Author: admin_shaman

Энэ арга хэмжээ, “Цэцгийн баяр”-ын нээж БНАСАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд эрхэмсэг ноён Хон Гю үг халуун дотно мэндчилгээ дэвшүүллээ. “Цэцгийн баяр”-т Монгол Улсын засгийн газрыг төлөөлж оролцсон ССАЖЯ ба ХХААЯ-ны дэд сайдууд Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсад “Хөдөлмөрийн нам” үүсгэн байгуулагдсаны 69 жилийн ойн баярыг тохиолдуулан баяр хүргэж хэллээ.
Уг арга хэмжээнд оролцогчидод зориулж Солонгосын урлагынхан ардын дууны уран бүтээлээс дуулж ая дууны мэндчилгээ өргөв. Солонгосын дуучид “миний ардын сэтгэл цагаан” монгол дууг сэтгэлд хоногштол сайхан дуулж олны талархалыг хүлээлээ.
Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсад “Хөдөлмөрийн нам” үүсгэн байгуулагдсаны 69 жилийн ойн баяр, БНАСАУ болон Монгол Улсын хооронд найрамдалт, дипломат харилцаа тогтоосоны 66 жилийн ой, “цэцгийн баяр”-ын арга хэмжээнд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Н.Дайрий, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ч.Догсмаа, Монгол бөөгийн удган Б.Чанцал, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Н.Бат-Эрдэнэ нар урилгаар оролцлоо.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханы тавьсан хүсэлтийг БНАСАУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд эрхэмсэг ноён Хон Гю хүлээн авч уулзахаар тохиролцлоо. Д.Төмөрөө

Францын Бессин дэх нөхөн сэргээсэн талбай
Үүнээс гадна Монгол ураны ихээхэн орд, нөөцтэй. 6-10 жилийн дараанаас ураны эрэлт ихсэх үүнийг дагаад унасан ураны үнэ энэ үе гэхэд өсөж, нааштай болох таамаг олон улсад байгаа юм байна. Уран гэдэг нь нүүрс, нефтьтэй адил элбэг зүйл биш ажээ. Одоогоор ердөө л 18 улс оронд ураны нөөц байгаа бөгөөд түүнийг нь олборлож байна. Дэлхийн цөмийн нийгэмлэгийн мэдээгээр 2013 онд гэхэд дэлхий дахинд 59,000 тонн уран олборлон дэлхийн хэрэгцээний 91 хувийг хангаж байжээ. Энэхүү ураны ихэнх хувийг Казахстан улс олборлож байжээ. Өндөр хөгжилтэй орнуудад цөмийн технологийн хэрэглээ өссөөр байгаа. Тэгэхээр Монгол Улс ганцаараа уран олборлох гээд байгаа юм биш ажээ. Өнөөдөр уран олборлолтын 65 хувийг Казахстан, Канад, Австрали улс гүйцэтгэж байна.
KATCO үйлдвэр
Казахстан олборлож буй ураныхаа 80 хувийг Хятадад, үлдсэнийг нь Европын орнуудад нийлүүлж байна. Манай улсын таамаг ураны нөөцийг Казахстантай харьцуулахад хоёр дахин илүү юм. Өнөөдрийн байдлаар манай улсад ураны хайгуулын чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа гурван компани байгаа. Францын “Арева” групп дэлхийн цөмийн эрчим хүч, ураны олборлолтын салбарт тэргүүлэх үүрэг гүйцэтгэж байна. Түүний охин компани нь хайгуул явуулж байгаа Дорноговь аймгаас “Дулаан уул”, “Зөөвч овоо” ураны ордууд илрүүлж, нөөцийг нь батлуулснаар Монгол Улс албан ёсоор ураны нөөцөөрөө дэлхийд 11-т жагсах болоод байгаа ажээ.

 

Хамгийн зүүн захын цэг нь Соёлз уул хэмээх боловч чухамдаа Соёлз уулын оройгоос ялимгүй зүүн хойгт зүгт 7,1 км-т байгаа Модотой хамрын 1290,0 тоот бөгөөд тэнд босгосон Монгол, Хятадын хилийн 539 дүгээр тэмдэг юм. Модотой хамар нь хойт өргөрөгийн 46 градус 43 минут, дорнод уртрагийн 1019 градус 56 минутад оршдог билээ.

Хамгийн хойт захын цэг нь Хөвсгөлийн Тэнгис голын эхний Монгол Шарын даваа юм. Энэ даваа дээр босгосон Монгол-Оросын хилийн 331 дүгээр тэмдэг нь хойт өргөрөгийн 52 градус 09 минут, дорнод уртрагийн 98 градус 58 минутад орших тус орны хамгийн хойт захын нэг билээ.

Хамгийн өмнөд захын цэг нь Орвог гашууны Бор толгой юм. Энэ толгой дээр Монгол, Хятадын хилийн 258 дугаар тэмдгийг /хойт өргөрөгийн 41 градус 35 минут, дорнод уртрагийн 105 градус 00 минут/ босгожээ.

Монгол Улсын нийт хилийн эргэн тойрон нь 6161 км, 895 м урт, 1 сая 566 мянга гаруй хавтгай дөрвөлжин килолметр уудам энэ нутгийг та бид эх орон, газар шороо минь, тусгаар тогтнолын алтан өлгий минь гэж хайрлан хүндэтгэж, хамгаалан амьдарсаар мянга, мянган оныг элээсэн бүлгээ. “Дайсны гутлыг долоож амьдарснаас, нэр төртэй үхсэн нь дээр” гэж үздэг омог бардам өвөг дээдэс минь бидэнд амь насаараа үллдээж өгсөн Монгол Улсынхаа үндэсний аюулгүй байдлын төлөө төр, ард түмэндээ би Улсын Их Хурлын гишүүний хувьд өргөсөн тангараг, үүргийнхээ дагуу хандаж байна.
– Гадаадынхан юу хүсч байна вэ?
– Яагаад?
– Ядарсан хүмүүс газраа бидэнд худалдах, өмчлүүлэх, үгүйдээ түрээслүүлэх зам үлдэнэ.
– Монголчууд өөрсдөө юу хүсч байна?
– Газраа түргэн хувьдаа өмчлөх юмсан гэж…
– Яагаад?
– Зарах, үгүйдээ түрээслүүлбэл хэдэн “доллартай” болно.
– Газаргүй болоод иргэд яах вэ?
– Ямар хамаатай юм, өнөөдөр л болж байвал зуун жил амьдрах биш. “Надаас хойш галав юүлсэн ч хамаагүй” гэж байна.
– Газар бол таны үндсэн хөрөнгө, газраа гадаадынханд барьцаалах, түрээслэх, өмчлүүлэх, худалдах нүгэл үйлдвэл иргэн та “гишгих газаргүй хөл” болно доо…

Хүнээс аваагүй миний нутаг
Амьдрах орон зайн төлөө тэмцэл овог аймаг үүсэн бий болсон цагаас өнөөг хүртэл тасралтгүй үргэлжилж хүн төрөлхтний мянга мянган жилийн тэмцэл тулаан зөвхөн амьдрах орон зайгаар хэмжигдэж байлаа. Амьдрах орон зай гэдэг маань хүний хувьд юуны өмнө газар юм.

Газар гэдэг маань Эх орон юм.
Үндэстэн оршин тогтоно гэдэг юуны өмнө газар нутагтай байхын нэр
Улс орон гэдэг ч газар нутаг гэсэн ойлголтоос эхэлнэ.

Тэр газар дээр амьдардаг ард түмэн нь эцэг дээдэс, үе удмаараа эх орон гэж нэрлэсэн газраа аж төрж, хөдөлмөрлөж үр хүүхэд төрүүлж, дурлаж хайрлаж, бүтээж туурвиж, тэр газартаа уусан шингэж, Эх орныхоо нэг хэсэг болдог. Тэгээд ч бид эцэг дээдэс минь үе үеэрээ шингэсэн тэр газрыг Эх орон гэж ариунаар нэрлэн дуудаж, “Хүнээс аваагүй миний нутаг, хүнд өгөхгүй ганцхан нутаг” гэж тэмцэн ирсэн амуй /О.Дашбалбар/

Өнөөдөр амьдрах орон зайгаа тэлэхийн төлөө тэмцэл дэлхий дахинд урьд байгаагүй хүчтэй өрнөж, Израйль, Палестин хоёр газрын төлөө мөнхийн хэрүүл хийж, Чечень, Орос хоёр цус урсган тулалдаж, Боснийн серб, хорватууд хэдэн жил алалцаж, Парсалийн арал Хятад, Вьетнам хоёрын хоолойд тээглэсэн яс болж, хойт, өмнөд хоёр Солонгос бие биеэ отож,Канадаас Квебекүүд салан тусгаарлахаар тэмцэж, англи, ирланд хоёр муудалцаж, армен, азарбайжин хоёр ч үе үе энд тэндээ хүрч, фолклендын арлуудыг Аргентин, Англи хоёр булаалдаж, Турк, Грек хоёр Эгейн арлаас болж золтой л байлдсангүй. Ирак, Кувейт хоёр дайсагнаж, Хятад Тайвань руу санаархаж, Курилын арлуудаас болж Орос, Япон хоёр муудалцаж, Тажик, Аган хоёр ч хилийн зөрчил буудалцаан тасрахгүй, Энэтхэгт ч Кашмирын салан тусгаарлагчдаас болж амар заяа үзэхгүй зовсоор … Мөн Синкаку арал зүүн өмнөд Азийн хэрүүлийн алим болж байна.

1960-аад оны эхээр “Хоёр миллиард хүнийг хот сууринтай нь багтаасан” гэж шүлэгт ордог байсан дэлхий маань 1990-ээд онд буюу гуч гаруйхан жилийн дотор зургаан тэрбум гаруй хүнтэй болж, хэрүүл тэмцэл, дайн тулааны утаа униар дунд үйлийн үртэй биднийгээ дааж ядан эргэлдсээр л …

Дэлхий дахин амьдрах орон зайгаа тэлэхийн төлөө, газраа тэлэхийн төлөө тэмцэл эхэлж, харин ганцхан Монголд амьдрах орон зайгаа танах, газраа худалдах үйлс эхлэв.

“Миний газар нутгийг бурхан гуйсан ч битгий өг”
/Эх оронч Галдан Бошигт/
Дэлхий дахинд аугаа их задрал явагдаж, нэгдмэл байсан улс орнууд тархай бутархай жижиг улс орон болон хувирч, өвөр зуураа тасралтгүй тэмцэж, хуучин хүчтэй их гүрнүүд нөлөөгөө алдан оронд нь өөр хүчирхэг гүрэн улсууд дэлхийг хувааж идэхээр зэхэж, задарсан бүхнийг эргэж хүчээр нэгтгэж, “ардчилал”, “хүний эрх” гэж чалчигчдад “тэр чинь хоосон цууриа, элэнцгийн чинь “хүний эрх”, “ардчилал”.
Огт байхгүй юмны төлөө битгий донгос, дэлхийг чинь бид төвхнүүлээд өгье” гэж цөмийн зэвсгээ туршиж, пуужингаа онилж, танкаа бэлдэж байна.

Хүн төрөлхтөн асар их зэвсгийг зүгээр л тоглож, бие биеэ айлгах гэж бүтээгээгүй нь тодорхой.

Германы газар зүйч Ф.Ратсель: “Организм бүр амьдрах орон зайн төлөө тэмцэл явуулдаг” гэж бичжээ. Олон эрдэмтэн, философичид үүнийг баталсан. Е.Обст, К.Шмидт, А.Хетнер, Г.Гримм, А.Грабовски гээд хэдэн арваар нь дурдаж болно.

Аугаа их тэмцэгч, эх оронч Галдан Бошигт “миний газар нутгаас бурхан гуйсан ч бүү өг” гэж гэрээсэлжээ.

Газар бол эрх чөлөө. Газаргүй Израйлчууд дэлхийгээр нэг хэрэн хэсэж мянга мянган жил яаж зовсныг санагтун. Газаргүй палестинчууд хэдэн арван жил үйл тамаа эдэлснийг санагтун. Газаргүй курдууд яаж бусдын идэш болж буйг харагтун. Эрх чөлөө ардчиллаар халхавчилсан, ард түмний эрх ашгийг хохироогчид “Үнэн гэдэг Хималайгаас өндөр” гэдгийг умартаж, газрыг хувьд өгөх, өмчлүүлэхийг санаархаж байна. Ийм хуулийн төсөл ч бэлэн боллоо. Монголын түүх ийм юмыг хэзээ ч үзээгүй. Нар, ус, агаарын адил газар маань нийт ард түмний өмч байлаа. Өнөөдөр монгол хүн өөрийнхөө эх оронд хүн шиг алхалж, дуртай газраа өргөө гэрээ барих эрхгүй болох нь …Дуран барьсан америк хаа сайгүй давхиж, дугуй унасан хятад энд тэндгүй жирийж, “Би энд насаараа сууна” гэж япон авгай сайрхаж, найрын ширээний ууц таллах гэж байгаа юм шиг дэлхийн улс орнууд Монголын зүг ширтэж шүлсээ залгилж, зарим нь бүр дэргэд нь зогсоод тарган иргэний сүүлийг тэмтэрч үзээд аль олигтойг нь шилж авдаг шиг аашилж байна.

Монгол Улсын иргэнд газар өмчлүүлэхийг би огтхон ч эсэргүүцээгүй байна. Гагцхүү цаг нь болоогүй гэдгийг л хатуу сануулж байна.

Ард түмэн нийтдээ ядуу дорой байна. Авсан газраа гадаадынханд урт хугацаагаар түрээслүүлнэ. Нэг үгээр хэлбэл монгол хүний нэр дээр гадаадын хүмүүс газар нутгийн маань эзэн болох нөхцлийг бүрдүүлж өглөө.

Ядуу дорой амьдралтай монголчууд газраа гадаадынханд түрээслүүлж, ашиглуулж, эзэмшүүлж, оронд нь гол зогсоох төдий юм авна. Америкийн Жон ч байна уу, Хятадын Ху овогт ч байна уу, Германы Шмит ч байна уу хамаа алга. Тэд Монголын Доржоос юм уу, Балдангаас бай, эсхүл Батаас ч юм уу, Гончигоос ч юм уу газрыг нь 60 жилээр түрээсэлж аваад, түүнд зохих мөнгийг нь өглөө… Одоо гучтай юм уу, дөчтэй Жон, Дорж, эсхүл Ху овогто, Бат дөрвийн хэн нь ч 60 наслахгүй. Сайн бол 30-40 жил амьдраад мажийна. Цаашаа яаж вэ? Үр хүүхэд нь өв залгамжилж, гэрээ түрээсийг үргэлжлүүлэн, сунгаж ч болно.

Жон юм уу, Ху овогт ч юм уу, Доржийн юм уу, Баабарын ч юм уу газар дээр хөрөнгө оруулалт хийж, орон сууц, үйлдвэр, юм юмтай л болно. Тийм их хөрөнгө зарчихаад “Энэ газар Доржийнх байгаасай, би сүүлд нь буцааж өгнө” гэж толгой нь хамуурсан амьтан л бодох байхдаа. Баян хүн таван хаанд нүүртэй. “Энэ газар яахаараа Доржийнх юм уу, Батынх байх ёстой билээ?. Минийх байж болохгүй гэж үү?” хэмээн Жон ч юм уу, Ху овогт ч юм уу сэтгэж эхэлнэ.

Газрын эзэн Дорж юм уу, Бат боловч өөрийн газар нутаг дээр хэсэгхэн зайд боол зарц мэт амьдарч, нэгэнт газрыг нь 60-70 жил түрээсэлж аваад байр сууц, үйлдвэрээ барьсан хар эзэн нь хаан шиг данхалзана биз дээ. Аз болж Доржид охин, Жонд үе тэнгийн хүү байя гэж бодъё. Хоёр залууг нийлүүлэх шиг амар юм баян Жонд юу байх билээ? Эсхүл Ху овогтод гооохин, Батад хүү байлаа гэж сэтгэе. Жоны болон Ху овогтын хувьд аль болохоор залуусыг нийлүүлэх нь оройн дээд хүсэл. Залуусыг ямар ч аргаар хамаагүй гэрлүүлж дөнгөнө.

Чингээд л гурав дахь үе дээрээсээ монгол газрын маань хэсэг Ху овогтын охин, Батын хүү хоёроос гарсан эрлийзийн өмч болох нь тэр. Тэр амьтан нэгэнт монгол эцгээс төрсөн, монгол нутагт төрсөн юм чинь яах билээ? Хүний эрх, ардчилал… Хэанбугай ч, юу ч хэлж чадахгүй. Тэр хүүхэд 16 хүрээд монголын иргэн болж, паспорт авна. Ху овогт өвөөгийнхөө буянаар газар, байр сууц, үйлдвэр бүгдийг өвлөнө.

Доржийн охин, Жоны хүү хоёроос бас нэг эрлийз төрнө. Түүнийг америк гэх үү?… монгол гэх үү? Ямар ч гэсэн монхор шар хамартай, ногоон нүдтэй тэр хүү бас л Монголд төрсөн гээд монгол паспорт авч, монгол эцэгтэй гээд Монголын газраас өмчилж л таарна. Ийнхүү монгол улс нь үндэстнийхээ хувьд нэг үндэстэн, нэгдмэл байдлаа алдаж, гурав дахь үеэсээ эхлэн эрлийзжих, бусад үндэстэнд уусах бодит аюул заналхийлж байна.
“Хайрт нутгаа алдаад зуун хөлтэй үлдлээ гэхэд
Хаана тэр хөлөөрөө гишгиж явах юм бэ?… гэж татарын яруу найрагч Муса Жалиль хэлсэн.

Хөрөнгө мөнгө, эрх ашгийн төлөө эх орныхоо тусгаар тогтнолыг юугаар ч солихоос буцахгүй улс төрийн хүч, хэсэг бүлэг хүмүүс өнөөдөр, өвөг дээдсийн минь мянга мянган жил цусаа ч урсгаж, амиа ч алдаж, тэмцэж үлдээсэн газар нутгийг маань ийнхүү тайван замаар харийнхны идэш болгох гэж байна. Яах гэж бидний өвөг дээдэс сөөм газрын төлөө амиа алдаж, алхам газрын төлөө цусаа урсгаж, залуу насаа Тужийн нарс, Сэлэнгийн тохой, Хамар Даваа, Хайлааст манханд үрсэн юм бэ?

Өнөөдөр яагаад заавал хөрөнгө оруулалт нэрээр гадаадынхнаар Монголыг дүүргэж, газрыг нь тэдний мэдэлд өгөх гээд байна вэ?

Булаг үүнийг та юу гэж боддог вээ. Олон хүмүүд нутгийн засаг захиргаад ариун Булгийн усаа ундаргыг нь хамгаалах гэж хашдаг болтой юмаа. Би л болсон хойно бас л шүүмж үг хэлэхнээ өршөө өршөө. Гэвч үнэн учигтай учир хэлэхээс аргагүй нээ. Булгийн эхэнд хашаа барьсан хэдэнтээ булаг одоо урсгал татраагүй урсаж бна үүнийг хийсэн хүмүүд ухаж нэг тунгааж мунхаг миний хэлснийг зөвөөр ойлгож үйлээ хийгээсэй. Булаг гэдэг бол ариун рашаан байсаар ирсэн. Булгийн уснаас хүртэхэд толгой хага ташиж биен дэх элдэв муухан бүхнийг цочроож устгадаг ариун рашаан билээ. Бид булаг шандаа хамгаалах нэрийдлээр булгийн ундраганы эхийг хашдаг үйлийг сүүлийн хэдэн жил хийсээр ирсээн. Гэвч ундарч бсан ундрага тасарч зүгээр хэдэн чулуу хашсан хонхор л үлддэг болжээ. Энэ яагаад ингэж бгаав гэхээр булаг шанд ундардаг эхэнд хөлийн мөрөө ч бараг үлдээдэггүй өвгөдийн минь тэнгэр ухаан гээгдсэнийх. Булгийн ундарга эхэнд газрын нь сэндийлж чулууг нь хөдөлгөж хашаа хайс барьснаас болж ундарганы хөрс гэмтэж ундаргаа татдаг билээ. Урьд цагт хүн малгүй ундаалж ундрага бургилсаар ирсэн 90 ээд оноос хойш хайс хийсээр олон булгийг ширгээж бна. Булаг татрахаар нь мод тарьж ундарга гаргах гэж бгаа гэсэн яриа ч гарах юм. Ер нь булгийн ундарганы орчмын чулууг ч хөдөлгөж болохгүй хог буртаг оруулж болдгүй. Тиймээс энэ үг минь байгаль хамгаалах шат шатны хүмүүдэд хүрээсэй. 

 

Гэрэл зургийн үзэсгэлэн 2014 оны 10-р сарын 08-ны 11:00 цагт УБ хотын музейд нээлтээ хийж, 7 хоногийн турш олон нийтэд толилуулна. Үзэсгэлэнгийн үеэр хутагтын тухай баримтат кино нийтийн хүртээл болгож, лекц зохион байгуулна. Мөн дилав хутагт жамсранжавд зориулсан буяны номыг Дэчинравжаалин хийдийн лам хуврагууд хурна. “Аригүмедиа” компани, “Дилав хутагт жамсранжав нийгэмлэг” ТББ 2009 оноос эхлэн жил бүрийн энэ өдрийг дилав хутагт Жамсранжав болон эх орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө харь нутаг тэмцэж явсан нэр, алдар гавьяа нь бүдгэрсэн бусад эх орончиддоо зориулан уламжлал болгон тэмдэглэж байна.
Ар халхын 84 шидтэний нэг хэмээн алдаршсан Дилов хутагтын хувилгаан Б.Жамсранжав XV жарны хөх бичин жилийн намрын дунд сарын 15-н буюу аргын тооллын 1884 оны 10-р сарын 08-нд тэр үеийн халхын Засагт хан аймгийн хотгойдын цогтой вангийн хошуу, одоогийн Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын ойгон нуур багийн нутаг Ойгон нуурын ар бие Баян айраг уулын “Энгэр түшлэгийн булаг” гэдэг газар Баашлуугийн 3-р хүү болон мэндэлжээ. Тэрээр Дэмчиг бурханы Бүрэлбаа, Дилов хутагтын хувилсан дүр мөн хэмээн тодорч одоогийн Завхан аймгийн шилүүстэй сумын нутагт оршиж байсан. Норванчин хийдэд шавилан суусан байна.
Тэрээр 5 настайдаа банди, 7 настайдаа равжун, 21 насандаа гэцэл, 25 насандаа цорж, 29 насандаа самади багш цол тус тус хүртсэн байна. Тэрээр Ховдын хязгаарын Шар сүмийг тэргүүлж байв. 1923 оноос Улиастайн сайдаар ажиллаж байгаад 1928 онд дотоодыг хамгаалах газрын даалгавараар Хятадад тагнуулын ажилаар гарч улмаар Чан Кай Ши-гийн дэргэд ажиллах болжээ. Тэрээр дэслэгч Жамсран нэрээр тагнуулын мэдээ явуулж байсан нь өдгөө тагнуулын ерөнхий газрын архивт хадгалагдаж байна. Гэсэн хэдий ч зүдэг хар цагийн эрхээр тэрээр буруутгагдаж хувьсгалын эсэргүү нэр зүүн хэлмэгдсэн байна.
Дилов хутагт Б.Жамсранжав Хятадын ерөнхийлөгч Чай Кай Ши-гийн дэргэд 6 жил зөвлөх хийхдээ 1946 онд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрүүлсэн түүхэн гавъяатай. хилс хэрэгт буруутгагдсан.Тэрээр нутагтаа эргэн ирэхийг нэлээдгүй оролдсон ч энэ нь тухай бүр бүтэлгүйтэж байсан учир өөрийн найз АНУ-ын Монголч эрдэмтэн О.Латтиморын санал санаачлагаар АНУ-ын Нью-Йорк хотын Нью Жерсид амьдрах болсон байна. Нью Жерсид амьдрах хугацаандаа тэрээр АНУ-д амьдарч буй халимаг ирэгдийг цуглуулан оюун санааны хувьд удирдан чиглүүлж байсны дээр 1961 онд Монгол улс НҮБ-д элсэхэд түүний оруулсан хувь нэмэр тун их юм.
1964 онд монгол улс АНУ-д элчин сайдын яамаа нээхэд тэрээр бараг орой бүр тэнд ирж хашаан дотор тоглож буй монгол хүүхдүүдийг харан нулимас дуслуулж суусан гэдэг. Цагийн эрхээр буруугүй буруутан болж нутагтаа эргэн очих эрхгүй болж хэлмэгдсэн түүний зүрхний цохилт бүр нь Монголоо хэмээн цохилсоор.1965 оны 04-р сарын 08-ны өдөр 82 насандаа жанч халсан байна. Түүний ээдрээтэй амьдралын түүх эргэх цагийн аясад улам бүр тодорсоор байна.

Эх сурвалж: www.urlag.mn

Өндөр хайлаасны энгэртүү
Ширээлж буусан лөө
Хар лүнтэн модон хөрөгтэй
Хар лусан хаан гарвалтай
Хөх лүнтэн модон хөрөгтэй
Хөх лусан хаан гарвалтай
Гутаар тэнгэрийн хөвгүүн
Ханжаахан гэж охинтой
Алтан шар хөвгүүнтэй
Ерхэн хар Ерхүүмэй минь
Хөөтэй тогоо хангинуулаад
Хоорий баавай
Таныг уримой бид
Енгүүн хар Авгалдай минь
Уутын чинээ халдагатай
Уургын чинээ озгойтой
Газрын гав үтэгтэй
Гахайн ширхэг сүүрлигтэй
Хорь арван нэгэн эцгийн
Гуулин хааны хүргэн
Гил хар Гиргэлдэй
Гингүүн хар Авгалдай баавай
Хар тогоо хангинууллаа
Хоорий баавай
Таныг уримой бид
Хар тогоо хангинууллаа
Хоорий баавай
Таныг уримой бид
Хар тогоо хангинууллаа
Хаан баавай
Наана хайхан дуулагты
Умдагтаан хүрэм сахалтай
Өвдөгтөөн шүүрэм сүүрилтэй
Ерхэн хар Ерхүүмэй
Енгүүн хар Авгалдай
Дурдахад минь дуулагтун
Дуудахад минь ирэгтүн
Ерхэн хар Ерхүүмэй минь
Енгүүн хар Авгалдай минь
Наана Найхан дуулагты
Молхио модон гаанстай гэлээ.
Морины годон хавтагатай гэлээ.
Навчин тамхи татдаг гэлээ.
Ерхэн хар Ерхүүмэй минь
Енгүү хар Авгалдай минь
Орон байрнаасаа огшин
Огторгуйн үүлээр дугуйцан дамжиж
Хэрэг үйлийг маань бүтээлцэгтүн
Зорьсон зоригийн минь зохиолцогтун!
Эргэн байж буугтун!
Элин байж дэгдэгтүн!
Сахиус шүтээн болсон
Ел хар Ергэлдэй
Енгүүн хар Жиргэлдэй
Хаан баавай сонсон сонсогтун!
Өргөн далайн ольтрогт
Өнчин ганц хайлаасыг
Ширээлж буусан ло
Ерхэн хар Ерхүүмэй минь
Енгүү хар Авгалдай минь
Хэвтээ байгаа биеийг тэн
Хэцийн дуугаар сэрээнэм
Унтаа байгаа биеийг тэн
Оргойн дуугаар дууднам.
Хорь арван нэгэн эцгийн
Хонгор их сайдууд
Хойт үеийн
Хөвгүүд охид Мэнд амар!
Мэнд ээ!
Хэвтэй байсан бие минь
Хэцийн дуугаар ирлээ
Унтаж байсан бие минь
Өл буурал
Онгон эрээн
Оргойн тань хангинаанаар
Огторгуйгаас огшиж
Огцом газар амалж ирлээ би
Юуны тэн ергөлгөөн бэ?
Хэний тэн хэлцээн бэ?
Хэнээс хэнтэгтэй
Юунаас юнтэгтэн
Юунд намайг дуудав та нар
Хар хэрэг гэхлээр
Аргамжилж наадлаа
Авгалдай баавай
Ачит буурал аав гүүллээ
Хар тэрэг гэхлээр
Хав ид миньтэнд
Хар үхээрийн үүдэнд
Хаялцаж наадлаа
Үхээрийн үүдэнд
Өвсөн золиг
Өгөлцөөн наадам
Амины тулд
Андалдаа наадам
Бидний тулд
Бэлэг билээ
Улаач харын минь
Хав ид минь тэнд
Гурван харгуйн бэлчирт
Дөчин шулмыг
Хэний хэлцээн бэ?
Юуны ергөөн бэ?
Чандага шавардмаар
Шанага гозоймоор
Шар улаан цайны маань
Дээжийг баригтун
Таныг урин залсан
Хэрэг маань бол
Алхаа тань ариун
Гишгээ тэн гэрэл
Таныг гэж тахилаа
Мөн хэмээн мөргөлөө
Үхлийн эзний үүдэнд
Өл хөх ухныг тань хүргэлцэж
Өвчин үйлээс тэн мулталж
Уриан дуудаан байх даа
Салгандаа савж
Баруундаан бардаж ирлээ
Улаан тамхи унд минь
Хавт тамхи хав минь
Амь насны андалдаан хийж
Үхээрийн гараас тавиулъя
Хэтэрхээн үзэгдэнэ үү? гэж Авгалдайн сурахад хүмүүс
Үгүй ээ!
Үзэгдэхгүй байна гэвэл тамхиа сайтар нэрж сууна.
Хэтэрхээн ирнэ үү? хэмээн дахин сурваас
Ирлээ ирлээ гэвэл босон харайж:
Улаан зүрхийг минь зүсдэг
Улаан тамхи татсангүй
Хар зүрхийг минь хатгадаг
Хавуучи тамхи нэрсэнгүй
Өвчин тэн үгүйрэг!
Гамшиг тань ханзраг!
Ханиад тань дэгдэг!
Томуу тань тонилог!
Үхэр хар чулууны
Үйрч бутартал
Үхлийн зах бүү үзэгтүн!
Морин чинээн чулууг
Могцорч үгүй болтол
Муу юм бүү үзэгтүн!
Хонин чилээн чулууг
Ховхорч үгүй болтол
Хохирол бүү үзэгтүн!
Хадан гэртээ харилаа
Модон гэртээ буцлдаа
Огторгуйдаа дэгдлээ
Орон нутагтаа буцлаа
Хээ-ээ-ээ хөөг
Хээ-ээ-ээ хөөг
Хээ-ээ-ээ хөөг гэж дуудан бөөлнө.

 

Нэгэнт болчихсон өөрийгөө болон онгодоо хагас хугас ойлгох гээд мэдрэх гээд явж буй хүмүүсийн хувьд нэгэнт салж чадахгүй хорогдоод байгаа бол зүгээр л өөртэйгөө л ажилла. Таньд хэнч тус болохгүй. Тэгээд өөртэйгөө ажилла гэхээр бясалгал бодоод байх юм. Онгодоо мэдэрхэд анхаар төвлөр. Мөн түүнчлэн асуудал бүрээ онгодод бүү нялзаа, бие өвдөнө онгод буруутай, ажил бүтэхгүй онгод буруутай. Болилдоо энэ онгодыг бүр нэг адгын хорлон сүйтгэгч мэтээр төсөөлөхөө больцгоо. Жинхэнэ онгодтой хүн миний өмнө хэд хэдэн удаа сууж байсан. Буулгах шаардлага байхгүй шдэ ажилдаа амжилт гаргаа л гэж би зөвлөдөг. Тэртээ тэргүй тэр хүмүүс хангалтай олон хүнээс бөө бол угаа ав, одоо ав гэх мэтийн үгс хангалттай сонссон байдаг. Би замчлахгүй байж тэднийг хөөргөх хэрэг байхгүй.
Нэг түүх сонс. Гэрлийн ламп бүтээсэн Томас Эдисон онгодоос асуугаад эсвэл засал ном хийлгээд хүн төрөлхтөнд хэрэгтэй гэрлийн шил бүтээчихээгүй. Уйгагүй хичээл зүтгэл энэ хүнийг амжилтад хүргэсэн. Маш олон удаагын бүтэлгүйтлийн дараа тэр бүтээлээ бэлэн болгосон. Түүний өөдрөг зан түүнд тусалсан. Хожим нь түүнээс сэтгүүлч та яагаад энэ бүх хугацаанд шантраад болчихоогүй юм бэ гэхэд Томас Эдисон инээмсэглээд би гэрлийн лампыг хийж болохгүй олон сая аргыг мэддэг болсон гэж хариулсан байдаг. Та ч ялгаагүй өнөөдөр ажил чинь хэцүүхэн байгаа бол зүгээр л шинээр эхэл л дээ. Амжилтад хүртлээ хөдөлмөрлө. Лам ном уншаад, бөө хэнгэрэг нүдээд та англи хэлээр ярьдаг болохгүй шиг таны өмнөөс ажлыг чинь бид хийхгүй онгод ч очиж хийхгүй. Далд ертөнцөөс хамааралтай зүйлсийг бид засаж залруулдаг.
Бодит ертөнц таны хичээл зүтгэлээс илүү хамааралтай. Би нэг хэдэн шүүмж гэхэд хэцүү хэдэн тааруухан пост оруулдаг. Үүнийг уншаад жижигхэн ухаарал авч байвал сайн хэрэг. Түүнээс бус надтай уулзаад л диваажингийн үүд нээгдэхгүй. Өөрийнхөө хамгийн сайн чаддаг зүйлсээ олж хийцгээ. Мөнгөтэй болцгоо. Ажилтай болцгоо. Боловсролтой болцгоо. Адаглаад онгод тэнгэр залахдаа гаргах бэл бэнчин тааруу хэцүү байгаа биздээ. Бид хүнтэй суухдаа байртай билүү машинтай билүү тогтсон орлоготой билүү гэж боддог атлаа өвөг дээдэстэйгээ холбогдож сахиус шүтээнээ залах гэж байхдаа хов хоосон сууцгааж байгаа нь хүндлэлгүй бас ойлголтгүй байгаан шинж.
Хүнтэй суувал хүүхэд гарна зардал, хурим хийнэ зардал гэх мэт тооцдог. Онгод залах яг ижил. Монголын баруун хязгаарт зүүн хязгаарт өмнөд хойд хаа сайгүй дуудна. Та очих ёстой. Машин бэлэн үү? бензин тос? хоол унд, өргөл, буудлын мөнгө бэлэн үү? хамт дагаж явах хүмүүсийнхээ зардлыг дийлэх үү? Оройн хоолоо яаядаа гэж байгаа хүмүүсийг энэ замруу түлхэхээ хэзээ болих вэ. Түлхүүлж буй хүмүүс ойлголттой болсон цагт болих байх. Хөвсгөлийн, Увсын хязгаарт өвөг дээдэс нь байдаг хүн Улаанбаатарын жалга довоор яваад бөө болохгүй шүү уучлаарай. Би дархад бөө юм л даа гэснээ би гэхдээ учраа олохгүй байна гэх юм.
Хаана тэгээд тэр шахаа гэгч багтарч унатал гүйлгэдэг үйлээ хийгээв гэхлээр Богд ууланд эсвэл Найрамдалд, Эмээлтэд, Тэрэлжид, Гачууртад хийсэн гэх. Дархадын уул ус тэнд байж баймааргүй юм. Одоо энэ постыг зарим овжин гарууд уншаад таныг хөвсгөл дагуулж явж баллана шүү. Монголд хангалттай олон чадах чадахгүй лам, бөө, пасторууд бий. Таниар дутахгүй. Та эхлээд хувийн амьдралаа төвхнүүл. Бөө болно гэдэг их зардалтай шүү. Энийг орлого гэж харж байвал уучлаарай. Тэгж хардаг гаруудтайгаа л тааралдаад хамаг байдагаа сэгсрүүлнэ. Дугуй дугуйгаа олно. Шашинд үүнийг карма гэдэг байх.
Шүрийг дотор нь жинхэнэ, таримал, шахмал гэж ангилдаг. Та тэгвэл жинхэнэ бөө болох гээд байна уу? таримал бөө, шахмал бөө болох гээд байна уу? би ч нэг таримал байх шахмал байх гэж бодож байвал больсон нь дээр шүү. Цаг алдаж байхаар энэ цагаа хэрэгтэй зүйлдээ зориулж байвал дээр байна.
Bolor Bode

Монголын Чингис хаан албат Ойрад буриадын гарвалтай Асуйхан удган Байгаль далайн эргээр явж байтал далайн эрэгт хөх бух цахран байхыг удган үзээд хүнтэй учрах жигт ийм юм байх ёсгүй бүлгээ. Бурхан тэнгэрийн дохио надад хувьт магад хэмээж удган эргүй агснаас бух лугаа тачаангуй үүсгэх гэж сэтгээд тэнд тачаангуй үүсгэв. Удалгүй удган жирэмсэн болж хоёр хөвгүүн төрсний их нь Буриадай, бага нь Хоридой хэмээх болсон ажээ.

Буриадай анд явж байтал уулын оройн жодоо модонд нэгэн охин явсаныг олж, гэргийгээ болгов. Түүнээс хоёр хөвгүүнтэй болсныг ахыг нь Эхирид, дүү нь Булгад гэж нэрийджээ.

Эхирид найман хөвгүүнтэй болж. Түүнээс дэлгэрсэн үндсэн олон ястан овогтой болж, байгаль далайн тэр бие Эрхүү мужид Бирхалинс, Балканск, Иди олон тасаг буриад, Байгаль нуурын орчимд олон овог ястан болсон байна.

Хоридайн үр сад нь сүүлд Монголоос дүрвэж ирсэн олон ястан овогтонтой холилдсон аж.

Эхиридийн найман хүүхэд, Булгадын зургаан хүүхдүүд одоо хүртэл “Бух ноён аав, Будан хатан эжий” хэмээн сүүгээр цацал өргөн тахиж мөргөдөг ёс үүссэн байна.

Монгол бөөгийн тэргүүн удган Пүрэвсүрэн Монгол цэргүүдийн хуарагнаж байсан газарт монгол гэрээ барьж галаа тахиж, үе үеийн баатрууддаа хүндэтгэл үзүүлэн бөөлсөн байна. Мөн монгол цэргүүдийн хуарагнаж байсан газраас сүншиглэсэн шороог эх орондоо залав.

 

3. ПОЛЬШ УЛСЫН ЛИГНЕЦ ХОТЫН ДЭРГЭДЭХ МОНГОЛ ЦЭРГИЙН ТУЛАЛДААН БОЛСОН ГАЗРААС БӨӨЛЖ СҮНСЭГЛЭСЭН ШОРООГ ЗАЛАВ.
Монголын Байдар, Хайду хэмээх хоёр жанжны 20000 цэрэг Польшийн II Хенрик вангийн голлон удирдсан Польш, Германы эвслийн 60000 цэргийг бутцохисон тулалдаан юм. Тулалдааны гол зорилго нь Батхаан, Сүбэдэй нарын Унгарын IV Бела вангийн цэрэг болон Австрийн Темплерийн ордений хүчинтэй тулалдах явцад буюу (Мохигийн тулалдаан) баруун жигүүрээс хавсран цохигдох аюулыг зайлуулан сэргийлэх зорилгоор Польшийн нутагт цөмрөн орсонд байжээ. Энэхүү тулалдаан нь Европчуудад цэрэг-дайн, түүний номлолд хандах хандлагыг үндсээр өөрчилсөн том сургамж өгсөн гэж барууны цэргийн түүхчид үздэг байна.

 

4. УНГАР УЛСЫН ПОМЕЗ ХОТЫН ДЭРГЭДЭХ ХҮННҮЧҮҮДИЙН ДУРСГАЛТ ГАЗРААС ШҮНСЭГЛЭСЭН ШОРООГ НУТАГТ НЬ ЗАЛАВ.
Унгар улсад Хүннүчүүд 35 жилийн турш Помез хотыг байгуулж босгосон байна. Помез хотын дэргэд Хүннүүчүүдийн булш байдаг.
Энэхүү дурсгалт газар Хүннү нартай холбоотой дамжин ирсэн олон мэдээлэл байдаг.
МБНЭ-ийн санаачлагыг дэмжин Монгол бөөгийн тэргүүн удган Пүрэвсүрэн энэхүү дурсгалт газарт хүндэтгэл үзүүлж бөөлөн шүнсэглэсэн шороог нутагт нь залсан байна.

 

5. УНГАР УЛСЫН МУХИ ТОСГОНЫ ДЭРГЭДЭХ МОНГОЛ ЦЭРГИЙН БУЛШНААС СҮНШИГЛЭСЭН ШОРООГ ЗАЛАВ.
Саяхан бидний хэдэн нөхөд өмнөөс баруун зүгт олон мянган км зам туулан Монголын түүхэн үйл явдал болсон газрууд, уул, усыг гатлан баатруудынхаа түүхэн хүндэтгэлийн цогцолборт сүншиглэсэн шороог залах ажил хийсэн юм. Унгар Улсын Мухи тосгоны дэргэд болсон тулалдаанд амиа алдсан тэнд нойрсож буй 1000 цэрэг бол тэдний өмнөх түүх, өнөөдөр тэдний замналаар монгол цэрэг энхийг сахиулаад явж байгаа билээ. Тэдэнд бахархан дууриах баатарлаг түүх, амьд жишээ яах аргагүй эх орныхоо төлөө харь нутагт Монгол төрийнхөө даалгаврыг биелүүлж яваад нойрссон 1000 баатар эрийн шарил мөн болой.
Унгар Улсын Мухи тосгоны дэргэд болсон тулалдаанд амиа алдсан Монголын 1000 баатар дайчдын хөшөө гэж нэг тохой илүү тайрдас мод гурван угольник төмрөөс бүрдэнэ. Түүнийг анх хараад миний сэтгэл ихэд огшиж билээ. Төр нь мартсан ч, түмэн олон нь мартсангүй хэдэн зуун жилийн дараа шүншиглэсэн шороог эх оронд нь залав.
Монгол бөөгийн Тэргүүн удган удган Ж.Пүрэвсүрэн Унгар улсын Мухи тосгоны дэргэд Европыг шигшмэл 85 мянган цэрэгтэй Монголын Бат, Сүбээдэйгийн удирдсан 25 мянган цэрэг тулалдан Монгол цэргийн байлдах ур чадвар, цэргийн урлагын чадварыг гайхуулан ялалт байгуулан 65 мянган цэргийг хядсан тулалдаан болсон газраас хүндэтгэн шороо залав.

Эл асуудалд дэлхийн хоёр том судлаачийн үгийг иш татья. Орос, Герман хэлтэй их судлаач Михаэл Правдин “Ил хаадын эзэнт гүрний хувь заяа”-г түүний дайсан болох лалын шашин л тодорхойлж байв.
Мамлюкийн (Египетийн) султан Бэйбарс, Алтан ордон улсын хаан Бэрх хоёр харилцан ойлголцсон тэр үеэс лалын шашны зангирсан их хүч Ил хаант улсын нийт хилийн дагуу Евфрат мөрөн, Кавказын уулс Оксоор хүрээлэн оршиж хүчийг нь тарамдуулан байв” гэж тодорхойлжээ.
Английн их судлаач Э.Д.Филипс “Хүлэгү болон түүний залгамжлагчид баруун талаас Алтан ордон улсын хаадын болон мамлюкуудын, зүүн талаас Цагаадайн улсын эрх баригчдын довтолгоонд байнга өртөж ирсэн” хэмээн бичжээ.
Ил хаант улсын төрийг Хүлэгү, Абага, Аргун, Текудор, Султан Ахмед, Тарагий, Газан /Хасан/, Өлзийт, Абу Сайд, Шейх Хасан нарын зэрэг их хаад барьж байв. Хааны дараа орох “Везир” хэмээх “Ерөнхий сайд” гэсэнтэй дүйцэх албан тушаалтан нь хааны зарлиг шийдвэрийг биелүүлэх үүрэгтэй байжээ.
Везир нь улс орноо ерөнхийлөн захирч, улсын сан хөмрөгийг хариуцан түүнийг бүрдүүлэх, захиран зарцуулах, хяналт тавих болон төрийн дээд албан тушаалтныг томилоход шийдвэрлэх эрх эдэлж байв.
Бидний сайн мэдэх нэрт түүхч, их сэтгэгч эрдэмтэн Ати-Мелик Жувейни, Рашид-ад Дин нар хааны Везирээр ажиллан их гавьяа байгуулж, зохиол бүтээлээ туурвисаар байжээ. Ил хаант улс нь хүчирхэг армитай байв. Тэр үед их цэргийн гол цөм нь монгол цэрэг байжээ. Цэргийн удирдлагыг монголчууд хэрэгжүүлнэ.
Түүхэнд тэмдэглэснээр их цэргийн тоо 120.000-150.000 хүрч байжээ. Их цэргийн гуравны нэг нь монголчууд, үлдсэн хоёр хувь нь түрэг, гүрж, армян, франц, хятад цэргүүд эзэлж байв. Байлдан эзэлсэн улс орон, хот бүрт 3000-30.000 цэргийг хамгаалах үүрэгтэйгээр үлдээдэг байжээ.
Харин одоо Газан (Хасан) хааны тухай товчхон өгүүлье. Газаныг 1295 онд ноёдын хуралдайгаар хаанд өргөмжлөхөд “Газан бол Аргун хааны хөвгүүн, энэ нь Хүлэгү хааны хөвгүүн, энэ нь Тулуй хааны хөвгүүн, энэ нь Чингис хааны хөвгүүн” хэмээн дуудаж байжээ.
Түүх судлаач, доктор И.Дашням Газан хааны талаар бичихдээ “Тэрбээр өргөн сэтгэлгээ, гүнзгий мэдлэг эзэмшсэн, түүх, удам судар, уламжлалаа сайн мэддэг, байгалиас заяасан хурц ухаантай, авьяас билэг төгс, эр чадал, хатан зориг, тэсвэр хатуужил бүрдсэн, дайсандаа хайр найргүй, засах захирахдаа ухаалаг, жанжины хувьд гарамгай, түүхэнд “шинэчлэгч” гэж алдаршсан хаан байсан” хэмээжээ.
Түүний шинэчлэл 1294-1304 онд явагджээ. Газан хаан газрын харилцаанд нэн алдартай шинчлэл хийж, сангийн хөрөнгөөр төрийн өндөр албан тушаалтнууд их хэмжээний газрыг худалдан авч түүн дээр оршин суудаг тариачдыг мөлжин, тоймгүй мөнгө цуглуулан завшдаг байсныг болиулжээ.
Мөн мөлжигдсөн тариачид зугтан зайлснаас газар нь атаршин зэрлэгшихэд хүрсэн тул хууль бус газар эзэмших эрхийн бичиг олгохыг хориглон, өмнө нь олгосон газар эзэмших эрхийн бичгийг хүчингүй болгожээ. Улсын бүх газрыг данслан шалгаж, нийт найман мужаа услалтаар хангажээ.
Тухайлбал, Карбелийн усгүй талыг Евфрат мөрнөөс шуудуу татаж усжуулснаар тариа ногооны шинэ талбай, цэцэрлэгүүд бий болгожээ. Мөн тариа, хүнсний ногоо тариалж жилд 100.000 тагар ургац хураадаг болсон байна.
Сэргээгдсэн газруудаа вакф газар болгон сүм хийдүүдэд өгөх, хувийн эзэмшил болгож хувь хүмүүст худалдах, алтан ургийн язгууртнуудад инж газар болгож нэмж хуваарилах, монгол цэргүүдэд хуваарьт газар (Икта) болгон олгож байжээ.
Түүнчлэн тариачдын газар, ургац, эд хөрөнгийг булаан авах, тариачдад ор үндэсгүй өндөр татвар оноох, тариалангийн талбайг талхлах, хавчих, эрх ашгийг нь хохироох, төрийн ажил хэрэгт дайчлахыг хориглож, зөрчвөл нөхөн төлүүлэх, торгох журам тогтоох замаар тариачдын тариалангийн талбай, гэр сууцыг төрөөс хамгаалах, тариалах үйл ажиллагааг жилийн дөрвөн улирлын турш тасралтгүй явуулах, ургацын үрийг улсын санд хадгалах, тариалалтын үед хөнгөлөлттэй үнээр тариачдад тариа өгөх, газар тариаланд зүтгэх шар, үхэр буюу малыг тусгайлан үржүүлэх зэрэг өөрчлөлтүүд хийсэн байдаг.
Ил хаан Газан 1300 оны орчим улсын хэмжээнд жин хэмжүүрийн нэгдсэн систем тогтоосон шинэчлэл хийжээ. Буулай арвайг “кейлэ”, “тагар” жимсний жүүс, цуу, тосны хэмжүүрийг “пэйманэ”, бас барааны хэмжүүрийг “гяз”-аар хэмжиж тамга дарснаар хүчинтэй болох, зөрчвөл хатуу шийтгэхээр төрөөс хуульчлан тогтоож, бүрэн мөрдүүлж чадсан нь түүхэн том дэвшил байв.
Газан хаан албан татварын байдалд нухацтай хандаж амьдралд нийцсэн шударга шинэчлэл хийжээ. Татвар хариуцсан “Хаким” хэмээх түшмэлүүд муж бүхэнд татвар хураах хуудас “Берет” бичиж, үүгээрээ Везиртэй хуйвалдан жилд 2-3 удаа татвар хурааж олсон орлогынхоо зургаан хувийг хувьдаа завшиж, үлдсэн хоёр хувийг төрийн хэрэгт зарцуулдаг байсныг зогсоож, хакимуудаар “Берет” бичүүлэхийг бүрмөсөн хориглож, бичвэл шууд цаазалж, бичсэн бичээчийн гарыг тас цавчиж байх зарлиг буулгажээ.
Везарын дэргэд муж бүрийг хариуцсан нэг бичээчийг томилон суулгаж, түүний бичсэн хааны алтан тамгатай “Берет” нь л хүчинтэй байхаар тогтоосны дээр албан татварын бүртгэлийг тосгон бүрээр маш нарийн хөтөлж, үүний үндсэн дээр хөрөнгө чинээнийх нь байдлыг харгалзан оноох, мужуудын бүх данс бүртгэлийг Тебризийн номын санд хадгалах, дансны хуудсыг ирсэн бүрт өгч хадгалуулах, татварын гэрээ байгуулж, уг гэрээг тосгон болон газар бүрт самбар, чулуу, зэс, төмөр, тэр байтугай тосгоны хаалга, сүм дуганы хананд сийлүүлж тавин ил тод болгох горим тогтоожээ.
Татвар төлөгчөөс нэг ч мөнгийг хэтрүүлж авах, жижиг алба гувчуурыг дур мэдэн авахыг хатуу хориглож, суурин иргэдээс жилд хоёр удаа, тухайлбал эхний татварыг шинэ оны эхний 20-нд, хоёр дахь татварыг намрын эхэн сарын нэгэнд тогтсон өдөр, цагт хотын төв талбайд барьсан асарт, таван удаа харанга цохиж дохио өгөөд мөнгөөр хураах, мөнгөгүй бол бүтээгдэхүүнээ зах зээлийн дундаж ханшаар зараад татварт яг төлөх мөнгийг нь авч, үлдсэнийг нь татвар төлөгчдөд эргүүлж өгдөг байв.
Татвараа тогтоосон цагт нь тушаагаагүй бол үндсэн татварын зуун динар бүрээс нэг динарын торгууль оноодог байжээ. Нүүдэлчдээс алба гувчуурыг жилд нэг удаа шинэ жилийн эхний 20 хоног дотор 100 малаас нэг малаар бодож хураана хэмээн тогтоон мөрдүүлж иржээ.
<div>Газан хаан түүхийн хүрээлэн, одон орон судлалын төвүүд, шинэжлэх ухааны лаборатори, туршилтын газрууд байгуулж, олон улс орны эрдэмтэн судлаачдыг урьж ажиллуулах замаар түүх, гүн ухаан, хэл, утга зохиол, одон орон судлал, зурхайн ухаан, газарзүй, анагаах ухаан, алхохими, уул уурхай, ашигт малтмал, уран барилгын ухааныг хөгжүүлэхэд чиглэсэн шинжлэх ухааны шинэчлэл хийсэн байдаг.
Энэ бүхний үр дүнд “Дэлхийн байлдан дагуулагчийн түүх”, “Судрын чуулга”-ны гурван боть, “Вассафын түүх”, “Насредынхны хэргэм ямба”, “Хятад, Уйгар хуанлын тухай” зэрэг алдарт зохиолууд төрөн гарчээ.
Мөн аялал жуулчлагчид, элч төлөөлөгчдийн аян замын тэмдэглэлүүд, дараа дараагаар гарч, хуурай, усан, торгон замын болон аян байлдааны маршрут зураг, газрын зураг үйлдэгдэж, хөрөг, байгалийн зураг, манюатур алдарт зургууд зурагдаж, олон сайхан уран барилга баригдан, ертөнц дахиныг гайхшруулсан байна.
Газан хааны шинэчлэлийн үр дүнд лалын шашны гайхамшигтай цогчин дуганууд баригдаж Коран цэцэн үгс, Мухаммедын зарлигийг араб, перс үсгээр хана туурганд чимэглэл болгон үйлдэн, хаад, гэгээнтнүүдийн дурсгалд зориулсан нүсэр том бунхнуудыг байгуулсан нь түүхийн биет гэрч, дурсгал болон мөнхөрчээ.
Газан хааны шинэчлэлээр шашны сургууль, гэр сургууль, даган сурах сургуулиуд байгуулагдаж, мэдлэг эзэмших ухаан дэлгэрсэн байна. Анагаах ухааны мэдлэг өмнө нь байгаагүй өндөр түвшинд хүрч “Их хааны эрдэнэсийн сан” хэмээх “Хятадын анагаах ухааны нэвтэрхий толь” гарсан нь зүрх судас, бие эрхтэн, үр хөврөл, эм зүй зэрэг олон салбарыг хамарчээ.
Үүний зэрэгцээ Тажик, Хятад, Монгол, Энэтхэг, Кашмирийн анагаах ухааныг судалж, олон улс орноос эмийн ургамал худалдан авч буюу түүн дөрвөн эм үйлдвэрлэсэн нь “Газаны хор тайлагч” хэмээн ихэд алдаршжээ.