Author: admin_shaman

Тамганы дардас бичмэл үсэг учир зарим хэсэгтээ гаргац муутай. Ийм учраас судалгааны олон хувилбар дэвшигдсэн. Энэ бол сайн үзүүлэлт. Судалгаа эрчимжсэний илэрхийлэл. Яг энэ хүний судалгаа тамганы утгазүйг эцэслэн тайлжээ гэж итгэж болох хувилбар гарч ирээгүй байна. Тиймээс тайлагчид ажлаа үргэлжлүүлнэ. Тийм хүний нэг нь би өөрөө. Тайлагдахгүй байгаа каллиграфи нь бидний “булха” гэж уншиж дассан үг юм. Ардаа эвэр залгасан шүдийг монгол бичигт “Л” үсэг хэмээнэ.”Л” үсэгний дараа хэдэн ширхэг шүд байгаагаас хамаарч ямар үг болохыг нь зөвөөр тогтоох ёстой буюу. Хоёр шүд байвал болан(болон), гурван шүд байвал болха, дөрвөн шүд байвал болган (болгон) гэж уншиж болно. “БО” гэсэн үеийг холбосон сэнж дээр “Л” үсэгний эврийг зоожээ. (признак Кузьма). Байх ёсгүй хаа хамаагүй газар юм.Орос дархан Кузьма, Гүег хаганы тамга, сэнтийг хийснээ надад үзүүлсэн гэж Плано де Карпини бичсэн байдаг. Яг үүнтэй холбож болмоор сэжим тамганы бичээсээс олов. Шүдний ард залгах ёстой эврийг дээш нь өргөж нум руу зоож бичжээ. Зөв бичих каллиграфийн дүрэм энд ноцтой зөрчигдөж. Бичиг үсэг мэдэхгүй хүний гаргаж болох алдаа билээ. Гадаад хүн учраас өршөөгдсөн байх. Энэ хас тамгыг дарсан захидлыг Плано Карпини ромын пап ламд их Монгол улсаас авчирч өгсөн. Тамганы дардасны жинхэнэ утгазүйг Кузьма болон Карпини яг үнэн зевөөр мэдсэн байх албагүй. Баримжаа маягаар тэдэнд хэлмэрчилж өгчээ. Эсвэл орчуулагчийн чадвар нь ийм түвшинд байж. Их хаган Гүегт зориулагдсан хас тамгыг орос дархан Кузьма хийсэн нь нотлогдвол түүнээс өмнөх их хаадууд тэдэнд хэлмэрчилж егчээ. Эсвэл орчуулагчийн чадвар нь ийм түвшинд байж. Их хаган Гүегт зориулагдсан хас тамгыг орос дархан Кузьма хийсэн нь нотлогдвол түүнээс емнөх их хаадууд өөр өөрийн цолтой тусдаа хийгдсэн тамгатай байж гэсэн гаргалгад хүргэнэ. Далай хан бол Чингисийн титул биш болж таарна. Ижилхэн цолтой байсан бол шинээр хас тамга хийлгэх шаардлага гарахгүй. Нэг тамгаа дамжуулж хэрэглэнэ. 1289 ба 1290 онуудад ромын пап лам IV Николас, францын хаган гоо Филиппэд Монгол бичгээр хүргэсэн Аргуны захидалд “ил-хан” гэсэн бичвэр хоёронтоо гардаг. Худам Монгол бичгээр далдын эсрэг утга илийг “илэ” гэж бичнэ. Буга согооны төлийг “или” хэмээнэ.
Ил-хан гэдэгтэй ижилхэн ардаа эгшиггүй “ил” гэх үг Монгол бичгийн тользүйн тайлбарт алга. Аргуны захидал дээрх ил-ханы “ил”, он сарын “жил” гэсэн бичвэр хоорондоо ихэд төстэй зурлагтай байгааг анзаарав. Хас тамганы “эл булха”-г “жил болган” гэж уншиж болох нэгэн шинэ хувилбар гэнэт зурсхийн орж ирэв.”Сударын чуулган”-ы орос орчуулгад жил гэдэг үг гарч ирэх болгонд “ил” гэж буулгасан байдаг нь сонин. Ингээд хас тамганы “булха” гэж буруу уншигдсан каллиграфыг шинээр эцэслэн тайлсан хувилбараа хүргэе. Менх Тэнгэрийн Хүчүүнд Их Монгол Улсын Далай-эн Ханы Зарлиг эв эе болон-болгон иргэнд хүрвээс бөширтүгэй, аюутугай гэж буулгав.

Хас зүйч М.Энхпүрэв

Хэнгэрэг-Монгол харын бөөгийн хэнгэрэг нь онгод тэнгэрүүдийн унаа, бөө нараас дайсныхаа эсрэг холбого /хонхинуур/ гүйлгэдэг суурь, онгод тэнгэрүүдийг баясгаж уяруулах, хөгжмийн зэвсэг, бөө сүсэгтэн олны хүсэлтийг онгод тэнгэрт уламжилж, тэднээс хариу авах /мэргэ төлгийн/ хэрэгсэл, бөө онгодын харилцаанд туслах багаж зэвсгийн үүргийг гүйцэтгэдэг зүйл. Хэнгэрэг нь хэлбэр дүрсийн хувьд янз бүр байдаг.

Дугуй хэнгэрэг-Дугуй дүрсийг бэлгэдэн монгол бөөгийн хэнгэрэгийн дүрс бас дугуй байжээ. Бөө нарын үздэгээр хэнгэрэг нь онгодын унаа бөгөөд дугуй хэнгэрэгээ унаад /дотор нь суугаад/ онгод тэнгэрүүд хорвоо ертөнцөөр чөлөөтэй зорчдог юм гэдэг.

Найман талтай хэнгэрэг-Монгол шарын бөө нарт дугуй биш найман талтай хэнгэрэг байх явдал ХХ зууны эхэн үед Даяндээрхийн наянтай бөө нарт байсан мэдээ бий.

Тал хэнгэрэг-Монгол хэнгэрэг янз бүрийн дүрстэй байдаг ч заавал нэг талдаа бүрээстэй нөгөө талдаа бүрээсгүй байдаг байдлаараа бурхны шашны хэнгэрэгээс эрс ялгаатай. Ийнхүү нэг талдаа бүрээстэй байдаг учраас монгол түмний дунд “тал хэнгэрэг” гэсэн нэр томъёо буй болжээ. Бөөгийн хэнгэрэг чухам юуны учир өрөөсөн талдаа бүрээстэй байдаг юм бэ гэдгийг бөөгийн шүтлэгийн үүднээс тайлбарлахдаа хэнгэрэг бол онгодын унаа хүлэг. Онгод нь хэнгэрэгийн дотор талд байрлаж явдаг юм гэсэн ойлголт байдаг. Энэ ойлголтыг баталж буй зүйл нь хэнгэрэгийн хүрээ модыг анх бэлтгэхдээ уг модны наран талыг хэнгэрэгийн дотор тал руу харуулан үйлддэг нь онгодыг дулаан орчинд байлгах гэсэн утга санааны илрэл гэдэг.

Гурвалжин хэнгэрэг-Харын зүгийн хартай онгодууд, түүгээрээ хараал хийдэг бөө нар XIX зууны эцэс ХХ зууны эхэн үед /адил хажуут/ гурвалжин дүрсийн хэнгэрэгтэй байжээ. Гурвалжин хэнгэрэгийг чонын арьс юмуу баавгайн ширээр бүрдэг бөгөөд энэ нь хартай онгодууд хараал хийж явахдаа чоно баавгай хөлөглөн явдаг юм гэсэн утга санааг илэрхийлдэг байв.

Хэнгэрэг бүрэх зан үйл-Багш бөөгийн заана товлосон өдөр хэнгэрэг бүрэх ажлыг багшийн заавраар гүйцэтгэж, усанд дэвтсэн ширний идээ матаж бэлтгэсэн хүрээ модоо тавьж, ширний захыг хэнгэрэгийн хүрээ модны дотор тал руу давуулан бугын суран үдээсээр хуниж оёно. Ийнхүү оёх үед тэнд хамт байгаагүй хүн цаашид хэнгэрэг амилж сургах, бөөгийн зам заах үйл ажиллагаанд оролцох ёсгүй. Ийм учраас дээрх зан үйлүүдэд оролцвол зохих хүмүүс хэнгэрэг бүрж байх үед заавал тэнд цуг байх ёстой. Бөөгийн зам заах зан үйл үйлдэж байгаа гал голомт хэнгэрэг бүрэх, оёх дээрх бүх ажил үйлст оролцож буй /зохих болзлын дагуу/ хүмүүсээс бусдыг 10-14 хоног хөл хорих ёстой.

Ер нь туг сүлд шүтэх нь гагцхүү монголчуудын хэрэг бус Европ азийн нутагт аж төрж байсан нийт нүүдэлчдийн дунд нэн элбэг байсан шүтээн юм. Энэ нь уламжлал болон дэлхийн улс бүхэн өөрийн үндэсний уламжлалыг харуулсан туг сүлдээ мандуулсаар байгаа билээ.

Чингис хаан монгол туургатныг нэгтгэн Их Монгол улсаа байгуулсны дараа төрийн Есөн хөлт Цагаан туг, Дөрвөн хөлт Хар тугаа бүтээн залсан агаад Цагаан туг нь төрийн сүр хүч, цог золбоо, энх амгаланг бэлгэдэн мандаж байдаг бол Хар сүлд нь цэргийн сүр хүч, ялалт амжилтыг илэрхийлэн дөрвөн зүгийн дайсныг даран сөнөөхийн бэлгэдэл болж байжээ.

Чингис хаан Дөрвөн хөлт Хар сүлдээ бүтээн залснаас хойш дайсан бүгдээ даран сөнөөж, ялалт амжилт нь ихэд бадарсан гэдэг. Иймээс ч монголчууд Хар сүлдийг машид эрхэмлэн дээдлэх болсон юм. Монгол цэргийн жанжид байлдаанд орохын өмнө цэргийн тугаа тахидаг уламжлалтай байжээ. Энэ тухай МНТ-ны 106, 193 дугаар зүйлд дурджээ. Туг тахих нь монгол цэргийн хамгийн том зан үйлийн нэг бөгөөд маш нарийн дэг ёс, гүн гүнзгий утга агуулгатай юм.

Дундад зууны үеийн Монголын байлдан дагуулалыг судалсан өрнөд Европынхон монгол цэргийн шүтээн болсон хар сүлдийг их сонирхдог юм. Энэ тухай үеэс үе дамжин өнөөг хүртэл ярьсаар байгаа. Тэр сүлд эх оронч уриа дуудлагын ердийн билэг тэмдэг байсан уу? Эсхүл шашин мөргөлийн учир холбогдолтой юу гэдэг асуудал байдаг. Чингис хааны алдарт тугийг сарлагийн сүүлээр хийдэг байсан гэж үргэлж бичдэг Өрнө зүгт ихэд түгсэн домог оргүй ташаа зүйл, харин азарганы хөхөл дэлээр хийдэг байж “Их Монголын эзэнт улс”-ын үеэс монголд үндэстний ухамсар, шашины ухамсар харилцан хутгалдаж байсан болохоор эх орончийн бэлгэ тэмдэг мөн л шашины бэлгэ тэмдэг болдог байжээ.

Чингээд Монголд газар сайгүй дэлгэрсэн мухар сүсгийг ерөнхийд нь шашин гэх нь бий. Тийм сүсэг бишрэлийн үүднээс, хүнийг салахгүй дагадаг өвөг дээдсийн цагаан сүлд дайсантай тулалдахад монгол цэргийг ивээж ялуулдаг хар сүлд гэдэг өршөөн тэтгэгч хоёр сахиус хүн бүрт оршдог гэнэ. Чингис хаан айван тайван үеэс чачир өргөөнийхөө орой дээр цагаан тугаа залж, хэрэвзээ дайн тулаан болох гэж буй бол хар тугаа залахад хэзээ мөдгүй дайн тулаан болох нь гэдгийг хүн болгон мэддэг байжээ.

Адууны хөхөл дэлээр үйлдсэн дайн энхийн бэлгэ тэмдэг, үндэсний туг сүлдийн мөн тийм хийц маяг нь цагаан хар хоёр адууг хүч чадлын жинхэнэ хэрэгсэл гэж үздэг тэр үеийн итгэл үнэмшилтэй яв цав зохицжээ.
Хараат ихт тугаа тахиж
Хар бухын арьсаар бүрсэн
Харгих дуут хэнгэрэгээ дэлдэж
Үзэмжит сайхан тугаа тахиж

Үхрийн арьсан хэнгэрэгээ дэлдэж хэмээн бөөгийн дуудлагыг дуудан туг сүлдээ тахьдаг байна.

Эртний бөөгийн ёсоор яс баригч бөөгийн онгон бүргэдийн эсгий дүрс байжээ. Бөөгийн хувцас хэрэглэл дотор онгон дүрс олонтой байдгийн нэг нь аварга эр эм могойн дүрс юм. Могойг лус савдгаас онгон тэнгэрт нөхцүүлэхээр илгээсэн илч төлөөлөгч гэж үздэг учир бөө нар амьд хонины зоос нурууны ноосыг томж хөх улаан өнгийн даавуугаар бүрж могойн толгой нүд, ам, сүүл зэргийг нь урлан бүтээж хаддаг.

Монгол нутагт байдаг түүхийн нэн өвөрмөц дурсгал болох хадны сүг зураг нь Ховдын Манханы Хойд цэнхэр, Өмнөговийн Гурвансайхан хайрханы Хавцгайт, Дундговийн Өлзийтийн Дэл хөнжилийн уул, Өвөрхангайн Богдын тэгш уул, Хужиртын хавцал, Говь-Алтайн Халиуны цагаан гол, Бигэрийн бичигт, Архангайн чулуутын хадны орд, Өвөрмонголын Улаан цав зэрэг газар дахь сүг зургууд онго шүтээний олон бэлгэ тэмдэг дурсгалыг хадгалж байна.

Эртний бөөгийн чулуун онго нь уламжлагдан хөгжсөөр эртний хаад ноёд баатар эрсийн чулуун хөшөө дурсгал болон үлджээ. Чухамхүү бөөгийн энэ эд өлгийн олон тооны түүх дурсгалууд нь нүүдэлчдийн урлахуйн ухааны таван мэдрэл сэтгэхүйн хүчээр бүтээгдсэн урлагийн олон төрлийн дурсгалуудын бодит гэрч болж байдаг. Онгоныг эрт оршуулан байрлуулахаас гадна уул усанд нь оршуулан байрлуулдаг ёс байдаг.

Бөөгийн хэнгэрэг дээрх могойн дүргслэл хүй мод, буга согооны дүрс нь мөн л онгоны оршин буйн дүр юм. Эдгээрээс Нанайн удгануудыг есөн могойн дүрст үндэстэй могойн чуулга хэлбэртэйгээр урласан байна. Монголд ирсэн өрнийн элч тагнан танадагчдийн бичсэнээр бол хаад ноёдын талийгаачдын онго зарим үед 200 хүртэл тэргэн дээр тээгдсэн байжээ.

Эртний нүүдэлчид талийгаачаа хатааж занданшуулан хадгалж авч явдаг байсныг өөрчилж онго болгон авч явдаг уламжлал тогтжээ. Хүннүгийн ширмэл ширдэгний захаар барьцалдсан амьдтын дунд гол есөн хүй мод буюу удган мод дүрслэгджээ. Удган мод буюу сүлд мод, хүй мод зэрэг нь онгодын оршин байх бас нэгэн орон болж байдаг. Онгод онгоны оршин байх нэг орон нь овоо юм. Овоо тахилга нь онгоны орон шүтээн үүсэлтэй.

Монголчуудын нэн эрт үеийн төрийн шүтлэгийг сайтар ухаарахын тулд нүүдэлчдийн ертөнцийг үзэх гүн ухаантай заавал холбон үзэх шаардлагатай. Хүн төрөлхтөнд түгээмэл байдаг хосолмол бүтцийн зарчмаар бүх зүйл, бүхий л үйл ажиллагаа, байгууламж бүхэн ийм хосмолжин үүсэлтэй. Төр бол бас л тодорхой хийгээд хийсвэр хоёр талтай, бие мод хийгээд сүнс сүлдтэй байдаг хэмээн үздэг. Өөрөөр хэлбэл, төр хэмээх хүмүүний үйл ажиллагаа, нийгмийн байгууламж бол угтаа мөн л хүн сүнстэй, уул эзэн, онгон, сахиус, сүлдтэй байдаг шиг тийм мөн чанартай, арга зарчимтай зүйл ажээ. Энэ нь чухамдаа монголчууд яагаад үе үе “Төрийн сүлдээ” нэрлэн дууддагийн учир утга байж болзошгүй. “Төрийн сүлд” гэдэг нэрийдэл, нэр томъёо наад зах нь өөр хоорондоо ялгаатай боловч нягт холбоотой гурван ойлголтыг багтааж байна. Анхных нь XIII зууны түүхэн сурвалж “Монголын Нууц Товчоон”-д дурдсан Чингис хааны Эзэнт гүрний туг сүлд болох морины дэлээр хөхөл хийж бүтээсэн есөн хөлт цагаан туг, дөрвөн хөлт хар сүлд хоёр, дараагийнх нь ойр үед хэрэглэж эхэлсэн төрийн сүлд тэмдэг, сүүлийнх нь жирийн ард иргэдээс тайлан тайлбарлан ёсгүй төрийн зүгээс эрхшээсэн оюун санааны аугаа хүчин эдгээр гурав болой. Эндээс цагаан, хар туг-сүлд гэж чухам юун болохыг авч үзье.

Окуневын археологийн соёлоос эхтэй Алтын Арчолын (Аугаа эхийн хүү – Улуг Хуртуях Инэ) чулуун хөшөө энд байдаг. Тэр онцлогыг сонгож хакасын бөө нар тахилга хийж, хаврын баяраа тэмдэглэжээ.
Алтын Арчолын чулуун хөшөөг Хакасуудын хувьд тахин шүтэх, бөө мөргөлөө эргэн сэргэхэд энэ нь чухал ач холбогдолтой юм.
1954 онд Хакассын Бүгд найрамдах улс судлалын музейн захирал Аскиз дүүргээс чулуун хөшөөг музейн үзмэрт авчирч байрлуулав. Гэсэн хэдий ч Хакас эмэгтэйчүүд хүртэл Чулуун эмээгийн өмнө мөргөж, уруулыг нь цөцгийгээр тослож, эрүүл мэнд, хүүхэд төрүүлэхийг хүсч музейд ирдэг байв. Музейн ажилтнууд зан үйлд саад болоогүй, харин ч эсрэгээрээ тэр үед танхимд өөр зочин байлгахгүйг хичээдэг байжээ.
Хакассын овгуудаас олон жилийн турш Хуртуях тасыг анхных нь байранд нь буцааж өгөхийг музейн ажилчдаас хүссэн олон тооны хүсэлт эерэг үр дүнд хүрээгүй. Хакасийн ахмадын зөвлөл бүгд найрамдах улсын засгийн газрын дарга Алексей Лебед хандсанаас хойш л энэ асуудал газар авчээ. Бүгд найрамдах улсын засгийн газрын түвшинд соёлын дурсгалт газрыг анхны байранд нь буцааж өгөх шийдвэр гаргасан. Дүүргийн депутатуудын зөвлөлийн шийдвэрээр Аскиз дүүрэгт байрлах задгай музей байгуулах зорилгоор 50, 70 метр хэмжээтэй газар олгосон байна.

Сансар судлалын төвд амьдрагчдын хотхон, сансарын нисэгчдийн бэлтгэл хийдэг газруудыг үзэж билээ. Тэр үедээ энэ бол ховорхон олдох завшаан байжээ. Хаалттай хотхонд тэр үед цөөхөн хэдэн зураг авахуулах боломж гарчээ.
Ингэж явахдаа анх удаа нууцын зэрэглэлтэй нэгэн танхимаар орсон юм. Тэр нь компьютерийн танхим байж билээ. Би тэгэхэд анх удаа компьютерийн ард сууж үзсэн бөгөөд түүнийгээ зурганд мөнхөлж авч үлджээ. Одоо бодоход тэр үеээс компьютер хэмээх хэрэглээ нууц байдлаас гарч нийтийн хэрэглээ болж эхэлсэн үеийн эхлэл байжээ.
ОХУ-ын Калуга мужид очсон юм. Тэнд сансар судлалын эцэг гэж нэрлэгддэг Циолковскийн гэр музейг үзэж, түүнээс холгүй орших дэлхийд гэж тооцогддог сансар судлалын музейг үзсэн билээ. Ингэж явахдаа тэр болгон хүнд олдоод байдаггүй, хүн төрлөхтний сансар судлалын түүхийн нэг жимээр аялж явсан байдаг.
Энэ мужид байдаг Обменьск хотод тэр үедээ дэлхийд цөөхөнд тооцогддог хамгийн гүнд байрладаг судалгааны төвийн тухай танилцуулж билээ.
Би цэргийн хүний хувьд Монголын ард түмний сайн танил, Халх голын дайны байлдааны ажилагааг удирдсан, Цэргийн нэрт жанжин маршал, ЗХУ-ын дөрвөн удаагийн баатар, Г.К.Жуковын төрсөн гэр музейгээр орох санал өгч, аялах маршрут ялимгүй хазайгаад их жанжины төрсөн гэр музейд очсон юм. Цэргийн бид чинь нэрт жанжины дурдатгалыг олон дахин уншиж, бараг цээжилсэн шахуу байдаг байжээ.
Би тэр үед дурдатгалыг нь олон дахин уншсан болоод тэрүү ЗХУ-д маршал Г.К. Жуковын гэр музейг их л сүрлэгээр төсөөлж явдаг байсан. Гэтэл газар дээрээ манай эндэхээс ч жижиг элдэв чимэггүй ганц байшин байж билээ. Түүнээс хойш дахин очих боломж олдоогүй. Хожим улаан талбайн дэргэд их жанжины хөшөөнд дурсгалын зурагаа авахуулсан.
Сансар судлалын талаар өвөрмөц музейтэй орон бол БНАСАУ билээ. Тэр нь Пхеньян хотын Шинжлэх ухааны ордоны сансар судлалын музей юм. Дугуй бөмбөгөр дээвэртэй музейн хамгийн дээд давхарын танхимд ороход од, гарагийн байршил тэнгэрт түгэж, хаана ямар гараг, эрхэс байдаг тухай бодит байдлаар харуулсан байдаг. Тэгээд хүн төрлөхтөн сансар огторгуйг хэрхэн эзэмшиж байгаа тухай түүхийн кино дурсамж гарч, БНАСАУ сансар судлал хэрхэн хөгжсөн, эх нутгаасаа сансрын хөлөг хэрхэн хөөрч, гараг ертөнцөд дүүлэн одсоныг үзүүлдэг.
2007 онд БНАСАУ-д хийсэн аялалын тэмдэглэлд “Сансрын техникийн ололт амжилтын тухай үзэсгэлэнгийн танхим руу цахилгаан шатаар очно. Сансрын хиймэл дагуулын түүхтэй танилцаад төв хэсэгт байрлах суудалд сууна. Танхимд гэрэл унтарч тэнгэрт одод түгэв. Дэлгэц дээр солонгосын пуужин үзэгдэж, хөдөлгүүр асан пуужин хөөрөх агаад тэнгэрт дүүлэн сансар огторгуйд харван орж, хиймэл дагуул болон оддын дунд шингэнэ. Тэнгэрт байгаа гариг, оддын байрлал онцлагыг тусгасан энэ үзвэр нь нэн сонирхолтой байлаа. Энэ бол миний хувьд Оросын Москва, Калуга хотод байрладаг сансар судлалын музейн дараа үзэж байгаа сансрын тухай гуравдах музей, үзэсгэлэн байлаа. Музейд одод гариг эрхэсийн талаар тодорхой мэдээлэлийг нүдээр харах боломжтой юм.” гэж бичжээ.
Санамсаргүй гэж хэлж болохоор тохиолдол юм, дэлхийд сансар судлалын талаар гурван улсад том музей байдаг гэсэн, түүний хоёрыг нь үзэв. Одоо АНУ-д байдаг музей үлдлээдээ гэж бодож билээ.

Монголын бүх хаадын “Алтан ургийн бичиг”, Монголын нууц товчоонд бичсэнээр “Чингис хааны өвөг эцэг тэнгис далай гаталж ирсэн…” гэж өгүүлсэн байдаг ба энэхүү тэнгис далай гэдэг нь Байгаль нуур юм хэмээн олонх эрдэмтэд тэмдэглэдэг. “Сибирийн цэнхэр нүд” хэмээн өргөмжлөгдсөн тус нуур нь ОХУ-ын Эрхүү муж ба Буриад улсын нутаг дэвсгэрийн дунд сунаж тогтсон.
Бидний өвөг дээдэс аргагүйн эрхэнд 1687 онд Байгаль нуурыг оросуудад алдсан юм. – Дэлхийн хамгийн цэнгэг болоод 1637 м хүрэх хамгийн гүн нуур. – Өргөн нь 79 км, урт нь 636 км. – Талбайн хэмжээгээр Бельги улсын газар нутагтай тэнцэнэ. – Эргийн нийт урт нь 2000 км – Цэнгэг усныхаа багтаамжаар дэлхийд нэгдүгээрт бичигддэг. – Дэлхийн хүн амыг 40 жилийн турш ундаалах нөөцтэй. – 336 гол мөрөн цутгадагийн хамгийн том нь Сэлэнгэ мөрөн. – Ганцхан Ангар мөрөн эх авч гадагш урсдаг. – 1996 онд ЮНЕСКО-гийн “Дэлхийн өв”-д бүртгэгдсэн. – Нийт 22 аралтай, хамгийн том арал нь 72 км урт Ольхон арал. – Байгаль нууранд 1200 зүйлийн амьтан бүртгэгдсэн. – 1600 гаруй зүйлийн ургамал бүртгэгдсэн. – Зөвхөн Байгаль нуурт л байдаг амьтад бий. Тухайлбал, Байгалийн нерпа хэмээх нэг зүйл далайн хав,

Голомянка хэмээх гадуураа хайрсгүй, дотор эрхтнүүд нь нэвт гэрэлтэж харагддаг загас, аманд оронгуут хайлдаг Байгалийн омуль загас гэх мэт байжээ.
Эх сурвалж: Буян Чой
“ГЕОПОЛИТИК” гэдэг ойлголтыг та бүгд мэдэх байлгүйдээ. “Газар зүйн улс төрийн бодлого” гэж. Тэгэхлээр 17-р зуунд Оросын геополитикийн бодлого ХҮЧЭЭ АВААД эхлэжээ. Түүнийг тэгээд 1-р Пётр хаан, Екатерина хатан хаан, Елизавета хатан хаан гээд үргэлжлүүлээд ХӨГЖҮҮЛЭ-Э-Э-Э-Э-Д л байсан. Үр дүнд нь Орос улс Алс Дорнодруу гарах ГАРЦТАЙ болсон. Гэтэл монголчууд тэгэж бодлого хэрэгжүүлж ЧАДСАН УУ? 18,19-р зуунд Монгол доройтож, хоцрогдож, хүн ам нь цөөрч тусгаар тогтнолоо АЛДАЖ Манж улсын нэг хэсэг болсон. Ийм байхад чинь аль НЭГДМЭЛ, ДАЙЧИН, ХҮЧТЭЙ улс нь геополитикийн бодлогоор нутаг дэвсгэр олж авдаг юм. Өнгөрсөн борооны хойноос хоосон гаслах УТГАГҮЙ юм.

Энэ нь ихэнх хүмүүс үрчлээгээ хэрхэн мэс засалгүйгээр арилгах аргыг мэдэхгүй тулд мэс заслын аргаар үрчлээнээсээ салж байна гэж гоо сайхны мэс засалчид үзжээ.
Нүүрний гоо сайхны мэс заслын эмч Доктор Жулиан Де Силва хүмүүсийн амьдралын буруу хэвшил дадал нь тэдний царайг хөгширөлтөнд хүргэж байна гэжээ.
Тэрээр хэлэхдээ хөгширөлтөнд гол нөлөөлөх хүчин зүйлс бол эрүүл бус хооллолт мөн хөдөлгөөний дутагдал болон тамхи ихээр татсанаар арван насаар илүү хөгширч байна гэж хэлжээ.
Мөн нүүрний үрчлээнд нөлөөлж байгаа гол зүйл бол нарны туяа нүүрний арьсыг үрчлээтүүлж байна иймээс өдөр тутамдаа нарны тос хэрэглэж байхыг зөвлөлөө.
Гоо сайхны мэс заслын эмч Доктор Жулиан Де Силва нүүрний арьсыг үрчлээтүүлж байгаа гол хүчин зүйлсийг жагсаан бичжээ.
Үүнд:
1. Чихэр

2. Согтууруулах ундаа

3. Нойгүйдэл

4. Хэт олон төрлийн гоо сайхны бүтээгдэхүүн хэрэглэх

5. Нарны хэт туяа

6.Тамхи таталт

7. Хөдөлгөөний дутагдал

Эдгээр долоон хүчин зүйл нүүрний арьсыг үрчлээтүүлж байгаа учир дээрх 7 зүйлсийг аль болох хэрэглэхгүй байхыг зөвлөж байна.
Г.Нараа

Гэхдээ зэвсэг муутай, хагас өлсгөлөн Хятадын армийн өмнөөс хэн ч босоогүй. Далдын хүчтэй лам нар болон бусад хүн яагаад эсэргүүцээгүй юм бол? 1959 онд Төвөдийн хүн амын гурваны нэг нь боол, бас гурваны нэг нь хамжлага ард байсан. Хамжлага ардууд боолоос ялгаатай нь тэд татвар төлдөг. Боол бол эзнийхээ өмч. Түүнийг мал шиг зарж, өлсгөн доромжилж, тарчлааж болно.
Үнэндээ Төвөд нь төвөдүүдийнх биш, лам нарын мэдэлд байсан. Сүм бүр тусгай отрядтой. Тэд дайчид биш, залхаан цээрлүүлэгчид бөгөөд сүмийн газар нутаг дээр хамжлага, албатуудыг номхон хүлцэнгүй байлгах үүрэгтэй. Иймээс л тэд хятадуудын эсрэг босоогүй. Тэр үед Төвөд татвартаа баригдсан байв. Бусдын газар дээр хоногловол мөнгө нэхнэ, өгөхгүй бол гар, хөлийг тайрна. Өрөөсөн гартай боол эзэнд хэрэггүй тул бас нөгөө гарыг тайрах жишээтэй.
1920-иод онд Төвөдийн шашны тэргүүн Далай лам хөршүүдтэйгээ дайтах мөнгө олохын тулд чихний татвар санаачилжээ. Чихтэйгээ үлдэхийг хүсвэл мөнгөө өг, үгүй бол чихээ тайруул. Иймээс Төвөдийн лам нар тайрч хатаасан гар, савар, хөлийн тавхайг зүүх дуртай байжээ. Зарим нь хүний хатаасан арьс, ясыг хэдэн давхар бүсэлдэг байв. 1920-иод онд Төвөд дэх Английн худалдааны төлөөлөгч байсан Д.Макдональд «Төвөдөд цаазаар авах хүнийг арьсан уутанд хийгээд гол руу шиддэг. Таван минутын дараа живж үхнэ. Дараа нь хүүрийг гаргаж, мөчлөөд ус руу чулууддаг. Эндхийн шийтгэл маш харгис. Гар хөл хугалах, халуун тос ба усыг нүд рүү хийж сохлох, хэл сугалах гэх мэт» хэмээн өгүүлжээ.
Алдарт сэтгүүлч В.Очинников 1950-иад онд Төвөдөд очсон талаараа «Улаан малгайт сектийнхэн залуу лам нарыг телепат харилцаанд маш харгис аргаар сургадаг. Шинэ сүм дуган барих үед өсвөр насны ламаар тахидаг. Түүнийг самадхид оруулаад, шууд л чулуун хавтангуудаа дээр нь тавьж, барилгаа барина. Хожим ламын хүүрээс цацраг ялгарч, телепат хийхэд тусалдаг гэнэ. Би 1990 онд Лхас хотод Төвөдийн их сургуулийн шашны профессортой уулзсан. Тэр багадаа Гандан хийдэд шавилан сууж байжээ. Сүм тахихаар түүнийг сонгосон ч багш нь өрөвдөөд оргуулсан гэсэн» хэмээн бичсэн байдаг.
XVIII зуунд Төвөд ийм л байсан. Өөрөөр хэлбэл, дундад зууны Европтой төстэй. Боолууд ямар ч эрх мэдэлгүй, хаашаа ч явсан эзнээсээ зөвшөөрөл авдаг. Хамжлага албатуудаас авах татвар гувчуур асар их. Хурим хийх, гэр бүлийн хэн нэгэн нас барах, хашаандаа мод тарих, гэртээ амьтан тэжээх, шашны баяр тэмдэглэх, бүжиглэх, бөмбөр тоглох, шоронд орох, шоронгоос суллагдах, хүүхэд төрөх бүрд татвар төлөх ёстой. Ажилгүй хүнээс ажилгүйдлийн татвар авна. Өөр тосгон руу ажил хайхаар явахад замын татвар нэхдэг. Төлөх мөнгөгүй бол сүм хийдээс 20-80 хувийн хүүтэй зээлж болно. Өр нь хүүхэд, ач гуч нарт шилжсээр эцэстээ сүмийн боол болдог. Энэ бол дундад зуун биш 1950-1960-аад он.
Лам нар «Хувь заяатайгаа эвлэр» хэмээн ядуус, боолуудад ухуулж, «Энэ бол үйлийн үрийн төлөөс. Өмнөх амьдралдаа нүгэл үйлдсэн учраас ингэж амьдарч байна. Хүлцэнгүй, номхон байвал хойт төрөлдөө сайхан амьдарна» хэмээн итгүүлдэг. Гэвч боол, хамжлага албатууд, ядуус оргож, бослого гаргаж байлаа. Зугтаасан боолыг эзэд нь барьж аваад, хүссэнээрээ шийтгэнэ. Зодож, тарчлаан улам өвтгөхийн тулд шархан дээр нь архи, соод асгадаг. Сүмээс хоёр хонь хулгайлсан Цэрэн Ванг Тугийн хоёр нүдийг сохолж, гарыг нь юу ч хийх аргагүй болтол эрэмдэглэсэн аж. Иймээс тэр «Би буддист байхаа больсон. Гэгээн ламтан миний нүдийг сохол гэж хэлэхэд би шашинд сайн юм огт алга гэж бодсон» хэмээн дурссан байна.
Хүний амь нас хороохыг буддын сургаалд хориглодог тул ингэж эрэмдэглээд, хөлдөж үхэх эсэхийг бурха шууд III Далай лам болгосон хэмээн М.Гольдштейн баталжээ. III Далай лам өөрийн сектэд харьяалагддаггүй сүмүүдийг булаан эззлж, өөрийг нь Гэгээнтэн гэж хүлээн зөвшөөрөөгүй буддын шашны бүх гар бичмэлийг устгасан аж. IV Далай лам найр цэнгээн хөөж, олон амрагтай байсан учир лам нар өөрсдөө түүнийг хөнөөжээ. 170 жилийн турш таван ч Далай ламыг шадар бараа бологсод, том лам нар хороосон юм. 1660 онд V Далай ламын үед түүний өрсөлдөгч Кагу сектийнхэн Цанг мужид бослого гаргажээ. Иймээс V Далай лам Монголын армийг урин авч ирж, «Өндгийг чулуу руу шидэх мэт эрчүүд, эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийг устга. Ер нь тэдний ул мөрийг, нэрийг газрын хөр н шийдэг гээд гаргаж хаядаг. Бяцхан хүүхдэд зориулсан өчүүхэн гаваас өгсүүлээд хамар чих тайрах, хөл гар хугалах, шөрмөс таслах,тамгалах, ташуурдах, гэдэс хүүлэх гээд Төвөдийн тамлах багаж хэрэгслийг харахад ч аймаар. Хятадын түрэмгийллийн нэг сайн тал нь боолчлол, хамжлагыг халсан гэдэг.
М.Гольдштейн «TheSnow Lion and the Dragon:China, Tibet, and the Dalai Lama» номондоо Далай ламын талаар итгэмээргүй баримтуудыг өгүүлжээ. Хятадын эзэн хааны арми хэдэн зууны дараа Төвөдөд ирж, 25 настай Далай ламд тусалсан гэнэ. Тэр өмнө нь хоёр удаа төрөл арилжсан гээд өөрийгөө снөөс үүрд арчаад хая» гэсэн байна.
1792 онд Кагу сектийн эд хөрөнгийг хурааж, лам нарыг хүчээр Гелуг буюу Далай ламын сектэд оруулсан аж.

Монголчуудын төрөлх есөн эрдэм, есөн шид

Өвөг дээдэс маань Эрдэм, эрдэнэ хоёрыг хослуулж сургахдаа “Эрдэм, Эрдэнэ хоёр эгч дүү”, ” Эрдэм хүсвэл мэд, Эрдэнэ хүсвэл ажил”, ” Эрдэм танин мэдэхийн дээд, Эрдэнэ байгалийн үнэт эд” ( “Монгол хэлцийн толь”-х-179) , ” Эрдэм-элдэв хэрэг бодосыг зөв тусган чадах тогтолцоот гүн мэдлэг, Эрдэнэ-ховор эрхэм юм (” Монгол хэлний толь”-х-303) гэх мэтээр ялгаа заагийг нь тогтоосон нь Эрдэм чухал ч Эрдэнэ бас хэрэгтэй гэсэн санаа болой. Монгол хүний есөн эрдэм ухаан, есөн эрдэм төгс, есөн хүсэл тэгш, есөн эрдэмд гэгээрэх, есийн бэлгэдэл,есөн туг, есөн өрлөг, Есүхэй, Есүй, Есүдэр, Есүнбай зэрэг( Монголын нууц товчоонд дурьдагдсан) олон нэр бүгд Есөн эрдмийн бэлгэдлүүд юм. Есөн эрдэм гэж хураангуйлдаг энэ эрдэм ухаануудаа эргээд сэргээн хөгжөөх цаг ирсэн гэдэгт итгэмү…Ирээдүй цаг хүлээмү. Эрдэм гэдгийг ” Эрдмээс илүү нүд үгүй, Мунхагаас илүү харанхуй үгүй”, ” Эрдэмтэй хүн далай, Эрдэмгүй хүн балай”, ” Эрдэмд оройгүй, ёроолгүй. Эрэлд хягааргүй”, “Эрдмийг гэвэл сурлага, Эрүүлийг гэвэл ариун”, “Эрдэм ухаанд, Эрдэнэ ууланд”, “Эрдмийг бүү гол, Эрийг бүү бас”, “Эрдэмгүй толгой, Илдгүй гар” гэх мэт сэцэлсэн тодорхойлолт мэргэн тоймууд эрдмийг хэр дээдэд үздэгийн илрэл болно. Есөн эрдэм бол өнөөгийн хятадын түвд нутагт 400-д жилийн өмнө Зонхава гэдэг газарт( зонхава гэдэг нь сонгино ургасан сонгинотой уулын ам гэсэн түвд үг) төрж Гандан хэмээх хийд байгуулан ( манай гандан хийд яг тэр загвараар байгуулагдсан) буддын гүн ухааныг түвд хувилбарт оруулсан( миний түвдизм гээд байгаа) Лувсандагва хэмээх ламын ч юм уу, 70-д жил монголд нутагших гэж оролдсон Ленин гэдэг хүний зохиосон эшитэй Зөвлөлтизмийн номлол ч юм уу, 1990-д оноос манайд оруулж ирсэн газар нутгийг минь эзэмдэх, мөнгө хүүлэх залиар ахуй амьдралаар маань өрөнд оруулж барьцаалах зорилготой түгээж буй Мильтон Фридман гэгч жүүдийн нэрийг ашигласан Нео-либерал номлол мэтийн түүнийг цээжлэх, бясалгах, мунхруулах, төөрөлдүүлэх зэргээр үр дүнд хүрдэг үзэл биш, Монгол өвөг дээдсүүдийн маань хүн төрөлхтөн үүссэн цагаас хойш Орчлон ертөнц, огторгуй, хорвоогийн жам хуулийг танин мэдэж бүтээн хураасан онол ухаан эрдмүүд тул бидний хувьд төрмөл, төрөлх эрдмүүд юм.
Ухааны эрдэм, гарын эрдэм, удирдах эрдэм гэх мэтээр чадварын үнэлэмжийг нь хэлэлцэнэ. Эрдмийн уг утгыг Монголын ууган толь бичиг “Хорин наймт”-д(х-98)( Монголын ууган толь бичиг “хорин наймтыг зохиогч есөн эрдэмтний нэг нь миний аав тэнгэртээ буцсан Холбоос овогт Өлзийтогтохын Төмөрдөш билээ) …

Сэтгэл нь зүйд бүрдсэн ёсон дор нийлэлдсэнийг эрдэм хэмээмүй” гэх утгаар тайлсан байдаг. Энэ нь хүүхдийн сэтгэл амьдрал аливаа зүйлд бүрдэх, (үнэн зөвд сурах), ёс жам (хүний ёс ертөнцийн жам)-д нийлэлцэхийг хэлдэг гэсэн гүн утга юм. Тийм гол есөн эрдэм байдаг аж. Бурхны ном хэмээгч нь эши онолын эрдэм хэмээмүй. Заалган суралцаж судалсан түүнээ гүн нягтлан бясалгаж олсныг онолын эрдэм хэмээчүхүй гэж “Хорин наймт”-д сургасан нь буй. Эрдэнэ бол Ратна гэх санскрит үг, тэр нь “Сэтгэлийг хангагч чандманаас( шунах эд) дараалан туйлын их үнэтэй бодосыг хэлнэ. Алт мөнгө ширү( шүр) субуд (сувд) тэргүүтнийг мөн эрдэнийн зүйл хэмээмүй” гэжээ. Үнэхээр тэр шүр, сувд, тана гэх мэт нь Монголд байдаг ч үгүй чулуулгууд байх. Жишиж нэрлэсэн Оюу толгой( Эрдэнэт) Номин тал( баян тал) гэх мэт гоёчилсон хэлцүүд бий л дээ. Чулуун хөөрөг түвд лам нарын гаралтай, Монгол биш чамирхал юм. Нангиадууд чулуунаас цээрлээд нэвтрүүлсэнгүй, Түвдүүд ч хүйтэн чулуу өвөртлөхгүй гээд ширээн дээрээ тавьдаг заншилтай байх. Гэтэл Монголчууд шохоорхсон тул “Жунго” чулуучид бараг 19-р зууны дунд үеэс янз бүрийн чулуугаар хөөрөг хийж түүнийгээ “энэ нь нүдэнд сайн энэ бол элгэнд эм болбаа” , ” Энэ чулуу баяжуулна”, “энэ бол тархи зүрхэнд сайн тул тамхи хийваа” гээд хөөрөгдөн гүйлгэж өгч…Тэгээд ч эрхэм баян үр хүүхэд, удаах баян эрдэм ном, адгийн баян эд хогшил гэдэг нүүдэлчин өвөг дээдэс маань тэр есөн Эрдэнэ гэдгийг шүтэж байсан баримт сурвалж үгүй, хэрэглээ төдийгөөр үздэг байсныг харин ч түүхэн эд хогшлууд гэрчлэх. Есөн эрднээр бичсэн Түвд судар гэхэд нэрнээсээ эхлээд ойлгомжтой бидний унаган юм биш байх. Гэтэл өнөөдөр өнгөрсөн цаг, түүх уламжлал, эцэг эх ер хамаагүй, гагцхүү баяжих ирээдүйг олох хайхын тулд амьдрах, урагшаа харах, улс төрд шургалж мөнгөтэй болохыг хүсэх зэрэг гүехэн бодлын( үүнийгээ алсын хараа, хэрсүү ухаан гэж андуурсан, эсвэл увайгүй шуналаа зөвтгөсөн, буруу ухаарч мөчигдсөн) их сэрэлтийн өмнөх их мунхралын цаг үед амьдрах аж бид. Ямар ч хүүхэд эцгээс үүдэж эхээс мэндлэхдээ ямар нэгэн саятан, тэрбумтан, гавьяат, англи хэлний эрдэмтэн, орос хэлээр ус цас шиг ярьдаг хүн болох гэж орчлонд мэндэлдэггүй. Бид удам ургаа залгах, хэл соёл угсаа язгуураа өртөөлөх ганцхан төрөлх үүрэгтэй төрдөг. Хорхой,шувуу, тарвага, чоно, ямаа… бүгд тийм л үр хойч хүсч хамгийн чадалтай эрийн үр удмыг төрүүлэх ой санамж хадгалж байдаг. Тэр хорхой, ямаа, арслан…бүгд эм амьтандаа хүчирхэг болохоо харуулж шалгарч байж ертөнцийн жамд нийцдэг. Би энд ямар нэгэн негрийн ч юм уу, Америкийн эсхүл, Хятад улсад цагаачлан эрлийз, хурлийз заяа үүсгэн өвөг дээдсийн цус, эс, ясаа булингартуулан харьд уусах хувийн цэнгэл амьдралын хөнгөн хялбарыг хайгч,
“эрх чөлөөний эзэд” ( өнөө цагийн нео либералууд-глобалистууд) гэх хувилбарын амьдрал сэтгэлгээг яриагүй билээ.

Хүний ямар явах нь эцэг дээдсийн өв ухаан, удамшсан онолоос хамаардаг үнэн бий. Хүүхдүүддээ “ухаан суулгадаг”,”ажил амьдралын дөртэй болгох”, “цээжийг нь гэгээрүүлье”,”өвөг дээдсийн эрдэм ухаанаар гийгүүлэх”, ” эртний мэргэн сэцэн үг утгаар хүмүүнжүүлэх” гэх мэтээр захидаг үндэс язгууруудыг тойм төдий товч таниулбаас доорхи хэдэн онол( оносон) , цэгц багц эрдэм ухаануудыг өнгөц ч гэсэн сонжин амьд ёс зүй хэмээн ухаараасай.

Эдүгээ жинхэнэ Монгол амьдрал, ухаан эрдэм хөдөө нутагт л бүдэгшсэн ул мөрөө хадгалж үлджээ. Тэд хэзээ ч хэнээс ч хоцрогдоогүй. Үр хүүхдээ насанд хүрэхэд эцэг эх нь гэр орон бэлдэж (Монголын төр ч гэсэн бүх ард түмнээ үр хүүхдээ гэж үзэн орон сууц, байрыг нь эцэг эх нь бэлдэж өрх тусгаарладаг шиг ард түмнээ орон сууцжуулах, түүнийгээ мөнгө хүүллийн барьцаа болгохгүй байх үүрэгтэй) гал голомт тусгаарлаж, олон үеийн өвөг дээдсүүдийн буян хишиг хөрөнгө мал хишиглэн( монгол төр байгалийн баялгаа бүх ард түмний хамтын дундын өмч гэж үндсэн хуулинд маш тодорхой, хоёрдмол утгагүй томьёолон 6.2- р заалтыг засаж, байгалийн баялагаасаа нийтээрээ тэгш хүртэх эрхийг баталгаажуулах ёстой) бэлэглэн, өмчлүүлдэг, аав ээж нагац авгын нь билэг ерөөл сургаал дунд айл өрх болгодог жам бол Монголчуудын онол-хөгжил юм. Энэ нь одоо цаг буюу үр хүүхдээ өөд татаж амьдралд хөл тавиулж байгаа ёс. Бас үр ач зээгээ ( ирээдүйгээ) үзэх гэж зүтгэх хайр юм. Эхлээд сурлага-сахилга-тахилга гэх гурван гол эрдэмд сургадаг. Сурлага-хичээнгүй сурамхай чанар, ажилд чадамхай дадамхай хүн болгох. Сахилга-орчлонгийн зохицол ёс, хүний мүс чанар, төр гэр эрийн ёс, эрхтэй эмхтэйн үүргээ гажилгүй сахих. Тахилга- гэдгийг онцлох нь бүх шүтээн ёс түүнд ичээстэй байдагт юм. Жишээ нь тэнгэрийн тахилга, гал голомтын шүтээн тахилга, уул усны тахилга шүтлэг гэх мэт Монгол онол гүн ухаан тэдний хөтөч нь учир. Онол бол нээсэн гэсэн утга бус оносон гэх санаа мөн. Гурвал онол гэснээрээ Монголчуудын гурамсан сэтгэлгээний мөн чанарын нууцыг, Дүүрэн чанарын онол гэснээрээ Монголчуудын бэлгэдэх ерөөх зөгнөх их эрдмийг багцлан зөв гаргаж оносон эсэхийн үнэлэмж болно. Мөнх тэнгэрийн онол гэвээс агуу хязгааргүй энгүйн цараатай удамшсан ухаан, сэрээсэн ой. Гэтэл төрөлх үндэсний энэ их баялгаа хөсөр хаян гээгээд түвд хэлний шашин, орос хэлний зөвлөлтизм, англи хэлний глобалист нео либерализм номлож хүүхэд залуучуудаа хүмүүжүүлье гэж сэтгээд байгаа гашилсан толгойтнууд, сэтгүүлэх гэж оролдож, оролцож байгаа харь измүүдтэй сүлэлдсэн оюун санааны алуурчид, цагаачдын удмыг яалтай. Монгол улсын их сургуульд түвд хэл дээрх шашин судлалын олон эрдэмтэдтэй атлаа мөнх тэнгэрийн онол гэж юу байдгыг цухас ч гэсэн эргэцүүлсэн нэг ч судлаач байхгүй… Бид өөрсдийгөө Монголчууд гэдгээ яагаад мартаад байнаа??? Ой ухаан орчин тойрон ахуй амьдралаа байж байгаа аж төрлөө харцгаагаач!!! Бодож тунгааж сэхээрээч!!! Монгол ухаан Есөн эрдэм бол
1. Үндэсний шүтэхүйн-сүсэглэхүйн-мөргөхүйн соёл.
2. Өвөг шинжлэх ухаан.
3. Ой ухааны удамшсан гол өв сан ОЙ САНАМЖ-ОЙ УХААН-ОЙ БИЛЭГ
Бид Хүн гүрэн, Их Монгол улсынхаа ид оргил хөгжил мандлын үед гайхамшигтай ОНОЛ, ОЙ УХААН, ЭРДМИЙН язгуур сан удмын төрмөл дархлаатай байсан бол сүүлийн 400-д жилд Түвдизм, зөвлөлтизм, Америк маягийн нео либерилизм гэх мэтийн харийн явцуу хийрхэл-хэнээрхлийн үзэл үнэмшлүүдэд эзлэгдэн мунхарч үндэстнийхээ хувьд мөхөх, улсынхаа хувьд сүйрэх осолд дөхсөөр. Өнө эртнээс Монгол хүн бүрийн эрдэм мэдлэг байсан, үр хүүхэддээ өвгөдийн мэдлэгээ уламжлан, ухаант цаг үеэс нь шинэчлэн ухаан суулгадаг тэр улбаа ой ухаан эрдмийн өв ЕСӨН ЭРДЭМ, ( есөн бэлгэдэл, есөн хүсэл) Монголын их онол бөгөөд ийм гайхамшигт дархлаатай өвөг дээдсийн удам учраас ядарч ягтавч хийморьлог- тэнгэрлэг- ухаанлаг гэж босоо заяандаа итгэдэг билээ бид. Тэр есөн эрдмийн зах зухаас цухас бичиглэн танилцуулбаас нурам цог нь ийм бөгөөд гал дөл болгон дахин мандаан бадраах их хутаг ерөөлийг энэ цагийн мэргэн удамт та бүхэндээ захин зөгнөх, ерөөх цагийн зуулга энэ болвой.

Эдийн засгийн ухааны доктор
Холбоос овогт Төмөрдөшийн Баярхүү

Дээрх төвийн барилга ашиглалтад орсноор тэрхүү байшинг төвтэй том, урт хонгилоор холбож орхисон билээ. Түүгээр хоёр эмнэлгийнхэн холбогдон хоорондоо үргэлж явалцдаг байв. Ялангуяа талийгчдыг “морг”- т/шарил хадгалах газар/ тавихын тулд хоёр эмнэлгийн асрагч, сувилагч нар тэрүүгээр нас барагсдын цогцсыг тэргээр түрээд явдаг байлаа. Одоо чухам яадгийг мэдэхгүй. Гэхдээ тэр хонгил бий байх. Бид дөрөвдүгээр курсын оюутан болсон намар подгруппээрээ/хэсэг/ тэнд дадлага хийж эхэлсэн юм. Яг манай ангийнхан дадлагад гарахын өмнөхөн Эх, нялхсын хонгил чөтгөртэй болжээ гэх яриа гарсан билээ.

Тэр үед нэлээд ховорт тооцогддог, тэр бүр таараад байдаггүй цусны цагаан цогцсын хорт хавдраар 16 настай нэгэн охин өвдөөд хэвтэж байсныг дадлага хийх эсэхээс үл шалтгаалан хүүхдийн эмч болох бүх оюутанд зориуд үзүүлдэг байсныг санаж байна. Аргагүй шүү дээ, ховор эмгэг юм чинь. Одоо элбэг болохоор барахгүй бүхэл бүтэн тасаг тийм өвчтэй хүүхдээр дүүрчээ. Бүр нялх, нярай хүүхэд ч өвчилдөг болжээ. Тэр үед нөгөө охин нас барсан тухай оюутнууд яриад л өнгөрсөн юм. Их өрөвдмөөр охин байлаа. Маш эцэнхий. Тураалын дээд шатанд орчихсон. Ясан дээр тохсон арьс гэж юу байдаг вэ гэвэл тэр л байсан байх. Бүхий л сүвээрээ цус алддаг сонин өвчин байж билээ. Охин өдрөөс өдөрт муудаж, өөрийгөө ямар ч найдваргүй болсныг мэдэх бөгөөд нүдэнд нь үзэгдсэн цагаан халаттай хүнээс “Эмч ээ, туслаач. Амь авраач” гээд тамирдаж сульдсан дуугаар гуйн, эцэст нь нэг л их зовиуртай гиншин уйлдагсан. Бараг бидний өр зүрхэнд үлдсэн гэхэд хилсдэхгүй.

Тиймээс одоо ч нүдэнд үзэгдэн дурсагдаж байгаа хэрэг. Тэр охиныг үзээд гарч ирсэн бүх оюутан эр, эмгүй л дуугаа хураачихсан цонхигор царайтнууд харагддагсан. Бидний сэтгэл зүйд тэгтэл нөлөөлсөн байгаа юм. Ялангуяа түүний зовиуртай гиншин уйлах нь зүрх зүсэм бөгөөд чихэнд хоногшсоныг хэлээд яах вэ. Нэг тиймэрхүү зүйл болоод өнгөрсний дараа нөгөө яриа гарсан хэрэг. Хамгийн анх мэдсэн хүмүүс одоо бүгд эмч болчихсон яваа. Тэдний ярьснаар “Хонгилоор явалтгүй болсон байна лээ. Бид хоёр хүүхдийн шарил түрээд сувилагчтай хамт шөнийн 01- 00 цагийн үед явж байтал яг хонгил тахиралддаг газрын тэнд гэнэт хэн нэгэн уйлах шиг сонсогдов. Бид цочоод орчин тойрноо харсан чинь хэн ч байгаагүй. Сувилагч болохоор “Гандангийн эмнэлгийн өвчтэй хүүхдийн дуу цуурайтаж байна. Түүнээс энд хэн байх билээ” гэв. Гэтэл Баяраа маань, “Батаа, нөгөө охин” гэдэг байна шүү. Би бүр цочоод хамаг бие зарсхийгээд үс босчихсон. Баяраагийн дүр ч сонин болчихсон харагдлаа. Бид хоёр тэр охиныг хамт үзэж байсан болохоор юу эс андах билээ. Нөгөө сувилагч юугаа мэдэх вэ. Тэгээд шарилаа моргт хийчихээд замаараа буцлаа. Яг нөгөө хонгилын тахиралддаг газар очуут эмэгтэй хүүхдийн ядрангуй, гиншсэн, үргэлжилсэн ёололт юм уу уйлалт сонсогдов.

Хамгийн хачин нь Баяраа бид хоёр зэрэг сонссон байв. Бас л бие зарсхийгээд явчихсан” гэж курсын оюутан Бат маань ярьсан юм. Тун удалгүй дараагийн анги дадлага хийж Саруул, Бадамаа гэдэг хоёр охин тэнд явж байгаад сонссон, хананд нь тусах хар сүүдэр харснаас болж ухаан нь самуурсан амьтад тасагтаа очоод бөөн хэрэг мандуулсан билээ. Хүүхдийн ангийн деканаас яаралтай хурал зарлав. Багш нар маань биднийг хэмх сэнхрүүллээ. “Та нар шинжлэх ухааны салбарын хүмүүс. Тэгээд ч болох, болохгүй зүйлд итгэн цуу тараасан чинь тун таагүй юм. Сэтгэл судлалын багш чинь одоо тайлбарлана” гэв. Буурал толгойт багш маань “хий үзэх, сонсох” гээд сэтгэцийн эмгэг буй. Хэт цочирсон эрүүл хүнд ч тохиолддог юм. Хэргийн эзэн, хэнгэргийн дохиур нь дээрх Баяраа, Бат хоёр. Болчимгүй юм ярьснаас нь болоод оюутнууд түүгээр явахдаа “Энд нөгөө юм тохиолдоно” гэж бодсоноос тэгж байгаа хэрэг. Түүнээс амьдрал дээр тийм юм байхгүйг шинжлэх ухаан аль хэдийнэ баталчихсан. Тэгээд ч Эх, нялхсын эмч, сувилагчдад ямар нэг юм мэдэгдэхгүй байна гэдэг чинь нэгийг ойлгуулаад байгаа биз дээ?” гэж ирээд л ярив.

Манайхны хурал нэг иймэрхүү сэнхрүүлгийн шинжтэй болов. Дараагийн дадлагажигчид нь бид байлаа. Бидний ээлжинд азаар хүүхэд эндсэнгүй. Тиймээс шарил зөөх хэрэг гараагүй гэсэн үг. Харин деканатын газраас өгсөн үүргийн дагуу “Тийм юм байдаггүй нь үнэн юм байна. Бидэнтэй юу ч тохиолдсонгүй” гээд л залж явлаа. Үнэндээ бид шалгаж зүрхлээгүй билээ. Хэн ч тийм юманд дурлах билээ дээ. Дараагийн ангид дахиад л дуулиан тохиолоо. Нөгөө ангийн хоёр охин ангийнхаа бандийн хамт шарил зөөж яваад учирчээ. Бүгд ухаан самуурсан байлаа. Нөгөө сүүдэр яг өнөө охин болчихсон, үс гэзэг нь сэгсийгээд сууж харагджээ. Бас сулхан гиншиж уйлаад л байсан гэх. Хоёр охин нь халуурч, бүлээрээд хэд хоног хичээлдээ яваагүй. Түүнээс болоод бас бөөн асуудал дэгдээд дарагдсан даа. Тэгтэл бас болоогүй байж. Эх,нялхсынхан хуралдаж байгаа дуулдав. Тэгтэл эмнэлгийн ажилтнуудад хэд хэд тохиожээ. Ингээд эмнэлгийн намын үүр хуралдаж бугтай тэмцэлдсэн юм байх. Манай курсын дөрөвдүгээр ангийн хичээлийн шинэ жил нэг ингэсхийгээд өнгөрсөн билээ. Өнөө асуудлыг “өнчин гөлөгний хэрэг” болгож нэг тийш шийдсэн гэдэг. Яахаа мэдэхээ байсан эмнэлгийн удирдлага зохион байгуулалттайгаар нэг гөлөг олж шөнө сэмхэн тэнд орхисон байгаа юм. Ганцаараа орхигдсон нялх амьтан гиншинэ биз дээ. Тэгээд түүгээр явж таарсан сувилагч болон оюутнууд түүнтэй учирч айгаагүйгээрээ айхын хамт гөлөг байсныг илчилсэн байгаа юм. Их ядарсан арга байгаа биз? Тэр асуудал бараг хагас жилийн өмнөөс яригдсан шүү дээ. Тэгтэл нэг удаагийн тохиолдлоор ийнхүү дараад өнгөрөөсөн юм даа. Харин нарийндаа чухам ямар арга хэмжээ авсныг нь мэдэхгүй. Тэр үед бугтай тэмцэнэ үү гэхээс судлахгүй шүү дээ.

Хайр найргүй нухчин дардаг мөртлөө цаагуураа лам хуврагаар аргалуулдаг явдал ч мэр сэр байсныг тэр үеийн хүмүүс ярьдаг л юм. Холбогдсон нөхдөд нэг их хатуурхаагүй, тэгсхийгээд дүр эсгээд өнгөрсөн нь сонин санагддаг юм. Жинхэнэ худлаа зүйл байсан бол бараг сургуулиас хөөх хүртэл арга хэмжээ авсан ч болох л цаг шүү дээ. Тэгэхээр ямар нэг байдлаар үнэний хувь байсан юм уу даа гэж бодогдоод байдаг юм. Дан ганц манай сургуулийн оюутнууд бус тэндэхийн ажилтнуудад тохиосон нь ч нэгийг хэлээд байгаа юм. Түүнээс биш юу боллоо гэж хий хоосон юмны төлөө бүхэл бүтэн эмнэлгийн Намын үүр хуралдаж байхав. Хий үзэгдэл, буг чөтгөртэй холбоотой юмыг тэр үеийн МАХН ёстой гаргана гэж гонж л доо. Хөдөөгийн оюутнууд биднийг бодох юм бол элдэв юм үзэж, сонссон нь элбэг учраас дээр нь давс нэмээд илгээчихсэн тал ч бий л байх. Гэхдээ оргүй хоосноос ямар нэг юм босгож ярихгүй л дээ. Биднийг тавдугаар курст орсон намраас өнөө буг чөтгөр нь гэнэт оргүй арилж билээ. Ёстой өргөс авсан юм шиг өвчин намдана гэгчээр таг чимээгүй болсон доо. Сүүлдээ бид ч тоохоо байж, хоёр гурвуулаа түүгээр зөндөө явсан ч ямар нэг зүйлтэй учраагүй билээ. Одоо бол ч жинхэнэ шуугиж, эрдэмтэн мэргэд нь элдэв таамаг дэвшүүлээд л зурагтаар ярьж, сонинд ярилцлага өгч байхгүй юү. Одоо бодож ээ байхад Эх,нялхсын хонгилд хэн уйлдаг байсан юм бол оо?
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Г.МӨНХ