бэхлэн батжуулах, сарнисныг эвлүүлэхийн билгэдэл хэмээн ийн эрхэмлэдэг аж. Дээлний бүс  бол эр хүний хийморь лундааг илтгэхээс гадна буян хураахын билгэдэлтэй, мөн улс гүрнийг бутраахгүй сарниахгүй барьж байна гэсэн санааг илэрхийлдэг. Бүс нь уг сурвалжаараа бөс мөн гэлдцэг нь яах аргагүй үнэн юм. Өөрөөр хэлбэл, хожуу үед бөс даавууг бүслэх болсноос түүнийг зааж хэлсэн хэрэг.
Image
       Монголчууд эртнээс сур, шир зэргийг сайтар боловсруулаад агсарга (бүс) гэж нэрлэдэг байжээ. Агсарга нь доош унжсан цацаг гархит сур зэрэг чимэгтэй, түүгээрээ агссан сэлэм/ саадаг зэргээ тогтоодог байснаас эр хүний амь насыг хамгаалах эрхэм эдлэл гэж үздэг чухал хэрэгсэл юм. Хожим даавуун бүсийг авч хэрэглэхдээ биеэ гурав ороож хүрэх бүсээр биеэ нар зөв ороож бүсэлдэг нь гурвын тоон билгэдэлтэй бөөгийн ёстой гүн холбоотой ажээ.
Овоог гурав тойрох, гурван удаа хурайлах гэх зэрэг нь бөөгийн ёс, билэгдлийн салшгүй хэсэг юм. Чухам эндээс малгай нь галтай холбоотой, бүс нь зэр зэвсэгтэй холбоотой бөө мөргөлийн хар цагаан тэнгэрүүдийг төлөөлсөн ойлголт болохыг төвөггүй ажиглаж болно. Чухам ийм учраас бөө мөргөлд малгай, бүсийг эр хүний амин эд гэж эрхэмлэдэг бөгөөд сүнс сүр нь оршдог гэж эрхэмлэн үзэх ёс дэлгэрчээ.
Бүс хуучрахад түүнээс утас авч шинэ бүсэндээ оёдог. Хүний сүнсийг дуудахдаа бүсийг дэнсэлж хэмждэг бөгөөд бүсний жин нэмэгдвэл сүнс ирлээ гэж үздэг байна. Харин эрт цагт Монгол эмэгтэйчүүд бүс бүсэлдэггүй байсан учир тэднийг “бүсгүйчүүд” гэж нэрлэдгийн учир тэр аж. Дээлийн бүс бүслэх, тайлах зэрэгтэй холбогдсон зан заншил бий. Дээлний бөс буюу бүс 2.5-4.5 метр байхад хүрэлцээтэй гэж үзнэ. Бүсийг бүслэхдээ ямагт нар зөв нэг эргүүлэн үзүүрийг нь баруун ташаандаа хавчуулна. Монгол хүн бүсэн дээрээ гишгэхгүй, дээгүүр нь алхах ч ёсгүй. Шөнө унтахдаа бүсээ тайлж, аман хүзүү зангилаагаар зангидаж. дэрний дээд хавьд тавьдаг заншилтай. Мөн бүсээ өөр хүнтэй солихгүй, харин хар элгийн хүнтэй анд бололцох, хүж барилдах ёс гүйцэтгэх үед бие биеэ итгэж буйн тэмдэг болгон сольж бүсэлдэг заншил бий.
Монголчууд бүсээ зангидахыг цээрлэнэ. Хэрэв бүс зангирвал тэр чигээр нь гурав хонуулаад, хамгийн ахмад хүнд очин миний бүсний зангилааг тайлна уу гэж хүсдэг. Ахмад хүн уг эзнээс юу олсон, үзсэнийг асуухад. бүс зангирсан хүн гурав хоногийн хугацаанд юу үзсэн, олсноо хэлдэг ёстой. Мөн ахмад хүн эхлээд тэр хүний үзсэн, олсон зүйлийг аль билгэтэй үгээр тайлбарлаж, зангилээг тайлж өгдөг байжээ.
Тэгш төрийн дээл.
       Ийнхүү нэрлэдэг нь хүний биеийг төв шулуун, тэгш намбатай байхыг ерөөж буй хэрэг юм. Монгол дээл нь аль нэг тийш дарж бүсэлдэг ташуу болон дөрвөлжин энгэр, хоёр ташаа бүхий эх биетэй дотуур гадуур энгэртэй хувцас нэхий дээл үзвэл Монгол хувцас балар эртнээс үүсчээ. Монгол дээлийг анхлан зохиохдоо нүүдэлчин Монголчуудын бие, эрүүл мэндийн онцлог хийгээд байгаль цаг уурын байдалд дасан зохицож ирсэн тэдний өдөр тутмын амьдралын хэв маягт нийцүүлэн бодож хийжээ.
    Монгол дээл нь өмсгөл хувцас болохоос гадна бусад олон янзын зориулалтаар ашиглагддагаараа онцлогтой. Тухайлбал, нударга нь жийргэвч, бээлийний үүрэг гүйцэтгэдэг бол өргөн бүсийг ууц нуруу, бөөрийг хамгаалах зорилгоор бүсэлдэг байна. Үүнээс гадна дээлтэй холбоотой цээрлэх зүйл бий. Тухайлбал, дээлний захыг урагш буюу түрүүлгээ харуулж хаядаггүй, өвчин зовлон гуйна гэдэг. Дээлний захыг гал руу харуулж өрөөлдөж хучдаггүй, хоёр ханцуйг нь зөрүүлж эвхдэггүй, хүний эрхэнд хүлэгдэхийн ёр гэж үздэг. Мөн дээлийг толгой дээгүүр нөмрөх нь ялтан болохын дохио, энгэр заам задгай байх нь гэр бүл салж сарних бэлэвсэрч хагацахын шинж хэмээнэ.
       Товчийг үмхэж аманд зуух буюу хазаж зууваас өнчрөлийн дохио гэж үздэг. Хожмоо халх эхнэрийн дээл түнтгэр мөртэй болжээ. Энэ нь урьдын их дайн самуунд халхын эрчүүд үрэгдсэнтул эмэггэйчүүддайнд мордожханцуй юугаа шамлан ихэд баатарлаг байлдан ялжээ. Иймд халхын хүүхнүүдийн баатарлаг гавьяаг тэмдэглэх болж ханцуйгаа шуун мөрөө давтал хунируулан овойлгож дайтаж явсан учир ханцуйны дээд угийг мөрөөс нь илүү гаргасан хувцас хийжээ.
      Ингэж халх эмэгтэйчууд дээлний мөр түнтгэр хэлбэртэй болсон нь бүсгүйчүүдийн ялгуулсан гавьяаг илтгэж буй хэрэг аж. Энэчлэн Монгол үндэсний хувцасны зах ханцуй зэрэг хэсэг бүр нь цаанаа билгэдэл, зан үйл, түүх домгийг агуулж байдаг юм.
Мандах төрийн малгай.
         Монголчууд малгайгаа ийнхүү хүндэтгэн нэрийддэг. Энэ нь хурц шулуун, харилтгүйн утга билгэдсэн шовгор оройтой малгайгаархүний биеийг ёс төртэй, мандан бадарч явахыг билгэдсэн байна Монгол хүн малгай, бүсээ заавал тэгш, зөв өмсөж, түүнийгээ айлд зочилох, аливаа ах зах хүнтэй уулзахын өмнө дахин нягталдаг нь зочноо хүндэлснээ илэрхийлж буйн шинж. Жишээ нь: Монгол малгай бол улаан залаатай, нар, сар, гал билгэдэлтэй амин шүтлэгийн тэмдэг тул хүн тэргүүндээ зөв харуулж өмссөн байх учиртай. Малгай нь тухайн хүний нийгэмд эзлэх байр суурийг илэрхийлдэг тул хамгийн хүндтэйд тооцогддог. Монголчууд тоорцог, лоовууз, дөрвөн чихтэй шовгор малгай зэрэг өөр өөрийн зориулалт бүхий 200 гаруй нэр төрлийн хэлбэр хийц, нэр бүхий малгайг хийж, өмсөж, эдэлж иржээ.
         Малгайг өвөл, зун, хавар, намрын хэмээн ангилахаас гадна эрэгтэй, эмэгтэй, хүүхдийн гэж зүйлчилнэ. Малгайг тоорцог оройтой, дуулга оройтой, туг оройтой гэж янз бүрээр нэрлэнэ. Малгайн оройг өндөр бөмбөгөр хийж, наран цацраг мэт ширээсний тоогоор ямар ястан болохыг тодруулж, оройд улаан залаа хадаж, хойш хоёр улаан бүч гарган урладгаас Монгол орон ертөнцөд мандан бадрах болтугай гэсэн билгэдэлтэй болно.
      Малгайд мөн хурга, үнэг, булга, суусар, шилүүсний үс хаддаг. Европчууд малгайгаа тайлж хүндэтгэл үзүүлдэг бол Монголчууд малгай, бүстэйгээ хүнтэй мэндэлж золгохыг хүндэтгэлд тооцно. Эр хүний малгай бүсийг гэрийн эзэгтэй хамгийн хүндэтгэлтэй газар дээдлэн тавьж хадгалдаг заншилтай.
Монголын олон овог ястны малгайн заримаас нь дурдвал:

1992 онд төрийн зүгээс зургадугаар сарын 1-нийг Эх үрсийн баяр болгон тэмдэглэхээр шийдвэрлэсэн ч иргэдийн санал хүсэлтийн дагуу 2003 оноос дахин Хүүхдийн баяр болгон тэмдэглэсээр өнөөг хүрсэн юм. Энэ л өдөр алдрай бяцхан үрсийн минь хамгийн баяр баясгалантай өдрүүдийн нэг болдог.
2021 оны 6 дугаар сарын 1-ны хүүхдийн баярын өдрийг тохиолдуулан МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүдээс орон нутагт олон сайхан ажил санаачлан хийж байна. Түүний нэг нь МБНЭ-ИЙН Орхон аймаг дахь бөөгийн хүрээлэнгийнхэн уламжлал ёсоороо тэнгэрлэг аяны хүрээнд Орхон аймгийн Нийгэм халамжийн төвтэй хамтран ажиллаж, Эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдрийг тохиолдуулан, Өрх толгойлсон эмэгтэйчүүд болон 50 гэр бүлд, 70ш бэлэг бэлтгэж, сэтгэлийн хандив өргөлөө. Энэ арга хэмжээг Орхон аймгийн Хөдөлмөр халмж үйлчилгээний төвтэй хамтарч буй 9 дахь жилдээ хийж байгаа билээ.
Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа, Монгол бөөгийн удган Солонго нар улаач нараа тэнгэрлэг аян арга хэмжээний хүрээнд уламжлалт ёсоороо зохион байгуулж, Орхон аймгийн Даваат, Шанд багийн өрх толгойлсон эмэгтэйчүүд, зорилтод бүлгийн хүүхдүүдээ эх үрсийн баярыг тохиолдуулан бэлэг өгч,хандив гардууллаа.
Бидний энэ үйл ажилгаан хүүхдүүдэд нэг баяр баясгалан бэлэглэж байгаадаа баяртай байна. Орхон аймгийн бөө нарын санаачилсан сэтгэл шингэсэн сайхан үйл ажилгаа болж өнгөрлөө.

Архинд донтож ухаан санаагаа доройтуулснаар олон Монгол эр хүний үнэлэмж буурч гэр бүлгүй, ажилгүй, архичин, арчаагүй, амьдралгүй, ёс суртахуунгүй, ухамсаргүй болж байна.
Үнэхээр л өвсөнд ороовч үхэр тоож идэхгүй, өөхөнд ороовч нохой тоож шиншихгүй боллоо.
Нүүдлийн соёл иргэншил болон Монгол үндэстний уламжлалт сэтгэхүйн онцлог, ардын сургааль, зүйр цэцэн үгс, сахилга бат, уламжлалт соёлтой өтгөс буурлууд, эцэг эхчүүд нь жинхэнэ эх орон, гэр бүлдээ эзэн болсон эрчүүдийг бэлдэж байжээ.
Тэгвэл одоо Жинхэнэ Монгол эр хүний тухай номын хуудаснаас хайж, түүхийн гүнээс түүж цуглуулах хэрэгтэй болов. Монголчуудын бахархал болсон олон бөхчүүд ч хүртэл сүг болсон байнам.
  Энэхүү нийтлэлийг Монгол эрчүүд минь уншиж үзээд өөрийгөө засаж, үр хүүхдээ үлгэрлэн хүмүүжүүлээсэй хэмээн хүснэм.
Эмэгтэйчүүд маань ч гэсэн эрчүүддээ Эр ХҮН болох нөхцлийг олгож ойлгож, итгэж дэмжээсэй хэмээн хүснэм!
Үр хүүхэддээ үлгэрлэн сургаасай хэмээн хүснэм! Ядаж жаахан ч болов санаа аваасай хэмээн хүснэм!
Бид гал шиг халуун сэтгэлтэй, ус шиг тунгалаг бодолтой хүний дээд хөх толбот Монголчууд шүү дээ!

Ингээд жинхэнэ Монгол эр хүний шинжийг өгүүлсү!
Монгол эр хүн зорилготой амьдарч, бие дааж шийдвэр гаргаж нэртэй төртэй амьдарч чаддаг. Энэ нь нүүдлийн соёл иргэншлийн үр дүнд Монгол эр хүнийг бие хүн болгож төлөвшүүлсэн суурь гайхамшигт Шинж чанар юм.
Шийдвэр гаргасан хойноо түүнээс гарч болох ямарваа эрсдлийг дааж хариуцаж чадах сэтгэлийн тэнхээтэй байдаг. Энэ нь ухаан, амьдралын туршлага, сүүхээ, ажилч хөдөлмөрч зан, эрүүл мэндтэй холбоотой.
Жинхэнэ Монгол эр хүн бол үр хүүхэддээ үлгэр дууриалал болж хүүхдийнхээ эрүүл мэнд, хүмүүжил боловсролд анхаарч гэр бүлдээ хайр халамж тавьж, амьжиргаанд хэрэгтэй зүйлсийг мэдэрч гүйцээж байх чадалтай байх нь нэр төрийн асуудал хэмээн үздэг.

Сайн явах санааных, Санаж явбал бүтнэ гэдэг.
Элдэв сул үггүй, хэлье гэснээ бодолтой, шулуухан, шударга, товчхон хэлчихдэг, алсын хараатай, зориг тэнхээтэй, алив зүйлийг бусадтай ярилцахдаа дөвийлгөн хөөргөх, хэт тойруулж ярих, давслах, өөрийгөө хэт магтах, хов жив хөөцөлдөх, сүржигнэх, үглэх, хэрүүл хийх, бусдын хор шар малтах зэргийг цээрлэн хичээдэг чанар бол жинхэнэ Монгол эр хүний давуу тал юм.

Үр хүүхэд, гэр бүлийнхээ гишүүд болон бусдын жижиг алдаа дутагдлыг үл тоох уужуу тайван амгалан эрчүүд зөвхөн Монголд л байсан байна. Нойронд сэргэг байж ирээдүйн амьдралаа төлөвлөж чаддаг, цэвэр цэмцгэр, эрүүл мэнддээ анхааралтай, бусдад халамжтай нөмөр нөөлөгтэй, өөрийн зовлон уйтгар гунигаа бусдаас нууж аль болох бие даан хүндрэлээс гарах гарцыг олж шийдвэрлэх нь жинхэнэ Монгол эр хүний шилдэг шинж чанар юм.

Бусдын хов үг, зусар муу ятгалганд орохгүй, өөрийн үзэл санаа амьдралын чиг шугамдаа үнэнч байх нь жинхэнэ Монгол эр хүний сэтгэлзүйн дархлаа, эр хүний ноён нуруутай холбоотой.
  Ах захтай, өтгөс буурлыг хүндэлж үгийг нь сонсож, түүх соёл, удам угсаагаа мэдэрч цаг үетэйгээ шударгаар зохицож амьдарах чадвар бол Монгол эр хүний шинж өвөрмөц чанар билээ.
  Монгол эр хүн уул мэт сууж, тал мэт хэвтэж, салхи мэт явж, зөв хувцаслаж, нуруу цэх, хараа дээгүүр байж шударга ёс, зорилгынхоо төлөө уйгагүй зүтгэж хүрдэг нь зориг зүрх, хүч чадал, эрүүл бие өвөрмөц сэтгэлгээтэй шууд холбоотой.
  Эр хүн алдаж эрэг нурдаг гэдэг. Жинхэнэ Монгол эр хүн алдаа хийснээ мэдэрч ойлгосноос эхлэн засан залруулж, уучлалт гуйж, түүндээ таарсан шийтгэл хариуцлагыг үүрээд гарч чадах чадвартай байдгаараа онцгой.
  Жинхэнэ Монгол эр хүн нь хүний итгэл дааж, хүнийг сэтгэл санаагаар болон эдээр дэмжиж, тусалсан шиг тусладаг. Бусдаас тусламж авч хариу тус хүргэж чаддаг. Хүний үг сонсож чаддаг, хүлээцтэй даруу шинж нь түүхийн хуудсанд эгэл баатруудтайгаа мөнхөрч байна.
Аяганы хариу өдөртөө, Агтны хариу жилдээ…
  Жинхэнэ Монгол эр хүн бол хүн ялгаж харьцдаггүй, өөртөө итгэлтэй сэтгэл хангалуун байж чаддаг түүнийхээ төлөө тэмцэж зүтгэж чаддаг. Анд нөхдөө зөв таньж нөхөрлөсөн шиг нөхөрлөж чаддаг.
Анд нөхдөөрөө хүрээлүүлж бусдын хүндлэлийг олдог. Бусдыг өөлж гоочлохыг үзэн ядаж аль болох дэмжиж хамтарч их үйлийг нугалдаг.
Дэм дэмэндээ дээс эрчиндээ…
Монгол эрчүүд хүнтэй танилцахдаа бүтэн нэрээ хэлж хүнийг бүтэн нэрээр нь дууддаг уламжлал бий. Нэр хугарахаар яс хугар хэмээн нэрээ хичээдэг. Өөрийгөө дорд үзэх, өөртөө үл итгэх үзэлгүй байж бусдаас ирсэн доромжлол, өдөөн хатгалганд таарсан хариуг барьж чаддаг.
Хуурч мэхлэх, зусардаж зальдах, шалиглан завхайрах, байнгад архидан согтуурах, гүтгэн доромжлох, ихэрхэж баярхах, эрх мэдлээр далайлгах, эмэгтэй хүнд хүчийг үзүүлэх, айж урвах, хулгай дээрэм хийх, хүн муулах зэрэг нь адгийн эрийн шинж хэмээн Монгол эрчүүд цээрлэж байжээ.
Ноён урваач нохой шарваач. Эрийн муу эмд…
  Эрх чөлөө, ардчилал, хүний эрх, хүний онцлог шинж гэсэн сайхан үгнүүдээр халхавч хийж өөрсдийгөө өмөөрч дутагдалтайгаа эвлэрч байхаар одооноос зоригтой шударга байж өөрсдийгөө өөрчлөе Эрчүүдээ!
Одоо… эсвэл хэзээ ч Үгүй!!!

Эрүүл, Зоригтой, Тэвчээртэй, Чадалтай, Оюунлаг, Хүнлэг, эх оронч байхыг хичээж
Эзэн Чингис хаан, тулгар төр тусгаар тогтнол Монгол улс, Монгол үндэстнээрээ омогшиж амьдарцгаая Эрчүүдээ!
Монгол бүсгүйн хайрыг татсан хайрлахгүй байхын аргагүй, гэр бүл эх орон, улс үндэстэндээ хүндтэй Жинхэнэ Монгол эр хүн байх нь зөвхөн таниас л хамаарна!
Амжилт хүсье! Мөнх тэнгэр ивээх болтугай!

С.БАТАА

4. Телевизорын сурталчилгааны тухай
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Г.Бат-Эрдэнэ
5. Зарим бөөгийн байгууллагатай харьцах тухай
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Д.Пүрэвсүрэн
6. Монголын 3 сая дахь иргэн мэндэлсэнийг тохиолдуулан баяр хүргэх тухай
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун
7. Нэгдсэн тахилгад оролцох үзүүлэлтийг дүгнэх журмын тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
8. “Монгол туургатны төв нутгийг хамгаалах тухай” Мэдэгдэлийн төсөл
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

МБНЭ-ИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН БӨӨГИЙН ЗӨВЛӨЛИЙН ХУРАЛДААН
2015 оны 1 дүгээр сарын 30-ны өдөр хуралдлаа.
Хэлэлцсэн асуудлууд:
1. “Говь-Алтай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгээс зохион байгуулж байгаа ажлын тухай” мэдээлэл
Говь-Алтай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн
тэргүүн Д.Батдэлгэр
Аймаг хариуцсан Удирдах зөвлөлийн
гишүүн Б.Батжаргал
2. МБНЭ-ийн сайтын бодлого чиглэлийн тухай.
Ажилтан Д.Төмөрөө
3. Морин жилийн төөрөгийн тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
4. Телевизорын сурталчилгааны тухай
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Г.Бат-Эрдэнэ
5. Зарим бөөгийн байгууллагатай харьцах тухай
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Д.Пүрэвсүрэн
6. Монголын 3 сая дахь иргэн мэндэлсэнийг тохиолдуулан баяр хүргэх тухай
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун
7. Нэгдсэн тахилгад оролцох үзүүлэлтийг дүгнэх журмын тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
8. “Монгол туургатны төв нутгийг хамгаалах тухай” Мэдэгдэлийн төсөл
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Монгол төр, төрийн түвшинд Мөнх тэнгэрээ шүтэж, дээдэлж эхэлсэний 2223 жил, Монголд бөөгийн анхны байгууллага байгуулагдсаны 20 жил, Монголын бөө нар нэгдсэний 3 жилийн ой тохиож буй 2015 он баярлууштай, өлзий дэмбэрэлтэй үйл явдлаар эхэлж байгаад бэлэгшээж байна.
Монгол үндэсний үзэл чөлөөтэй дэлгэрч, Монголоороо бахархагчид олонхи болов. Даяаршлын эрин зуунд Монголыг монголоор нь авч үлдэх түүхэн хариуцлага бидэнд тулж иржээ. Энэ хариуцлага бол дээд өвөг, өвөг дээдсээс уламжлан бидэнд үлдээсэн онгон сайхан байгалаа хамгаалах, газар, түүний хөрсөн доор өнөөг хүртэл хадгалж хамгаалж ирсэн асар их баялгаа өмгөөлөх, зөв зохистой хэрэглэх, харийнханы олон зуун жил доромжлон гутаасан Мөнх тэнгэрийн үзлээ эргээд сэргээх явдал билээ.

Монгол туургатны төв нутагт гал голомтоо сахин суугаа хөх толбот Монголчуудын тоо гурван саяд хүрч байгаа ч Дэлхийн Монгол туургатнууд олон арван саяар тоологдоно. Тэдний нутгаа гэх сэтгэл хэмжээ хязгааргүй билээ.
Мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс биднийг ивээх болтугай.

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн зөвлөл

Өмнөөс хийж улам залхууралд сургах биш, өөрсдөө хөдөлмөрлөж хүнсээ хангах арга ажиллагаанд тусаллаа.
Бид тэнгэрийн үйлээ хийхийн зэрэгцээ улс орныхоо хөгжил дэвшилд биечлэн оролцдогоороо лам, пастераас давуу үйл бүтээдэг.
Говь-Алтайн төв орох замдаа алт ухагчдын булаагүй орхисон олон нүхтэй таарсан байна. Ийм нүхэнд хүн, мал осолдох нөхцөл байдал үүссэнийг орон нутагт анхааруулж байна.
Бурхан багшийн их дүйчин өдөр Гандантэгчэнлин хийдийн лам нар гандан эргэн тойрон орших айлуудын хашаанд, “Дашчойлон хийд”, Есүсын Христийн хожмын үеийн гэгээнтнүүд сүмийнхэн төв талбайн орчинд газрыг цэвэрлэж хот тохижилтын ажлыг хөнгөвчилжээ.

Буцах замд элчийн морь бусгаж туйлахад эргээд харвал хар морьтой хэнгэргээ элгэндээ тэвэрсэн, орвоо сунган барьсан бөө давхин өнгөрөв. Дээр нь ч хэнгэрэг тас хийж, салхи шиг л алга болов. Тэр элч мөргөлчид дээр ирэхэд “За юу болов” гэж асуухад “Судгийн хайрханыг тахиулаад ирлээ” гэв.

Тэр мөчид харуулын занги гурван настай хүүгээ дагуулан Хонгогчин гэдэг газар айлд архидаж байтал нохой боргон хуцаж, их дуу чимээ гарав. Гэрийн эзэгтэй гарч хараад:
“Уяан дээр янзын аймшигтай юм ирсэн байна” гэв. Харуулын занги тэвдэж гараад мориныхоо цулбуурыг хутгаараа тас огтолж хүүгээ дүүрээд гэрийн зүг зугтан давхив. Харуулын занги Хулагчин уруудаж явтал, Амаажий удганы аянгын тэг татсан боловч занги гэрийнхээ гадаа хүрчээ. Занги мориноосоо буун гэрийн зүг гүйх зуур зангийг аянга ниргэж хүү аврагдсан бав.

Маргааш нь мөргөлчид Бэлтэс голыг гаталж аян замдаа шуударсан гэлцдэг.

Тэнд Монгол бөө шүтлэгээ авч яваа одоо 100 настай Монгол бөөгийн их удган Авид, 90 настай Монгол бөөгийн их зайран А.Бат, Оросвой, ид насандаа монгол бөөг авч яваа Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Д.Одонхүү, Б.Баяраа (моко), Төмжий (Нэргүй), Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, Болд (Улаан уулын), Сонинжаргал (Завханы), та нарын үеийн боловч, өөрийгөө товойлгох гэж орилж чаралж, оодроод байдаггүй залуу удган, зайран Б.Нанжаа, Ш.Нямдорж, Б.Нарангэрэл, А.Оюунсувд, Я.Мөнгөнсувд гээд хэдэн арваар тоологдох залуу улаач нар байж л байна.
Тэдний “сөнөөсөй” гэж хараагаад яахнав дээ. Адилхан улаач нар. Тэгээд та нарын хэлснээр болчихдог ч юм биш. Ийм юм бичсэнээрээ та нарын нэр хүнд л унана.
МБНЭ-ийг СӨНӨӨСӨЙ хэмээн мөрөөдөх ямар их хүсэл тачаал, шунал вэ. Даана ч улам бүр бэхжээд байх юм даа-МБНЭ.