Author: admin_shaman

Тэд яаж бөө болдог вэ? “Бөөгийн өвчин” гэж байдаг. Бусад өвчнүүдтэй адил тодорхой шинж тэмдгүүд байдаг. Өвчин нь зөвхөн сүнсийг суулгасан хүнд л илэрнэ. Тэр бол түүний дуудлагыг ухамсарлахын тулд хүнийг зовоох шинж тэмдгийг илгээдэг хүн юм.

Энэ үйл ажиллагааг хэн тохиромжтой болохыг сүнс шийддэг. Жирийн хүн өөрийнхөө хүссэнээр л бөө болох боломжгүй юм. Тиймээс тувачуудын итгэл үнэмшлийг хэл.

Ихэнхдээ Тува бөө нар чадвараа нэг төрлийн хүрээнд дамжуулдаг. Үргэлжилсэн шугам нь үр хүүхдээсээ үргэлжлэх албагүй бөгөөд бэлэг нь ирээдүйн хамаатан саднуудаас өвлөж авах боломжтой юм. Энэ нь тийм ч амар ажил биш тул хүүхдээ бөө мөргөлийн өвчний анхны шинж тэмдгийг анзаарсан тохиолдолд эцэг эхчүүд ялангуяа баярладаггүй.

Сүнсүүд сонгосон хүнээс давамгайлж эхэлдэг тул энэ дуудлагыг хийхээс зайлсхийх боломжгүй юм. Хэрэв сонгосон хүн нь тэднийг сонсохгүй бол бөө мөргөлийн үндэс суурийг тавьж чадахгүй бол тэр тэнэг, амьдралын туршид өвчтэй хэвээр үлдэж болно.

Бүх урьдчилан төлөвлөсөн хүмүүс тэдэнтэй юу болж байгааг тэр даруй ойлгодоггүй тул сүнснүүд тэдний амьдралыг эвгүй байдалд оруулдаг тул бөө болох эрт шийдвэр гаргахыг өдөөдөг. Энэ нь байж болох юм:

$1·         Үл мэдэгдэх шинж чанар;

$1·         хуурамч сонсголын мэдрэмж;

$1·         хуурамч харааны зургууд;

$1·         унтах;

$1·         хоолны дуршил алдагдах.

Хэрэв хүн шийдвэр гаргахаа хойшлуулсан бол илүү хүнд шийтгэлийг дагаж болно.

$1·         тасралтгүй толгой өвдөх;

$1·         арьсны асуудал

$1·         унадаг.

Сонгосон хүн олон жилийн турш өвдөж магадгүй, энэ тохиолдолд эм нь хүчгүй байдаг. Гэхдээ тэр сэрэмжлүүлгийг сонссон даруй бүх шинж тэмдгүүд тэр дороо өвдөхгүй бөгөөд хүн хувь тавилангийнхаа зам дагуу хөдлөхөд аажмаар алга болдог. Энэ нь эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүст алинд нь ч хамаатай.

 

Чикая бард буюу үхлийн мөчийн бард

Энэ нь нэг дэх шат буюу аливаа амьтан амь тавих мөч. Энэ үед доорхи үхлийн шинжүүд мэдрэгдэнэ. Ямар шинжүүд өөрт мэдрэгдэх вэ хэмээвээс, Бүх бие хүндрэн жихүүдэс хүрч хүйтэнд умбана. Нэг бол халуу оргиж нэг бол хүйт даана. Нүдний өмнө харанхуйлан гал бутарч үзэгдэнэ. Энэ бүхэн үхэлд бэлтгэгдэж байгаагийн шинж юм. Ингээд удахгүй нүдэнд чинь гал бадран Чикайя Бардад шилжинэ.Энэ үед анхааралтай байж бодлоо төвлөрүүлэн сайн сонсч, сайн харах хэрэгтэй. Мөнхийн гурвал болох Кайя буюу Дхарма Кайя /үйлийн үр/, Самбхог Кайя /цэцэн ухаан/, Ниймана Кайя /төрөл хувирах/ -ийг харж мэдрэхийг хичээ. Хамгийн сүүлийн амьсгалаа авахгүй. Үүний дараа мөнхийн ариун гэрлийг олж харна. Өмнө чинь зах хязгааргүй орчлон нээгдэнэ. Чи орь ганцаар өд мэт хөнгөхөн хөвөх болно. Гэвч үүнд бүү баяс, бас битгий ай, энэ бол үхлийн цаг. Үхлийг ашигла, энэ бол аугаа их боломж…
Хэрэв чи гялбаа үзвэл энэ бол яруусан тодорсон бодит ахуйн мөнхийн гэрлийн гялбаа гэж ойлгох хэрэгтэй. Чиний өөрийн оюун ухаан энэ үед ахуйгаас тусгаарлан, ариусан цэвэршиж, гялтганан гялалзах бөгөөд энэ нь чиний ухамсар юм. Оюун ухаан, ухамсар хоёрын нэгдэл чинь мөнхийн Дхарма Кайя үйлийн үр мөн. Одоо чиний оюун ухаан төрөх үхэхийг мэдэхгүй. Энэ чинь л дангаараа мөнхийн гэрэл Будда Амитаба ажээ. Анхаарлаа төвлөрүүлэн мөнхийн гэрлийг хайхтун. Олж хараад түүнийг Энэ байна гэж хүлээж ав.Энэ бол мөнхийн үнэн Дхарма Кайятай уулзаж байгаа нь тэр. Түүнийг олж хараад, танин мэдэж чавал үнэн хэрэгтээ чи юу хүснэ тэр болж чадна. Ингэж нууцад нэвтэрвэл, үхэл амьдралын хуулийг ойлгож өөрөө энэхүү гэрэл болно. Гэвч энэ бол хүн болгоны хүрч чадах шулуун зам биш юм.

Хоёр дахь шат:
Чи мөнхийн тод гэрлийг олж харж чадаагүй бол дараагийн Бардад шилжихийн өмнө хоёрдогч гэрэл үзэгдэж болно. Олж харахыг хичээ. Хэрвээ харж, нэрлэж, хүлээн авч чадвал цаашдаа олон юмнаас зугтаж чадна гэсэн үг. Гэрлийг олж харуутаа өөрийн шүтээн мэт хүлээж авах хэрэгтэй. Энэ хоёр дахь гэрлийн үе амьсгал зогссоны дараа хэдэн цаг үргэлжилдэг. Амьдрах хүч чинь биеийн нэг онгорхой цэгээр гадагшлах бөгөөд ухаан санаа яруусч, эргэн тойрондоо байгаа бүхнийг олж харна.
Найз нөхөд, төрөл төрөгсдөө харах төдийгүй тэдний яриаг ч сонсоно. Өөрийн орхисон бие махбодио, өөрийн одоо эзэмшиж буй биеэ хараад өөрийгөө нүднээ үл үзэгдэгч, тунгалаг болсоноо мэдэрнэ.Үүнийг мэдрээд айхгүй байвал нэгэн мөчид л аврал ирнэ. Энэ бол хоёрдогч мөнхийн гэрэл. Өөрийгөө өөрчлөгдсөнийг мэдээд шинэчлэгдэж, гэрлийг мэдэрч, хүлээж авсанаар өөрөө гэрэл болно. Өөрөөр хэлбэл гэрэлд шингэнэ. Гэрлийг танихгүй бол мөнхийн харуулуудыг ямар ч дүрээр харна. Тааралдана. Хэрвээ чи гэрлийг хараагүй боловч ухааран сэргэсэн бол, хаана байгаагаа мэдэрсэн бол номхон хүлцэнгүй байхыг хичээ. Юутай ч тааралдсан толгой гудайлган амьд сэрүүндээ мэддэг байсан ганц тарнийг ч болов унш, итгэж шүтэж явсан зүйлдээ мөргө. Замчин тааралдваас түүнд бишрэн мөргө. Их зам өмнө чинь нээгдэнэ. Энэхүү Чикайя Барда 3-5 хоног үргэлжилнэ.

Хонид бард буюу кармуудын хий үзэгдлийн бард.
Энэ Бард нь ойролцоогоор 15 хоног үргэлжилнэ. Ер нь үхлийн гурван Бард нийтдээ 49 хоног юм. Хэрэггүй болсон бие махбодио орисон оюун ухаан чинь Чикайя Бардыг дамжаад Хонид Бардад шилжинэ. Хонид Бардад шилжээд бү ай, битгий яаар, анхаарал болгоомжтой бай. Чи үхсэн өнгөрсөнтэйгээ бүү зууралд. Сэтгэл хөдлөл чинь чамайг аймшигтай газар аваачиж чадна. Энэрэн хайрлах сэтгэлээр эргэн тойрноо хар. Зүүд зэрэглээ мэт хурц гэрэл, аянга тэнгэрийн дуу мэт их чимээ өмнө чинь дүүжигнэнэ. Чи нэгэнт үгүй болсон тул чамайг юу ч айлгаж чадахгүйг бүү март. Чи хүссэн зүйлдээ хувилж чадна. Энэ дуу чимээнд хувирч нэгд. Энэ бол сүүлчийн чинь мөн чанар мөн. Хэрвээ энэ бүгдийг мэдэрч, ойлгож, хүлээж авч чадахгүй бол чамайг аймшиг нөмөрнө. Мөс цөмрөх мэт гай зовонгийн өөр ертөнц рүү унаж мэднэ. Бодолгогүй мэдрэмжээсээ болгоомжил.

Ингээд Хонид Бардад шилжсэний дараахи өдрүүдийг дараалан өгүүлье.
Нэг дэх өдөр.
Гурван өдрийн турш өөрт чинь юу тохиолдсон нь мэдэгдэхгүй байсан бол сэргээд битгий сандар. Чи их өөрчлөгджээ. Бүх юмс өөрчлөгдөж, чи өөр болсон. Толинд бүү хар, ойр дотныхноо бүү зовоо. Чи урьд өмнө нь хэзээ ч үзээгүй зүйлээ үзэж, сонсч байгаагүй зүйлээ сонсох болно.
Аль алиных нь эх үүсвэр бол зүрх сэтгэлийн чинь мандал юм.Энд чи гэгээрэх боломжтой.
Эхний өдрийн энэ газар бол Цагаан Бадда-Вайрочаны эзэмшил юм. Тэр цав цагаан биетэй бөгөөд цэвэр цэнхэр гэрэл цацруулна. Энэ гэрэл нь маш хурц, тоймгүй их дөлтэй тул айж эмээх сэтгэл төрүүлнэ. Гэвч хэн айхгүй энэ гэрэлд итгэж өөртөө хүлээн авна тэр Бардагийн аугаа их өвчин зовонгоос чөлөөлөгдөнө. Цэвэр цагаан гэрэлд хэрхэвч автаж болохгүй, замаасаа төөрнө гэсэн үг.
Хоёр дахь өдөр.
Энэ өдөр бол нэвтрэхийн жаргал болон Толины цэцэн зөнг шингээсэн цагаан голын өдөр юм. Мөн энэ өдөр нүгэлтнийг авахаар тамын хаалга нээгдэнэ. Тэндээ утаархуу бараан гэрэл цацрах бөгөөд ихэд ойр дотно, халуун дулаан санагдана. Гэвч энэ дотно мэт хар гэрэл рүү бүү хар.
Муу үйл уур уцаар чинь чамайг там уруу түлхэж чадна. Тамд нэг унаваас тэндээс буцах зам нь удаан. Энэ өдөр уурлаж уцаарлахаас зайлсхий. Газар дээр үлдэгсэд чиний өмч хөрөнгийг хуваан маргаж, эсвэл хань чинь чамайг мартсан байхыг үзэж болох бөгөөд энэхэн мөчид л дүрсхийн уурлавал тамд уналаа гэсэн үг.
Зургаан тэнгэрлиг тэмдэг солонгийн өнгөөр үзэгдэнэ. Дорнын ялагдашгүй Төгс Будда хурц цагаан, нүд гялбам гэрлээ цацруулсаар ирнэ. Энэ цагаан гэрлийг хайр, ёс журам, гоо сайхан төгс төгөлдөр дагалдана. Үүний хажуугаар там болон муу муухайг дагуулсан хар хүрэн гэрэл ч байна. Хүний муу муухай зан чанар цагаан гэрэлээс нүд гялбан бууруулж, хүн айдаг болохоор ийнхүү хар гэрлийг дагана. Энэ мөчид ухаалаг бай. Энэ хар гэрэл чамайг тодорхойгүй арчаагүй, ирээдүй уруу хөтөлнө гэсэн үг.

Хурц цагаан гэрлээс эмээлгүй түүнийг дага сонго.
Гурав дахь өдөр.
Өмнөд зүгийг цэвэр шар гэрэл ноёрхоно. Ратнасамбаха буюу өмнийн Будда шар биенээсээ шар гэрэл цацруулсаар ирнэ. Хэрэв шар гэрлээс айж, түүнтэй сүлэлдэн туяарч буй бүдэг цэнхэр гэрлийг дагаваас газар дээрх шинэ амьдралд эргэн орж, төрөх өтлөх, өвдөх үхэх зовлонг дахин амсч сонгох аргагүй хамгийн муу муухай газар унана. Цэвэр шар гэрэлд уусагтун.

Дөрөв дэх өдөр.
Энэ өдөр бол цэвэр улаан галын өдөр. Эргэцүүлэхүй, цэцэн ухаан хоёрт захирагддаг өрнө зүг ноёрхоно. Өрнийг эзэгнэгч, бүхнийг мэдэгч Будда-Амитаба хүлцэл, ач буян, дуу хуур, гал зэрэг дагуултайгаа хурц улаан гал бадруулсаар ирнэ. Хорвоогийн амьдралтай холбоотой нэгэн хэмийн бүдэг улаан гэрэл дагалдана. Энэ бүдэг улаан гэрлээс зугт. Учир нь энэ гэрэл нүглээ наминчлаагүй, заяа муутай сүнснүүдийн оронд аваачина. Энэ өдөр өс хонзон, хайр сэтгэл буюу газар дээрх амьдралд хоргодсон аль нэг тэмүүллээс болж хий үзэгдэл, буг чөтгөр буюу азгүй сүнснүүд төрдөг. Тэр цаашдаа Бардыг туулж авралд хүрч чадахгүй. Хурц улаан галыг сонго.

Тав дахь өдөр.
Хойд зүгийн цэвэр ногоон гэрэл туяарч хойд зүгийн Будда-Амогасидхи буюу Чин зоригт, гүйцэлдүүлэгч Будда заларна. Хурц ногоон гэрэл нь хардах, үл итгэх атаа жөтөөний цайвар ногоон гэрэлтэй сүлэлдэнэ. Энэ бүдэг ногоон гэрлийг сонговол үргэлж дайсагнан тэмцэлдэгч хар санаат аваргуудын оронд очих тул болгоомжлогтун. Хурц ногоон гэрлээс бүү ай, зоригтой хүлээж ав.

Зургаа дахь өдөр.
Бүх тэнгэрлиг тэмдэгүүд болон чиний гэрлэн бүтцийн нууцууд нэг нэгээрээ чамд цувран үзэгдсэн бөгөөд чи өөрийгөө танин мэдэж, ямар байсан тэр хэвээрээ үлдэж чадлаа.
Энэ зургаа дахь өдөр ус, гал, хий, шороон махбодийн илрэл болсон шар, ногоон, цагаан, улаан гэрэл зэрэг асна.Тэдэнтэй нэгд, тэднийг хайрла, тэдний салшгүй нэг хэсэг нь бол. Өөрийгөө анхдагч төрөөгүй бодлын байдалд оруул, чамд ямар ч эхлэл дүгнэлт, тодорхойлолт байхгүй. Энэ гэрлийн аль нэгийг сонгож болохгүй. Бүгдэд нь адил хандаж, өөрийн чинь тусгал болсон тэднийг хайрла. Энэ тод гэрлийн хажуугаар бүдэг гэрэл тусах боловч тэдэнд битгий авт, автвал итгэл аврал үгүй өөр ертанц рүү унана. Ийнхүү бурхантай өөрөө өөртэйгээ нэгдэж чадвал бүх нууцад нэвтэрч чамд мэдэхгүй зүйл гэж байхгүй болно. Зургаа дахь өдөр бол өөрийн сэтгэлийн Чарамыг танин мэдэх сүүлчийн өдөр юм.

Долоо дахь өдөр.
Энэ өдөр чи эрдэм мэдлэгийг харах хоолойн чакрамд шилжинэ.Янз бүрийн өнгөөр гялалзах гэрэл чиний дээр эргэлдэнэ.Мэдрэхүйн тэнгэрүүд өөр өөрийн өнгө, чанарыг илэрхийлэн сүртэй чанга хөгжмийн аянд бүжнэ.Тэд сайныг шагнаж, мууг шийтгэхээр иржээ. Тэд асар хурц гэрэл цацруулах тул харж үл тэвчин тайван цэнхэр гэрэл цацарч буй руу тэмүүлбээс олон зовлоонг урт удаан хугацаагаар эдлэх болно. Хурц гэрэл, дуу чимээнээс бүү ай, хамт бүжиглэ. Тэднээс туслалцаа, өглөг гуй. Өөртөө гялалзагч таван галыг шингээснээр диваажинд орох үүд чинь нээгдэнэ. Өөрт чинь үзүүлж байгааг таньж мэд, түүнд хувил чи чөлөөлөгдөнө. Чөлөөлөгдсөний шинжүүд яаж илрэх вэ гэвэл, хурц тод нар, анхилам хүжийн үнэр, нууцлаг, агаарт эгшиглэх хөгжим. Анхдагч гэрлийг таниад түүнд ууссан хүн шууд Дхарма Кайяд хүнэ. Өөрөөр хэлбэл тэр хэзээ ч Бардо Тойдол-ыг унших шаардлагагүй болно. Хонид Бардад ухаарч сэнхэрсэн хүн төрөл дамжих хэлхээг шууд таслан, дэлхий дээр ирвэл хүн төрөлтөнийг гэгээрүүлэх гэж ирэх бөгөөд Самбхог Кайяд хүрнэ. Хэрвээ Сидна Бардад хүрч байж сая таньж мэдвэл сайн төрөл олох боломж багасна. Өөрөөр хэлбэл Нирман Кайя төшинд байна гэсэн үг. Гэвч хичээвэл энд ч сайн төрөл олох, асур буюу хүмүүсийн дунд төрж, үхлээр тасалдсан амьдарлаа үргэлжлүүлэн, хөгжин дэвших боломж байдаг. Хонид Бардад байх 8-14 өдрүүд нь бурхад болон оюун ухааны тэмдгүүдийг эзлэх өдрүүд болмой.

3. Сидна бард буюу төрөн мэндлэхээ хүлээх бард
Хонид Бардын амьд тэмдэгүүдийг таньж мэдээгүйн учир чи өөрийгөө олсонгүй. Одоо чи Сидна Бардад байна. Энэ Бардад төрөх нь дэлхийнхээс тэс өөр. Чиний ухасар сэргэж, нэг мэдэхэд чи байна. Чи урьд амьд үеийнхтэйгээ адил биетэй, мэдрэмжтэй, чөлөөтай хөдөлнө. Кармын жирийн биш хүчний нөлөөгөөр Бардад байгаа амьтдыг бүгдийг харна. Чиний бие урьдынхтай адил боловч илүү төгс, учир нь хүсэл мөрөөдөл итгэл найдвар, ирээдүйн билэгдлүүдээс төрсөн болоод тэр. Ирээдүйд төрөх газар орон, хамт амьдрах хувь тавилантай хүмүүсээ харна. Тэдэнд бүү авт. Энэ бол Бардын хүнд бэрх, урт удаан зам. Хонид Бардад чи өөрийгөө харж, таньж мэдэж, санаж чадаагүй. Тиймээс Сидна Бардад өөрийгөө үрэлгүй, өөрийн сэтгэл хөдлөлд авталгүй байх нь чухал. Шунал тачаалгүй, сайн санаатай байж чадвал эндээс гарч дахин төрөлдөө ой ухаанаа хадгалах буюу бүр эцсийн тохиолдолд ой ухаанаа гээсэн ч илүү дээгүүр төрөл олж болох юм.
Хэрэв өөрийгөө захирч чадвал эхийн умайд орох шаардлагаас чөлөөлөгдөнө. Сидна Бардад байгаагаа хэзээ ч бүү март. Чи Кармын биетэй байгаагийн нэг баталгаа бол чи ямар ч хана, хэрэм, уул, хадыг нэвт гарах чадвартай. Чи Кармынхаа хүчээр дуртай газраа очиж, дуртай зйлээ үэх чадвартай. Бардад харж буй болон чам уруу ширтэж буй амьтад хожим ирээдүйд хувь заяа чинь чамтай уулзуулан учруулах хүмүүс. Чи бүх ертөнцийг хэрэн хэсч чадах боловч хоёрхон газарт нэвтэрч чадахгүй. Тэр нь сүнсний аугаа их төв болох эхийн умай. Газар дээрх хүмүүс, садан төрлийн холбоотой байсан хүмүүсээ харж яривч тэд чамайг сонсохгүй, тэдэнд хүрэхийг хичээвч нэвт гарна. Чи 49 хоногоо хүртэл ийм байдалд байна. Ихэнх хүмүүс /сүнснүүд/ Сидна Бардад 22 хоногийг өнгөрүүдэг. Амьд сэрүүндээ өөрийгөө цэгнэж хянахыг хичээн, үхэх төрөх амьдралын тухай байнга санаж байсан хүмүүсийг Сидна Бард, аз жаргал, баяр баясгалангаар угтана. Гэхдээ энд хууртаж хөөрч болохгүй. Сидна Бардад үзсэн сайн муу аймшигтай, гэгээтэй зүйлүүд бүгд өөрийн чинь ухаан бодлоос урган гарч байдгийг санаж яв. Хамгийн гол нь тайван байж сурах хэрэгтэй. Сидна Бардад хэн ч чамд туслахгүй, хувь заяаг чинь өөрчилж хүчрэхгүй. Энд дээд зэргээр ганцаардах тул хүний бие хайж эхэлнэ. Гэтэл чамайг энд байх хугацаанд хуучин бие чинь өмхөрч үгүй болжээ. Дахин төрөл авах гэж бүү яар, аль тааралдсан умайд орвол алдаж мэднэ. Зөвхөн зовохын тулд төрвөл яана. Энэ ертөнцөд үзэж буй чиний бүх зовлон чамаас өөрөөс чинь гарч байгаа юм. Хэрэв чи зовлонгоосоо салж чадахгүй байгаа бол сайн сүнс ирээд чиний сайн үйл бүрийг цагаан чулуугаар тэмдэглэн овоо босгоно. Түүнтэй цуг нөгөө талд нь муу сүнс ирээд хар чулуугаар чиний муу үйл бүхнийг тоолж овоо босгоно. Энэ овоонуудыг чи хараад айж хэлж хашгичиж эхэлнэ. Тэгэнгүүт үхлийн ноён /Эрлэг номун хаан/ гартаа хувь тавилангийн толийг барьсаар ирэх бөгөөд тэнд чиний сайн муу үйл бүгд ялгаран харагдана. Чи өөрөө энэ толинд хараад л үнэнийг мэдэрнэ. Дараа нь эрлэгүүд чамайг хүзүүнээс чинь оосорлон чирж элдвээр тамлан тасдаж зовоох бөгөөд бие чинь дороо бүтэн болж, дахин тамлуулах зэргээр энэ гинжин хэлхээ зогсоо зайгүй үргэлжилнэ. Чи бүгдийг ухааран ойлготол, чи өөрөө өөрийгөө шүүж байгааг, энэ бүхэн чинь бохирдсон оюун ухаанаас урган гарч байгааг ойлготол чинь үргэлжилнэ. Ямар нэгэн эрлэг чамайг тамлаж байгаа юм биш чи өөрөө өөрийгөө зовоож байгаа нь энэ. Энэ бүхэн хий хуурамч үзэгдэл боловч Бардын ертөнцөд хий үзэгдэл болон чи өөрөө нягтаараа адил тул, өвдөхийн зовлон жинхэнэ юм. Нүгэл буянаа дэнслүүлэхдээ битгий худлаа ярь, эрлэгээс битгий ай, түүнээс хамгаалж туслахыг гуй. Бурханд залбир, тэгвэл аврагдана. Энэ бол чиний чөлөөлөгдөх сүүлчийн боломж. Одоо л амьдралын нууц бичлэгийг тайлж чадахгүй бол өнгөрсөн бүхнээ мартахад доошоо унана. Энэ боломжийг алдвал дахин төрөхдөө ой ухаанаа алдана гэж мэд.
Дахин төрөхдөө зургаан ертөнцийн хаана нь ч төрж болно.Чиний очих ёстой ертөнц илүү хурцаар чамд гэрэлтэнэ.

Тэгш цагаан гэрэлтэй нь тэнгэр нарын ертөнц.
Тэгш ногоон гэрэлтэй нь асур нарын ертөнц.
Тэгш шар гэрэлтэй нь хүний ертөнц.
Тэгш хөх гэрэлтэй нь араатан амьтадын ертөнц.
Улаандуу гэрэлтэй нь бирд нарын ертөнц.
Хар саарал сүлэлдсэн гэрэлтэй нь тамын ертөнц.

Төрөх дөрвөн арга зам бий.
Үүнд: Өндөгнөөс, умайнаас, жирийн биш замаар, үр тарианаас.
Там, Асур, Тэнгэр, Бирд нарын ертөнцөд жирийн биш аргаар төрнө. Хүний ертөнц болон амьтны ертөнцөд төрөл олбол умай шаардлагатай. Зарим сүнс ертөнцөд бурханы замыг засахаар өнгөрсөн болон ирээдүйгээ мэдэх чадвараа орхилгүй мэндлэх нь бий. Хэрэв өчүүхэн төдийн уурлаж уцаарлах буюу өнгөрсөн амьдралдаа, дэлхий дээр орхисон зүйл, эд юмандаа хоргодвол шууд төрөл доошилж тамд төрнө. Сайхан сэтгэлтэй, бодолтой, бурхан багшдаа итгэл үнэмшилтэй байх нь хамгийн чухал. Тэр ч бүү хэл, чи тамын ертөнцөд төрөх тавилантай ч энэрэнгүй сайхан сэтгэл гаргаваас төрөл дээшлэх магадлалтай. Бодол санаа чинь ариун тунгалаг байх нь чухал.Энэ зургаан ертөнцөөс илүү хурц гэрэлтэж байгаа нь өөрийн ертөнц гэж таньсан бол чиний ирээдүйн төрж, амьдрах ертөнц гэдгийг ухамсарлах хэрэгтэй. Оюун санаанд чинь өнгөрсөн амьдрал бүдгэрч, ирээдүй улам тодрох болно. Гэвч битгий яар. Чи дахин төрөл олж зовох, жаргах чинь өөрийн анхаарал мэдрэмжээс шалтгаална. Одоо өөртөө аль болох таатай газар олохыг хичээж, өөрт чинь зовлон авчрах умайнаас хол байхыг бод. Чиний очихыг хүсээгүй умайн амсрыг хаах таван арга байдаг. Үүнд:
Чамайг умай руу урсгаж буй урсгалыг эсэргүүц. Эсэргүйцлээ номхон хүлцэнгүй итгэл үнэмшилтэйгээр ямар ч уур уцааргүй үйлд. Бодлоо сайнаар эсэргүүцэх гэдгээс бусдаас нь цэвэрлэ. Эр эмийн ажил үйлдэж буй хоёр хүнийг битгий сатааруул, анхаарлыг нь өөртөө бүү тат. Тэр хоёрыг эцэг эх хэмээн үзэж тэдэнд итгэж бодлоороо өөрийгөө өгч, үнэн сэтгэлээсээ сургаал хүс. Тэгж чадвал чамайг хүлээн авахад бэлэн байсан умай хаагдана. Мөн эр эмийн ажил үйлдэж байгаа хоёрыг хараад сэжигч муу бодлоосоо холдож, хайраас хөндийрөн, хүсэл таашаалаа багасга. Хэрэв чи амжилтанд хүрч чадамгүй санагдвал энэ хоёр, дуу чимээ, умай энэ бүхэн хий хоосон зүйл гэж бод. Тэр ч байтугай өөрийн оюун ухамсарыг ч хий зүйл гэж тооц. Ингэвэл санасанаар болно. Хэрэв мөн л урьдынхтай адил чамайг хүлээж байгаа умай харагдвал чи эргэлзэж, байхгүй зүйлийг үнэн байдал мэт хүлээн авч буйтай холбоотой. Зөвхөн “өөр” дээрээ төвлөр. Миний оюун ухаан хүртэл байхгүй зүйл, тэр төрөөгүй болохоор үхэж чадахгүй. Миний ухамсар бол толинд тусч, өөрөө өөртөө баригдагч тусгал гэх мэтээр эргэцүүл. Тэгж чадвал чамайг хүлээж байсан савны амсар хаагдана.

Умайг сонгох нь:
Хэрэв чи сургаалын үгийг сонсоогүй, тэднийг ажиглаж чадаагүй бол умайн ам нээлттэй хэвээр бол түүнд орох цаг ойртож байна гэсэн үг. Умайгаа сонгохыг хичээгтүн. Нэн тэргүүнд чи төрөх тивийнхээ тэмдэгийг олж үзнэ. Хэрэв дорнод тивд төрөл авах заяатай бол хун шувуутай том нуурыг үзнэ. Битгий ор. Тэнд тухлаг жаргалтай ч итгэл сул. Өмнөд тивд төрөл авах болбол гоёмсог орд харшыг үзнэ. Чадвал ийшээ ор. Өрнө тивд төрөх болбол эргээр нь үхэр бэлчсэн нуур үзнэ. Тэнд эд баялаг, хангалуун тансаг орчин хүлээж байвч, итгэл бишрэл сул тул бүү ор. Асур нарын оронд төрөл авах бол ширэнгэн ой буюу галан тойрог үзнэ. Ороод хэрэггүй. Тэнгэр нарын оронд төрье гэвэл алт мөнгө, үнэт эрдэнэсээр дүүрсэн дуган харагдана. Чадвал ийшээ нэвтэр. Хэрэв амьтадын ертөнцөд төрөл авья гэвэл манан, утаанд умбасан гүнзгий нүх, агуйнууд харагдана битгий ор. Тамд төрөл авбаас сэтгэл татам уянгалаг дуу сонсогдоно. Чи маш ихээр энэ дуунд татагдана. Үүнийг эсэргүйц. Чи энд олон зууны турш зовж шаналах болно. Битгий ор. Одоо чи урьдах Кармаасаа саллаа. Хувь заяаны хүч, түүний тоо томшгүй хүчдэл шуурга үүсгэнэ. Энэ бол Кармын шуурга.
Чиний ард асар хүчтэй, аймшигтай дуу чимээ гарч шуурга дэгдэхэд чи аврал эрэн харсан зүг рүүгээ гүйх болно. Олон сайхан орд харш, тал нуга, нуур ой, цэцэг навч, өмнө чинь харагдан аварга том бадамлянхуа цэцгэнд ороход тэрбээр дэлбээгээ хумхина. Дотор нь амар амгалан тул чи эндээс аймшигт салхи шуурганд гарахыг хүсэхгүй. Гэвч чи ямарч сонголт хийж чадалгүй тааралдсан умайд шургаж баригдах нь энэ. Сонголт хийхийн тулд сонгох боломжтой байхын тулд энэ Кармын шуурганд автаж, эмээх хэрэггүй. Тэр чамайг нөмрөөд ирэнгүүт бурхан багшдаа эсвэл муу зүгийн юмыг зайлуулах чадвар бүхий бурхдад залбирч мөргө.

Дахин төрөлт.
Хэрэв чамд умайд орохоос өөр зам үлдээгүй бол энэ сургаалыг сонс. Эхний умайд бүү ор. Муу зүгийн тэнгэр нарыг эсэргүүцэх тарни уншвал тэд чамд садаа болохоо больж чи сонголт хийх боломжтой болно. Чиний өмнө дээд, эсвэл хүний ертөнцөд төрөл авах боломж байна. Хэрэв дэлхий дээр төрөл авахаар шийдвэл итгэл үнэмшил нь бат бөх байгаа тивийг сонгоорой. Гялгар бүхэн алт биш гэдгийг мартаж болохгүй. Сонголт хийхдээ болгоомжтой бай. Бүх чадлаараа хаан, сурвалжтан ч юм уу эсвэл зовлон зүдгүүргүй амьдрах хүн болж төрөхийг хүс. Сайтар нягталж бодсоны эцэст чамайг дуудсан саванд ор. Орохдоо өөрийн хүсэл сонголт биелнэ гэдэгт итгэл хайр дүүрэн байх хэрэгтэй. Тэгвэл тэр умай чинь чиний авралын сүнс болно. Дотор нь ороод эцсийн мөчид бурханы тухай, хайр энэрлийн тухай бод. Хэрвээ умайгаа сонгож чадахгүй бол мөргө, залбир. Өөрийн бүх хүчийг дайчлан хайр итгэл хоёроор зэвсэглэн анхаарлаа хоёрдуулалгүй бурханд ханд. Нэг мөчид түүнд шингэ. Тэгвэл өөрийгөө олж харна. Өөрөө өөртэйгөө дөрвийг нэг болгон нэгд, тэгвэл эцсийн мөчид аугаа их хүч орно.Тэгвэл алт, алмас эрдэнээр чимэглэсэн өндөр сүм дугана бүхий тивийг сонго. Чадвал тийшээ нэвтэрч, хүсвэл бурхан болно.

 

 

Монголд энэ зургийн хуулбар нь байдаг бөгөөд тус хөргийн өндөр нь 59.4 см, өргөн нь 47 см хэмжээстэйгээр торгоор бүрж хавтаслажээ. Тайбэй хотын Үндэсний Музейн Ордон уг хөргийг ховор нандин эд зүйлсийн жагсаалтад багтаан нарийн чанд хадгалж зөвхөн онцгой тохиолдолд дэлгэн үзүүлдэг байна. Зургийн эхийг эрдэмтэн Аким Тайбэй хотод айлчилж байхдаа музейн зөвшөөрлөөр тусгай дэг жаяг, хатуу хамгаалттайгаар үзжээ.

Найман зууны тэртээх эртний Юань гүрний нийслэл Ханбалиг /өнөөгийн төв Бээжин/ хотод Чингис хааныг таалал төгссөнөөс хойш 50 жилийн дараа Хубилай хаан тэр хөргийг бүтээлгэсэн байж болох талаар эрдэмтэн Баяр хөндөж ярьсан. Мөн монголч эрдэмтэн Моррис Россаби энэ зургийг хэрхэн бүтээсэн түүх маш сонирхолтой бөгөөд одоо болтол энэ нууцыг задалж амжаагүй болохыг дурдсан юм.

Дэлхийн хамгийн алдартай хааны энгийн боловч бодол хураасан хөрөг бүх дэлхий даяар танил болж хэвлэн нийтлэгддэг бөгөөд сүүлийн үед энэ зургийг ямар нэгэн онцгой зүйлийг нууцалсан болох талаар эрдэмтэд ярьж эхэллээ.

Зурагт хааны хойч үедээ хэлэхийг хүссэн үгсийг нууцалсан бөгөөд яг юуны тухай хэрхэн байршуулсан нь маш том анхаарал татаж байна. Түүнээс гадна энэ нууцыг эртний монголчуудын түүх соёл, хэл ярианы мэдлэгтэй магадгүй Чингис хааны итгэл хүлээсэн элч тайлах боломжтой хэмээжээ.

Та бүхэн энэ зургийг сайтар ажиглаарай. Дэлхийн Их Хаан ирээдүй үед үлдээсэн захиас бас монголчуудын сүр хүчийг магтан дуулсан байж болох бөгөөд Та гайхамшигт нууцыг нээх ховор азтан болж дэлхийг шуугиулахыг үгүйсгэх аргаггүй юм..

Ямартаа ч Их хааныхаа хөргийг тэнгэрт өргөн магтан дуулцгаая. Монгол хүн бүрт энэ мэдээг үтэр түргэн хүргэсүгэй Хаан хэмээсэн бус уу.

www.URLAG.mn

1241 онд Өгэдэй хааныг нас барсны дараа түүний их хатан Мөхэ уламжлал ёсоор төрийн хэргийг түр засаж байв. Хаан Мөгэ хатандаа нас барахаасаа өмнөхөн: “Чи төрийн хэргийг хамаар. Ширэмүнийг нас биед хүрэхэд нь хожим дэмжиж, хаан ширээ хамааруул” гэж нэг бус удаа захисан тухай түүхэнд өгүүлсэн байдаг. Мөгэ хатан бол ухаалаг, зан ааш сайтай, Өгэдэйд ихэд үнэлэгддэг хатан байсан ч харамсалтай нь удаан насалсангүй, их хааныхаа дараахан өвчнөөр тэнгэрт хальжээ. Ширэмүн энэ үед хаан ширээнд сууж төрийн хэрэг жолоодоход балчир байжээ. Гэвч Дөргэнэ хатан Мөхэ хатнаас нэн цэцэн, илүү сэргэлэн бөгөөд Өгэдэй хааны ахмад хөвгүүний эх болох тул хааныг нас бармагц сэмээр дөрвөн зүг найман зовхист элч томилж, өртөө дамжуулан явуулаад, Өгэдэй хааны ах дүү, үр ач, сайд түшмэд, ихэс ноёдод гашуудлын мэдээ хүргүүлж, басхүү “Шинэ хааныг сонгон тогтоохоос өмнө хэн нэгэн хүн албан ёсоор түр төрийг захирч, цэрэг засгийг хамаарч, хууль цаазийг чангатган, ард иргэдийг амаржуулвал зохино” гэж хэлж явуулсан байна.

Ингээд Далан Даваа гэдэг газар хуралдаан хийж, шинэ хааныг өргөмжлөх тухай асуудал хэлэлцүүлсэн боловч, тэр чуулганаас хэнийг хаанд өргөмжлөх талаар тодорхой шийд гаргалгүй, Дөргэнэ хатанд төрийн хэргийг түр хамааруулахыг даалгасан байна. Өгэдэй хааны ах Цагадай хийгээд бусад сайд түшмэд: “Дөргэнэ бол Өгэдэй хааны ахмад хөвгүүний эх учраас хуралдаан хийж, шинэ хааныг сонгох хүртэл албан ёсоор түр төрийн хэргийг засвал зохино” гэж хэлсэн байна. Тэр үед Цагадай Чингис хааны хөвгүүдээс амьд сэрүүн байсан ганц хүний хувьд эрх сүр ихтэй байжээ. Ийнхүү Дөргэнэ хатан нөхрийгөө нас барсны дараа 1241- 1246 он хүртэл Их Монгол Улсын төрийг барьсан бөгөөд монгол хатад, эмэгтэйчүүд дотроос анх их төрийн үйл хэргийг хамаарсан хүн юм.

Дөргэнэ хатан арга ухаан, авьяас билэг хосолсон хүн тул олон ноёд түшмэдийн зөвшөөрлийг олжээ. Яг энэ үеэр Мөхэ хатан зол бусаар Өгэдэй хааны хойноос тэнгэрт хальсан байдаг. Дөргэнэ хатан энэхүү боломжийг ашиглан төрийн эрхийг ганцаар эзэгнэж, ордны дотоод болон гадны олонхи ноёдын байр суурийг хамгаалах ба тэдэнд бэлэг сэлт хүргэх зэргээр Өгэдэй хааны төрөл садан хийгээд сайд түшмэд, жич цэргийн ноёдыг өөртөө татаж, байр сууриа бэхжүүлэн биедээ үйлчлүүлэх болжээ. Тэр элдэв бэлэг шангаар төрөл садан, ноёд түшмэдийн сэтгэлийг татсан учир цөм түүний зүг хандаж, эрх мэдэлд нь оржээ. Дөргэнэ хатан ийнхүү ханхүү Ширэмүний бага балчирыг чадамгай ашиглаж төрийн эрх барьж байсан бусад эмэгтэйчүүдийн дотроос хамгийн хүчирхэг хүн болон тодров. Тэрбээр монголын эзэнт гүрний төв нутаг болох Хангайн уулсын өвөр, Орхоны сав газарт Өгэдэй хааны бариулсан нийслэл Хархорум хотын дэргэдэх нүүдлийн ордоосоо улс орныг засаж байв. Монголчуудын хувьд энэ газар гол ус ихтэй, байгалийн үзэсгэлэн төгс бүрдсэн, зундаа зүлэг ногоо сайтай, өвөлдөө хүн зон мал сүрэгт нөмөр нөөлөг бүхий уул нуруудтай тааламжит сайхан тал нутаг байв.

Гэвч хоёр үндсэн шалтгааны улмаас монголын хааны ордон дотор түунийг эсэргүүцэгчид гарч ирсэн байна. Тэрбээр татварыг бүхий л аргаар нэмэгдүүлэхийг хичээхийн сацуу төвлөрсөн засаг захиргааны эрх мэдлийг бууруулах, хаан болон төрийн хэргийг гартаа атгасан ордны сайд түшмэдийн эрх мэдлийг багасгах гэсэн нь татварын бодлоготойгоо эрс зөрчилдөх болжээ. 1240 онд умард хятадаас авах татвараа хэрхэн нэмэгдүүлэх талаарх асуудал дээр хаан, хатан хоёрын санал зөрөх болсон тул Өгэдэй хаан төв азид олон жил суусан туршлагатай захирагч болох лалын шашинтан Махмуд Ялавичийг дээд шүүгчээр томилжээ. Дөргэнэ хатан түүнд дургүй байсан учир өөрийн талын Абдур Рахман гэгчийг татвар хураагчдын ахлагч болгожээ. Өгэдэй хааныг амьд сэрүүн байхад Дөргэнэ хатан энэ мэтээр ордны доторхи хатан, сайд түшмэдтэй өшөө хонзонтой байсан бөгөөд тэр нь цаг өнгөрөх тутам нэмэгдсээр байжээ. Иймээс төрийн эрхийг гартаа атгаж, байр сууриа бататгамагц тэдгээр хүмүүсээс өс хонзонгоо авахыг бодсон байна. Юуны түрүүнд Жүндү балгадад элч томилон, хятад иргэний бүххэргийг ерөнхийлөн хамаарагч баруун газрын хүн Махмуд Ялавичийг баривчлуулахаар хүн явуулав. Дөргэнэ хатны элч хятадын Жүндү хотод хүрсэнд Махмуд Ялавич тэднийг халуунаар угтан авЧ, гурван өдөр гурван шөнө архи дарс уулган, туйлаас хүндэтгэн дайлж, энэ завсраа морь унаа, хоол хүнс зэрэг замд хэрэглэх зүйлээ яаруу сандруу төхөөрч аваад, шөнө дөлөөр хэдэн морьтон дагуулан оргон зуттаж, сэмхэн Өгэдэй хааны 3 дугаар хөвгүүн Хүлгэн дээр дутаан очиж хоргоджээ.

Дөргэнэ хатан Өгэдэй хааны баруун гарын чинсан бөгөөд их бичээч Чингайг бас барьж авахаар төлөвлөж байжээ. Гэвч Чингай авхаалжтай сэргэлэн хүн байсан тул аюулыг урьдчилан ухаж мэдээд, Дөргэнэ хатны гар хөдлөхөөс өмнө өөрийн хүмүүсээ дагуулж, мөн л Хүлгэний дэргэд дутаан очсон байна. Энэ хоёр дутаан ирээд амь аврахыг гуйсанд, Хүлгэн тэднийг хэдэн үеийн гавьяат сайд хэмээн өрөвдөөд дэргэдээ үлдээжээ. Дөргэнэ хатан тэдний хойноос хэд хэдэн удаа элч томилон явуулсан боловч Хүлгэн элдэв шалтаг заагаад гаргаж өгсөнгүй. Ялавич, Чингай хоёрыг буцаан авчирч чадахгүй болсноо мэдээд Дөргэнэ хатан Өгэдэй хааны их түшмэл байсан Имад, Мухамед гэдэг хоёр хүнд худал өчиг өгч, тэр хоёрыг хорлуулах гэсэн боловч тэд ийм бузар булай хилс хэрэг үйлдэхээс татгалзсан тул Дөргэнэ хатан тэднийг баривчлуулан гянданд хорьжээ. Түүний хойно туркестаны олон хот балгадыг захирч байсан Мусахад байдал мөн л муу болсныг мэдээд Батын дэргэд дутаан очиж хоргодсон байна. Дөргэнэ хатан Ялавич, Чингай, Мусахад гурвыг барьж чадаагүй тул Цагадайн омбул хөвгүүн Хархүлэг хийгээд Цагадайн сул хатан Хүрбуха, жич Аргун гурвыг перс газарт томилон явуулж, тэндэхийг захирч байсан Хулчисыг баривчлан авчирч гянданд хорьжээ. Тэгээд түүний оронд Аргуныг томилон явуулж персийн захирагч болгосон байна.

Дөргэнэ хатан ордны дотоод, гадаад эрхийг ингэж гартаа оруулан авсны дараа төрийн эрхийг голдуу Фатимагаар бариулах болжээ. Хэдийгээр хатан таван хүүтэй байсан ч тэдний хэнээр ч төрийн өндөр алба хашуулсангүй өөрийн шивэгчин байсан харь гаралтай эмэгтэйг хамгийн өндөр албан тушаалд томилсон нь Фатима гэгч байв. Фатима Өгэдэй хааны үеэс Дөргэнэ хатантай зориуд уулзан итгэлийг олж, төрийн түшээдийг хорлон алж эхэлсэн байна. Тэрбээр персийн Туси хотоос олзлогдон ирсэн далд явуулгатай, ов мэхтэй нэгэн байжээ. Ийнхүү Өгэдэй хааныг амьд сэрүүн байхад Фатима нууцаар Дөргэнэ хатантай сүлбэлдэн ойртож, хов жив зөөж, хутган үймүүлэх ажил хийдэг гол хүн нь болжээ. Тэрбээр хатны амин ба албан хэрэг, ялангуяа улс төрийн хэрэгт оролцон хов живээр хөөцөлдөж, Чингай Ялавич зэрэг төрийн үнэнч сайд түшмэдүүдийг гүтгэн, Дөргэнэд худал үг зохион мэдүүлж, өстөн болгосон гол хүн бол тэр байжээ. Дөргэнэ ордны болон шинээр эрхшээлдээ оруулсан газар нутгийн захиргааг өөрийн дураар өөрчилж, хятадаас турк хүртэл бүх газар нутагт өөрийн талын хүмүүсийг захирагчаар томилон суулгажээ. Түүнийг зарлигийг дагалгүй эсэргүүцсэн түшмэдийг олны өмнө хатуу шийтгэж байв. Тухайлбал дорнод ираны хэргийг хамаарч байсан уйгур гаралтай бичгийн түшмэл Коргуз Өгэдэй хаанд үнэнч хэвээр байж, Дөргэнэ хатныг ихэд хилэгнүүлснээс ам руугаа чулуу чихүүлж, үхэх ялаар шийтгүүлжээ. Түүний хувьд хамгийн ээдрээтэй асуудлын нэг нь өнөөгийн хятадын умард нутаг байв. Тус газарт суух монголчууд ялангуяа түүний хоёрдугаар хүү Годан хатан эхийн захиргааг хүлээн зөвшөөрөхгүй байв. Годан эхээсээ төрийн эрхийг булаан авч их хаан болох санаатай байв.

Фатима ийнхүү төрийн хэргийг дам мэдэх болсны хувиар Чингай, Ялавич зэрэг хүмүүсийг хамгаалж байсан Өгэдэй хааны хүү Хүлгэнд хор уулган хороолгосон байна. Хүлгэн нас барахын өмнө ах Гүюгт элч илгээж: Фатима намайг хорлов. Намайг үхсэний дараа миний өшөөг авч өгөгтүн” гэж хэлүүлжээ. Түүний ийнхүү нас барсныг сонсоод Гүюг ихээр хилэгнэн дарлаж, эхдээ элч томилон илгээж: “Фатимаг авчруул” гэсэнд Дөргэнэ хатан: “Би өөрөө дагуулж аваачиж өгье” гэх мэтээр шалтаг заагаад өгөөгүй “байна. Улмаар төр самуурч эхэлсэн тул Дөргэнэ хатан үймээн дэгдэж магадгүй гэж эмээгээд, дөрвөн зүг найман зовхист элч илгээн, Чингис хааны алтан ургийн хийгээд олон газрын ноёд түшмэдийг “Далан Даваанд хлрэлцэн ирж, их хааны орыг сонгох хуралдаанд оролцогтүн” гэж зарлав. Хаан суулгахаар Өгэдэй хааны гэрээсэлсэн Ширэмүнийг амьд сэрүүн Зайхад эд нар дураар аашилж байна гэсэн яриа олны дунд ихэд дэлгэрч, нөгөө талаар нөлөө бүхий ноёд түшмэдийн ихэнх нь шинэ хаан өргөмжлөх хүсэлтэй байсан учир Дөргэнэ арга буюу их хуралдайг хуралдуулахаар шийдвэрлэжээ.

Дөргэнэ хатны жолоодлогоор 1246 оны хавар Монголын Эзэнт Гүрний гуравдутаар үеийн их хааныг сонгох их хуралдай эхлэв. Урьд Өгэдэй хаан лөрөв дэх хөвгүүн Хүчүгээр их суурийг залгамжлуулахаар тогтсон байжээ. Гэвч Хүчү 1236 онд өмнөд Сүн улстай байлдаж байгаад нас барсан байна. Хүчүг нас барсны дараа Өгэдэй хаан түүний ахмад хөвгүүн Ширэмүн ба Тулуйн ахмад хөвгүүн Мөнх хоёрыг дотночлон хайрлаж, ордон дотор асран хүмүүжүүлээд их ор залгамжлуулахыг зорьж байжээ. Ширэмүн хэдийгээр түүний өвөөгийн сонгосон ёсоор их суурийг залгамжлах хүн байсан ч харин засаг барьж байсан Дөргэнэ хатанд Гүюгийг өргөмжлөх санаа байсан ба тэгээд ч Ширэмүн нас бага учир их суурющ Гүюгийг дэвшүүлсэн байна. Ийнхүү Өгэдэй хааны залгамжлагчийг сонгох үед Зүчийн хүү Бат ба отгон хүү Тулуйн угсааныхан түүнийг эсэргүүцэж, харин Өгэдэй Цагадайн угсааныхан хүрээлэн дагасан байна. Хэдий тийм боловч Гүюгийг хаан ширээнд залах хураддай Дөргэнэ хатны дэмжлэгээр хааны зуны ордонд 1246 оны зун амжилттай явагдсан байна.

Гүюг хааны их орыг залгамагц юуны өмнө Фатимаг баривчлан авч, гав гинж зүүлгээд гянданд хорив. Тэгээд доод хүмүүстээ тушаал өгч шүулгээд, өчгийг нь гоггоож, ялыг нь тогтоон, өмссөн хувцасыг нь тайчиж, дээд доод сүвийг нь оёод, эсгийд боож голд хаян, усанд цацааж хороожээ. Энэхүү чимээг Дөргэнэ хатан олж сонсоод туйлаас хилэгнэж дургүйцсээр удалгүй нас баржээ. Дөргэнэ хатан хоёр удаа харийн хүнд хучээр богтлогдож байжээ. Тэрбүрийдтэрбээр эхнэр, эх, хатанхүн байхыгшаардахамьдралын хатуу бэрх замналыг нэр төртэйгээр биелүүлсэн бөлгөө. Түүний хүний эрхшээлд орж урагласан хоёрдахь нөхөр нь Өгэдэй байв. Тэрбээр түүнд 5 хүү төрүүлж өсгөсөн ч тэдний аливаад эв хавгүй ханддаг байдал, бусдын үгийг сонсдоггүй эрх дураараа зан, өөрийг нь үл тоомсорлох явдал зэргийг огтхон ч ойшоохгүй байсан бөгөөд зөвхөн тэднийхээ хүсэл мөрөөдлийг биелүүлэхийн төлөө хамаг хүч анхаарлаа тавьсаар иржээ. Эцгийнх нь тэвчихэд бэрх зан байдал, этгээд зөрүүд хүсэл сонирхол зэргийг үл харгалзан тэрбээр Гүюгийг хаан болгосон ч хөвгүүдийнх нь хэн нь ч түүний энэ гавьяаг үнэлж талархал илэрхийлсэнгүй.

Дөргэнэ хатан 1241-1246 оны хооронд таван жил төр барьжээ. Дөргэнэ хатан төрийг түр засаж байсан үеийн байдаыг Юань улсын шастирт:”Ард түмний хүч тэнхээ барагдаж, аж төрөхийн аргагүй болов. Төрийн хууль самуурч, дэглэм сулраад, ардын сэтгэлийг алдав. Өгэдэй хааны үеийн өршөөлт засаг үгүй болж замхрав” гэж тэмдэглэжээ. Гэхдээ Дөргэнэ төр барих хугацаандаа хааны алтан ургийн дотоод зөрчил хямралыг цэгцлэхийн төлөө хатуу ширүүнээс халшралгүй тэмцсэн шантрашгүй зоригт хатан, хаант төрийн шадар зүтгэлтэн байсныг түүхэнд тодоор тэмдэглэн үлдээсэн ажгуу.

2012-10-11 16:43:32
Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий

-Монгол харын бөөгийн хуяг хувцасны зүүн гарын ар биед далны адагт бэхэлсэн хэсэг манжигийг зүүн мөргөл манжиг гэдэг. Энэ нь зүүн зүгийн онгод тэнгэр нарт мөргөл даатгал үйлдэхэд зориулагддагийн дээр хуягийн эзэн бөөтэй ураг төрлийн холбоогүй энгийн хүмүүсийн сүлд тэнгэрүүдэд мөргөл, даатгал үйлдэж ариутгал хийхэд хэрэглэдэг зүйл юм.

Манжигийн зангилаа-Монгол харын бөөгийн өмсгөлийн бөө дээлийн манжигуудыг нэлээд олон газар зангидсан байдаг. Эдгээр зангилаа нь бас олон төрөл байдаг. Энэ нь бөө нар манжиг тус бүрийн нэг, нэг онгод тэнгэрийг төлөөлсөн лусын амьтан могой гэж үздэг учраас хүмүүст учирсан гай барцад, өвчин зовлонгийн хүнд хөнгөн, онгод тэнгэрийн догшин дөлгөөн байдлаас шалтгаалан хүний амь насыг гол төлөв нэг онгодод даатгаж бэхэлсэн бол зарим тохиолдолд оёр онгодод даатгаж дунд холбож бэхэлсэн юмуу ийнхүү бэхлэх явдлыг дахин баталгаажуулсныг илэрхийлнэ.

Ийнхүү хүмүүсийн амь насны бэхжилтийг манжигт зангидан бэлгэддэг явдал бичиг үсэг үүсээгүй харанхуй бүдүүлэг нийгмийн харилцааны үеийн зан үйлийн үлдэгдэл болно. Түүнээс гадна ингэж зангидах нь бөө болсны гурав дахь жилээсээ хойш өөрийн төрөл садан, энгийн хүмүүст нийтдээ хэдэн удаа бөөлсөн, тэр ч байтугай бөөлөх бүртээ ямар хүйс, төрөл, насны өргөл барьж авсан буюу онгод тэнгэрт өргөсний тооцоог гаргаж байжээ.

Зүрх манжиг-Цагаан хуулар эцэгтэй, шарнууд ээжтэй, хар дархад багштай Цэвээний Хорол удганы бөө дээлийн энгэрт өвчүүний тус газар бэхэлсэн гурван манжигийг “зүрх манжиг” гэх бөгөөд нэг шилбэнд бэхэлж багцалсан гурван манжигийн нэг нь шар, цагаан алаг, нөгөө нь улаан, шар алаг, гурав дах нь улаан, ягаан цоохор өнгийн эдээр бүржээ. Үүний улаан, ягаан нь амь, амьдрал, шар нь хүүхэн хүний /сахил авсан лам явсан эр хүн/ хайр сэтгэлээ өгсний бэлгэдэл, цагаан нь сүү шиг цагаан санаатай явдгийн илэрхийлэл билээ гэдэг.

 

 

Энэхүү тайлга, залбиралд оролцохоор Дархан-Уул аймгаас аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэнгийн ахалсан хэсэг, Улаанбаатар хотоос Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Нарангэрэл, Ш.Нямдорж нарын хэсэг, Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон цугларсан байлаа. Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийн удганууд бүгд малчид байснаараа онцлог байсан. Энэ цаг үед мал аж ахуй эрхэлэхийн зэрэгцээ тэнгэрийн үйлдээ зүтгэж байна гэдэг бахархал юм.
Очсон өдөр байрлалаа эзэлж тохижсоор үдэш болсон байлаа. Орой нутгийн төлөөлөл ирсээр бидний оролцоо өргөжсөн. Цэнгэг агаар, үүл үгүй одод гялалзах тэнгэрийн дор байгалийн өвөрмөц тогтоцтой хадны дунд сонирхолтой яриа өрнүүлж суух тааламжтай сайхан байдаг.
Их хайрханы өвөрт хоносон эхний өглөө тэнгэр цэлмэг, дулаахан өдөр угтлаа. Нутгийн эзэд болсон Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийн төлөөлөл бэлтгэлээ хангаж, их хайрхандаа зориулсан тайлга, залбиралаа эхэлсэн билээ.
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан, Монгол бөөгийн удган Ж.Өлзиймандах, Монгол бөөгийн удган П.Эрхэмбаяр, зайран З.Бум-Эрдэнэ нар хуяглан бөөлөлт, залбиралаа хийсэн. Дундговь аймгийн бөө нар Халх бөөгийн уламжлалт дэг жаягаар зан үйлээ хийж, бусад оролцогчид хуур манжигаар дэмжиж залбирч, бөөлсөн билээ. Халх язгуурын бөөлөлт сахиус татах, залах, үдэх үйл ажиллагааг эс тооцвол хөдөлгөөн багатай байдаг, ихэнх үйлээ суугаа байдалд хийдэг.
Тайлга, залбиралд оролцсон улаач нар ээлжлэн онгод, сахиусаа оруулж бөөлсөн бөгөөд хайрхандаа залбирч, зан үйлээ хийлээ. Бөөгийн зан үйл дөрвөн цаг орчим үргэлжилж, хайрхандаа өргөх өргөл, дээжээ хүргэхээр таван залуус хайрханы оргилд орших овоо өөд хөдөлсөн.
Үдээш хойш бүгд цугларч ойрд уулзаагүй тул бөөгийн талаар санаа бодлоо солилцож харилцан ярилцаж өнгөрүүллээ.
Хоёр дахь өдрийн өглөө цаг агаар тогтуун, дулаахан өдөр угтлаа. Дархан-Уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн бэлтгэл ажлаа хангаж, тайлга, тахилга хийхэд бэлэн болов.
Ингээд Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн дархад бөөгийн жаягаар зан үйлээ хийж хуяглан бөөлсөн билээ. Бөөлөлт дөрвөн цаг орчим үргэлжилсэн. Оролцогчид уухайлан дэмжиж, улаач нар хуур манжигаар хүч нэмэн түрлэг нэмж бөөлөлт хийлээ. Дархад бөөгийн хувьд тамлаг, дуудлагаар ямар онгод орж байгаа нь тодорхой байдаг. Танил онгод орж ирэхээр огшил хөдөлнө гэж жигтэйхэн.
Бөөлөлтийн төгсгөлд Дархад жаягаар өргөл, идээнийхээ дээжээр цунцал өргөж, мөн хайрханы гол оргилд орших овоонд 9 эрчүүл гарч, өргөлийн дээжээ хүргэсэн байдаг.
Энэ өдрийн үдээш хойш бид байгалийн үзэсгэлэнт газарт сууцгааж, болж өнгөрсөн тайлга, залбирал, нутгийн онцлогын тухай ярилцлага хийж өнгөрүүлсэн.
Наран шингэхийн алдад байгалийн үзэсгэлэн газруудаар тойрон аялал хийж, өвөрмөц тогтоцтой газруудад дурсгалыг зураг авахуулсан билээ. Байгалийн театр, монголын нэрт уртын дууч Норовбанзадын дурсгалын хөшөө, тоонот хад, умайн хад гээд байгалийн өвөрмөц тогтоцтой үзэсгэлэнт олон газартай танилцсан юм.
МБНЭ-ийн энэ оны анхны хамтарсан тайлга, залбирал Дундговь аймгийн Их газрын чулуу хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт газарт болж өнгөрлөө. Тайлгын дараа бид хотын зүг хөдөлсөн бөгөөд замын салаан дээр Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэнтэй үдэлтээ хийж, хоёр тийш салсан юм.
Замд оронгуут хуйларсан их салхи, түүний араас хур бороо оров. Бид монгол бөөгийн зайран Тамжидынд шиврээ бороотой хамт очсон. Тамжидын шинэхэн байрласан газарт хооллосон. Дараа нь түүний онгодын өргөөгөөр орсон юм. Монголын улс төрийн сонгуулийн уур амьсгал онгодын өргөөнд байрлалаа эзэлжээ. Дөрвөн жил үйлэнд мордсон онгодууд одоо болзоо, тайлалаа тайлах цагт тулж иржээ. Монголын минь заяа тавилан гэгээлэг байх болтугай.

 

 

2013 оны 5 дугаар сар 21-ны өдөр Харсайн гүүрийн дэргэд Улаанбаатараас Их тахилгыг зорьсон эхний хэсэг Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун, Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Ч.Дангаасүрэн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Х.Энхмаа, Удган П.Нарангэрэл, Хөвсгөл аймгийн Бөөгийн Тэргүүн П.Ганболдын ахалсан хэсэг, Улаанбаатар хотоос Урианхайчуудын төлөөлөл Алтанцэцэг, Удган Чулуун нарын ахалсан 63 хүний бүрэлдэхүүнтэй 16 машины цувааг Баян-Өлгий аймгийн ИТХ-ын Төлөөлөгч, Тэргүүлэгч гишүүн Т.Нансалмаа, түүний нөхөр Алтанцоож, Урианхайчүүдийн холбооны тэргүүн Ц.Болд, Монгол Улсын Ардын жүжигчин Р.Санжид, Буянт сумын Засаг дарга Т.Мэндсүрэн нар хадаг, сүүгээ барьж хүндэтгэн угтаж, туульч Б.Болд Алтайн магтаалаас хайлж ирсэн зочидоо хүндэтгэн угтсан билээ.
Энэ өдөр Өмнө гол дахь Гэрэлт-Хашийнд нутгийн зон олон цугласан хөл хөдөлгөөн ихтэй байлаа. Учир нь газар газраас ирсэн таван язгуурын бөө энэ нутагт анх удаа хуран цугларсан нь энэ билээ.

 

№3
2013 оны 5 дугаар сар 23-ны өдөр Буянт сумын Соёлын төвд “Цаст хайрханы тахилгын түүхэн уламжлал“ сэдвээр Эрдэм шинжилгээний бага хурал болж, “Алтайн урийнхайн өв соёлын түүх” гэсэн үндсэн илтгэлийг Баян-Өлгий аймгийн ЭШХ-ийн ажилтан Н.Эрдэнэбаяр тавив. Хуралд 300 орчим иргэд оролцож, санал бодлоо илэрхийлсэн билээ. Хурлын дараа Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал 70 ахмад настан, 300 хүүхдэд, Удган П.Нарангэрэл 50 ахмад настан, 70 хүүхдэд бэлэг тарааж, хүндэтгэл үзүүллээ.
Сумын удирдлага төлөөлөгчидөд зориулж спорт заалаа галлаж боломжийнхээ хирээр тухтай орчин бүрдүүлэхийг хичээсэн байв. Манайхан ч явж сурсан болохоор хэр барагийн нөхцөлд зохицоод сурчихсан улс. Хотоос Монгол Бөөгийн Хотгойдын Их Удган Д.Булган, Монгол Бөөгийн Удган Н.Мягмарсүрэн нарын ахалсан хэсгүүд нэмж ирлээ. Энэ зааландаа зохион байгуулалтын хурлаа хийв.

 

№4
2013 оны 5 дугаар сар 23-ны өдөр МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун, Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Ч.Дангаасүрэн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Х.Энхмаа нар Жаргалант хайрханд очсон юм. Их хайрханд биднийг дөхөж очиход цас бударч угтсан. Удалгүй нар ээж салхи тогтуун болж, Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун бөөлж, Тахилга, тайлга хийх газруудаа сонгосон билээ. Биднийг буцах болоход салхи ширүүсч цас бударч үдсэн. Бид цас орж, хүчтэй салхитай байгаа тул үндсэн бүрэлдэхүүнээ спорт зааландаа хоноглох шийдвэр гаргасан билээ.

 

№ 5
2013 оны 5 дугаар сар 25-ны өглөө манайхан эртлэн босцгоосон байлаа. Өглөө бүхний түрүүнд Тэнгэрээ шинжиж ямархуу өдөр байхыг харж билээ. Тэнгэр битүү үүлтэй байлаа. Бид буудалласан газраас хөдөлж 2 км орчим яваад сонгосон газраа ирлээ. Тахилга болох газар Монгол төрийн далбаа, МБНЭ-ийн далбааг хүндэтгэлтэй байрлуулсан байлаа.
МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч, Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун бөөлж Нарны тахилгаа эхлэв. Энэ үед тэнгэрт үүлний цоорхой үүсж нарны гэрэл Тахилга болж байгаа хэсэгт тусж, салхи намуухан болж билээ.

 

№ 6
Өглөөний 7.00 цагийн үед Жаргалант хан хайрханд хүндэтгэл үзүүлэх Их тахилга эхэллээ. Их тахилгыг МБНЭ-ийн Бага хуралдайн гишүүн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Д.Даринчулуун тэргүүлэн бөөлж, бусад бөө нар цагаан залбирал хийж хүч нэмсэн билээ.
Бөөлөлт дөрвөн цаг үргэлжлэв.
Онгод урианхайн олон түмэн, тахилгад хүрэлцэн ирсэн Дархадын бөө нарт хүндэтгэл хайрлав.
Их хайрханд Хөх морь сэтэрлэж өргөв. Тэр үед цугласан олон морь даган бужигнаад явчихав.

 

 

Дом шившлэгийг эртний монголчууд байгаль нийгмийн үзэгдлийг зөв оновчтойгоор таньж чадахгүй элдэв бүхэнд сүнс эзэдтэй гэж гэнэн ойлголтоор ойлгож түүнийг тахиж шүтэж, гуйж, даатгаж байсны улмаас цаашид ид шидтэй шившлэг домтой үгээр тэрхүү эзэд сахиусыг аргадан илбэж зорилго хүсэлдээ хүрэхийг горьдсон бүхий шашны тахил мөргөлийн нэг зүйлийн зан дадгал болно хэмээн өнгөж хуумгай тайлбарлаж байсныг өнөө үеийн шинжлэх ухааны нээлт няцааж байна. Дом үг гэдэг нь аливаа зүйлд оршиж бүхий эзэд сахиусыг аргадан тохинуулж өөрийн арга ухаандаа оруулан зорьсондоо хүрэхийг горьдож хэлэх тусгай үг хэллэг болно. Шившлэг үгийг ардын аман зохиолын дутагдаж болшгүй нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг болсны хувьд түүний онцлогийг маш товчхон бүгд нарийн хэмжээ айзам цохилготой, зүйрлэл адилтгал, чимэглэл, хэтрүүлэл, давуулал, авталт дүрслэлийг гоё сайхан өвөрмөц хэв шинжтэйгээр хэрэглэсэн байдаг юм. Дом шившлэгийн агуулга хамрагдахууныг анх алхам хүнд холбогдох дом шившлэг, ан агнууртай холбоотой дом шившлэг, ан агнууртай холбоотой дом шившлэг жич бас бусад онцгой төрлийн дом шившлэг гэж хэдэн талаар нь хуваан ойлгож болно.

Монголын бөөгийн шүтлэгийн зан үйл дотор шившлэг домын зан үйл онцгой байр суурийг эзэлдэг. Хүний сэтгэийн рэчим хүчийг итгэлийн үнэмшилтэй холбон үйлдэж, байгаль, нийгэм, юмсын хооронд гүйн үйлчлэх зай, олон зүйл соронзон гүйдэл долгион, энергийн болон масс, эсийн зайн үйлдлүүдийг нэгтгэсэн гайхамшигт үзэгдэл нэг талын томоохон шинжлэх ухааны нээлтийг Монгол хүн бүтээсэн болох нь олон зууны дараачаар одоо үед хүчирхэг зэвсэг болгон ашиглахаар олон улс орны эрдэмтэн мэргэд ажиллаж байна. Эрт баларын хүмүүс байгалийн догшин үзэгдэл үйлчлэлийг танин мэдэж, тодорхой арга зан үйлийг ашиглан түүнээс зайлах, холдуулах, ойртон ирэхээс сэргийлэх аргыг олсны нэг нь домнох-зан үйл болно. Монгол дом нь ямарваа нэг зүйлээс урьдчилан сэргийлэх, өвчин эмгэгийг анагаан эдгээх, харааж зүхэх буюу түүнийг номхотгон дарах чиглэлтэй байдаг. Сэргийлэх домыг үйл явдлын эхлэхээс бүүр өмнө үйл хэрэг бүтээх, алс холд одох зэрэгт үйлддэг бол эмчилгээний домыг өвчилсөн хойно хийдэг ба хараах зүхэх домыг ямарваа үйлийг номхотгон дарах, сэрэмжлэх, халдан дайрч устгах зорилготойгоор хийдэг байна.

Мал сүрэг хотондоо ирэлгүй хээр хөдөө хонох үед гарзын үүдийг хааж, чоно нохой зуухаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд голцуу галын хайчны амыг тэмээний бурантаг юмуу утсаар боогоод гэрийнхээ баруун урьд завагт хавчуулдаг бол анагаах эдгээх дом хийхэд жишээ нь хүзүү гоётож өвдвөөс ганган хээцэр хүүхэнд очиж өвдөгнөөс нь адис авах маягаар хэдэнтээ бөхөлзөх дом хийдэгчлэн хараал зүхлийн дом гэвэл алив хүний зам дээрээс буруу эрчилсэн хуй салхи дэгдэн өөрийг нь дайран гарвал бугийн тоос гэж үзээд буруу харан бөхийж салтаан доогуураа шороо цацан дом хийдэг. Энэчлэнгээр сэргийлэх, анагаах, зүхэх гурван үйлд дом хийж домнох олон янзын хувилбар байдаг. Өвчнийг ерөндөглөх, дайсныг номхотгох чиглэлтэй домыг “хар дом” гэж заншчээ. Монгол дом нь ам дамжин өвлөгдөж уламжилсаар ирэхийн хамт сүүлдээ судар номд бичигдэн үлджээ. Монголчуудын утаатай бор гэр, хоймрын хар авдранд нь домын судрууд хадгалагдаж үеэс үед шилжин иржээ. “Хар домын судар”, “Ногоон дом” хэмээх судар арваас хорин хувилбар буй. Зарим хувилбар нь өөр хоорондоо маш адилхан ч гэсэн ямар нэгэн юмаар өөр байдаг ажээ.

“Чингис хааны хар домын судар”, “Ловонгийн хар домын судар”, “Элдвээс хамгаалах чадал, үсэг тарнийн судар”, “Эрэндоонацагийн хар домын судар” гэх мэт олон тооны домын ном судар өнөөдөр ч хүмүүсийн гар дээр байсаар байна.

Монгол домнох зан үйл нь эртний уламжлалт сэтгэл заслын арга юм. Дом ийнхүү сэтгэл зүйн үзэгдэл болон үүсээд боловсронгуй, төгөлдөр зэрэгт хүрэх маш урт замыг туулсан ажээ. Тийм урт замд нь домч бөө, удган, ховсч, хараалч, ерөөлч, мэргэч, төлгөч, үзмэрч, тарнич, хувилгаад, гүртэнгүүд төрөн гарсаар хорьдугаар зуунтай золгожээ. Бид бүхий үдэж буй хорьдугаар зууны сүүлийн хагаст “экстрасес” гэхчилэн шинэ маягийн домч нар олноор төрөв. Дом гэдэг ухагдахуун одоогийн хөгжингүй орнуудад “психтроника” /сэтгэл гансруулагч/ хэмээх сэтгэл зүйн дээд шатны үзэгдэл болон хувирчээ.

Алс холын зайнаас хүний үйл ажиллагаа амьдралд нөлөөлдөг хүчийг үндсэндээ дом гэж үзсээр иржээ. Тухайлбал Африкийн бөө нар зомбичлах үйлдлээрээ хүнийг үхүүлээд сэхээдэг дом шившлэгийг хэрэглэдэг байна. Янз бүрийн өвчин эмгэг үүсгэдэг хортой муу газрын хүчнийг нөлөөллийг саармагжуулахад металл толь тэр тусмаа бөөгийн хүрэл зэс оль онцгой нөлөө үзүүлдэг болохыг манай эрдэм мэдлэгтэй бөө удган нар эртнээс олж мэджээ. Гадны нөлөөгөөр хүнд учирч байгаа хүчтэй нөлөөллийг астрал довтолгоон хэмээн нэрлэдэг.

Домын дээд хэлбэр болох “психотронны” /сэтгэл гансруулагч/ нь эдэвгээгийн хүчирхэг том гүрнүүдэд шинэ маягийн зэвсгийн төрөл зүйл болон ашиглах улмаар “психтроникийн дайн” дэгдэхийн босгон дээр тулж ирлээ. Хүн төрөлхтөн уул нь өөрийгөө хамгаалах зэвсэг болгон “дом” гэгчийг бүтээсэн байтал одоо тэр нь хүн төрөлхтөн өөрийгөө егүүтгэх хууль үйлчлэх ёр орж байгаа ч юм бил үү? Ийм аюултай бөгөөд нууцлаг зэвсэг боловсруулж байгаа их гүрнүүд халуун цөмийн зэвсгээ, тухайлбал цөмийн пуужингуудаа устгаж харагдах нь ч ойлгомжтой буй заа.

Дом ийнхүү аюул нүүрлүүлэх хэмжээнд хүрснийг бага буурай орнууд төдий ч анзаарахгүй байх мэт. Харин эрт цагийн домынхоо уламжлалыг дурсах нь идэвхжих янзтай.

№2

Монгол дом гурван үйлэнд сайн гэдэг. Юуны урьд болзошгүй осол аюул, муу юмнаас биеэ хамгаалахад домнох арга нэн хэрэг болдог байж. Монголчууд дайнд их үрэгдсэн бөгөөд дайтах байлдахыг бараг хорин зуун, түүнээс ч өмнө нийгмийн идэвхийн гол үзүүлэлт болгож явсан түүхтэй. Дайнд явахдаа олон төрлийн дом, шившлэг хийдэг байжээ. Тэрний нэг нь хойлог шувууны мах биедээ авч явах дом юм. Хойлог шувууны махыг биедээ авч явах боломжгүй бол идээд дайнд ордог. Хойлогийн мах идсэн хүн дайнд шарх оловч тэрхүү шархнаасаа болж үхдэггүй буюу шархны халуунаар үхдэггүй гэдэг байжээ. Олон цэрэг шархдаж зовох үед дарга нь “хойлогийн мах идсэн хүн байна уу?” гэж цэргүүдээсээ асуудаг. “Байна” гэвэл тэр хүнийг дор нь харван алж, махыг нь өнөөх шархтангуудад хуваан өгдөг байсан гэх домог бий. Тиймээс “хойлогийн мах идсэн гэж бүү хэлээрэй” хэмээн эцэг эх нь дайнд явах хүүдээ захидаг байжээ.

Монголчууд амьдралын олон талтай үйл явдлуудад тус бүрд нь хамаарах домтой байв. Ялангуяа малд зориулсан домын арвин сан буй бөлгөө. Үүнд мал нядлах, хурга, ишиг хөнгөлөх, хөгширсөн хуц ухнын засааг чимхэх, мал хээл хаях, эргүүтэх, хамуурах, годронтох гэхчлэн элдэв юм тохиоход тус бүрд нь домнож бас шившлэгийн үг хэлж бүүр дадал заншил болсон нь монгол малчдын онцлог өвөрмөц төрх юм. Морь эвшээх юм уу ам цагаан хулгана исгэрэхэд ч гэсэн монгол хүн заавал хариу домыг уруулаа хавсран исгэрэх байдлаар өгдөг юм.

Монгол дом нь тодорхой зан үйлийн хэлбэртэй бөгөөд бас үгээр илэрхийлсэн шившлэг дайж хийдэг нийтээр зуршил болгосон нэгэн хэвийн үйлдлэг юм. Монгол дом нь монгол ахуй, нүүдэлчний амьдралын онцлогт дулдуйдсан зан үйл зонхилдог учир байгаль хүн хоёр, хүн мал хоёрын харилцан шүтэлцээ, харилцан зохицохуйн хандлагыг илэрхийлдгээрээ онцлог юм. Гэхдээ эм, эмчилгээ анагаахын шаардлагыг тусгасан дом давамгайлдгаас “эм дом” гэсэн хоршоо утгатай нь дийлэнх болой.

Монголын бөөгийн шүтлэгийн зан үйлийн уламжлал дотроос төрсөн монгол ардын домнох зан үйлийн ухаан нь аж төрөх ахуйн үйлдлэгийн арга, бэлэгдэл дүрсийн арга, үг хэлний хүч увдисын арга гэж гурван зүйлд хувааж үздэг.

Хүн амьтны дом: Хүн амьтны тухай дом шившлэг гэдэг нь голдуу хүмүүсийн нийгэм байгалтай харилцаж аж амьдрах явцад тохиолдсон сайн муу алив зүйлийг аргадан илбэх дом шившлэг байдаг. Үүнд юуны өмнө хүмүүст үргэлж тохиолддог өвчин тахал, үхэл зовлонтой холбогдох дом шившлэг нь ихээхэн хувь байрыг эзэлдэг.

Хүний өвчний дом: Эртний хүмүүс өвчин зовлон орох буюу гэнэт ямар нэг зүйлийн гол бус учралаас болж хүмүүст гэнэт хэцүү үйл тохиолдоход дом шившлэгийн аргаар шийдвэрлэж байжээ.

Үг хэлний увдисаар домнох зан үйл: Хүний биед үргэлж гал бадарч байдаг эрчим хүч ихтэй хоёр эрхтэн байдгийн нэг бол хэл юм. Хэлний үзүүрээс урсан гарах үгийн ид шидийг ашиглан алив муу муухай арилган устгаж, сайхан бүхнийг дэлгэрүүлж болно хэмээн монголын бөө нар үзэж ирсэн. Хэлийг түлхүүр эрхтэн ч гэдэг. Хүний зүрх сэтгэлийг хэлний үзүүрээс урсан гарах үгийн хүсээр түлхүүрдэн баяр баясгаан, зовлон жаргалыг авчирч болдог. Бөөгийн дуудлага, тамлага ч үүнтэй холбоотой юм. Үг хэлний дом нь нэг ёсонд уламжлалт сэтгэл засал болой.

Хэлээр илрэн гарах шившлэг нь домын салшгүй дагуул, бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Домын үйлдлийг хийхийн хамт шившлэгээ дагалдуулан хэлдэг учраас дом,шившлэг хоёрыг салшгүй холбоотой.Шившлэг нь ардын аман зохиолын биеэ даасан төрөл зүйл болтлоо боловсронгуй болон хэвшсэн төрөл зүйл. Үгийн увидасаар элдэв муу бүхэнтэй үзэлцэхэд зориулсан богино хэлбэрийн яруу цэцэн хэллэгийг шившлэг гэдэг. Шившлэг нь ил далд хоёр хэлбэрээр хэрэглэгдэж ирсэн. Ил хэлэх шившлэг нь ихэвчлэн сайн сайхны ерөөл, хүсэл мөрөөдлийн бэлгэдлийн шинжтэй байдаг. Харин далд унших шившлэг нь мэргэ төлөг тавих, харал зүхэл хийхэд хэрэглэдэг учраас ил тод хэлэгддэггүй. Шившлэг үйлдэж буй хүний зөвхөн уруулын болон нүдний хөдөлгөөнөөр нь мэдэрч болно.

Ил шившлэгийг гол төлөв домноход болон цацал цацахад хэрэглэнэ. Тийнхүү шившлэгийг домын, мэргэ төлгийн, хараал зүхлийн гэсэн гурван төрөлд хувааж болно. Ер нь ч тиймэрхүү хандлагаар хэрэглэгдсээр иржээ. Домын шившлэгийг домч хүн хийнэ. Гэхдээ өргөн олонд ихэд тархсан зан үйл учир заавал дан ганц домчоор зогсохгүй түгээмэл зүйл юм. Харин мэргийн шившлэгийг зөвхөн мэргэ, төлөгч хараал зүхлийн шившлэгийг зөвхөн хараалч,тарнич хүн үйлдэнэ. Хараалын шившлэгийг шүд бүтэн, нас залуу хүн нууцаар хийдэг байжээ.

Шившлэг нь аврал, нигүүсэл, эрсэн, даатгасан шинжтэй бас заримдаа хишиг даллага, урилга заллагын маягтай байдаг. Шившлэг нь хувь хүний хүсэл мөрөөдлийн илрэл юм. Гэхдээ нийтэд түгээмэл сайн сайхны мөрөөдөл шившлэгээр илрэх нь цөөнгүй. Бурханы шашин монголд дэлгэрснээс хойш шившлэг нь агуулга хэлбэрийн хувьд нилээд өөрчлөгдөж хувирсан юм. Монгол хэлээр яруу найргийн хэлбэрээр гарч байсан шившлэг Төвд хэлээр тарнийн үг болон өөрчлөгдсөн нь ч олонтаа билээ. Шившлэг нь зөвхөн монголчуудын дунд дэлгэрсэн үзэгдэл биш юм. Өөр улс үндэстэнгүүдэд үгийн ид шидийг ашиглан шившлэг үйлдэх зан үйл мөн л түгээмэл дэлгэрсэн байдаг.

Үгийг ид шидтэй хэмээн үздэг үндэстэн бүхэнд шившлэг байдаг бөгөөд үгээр анагааж ч болно, алч болно гэж итгэн шившлэг залбирал, зүхэл зэрэг төрөл зүйл буй болгожээ. Шившлэг нь гуйж, аргадсан, урин залсан, даллласан, даатгасан утгатай бол залбирал нь цэвэр өршөөл соёрхол эгээрсэн утгатай болой. Харин зүхлээр айлган сүрдүүлэх, хараан мохоох чиглэлтэй ажээ.

Түүнчлэн аливаа хүн цаг бусын найман зүйлийн үхлээр амь насаа алдаж болох тул тэр бүхнээс сэрэмжилсэн шившлэг тарни, судар ном байсан ажгуу. Тэдгээр найман зүйл цаг бусын үхэл нь гал, ус салхи, газар хөдлөх, хор, хараал, араатан, аянга зэрэг болно. Аянганд ниргүүлж цаг бусаар үхэх аюулаас сэргийлэн олон төрлийн дом хийдэг байсан. Үүнд: зуны эхэн сард тэнгэр дуугарваас гэрийн эзэн гоёлын хувцсаа өмсөөд савтай тараг, сүүгээ авч гараад гэрээ нар зөв тойрон цацал өргөж:

“Зудаа цааш нь

Зунаа нааш нь” гэж шившдэг болой.

Тэнгэрийн дууг тэнгэрт луу дуугарав гэж итгэдэг байснаас цахилгаан цахихыг “луу унжив” хэмээн ойлгодог байв. Тэнгэр ихээр дуугарч, луу унжиж, цахилгаан цахиж эхэлбэл аянганд ниргүүлэвзэй хэмээн болгоомжилж дор дурдсан дом хийдэг басан. Үүнд:

$1- Айргаа бүлж эхэлнэ

$1- Задын чулуу, заг аянганд үхсэн малын яс эсвэл гурван цаас, эдлэл ил гарган тавиад “Алтангэрэл” судар тэврэн сууна.

$1- Сохор номингийн арьсыг тэнгэр ниргэдэг тул тийм арьсаар бүрсэн элдэв эдлэл байвал цээрлэн гаргаж хаях, газарт булах дом хийнэ.

Цагаан ястай тайж хүнийг тэнгэр ниргэдэггүй гэж үздэг тул:

Хан цагаан ястай билээ

Хас номин жинстэй билээ

Хан тэнгэр язгууртай билээ

Хай хийг хай хийг гэж хашгиран өөрийгөө таниулдаг домтой ажээ.

Аянга цахилгаантай цагаар сондгой ганц модны дор зогсохыг цээрлэх бөгөөд жирх, олби оготно, сохор номинтой газар хоргодон саатахыг хорьдог заншилтай байв. Хэрвээ аянганд дайруулчихваас /гэр, хүн, мал дээр буусан бол/ есөн цагаан морьтой хүн түүнийг тойрон давхилдацгаан,

Аньсан нүдээ хар

Атгасан гараа тавь гэх мэтээр үглэн шившиж хашгиралдан домнодог байв. Тэрхүү домыг “Тэнгэр дэгдэх” дом хэмээмүй.

Алив нэгэн хүнд муу юм шүглэсэн гэж үзвэл түүнийг шахан зайлуулах дом хийдэг байсан тул “шид хөөх”, “Шидэл гаргах” гэдэг зан үйл үлджээ. Тийнхүү “шид хөөх” тухайд уншдаг “шидэл” гэдэг ном буй. Түүнийг уншиж, гурилаар элдэв дүрс хийгээд шуудайлан гадагш гаргаж газар тавиад гаднаас нүдэж цохиж мөнөөх гурилан дүрсүүдийг буцалж дуусаад зүгийн муу зүгт хаядаг ажээ. Гурилан дүрсүүдийг бас “шидэл” гэх бөгөөд “шидэл” гэж зарим хүн хараадаг нь үүнээс үүссэн үг бололтой. Шидэлд шившиж хамаг явдлыг үглэн хэлээд бяцлан хаяснаар муу муухайгаасаа шившлэг домоор салдаг ажээ.

Монголчууд мал сүрэгтэйгээ холбоотой дом, шившлэгээр тун өвөрмөц болой. Ялангуяа унасан морио хамгийн үнэнч дотны нөхөр гэж үздэг учраас эртний монгол шившлэгт янаг, амраг эхнэртээ зориулсан шившлэгээсээ илүү хүлэг мориндоо хандсан шившлэг үлэмж олон байдаг ажээ. Тухайлбал, аргамаг хүлэг морь нь алс хол гүйж магадгүй гэсэн сэжиг төрвөөс монгол эр маш олон арга ширгэ, дом хийдэг. Тэр дайны арга ширгийг амраг бүсгүйдээ хийдэггүй гээд л бодчих. Юу гэвэл гүйж магадгүй моринд шанхнаас нь авгай хүний үс зүүх, өөрийн хомоолыг нь унагах мориныхоо хомоолтой хольж үнэртүүлэх, нэг үндэстэй ургасан гурван тусдаа модны навчаар утах, сормуусыг хайчлаад гэрээ нар зөв тойруулж цай чанасан тогооны хавхагийг толгойд нь хүргэж, дөрвөн туруунд нь нутгийн дөрвөн уулын нэр бичих, туруунд нь номын нэр бичих, хонины ноос томж дөрвөн хөлийн сагагнаас нь юм зүүх, нэг хөлийн сагагнаас улаан бөс бөгжлөн уях, унаган морьтой холбож тавиад ижилсүүлэх, чихэр амсуулах, судраар адис өгөх зэрэг арга ширгэ хэрэглэдэг нь өөр ямар ч тохиолдолд ийм олон “мэх” гаргадаггүй гээд бодоход их л сонин санагдахаар билээ.

Үйлдлэгийн энэхүү домыг олонхи тохиолдолд үгийн ид шидээр хүч оруулдаг юм. Ялангуяа хурдан морь цоллох, тууль хайлах зэрэг нь үгсийн шидээр нөлөөлөх дээд хэлбэр гэлтэй. Хургаа голсон хонь, ишгээ голсон ямаа, ботгоо голсон ингийг мөн тушгирах, зүзүүлэх, хөөслөх зэргээр үгсийн ид шидээр уяруулан домнох бүхэл бүтэн төрөл зүйл буй. Харин үхэр, адууг тэгж өөвлөн, гуруйлах маягаар арга ширгэ, шившлэгт оруулах нь харьцангуй ховор байдаг. Гэхдээ бас нутаг нутагт өвөрмөц зүйл байдаг буюу.

Үгээр үхүүлснийг

Өвчиж болдоггүй

Амаар алсныг

Ачаалж бодоггүй гэж үг байдаг нь их л учиртай ажгуу.

Монгол шившлэгийн үг нь:

“Тоо нь түм хүрэг

Тоос нь огторгуйд хүрэг” гэж эцэг мал тавихад ерөөлийн шинжтэй.

“Алах гэж алсангүй

Аргамж хялгасанд ороолдож үхлээ” /адуу нядлахад/ гэж гэмшлийн утгатай.

“Саадагтай бол саадгаа буулга

Санчигтай бол санчигаа буулга” /баавгай агнахад/ гэж шаардах өнгөтэй.

“Бэр очсон газраа

Чулуу шидсэн газраа” гэж /бэр буулгахад/ захисан шинжтэй.

“Өвдөг өвдгөнд гарахаас

Хэзээ нүдэнд гарч байлаа” гэж ятгасан /нүдэнд өвдөг гарахад/ аястай байх буюу

“Чи муу нохой зээх

Чийгээ бүү гарга” гэж /анд явахад зээх таарваас/ тушаасан маягтай.

“Долоон уулын цаагуур ор

Дов шороон доогуур ор” гэж /хэрээ гуаглахад/ хараасан өнгөтэй.

“Өндөр гэвэл уулыг ниргэ

Өргөн гэвэл талыг ниргэ” гэж зөвлөсөн шинжтэй.

“Ангайсан ам нь зуураг

Алтан араат, булган сүүлт минь” гэж занасан дүртэйгээр шившлэгийг харуулж байх ажээ.

Товчлон хэлбэл: ерөөх, гэмших, шаардах, захих, ятгах, тушаах, хараах, зөвлөх, заналхийлэх, сүрдүүлэх, даатгах, амрал эрэх зэрэг сэтгэлийн олон өнгө илэрхийлдэг нэн баялаг аястай бас уран сайхны нарийн боловсруулсан билүүдмэл үгс байх тул шившлэг нь ардын аман зохиолын биеэ даасан төрөл зүйл юм. Бичгийн уран зохиолд ч шилжин өвлөгдсөн байдлыг үзэхэд шившлэг бол эртний Монгол уран зохиолын угийн бичигт том байр эзэлж байсан ажээ.

Дуулж бүжиглэх дом. Монгол оронд өргөн дэлгэрсэн “адай” дуулах гэдэг нь ямар нэг айлын эхнэр хүүхэд буюу эмэгтэй хүмүүс хачин жигтэй өвчинд нэрвэгдвэл юуны өмнө бөө удганыг дуудаж өвчнийг нь тодруулахад хэрэв “Адай өвчин” гэж тодолбол даруй бөө удганаар тусгай “адай дуулуулах” болно. Адай өвчинд голдуу ад адай ба ураг адай гэж хоёр хуваана. Ад адай гэдэг нь эмэгтэй хүн хий өвчинтэй болоод дураараа энд тэнд солиотож гүйх, элдэв эс галзуу мэт аашлах өвчнийг ав адай орлоо гэдэг. Ураг адай гэдэг нь зарим эмэгтэй жирэмсэн болох үед илэрхий элдэв хачин жигтэй үзэгдэлтэй өвчнийг хэлнэ. Үүнээс гадна бас цагаан адай, элээ адай, цагаан элээ адай гэж байдаг.

Адайгаар домнох шившихэд юуны өмнө адай дуулахаас өмнө бөө, адай өвчин олсон хүнтэй хэдэн өдөр хавьтаж ойртоод, өвчтнийг сургаж номлоно. Дараа нь өвчтнийг гэрт нь вандан ширэээн дээр суулгаж, гарт нь хүж бариулаад залбируулан үсийг нь сул тавин цочоож, бөө удганаас:

“Хар үсийг чинь тавьж, ээ-адай

Харж суухаас холдов ээ адай

Хамт нөхөд чинь цөм ирэв ээ адай

Хайрлан гарах цаг болов ээ адай

Хүрээ дүүртэл хүн ирэв ээ адай

Хүртэж түргэн босоод ир ээ адай

Хүрээний талбарт гарах бол ээ адай

Хүжийн үнэр авилгуулав ээ адай

Гарын арван хуруугаа ээ адай

Гадагш түргэн салга даа ээ адай

Гадна талбарт гарахгүй бол ээ адай

Гал тормоор цохино доо ээ адай

Сэжиж хөвөн давхи даа ээ адай

Санасан ёсоор чинь гүйцэтгэе ээ адай

Зандан хүжээ тавь даа ээ адай”

гэж өвчтнийг үтгэн аялгаж дуулах бөгөөд бас:

“Дөрвөн дөрвөөр давшъя

Дөрвөн зуун хорин нэгийг гүйцэтгэе

Найм наймаар давшъя

Найман зуун хорин нэгийг гүйцэтгэе”

гэж дуулахад гэрт байгаа өвчтөн барьсан хүжээ алдаж, толгой гар нь чичирч салганахад хүмүүс гараас нь хөтлөн гадна аваачиж олны дугуйлж бүжиглэж бүхий адайн бүжгийн талбигуурт оруулан гар хөтлөлцөн адай дуулахдаа:

“Адай өвчин хэд ч

Айж суугаад болно уу даа

Айлын ах дүү чинь цугларав

Алхаж давхиад дуулцгаая”

гэж бүжиглэхэд өвчтний өвчний байдал илээр болоход хүмүүс өвчтний байдалд тохиролцуулан

“Туулан морийг унахаар

Домын таяг сайн эд юм

Тогтсон өдөрт гарахгүй бол

Дуун үгүй уувал амраг юм” гэж дуулдаг байна.

Зарим үед өвчтнийг дуулагч бөө удганы зоригоор явах үгүй, элдвээр аашилбал бас зохих хариуцах арга авч олон янзаар дуулж бүжиглэдэг бөгөөд бас өргөө цагаан гэр босгож өгдөг байна.

Адай өвчнийг домнож, дуулж бах талбигуурт өвчтний ойр цус махан төрөл садан оролцдог үгүй цээр ёстой юм. Иймээс адайн дуунд:

“Бэлгэ тохой гарлаа хө

Бариад байвал цаашаа

Бэлгэ үгүй үгийг хэлэлцэнэ шүү

Цээрлэл байга нь цаашаа зайл” гэж дуулдаг байна.

Адай дуулах гэдэг нь монголын эртний бөөгийн бөөллөгтэй холбогдох эмэгтэйн өвчнийг засах эртнээс уламжлалт нэг зүйлийн ардын эмчилгээний арга болно. Үүнд хэдийгээр шашин шүтлэгийн агуулгаар тойм боловч, өвчтний санаа бодлыг үндэслэж голдуу дуулж бүжиглэх зэргээр “сэтгэлийн зүй”-н жам ёсоор өвчнийг засах ёс жам бас байгаа юм.

Ахуйн үйлдлээр домнох зан үйл. Ахуйн үйлдлийн дом нь нэн эртнийх бөгөөд хамгийн энгийн басхүү их нууцлаг хэлбэр нь ахуйн үйлдлийн ид шидээр домнох арга болно. Үйлдэл хийхдээ ямар нэгэн үг хэлэх юм уу шившлэг бараг хэлэхгүйгээр домнож элдэв гай зовлон учрал тохиолдлоос сэрэмжлэн хамгаалах энэ хэлбэр нь нүүдэлчин монголчуудын аж төрөлд их гүнзгий нэвтэрсэн бас маш олон төрөл зүйлтэй зан үйл юм. Тэрхүү төрөл зүйлийн хамгийн эртнийх нь ширгэ юм. Ширгэ бол галаар ариутгах ёсны уламжлал мөн. Гал тахихын үндсэн агуулга нь хоол ундаа болгох, гэр оронгоо дулаацуулахын дээр алив нэг юмыг шатаан ариутгах болгох чанартайг эрт дээр үеэс мэдэхийн хамт галыг ариутгах, үгүйсгэх чадал бүхий хүч гэж үздэг. Хоёр галын дундуур гарган ариутгал үйлдэж байж уул овоо тахидаг ба оршуулгын зан үйл хийдэг.

Ахуйн домын үйлдлийн нөгөө нэгэн хэлбэр нь газар устай холбоотой. Газар уснаас хамааралтай үйлдлүүд хийх домнох аргыг амьдралын туршлага, эрэл хайгуул бас санамсаргүй тохиолдлоор “нээж” үр хүүхэддээ уламжлуулан үлдээсэн нь мянга түмэн оныг туулж, уг гарал, утга чанар нь ойлгогдохгүй нууцлаг зүйл болно хувирсан ч гэсэн амаар уламжлан хэрэглэсээр ирсэн байна. Ахуйн дом яваандаа ардын эмчилгээний арга хэрэглэлүүд болсон байна.

Ахуй үйлийн дом, үг хэлний дом хослох тохиолдол цөөнгүй байдаг. Үг хэл, шившлэг үгүйгээр зөвхөн үйлдэл хийж домнох арвин баялаг сан хөмрөг монголчуудад байдаг. Тэдгээрээс үйлдлэгийн домын цөөн жишээ иш татвал:

Хүүхэд ширгэлэх дом: Хүүхэд тавгүйтэн уйлагнах, өвчин ороох шинж тэмдэг мэдэгдвэл галын цогшсон үед атга давс хаяж хүүхдийг нүцгэнээр нь тэрхүү давсны шатан үсчиж шад пад дуугарах зуур нь гал дээр нар зөв эргүүлэх маягаар ширгэлэхийн хамт:

Ган ширгэ суухаа

Ган ширгэ суухаа

Ширгэ! Ширгэ! Ширгэ! гэж шившин хэдэнтээ давтана. Хүүхэд тавгүйтвээс хар, цагаан аршаанаар угаал үйлдээд усыг буруу үүдээр гадагш цацаж домноно.Хүүхдийг өвчин ороох шинж орвоос үдэш харуй бүрийгээр тугалга хайлуулан савтай хүйтэн усанд хийж элдэв янзын дүрс гарган царцсан хэсгийг уул хүүхдийн манцуй, өлгийнөөс нь зүүж өгч домноно.

Хүүхэд дүрслэх дом. Өндөр уулын бэлд нар ургах зүгт гарсан булгийн эх орчим, уулын ар буюу өвөр завсрын бэлд ургасан хус модыг Пүрэв гаригт зүүн баруун, дээд доод талыг эндүүрэгдэхгүйгээр тэмдэглэж огтлоод уран хүнээр хүүхэд бүтээлгэж будна. Модны дээд талд толгой хийдэг.

Өглөө нар эхэлж тусах газар зүүн тийш нь харуулж гарт нь мөнгөн толь бариулж тавиад бөөн цагаан чулуун дээр цагаан хивэнд боож эхийн сүүгээр шүршиж модон хүнийхээ ард баглаж нууна. Хүүхэдтэй болох, хүүхэд тогтох дом энэ юм.

Бүсгүйн дом. Үр нь үл тогтох бузар орсон айлд үнэгний эр баасыг гэр тойрон дөрвөн хуруу өргөн үргэлж дэлгэвэл буг зайлаад үр тогтох дом болно. Эр баас гэдэг нь мод чулуу, юман дээр байх, эм баас бол хаана ч байдаг. Жирэмсэн эхнэр төрж ядан хүндэрвээс гэрийн өрхний оосрыг тооноор оруулж унжуулан домноно. Нярайлсан эхийн хөх хавдаж үрэвсвээс хөхний нь арьсан дээр хөөгөөр гэрийн тооно зурж домноно.

Хүнээс юм горьдсоноос хөх хавдсан бол горьдуулсан хүн нь цаасанд аргал боож бэлэг мэт өгч дахин нэг горьдуулаад дараа нь жинхэнэ өгөх юмаа өгч хавдрыг хариулна.

Эмэгтэй хүн үр таслахыг хүсвэл буудайны гурилын исгэвэр нэг жинг сайн архинд хуурч чанаад шаарыг нь шүүж хаяад архийг гурван хэсэг хуваан сарын тэмдэг ирсэн өдрийн орой нэг аяга, маргааш өдрийн үдэд нэг аяга уугаад нар гарахад үлдсэн хэсгийг уувал 50 нас хүртлээ үр тасарна гэдэг.

Эхнэр хүн шүдээ хавирах цээртэй бөгөөд аль нэгэн тохиолдлоор шүдээ хавирчихвал засал дом хийнэ. Эхнэр хүн шүдээ хавирваас эрдээ муу болно. Охин хүүхэд шүдээ хавирваас эх, эцэг хоёрт муу гэдэг. Засах дом нь: гутлын уланд нэг, нэг зоос гурав гурван хэсэг түүхий мах хийж хавсраад тэр хүнийг унтуулаад гутлын зулгаар гаднаас нь гурав гурав цохиод зоос махыг авч түүн рүү гурав гурав нулимаад зүүн тийш гарга. Хойноос нь нэг аяга ус цацваас магад амарлина.

Тогтдоггүй хүүхдийн дом. Хүүхэд нь тогтдоггүй айл шинээр төрсөн хүүхэддээ Хэнч биш “хүн биш”, “нохой хүү”, “бааст” гэх мэтийн гажиг нэр өгвөл дом болно. Хүүхэд нь тогтохгүй бол өөр айлд түр үрчлүүлэн, хүний хүүхэд мэт байлган домноно. Хүүхэд тогтохгүй бол онго, сахиус зүүх, үнэгний хоншоор, тарваганы соёо, явуу, шувууны хумс, нурууны яс мэтийг зүүж домноно.

Хүүхэд тогтдоггүй айл шинээр төрсөн хүүхдээ газар тавьж дээр нь тогоо хөмрөөд гадуур нь зурж домноно. Хүүхдээ тогтоохын тулд ихрийн өрөөснөөр эх бариулан домноно. Тогтохгүй хүүхэд гэж үзвэл харь угсаатны дээл хувцсанд эх барьж боож авна. Хүүхэд тогтохгүй болбоос гэр орныхоо тавилгыг сольж домноно. Хүүхэд нь тогтдоггүй айл шинэ төрсөн хүүхдээ чонын арьсан тулманд манцуйлж авч домноно.

Хүүхэд нь тогтдоггүй айл шинэ төрсөн хүүхдийнхээ хүйг зээр, буга, чоно, алаг дааганы шөрмөсөөр боож домноно. Хүүхэд нь тогтдоггүй айл шинээр төрсөн хүүхдээ олон хүүхэдтэй эхийн дотоод энгэр хормойгоос хайчлан авч манцуйд нь хадаж домноно.

Эм дом. Гар дээр үү гарвал утсыг үү хэд гарсан тэр тоогоор зангидаж нойтон газар булаад “үү, чи сонс, Тэр нэрт хүн үхтэл чи юунд явна” гэж сүрдүүлэн шившинэ.Булсан илжирч тасармагц үү үгүй болох учиртай гэдэг. Гар дээр үү гарваас дөрвөн замын уулзварын шорооноос авч арван тавны сартай шөнө шээсээрээ зууран угаана. Сарны гэрэлд үүтэй гараа үзүүлж байгаад нохойд долоолгоно.

Хүзүү хөшиж гоётвоос гоё сайн эдийг өмнө нь тавиад түүний зүг гурав, гурвын ес мөргүүлж, өвдсөн газрыг цагаан эдээр арчаад цацал өргөж домноно.

Чих дүлийрвэл хээр хөсөр хэвтсэн хувхай гадсыг аваад газарт шааж сугалаад нүхэнд нь чихээ наан чагнаж байгаад “Миний чихний өвчнийг чи ав. Чиний зовлонг би авъя” гэж хэлээд долоо дахин тийн үйлдвээс сайн гэдэг.

Элдэв дом. Орон дээр хүн хонохгүй эзгүй байхад хүрвэл хайч, хутга, нүдүүр, мэс сүхний аль нэгийг тавьж хонуулан муу юмнаас сэрэмжлэн домноно.

Бүсээ дээдлэх учир шөнө унтахаар тайлахдаа дунд нь эвхэн хүвэрхий зангидаж тавина. Сунаж, цувирсан өлөн гэдэс мэт тавих, нар буруу эргүүлэн бүслэх цээртэй.

Хулгайч, дээрэмчний хөл хорихын тулд хатавчны хөлд таван зүйлийн утас дор нь босготой холбож аль зорьсон дайсан, дээрэм, хулгайн нэрийг бичиж тавибал дээрэм хулгайн дурыг дарж өгнө. Гэрийн чанх урд болон ар талд овоо босгох эсвэл гадас шааж орхивоос хий салхин, гүйдэл, сэлт муу юмыг хаана.

Хулгайч дээрэмчдэд юмаа алдсан хүн жамба модон /дөрвөн хуруу дөрвөлжин мод/ дээр хулгайчийн дүрсийг төсөөлөн зурж “ум ан ган хүг за ди суухаа” гэсэн тарнийг бичиж 21-108 удаа уншин бясалгаж, хулгайчийн толгой эргэн мансуурч чихээр нь хатгуулж байна гэж бодон жамба руу шившин үлээж галд шатааваас хулгайч авсан юмаа буцаана.

Од харвахыг харваас

Тэнгэрийн од болохоос

Миний од биш Түй! Түй! Түй! гэж гурвантаа нулимж домноно.

Морины дом. Монгол хүн унасан морио хамгийн их эрхэмлэн хайрлаж олон тооны дом шившлэг хэрэглэдэг.

Мориндоо газрын сүр цохиулахгүй /өндөр уулнаа/ хэмээн жижиг сухай модны тайрдас цоолоод хоёр эрүүний нь хооронд зүүж домноно.

Морио уралдахад хурдан давхиулахын тулд хазаарын сагалдарганаас сухай зүүнэ. Мөн шувууны өд ч бас зүүж домноно. Бас цагаан зандангаар утаж өгнө.

Моринд нь олиг өвчин /хутаг/ туссаныг гаргахын тулд үдшийн цагаар хурганы шуугиан дундуур хөтлөн явна.

Морины хутаг /олиг өвчин/ гаргахын тулд адууны зуултаар утах, арц буцалгаж өгөх, шөнийн цагаар голын ус сөргүүлэн услах, сарын арван тавны шөнө цагаан эсгийгээр нэмнэнэ.

Морины хутаг гаргахын тулд нэг модны долоон боргоцой буцалгаж өгнө. Мөн хутаг гаргах морийг хур үнсэн дээр ух, чоно хөөх, эсгий татах зэргээр домноно.

Морины хутаг гаргахын тулд 2,5,7 настай бүстэй хүүхэд гаргасан эхнэр хүнд унуулах, ихэр хүүхдийн оймсоор цохих дом хийнэ.

Моринд хутаг /олиг өвчин/ суулгахгүйн тулд тэр морин дээр хонь дүүрэхийг цээрлэнэ. Мөн мордохдоо хондлой дээр нь гутлаа хүргэхийг болон хог новшин дундуур явуулахыг цээрлэнэ.

Морийг хол газар буюу уул нутагтаа гүйж магадгүй гэх сэжиг төрвөөс шанхнаас нь авгай хүний үс зүүх, өөрийнх нь хомоолыг унаган мориныхоо хомоолтой хольж үнэртүүлнэ. Гүйж магадгүй морийг нэг үндэстэй ургасан гурван тусдаа модны навчаар утах, сормуусыг хайчлаад гэрээ нар зөв тойруулж, цай чанасан тогооны хавхагийг толгойд нь хүргэнэ.

Гүйж магадгүй морины дөрвөн туруунд нь нутгийн дөрвөн уулын нэр бичих, хонины ноос томж дөрвөн хөлийн сагагнаас улаан бөс бөгжлөн уях, унасан морьтой холбож тавиад ижилсүүлэх, чихэр амсуулах, судраар адис өгөх зэрэг олон тарнийн дом хийнэ. Үйлийн дом хийх ийм заншил ихээхэн өргөн цар хүрээтэй билээ.

Монголчууд “Долооврын дом Эрхийн эрдэм” гэж монгол мэргэн үг байдаг. Яагаад тэгж ярьдаг нь ойлгомжтой. Долоовор хуруугаар домнодог, дом хийдэг, эм өгдөг, тугнадаг, элдэв юмыг амталдаг учир “долооврын дом” гэж алдаршжээ. “Эрхийн эрдэм” гэдэг нь нум сум харвахад эрхийвчлэн татдаг тул мэргэн харваачийг тийнхүү “эрхийдээ эрдэмтэй” гэж үздэг байлаа.

“Эрхий мэргэн

Эмч домч” эрхий, долоовор хоёр хурууг тийн нэрлэх болсон амой.

Бас хүн рүү долоовроор дохих, зангах, чичих цээртэй. Учир нь хараал, дом хүрч мэдэх тул тийнхүү цээрлэнэ.

Энд цөөн хэдэн жишээг эмчилгээний домоор авч үзвэл:

Илж домноход голдуу мөнгөн аяга, хад чулуу, гууль зэргийг хэрэглэхээс гадна тэмээний сүү, шар тос, архи зэргийг түгээмэл хэрэглэдэг байжээ. Хүмүүсийн өвчнийг илж сугарч домнох хүнийг “заарин” гэдэг нь энэхүү илж сугсрах эмчилгээ нь эртний бөө мөргөлийн соёлын хувиар бөө удган үйлдэж байсныг дахин гэрчилж байна.

Сэвсэлж арьсалж цолдож домнох: Сэвслэх гэдэг нь хонь, ямаа, морь зэрэг малыг алсаны даруйд халуун сэвсээр гаднаас нь хөхүүлж өвчнийг засахыг хэлнэ. Тухайлбал хорт могой гар хатгавал даруйд нь ямааны сэвсээр сэвсэлж домнон засдаг. Арьсдах гэдэг нь сэвслэхтэй ойролцоо малын арьсыг өвчмөгц халуун арьсаар боож ороох заслыг хэлнэ.

Цолдох гэдэг нь мал амьтны дотор таван цулаар хүний таван цулыг засах арга болно. Тухайлбал хүний дэлүү гэмтсэн бол малын дэлүүг авч хүний дэлүү байгаа газарт гаднаас нь наалдуулан анагааж засах болно. Ардын эмнэлгийн домыг “Монголын нүүдэлчин ардын эмнэлэг” хэмээх номд тодорхой оруулсан болно.

Хар цагаан хэл амнаас сэргийлэхийн тулд: Жишээ нь 55 настай хүн, 55 см улаан утас нийтгээд гэрийнхээ босгоны баруун талаас шороо авч хааш хаашаа 10 см хэмжээтэй цагаан даавуунд боогоод, нийтгэсэн утсаараа боож, хаалганыхаа дотор талаас уяна. Өөр нэг арга бол гарынхаа хумснаас авч, зарааны үстэй хамт биедээ хадгалж явбал сайн. Ер нь зарааны үс хэл амнаас хамгаалдаг. 5-7 ширхэг үс авч явбал илүү сайн.

Арилжаа наймааг ашигтай байлгахад: Цагаан хадгаар тооно тушиж, хөвөрхий уяна. Хадгандаа зарах гэж байгаа зүйлийнхээ өлөн тоосноос авч хадгална. Гэхдээ битүү саванд хийлгүй, ил байлгана. Та нилээд “хэцүүхэн” хүнтэй ажил хэргийн болон хувийн асуудлаар уулзаж, хүндхэн сэдвээр ярилцаж нааштай хариу авахын тулд нөгөө хүнийхээ нэрийг бичиж шатаагаад, үнсийг нь өөрийнхөө үстэй хамт цаасанд боож, уулзах үедээ авч орно.

Харанхуй шөнө хүүхэд уйлахад: Хүүхэд юмнаас айн хөлсөж уйлдаг. Тэр үед галдаа /плиткан дээр бол асгаад/ долоон ширхэг давс хийгээд “ширэг, тайраг” хэмээн хэлж, хүүхдээ тэврээд нар зөв гурав, нар буруу тойруулна.

Хайртай залуу, бүсгүйгээ ховсдож өөртөө татахын тулд та оюун санаагаа төвлөрүүлэн, ховсдох гэж байгаа хүнийхээ тухай бодож, гурван өдөр цагаан хоол идэж, нэг хоног мацаг барина. Эмэгтэй эрэгтэй ямар ч хүн байсан өөрийнхөө малгай, бүсийг дэрлэж унтана. Та ховсдох гэж буй хүнийхээ сайн муу чанарыг цаасан дээр бичээд, муу чанарыг нь бичсэн цаасаа шатаан үнсийг нь нар мандах үеэр өөрийнхөө муу зүгт хийсгэнэ. Сайн чанарыг нь бичсэн цаасаа шатааж, өөрийнхөө үстэй хамт цагаан даавуунд боогоод, ховсдож байгаа хүнийхээ амьдардаг зүг рүү өөрийнхөө наснаас нэгээр илүү алхаж, газар булна. Жишээ нь та 22 настай бол 23 алхана гэсэн үг.

Бэлгэдэл дүрсээр домнох зан үйл: Монголчуудын бэлгэдэл дүрсээр домнож, сайн муу олон үйлдлийг бүтээх зайлуулах арга заслуудыг бөө нар хийж ирсэн юм. Энэхүү бэлгэдэл дүрсийн дом заслын аргыг одоо цагт “фэн шүй” гэж нэрлэн дэлхий дахинаар тархсан зан үйл болсон байна.

Бэлгэдэл дүрсийн домын олон төрөл байдаг бөгөөд олон зүйл онго эсвэл шидэт дүрс зурсан сахиус, сэтэр саяг, буу, зуу, зүү зэргийг зүүх, наах, залгах, шатаах газарт дарах зэргээр домнодог. Эдгээрийг хэрэглэх арга хэлбэр нь янз бүр. Онгон сахиус бол төрсөн өдөр, гарсан гаригийн төөрөг, бичсэн номын хуудас хэлбэртэйг нь тусгайлан уутанд оёж, амилуулан хүзүүнээсээ байнга зүүж явдаг зүйл. Бас түүнтэй бараг ижилхэн буу гэдэг сахиулыг хүүхдийн дээлийн ухлаадаст оёж шилэн хүзүүн тушаа нь дээл дээр хадаж өгдөг байсан нь мөн л нэгэн ёсны домболох тул тэр дээлийн эзнийг элдэв хорлолоос сахин сэрэмжлэх учиртай ажээ.

Саяг бол /саяга, сая, заяа гэж газар газарт олон янзаар дуудагддаг/ цаасан дээр бичиж эвхсэн тарни юм. Түүнийг зүүж болно. Бас идэж ч болно.

Энэ бол “Алив зүгт одвоос муу одны хорлол үл болох” саяг юм.

Энэ бол “Үүнийг залгиваас зүүдэлж дэмий донгосохыг амарлиулах” саяг юм.

Энэ бол “Хонины гамшиг бүгдэд зүүвээс өлзий” гэдэг буу юм.

Энэ бол “Адуу сахих саяг” Азарганы дэлнээс зүүдэг аж.

Энэ бол “Унасан морийг сахих зуу” юм.

Аливаа хүн, амьтан /мал сүрэг/ үхэж үрэгдэх эсвэл тогоо нэрж байхад архи эс гарах, тос хайлж байхад шар тос үл ялгарах, хэл ам болох, хэрүүл шуугиан гарах зэрэгт зүүж, наадаг эсвэл газарт булдаг буу нь хамгийн өргөн хэрэгцээтэй байсан ажээ.

Ан автай холбогдолтой дом: Ойн иргэдээр гол болгож ан агнуур хийсэн монголчууд аж амьдралын гол нэгэн эх сурвалж болох ан агнуурын аж ахуйг үйлдэхдээ ч үүнтэй тохирох хувийн сэтгэхүй төсөөлөлтэй уялдсан ан агнуурын хамаатай ангийн магнаг тэнгэрийн тахилгатайгаар үл баран бас анд холбодох маш арвин цээр ёс буюу дом шившлэгтэй болжээ. Ойн иргэн ба талын малчны ан агнуурын хамаатай дом шившлэгийг доорх мэтээр дөхөм танилцуулъя.

Ан даллах дом: Чоно үнэг барьсаны дараа арьсыг нь өвчиж хуулбал “Чоныхоо цагаанаас үнэгнийхээ улаанаас, мануулынхаа эрээнээс” гэж арьсаар нь хурайлж даллан шившдэг байна.

Ан дайралдахын дом: Агнуурчин хүмүүс хөдөө хээр явж байгаад жигэгээгийн мөртэй дайралдахыг ихэд цээрлэдэг тул хэрэв дайралдвал:

“Чиглэсэн буу чигээ бүү алд

Чи муу нохой жигэгэгэ

Чигэ бүү гарга” гэж домнож шившдэг байна.

Чоно агнах дом: Анчин хүн чоно ялангуяа бэлтрэгийг агнасан бол буцахдаа нарийн гэдсээр нь зам дээр хэц татаж орхиод:

“Булган сүүлээ наашлуул

Алтан араагаа цаашлуул” гэж домнон шившдэг байна.

Анхалж ан сурах хүний дом: Эрэгтэй хүүхэд анхны ан агнахад эрхий хурууг нь тэр ангийн өөхөөр тослон мялааж найр хурим хийж тусгай дом шившлэг хийдэг бөгөөд дом шившлэгийн үгий нь бас шившдэг байна.

Ангийн хавх домнох: Анчид ан хийж байгаад буу зэвсэг нь онохгүй, ан амьтан алагдахгүй бол үүнд зориулсан хариу дом шившлэг хийдэг байна. Хавх ямагт газраас гарах буюу амьтан гөрөөс хавхлагдахгүй бол босгон дээр хавхаа тавьж, боловсон эхнэр буюу бүсгүй хүнээр долоон удаа алхуулах буюу эсвэл ташуурдаад дахин аваачиж зүүдэг байна.

Ангийн буу шийрвэлж домнох: Буу онохгүй бол тусгай шийрвэлж домнодог байна. Тухайлбал халх нутгийн анчид буу онохгүй бол бууг мэргэн цэцэн болгох гэж буундаа нохойн сүг хайчилж мах анагаах босгон дээр тавьж буудах, цагаан цэгээгээр буугаа зайлах дом хийдэг.

Дом-шившлэг-Хүн төрөлхтөний хамгийн анхны шүтлэгийн хэлбэр бол дом шившлэг мөн. Монгол нутагт хуучин чулуун зэвсгийн дунд үеэс хойш дом шившлэг буй болжээ. Дом шившлэгийг овог төрлийн ахлагч эрхлэн хамтаар үсрэх, бүжиглэх, дэвсэх харайх мэт биеийн хөдөлгөөн, шившэх, дуулах, зүхэх, даатгах, шивнэх мэт хэлний ажиллагааны хэлбэрээр гүйцэтгэдэг байсан. Дом шившлэгийг дууриах дом шившлэг, хүртэх дом шившлэг гэж хоёр төрөлд хуваадаг. Дом шившлэг бол домнох үйл ёслол, шивших үг, шүлэг хоёроос бүрэлддэг. Дом шившлэг нь ерөнхийдөө сайныг илрүүлэх, мууг зайлуулах чиглэлтэй байдаг. Дом шившлэг хоёрыг хамтатгаж нэгэн зэрэг хийх тухай энд өгүүлж, харин тус тусад нь хийдэг аргыг салгаж бичсэн болно.

Дууриах дом шившлэг-Дууриах үйл ажиллагаагаар дамжуулан байгаль буюу хүн амьтанд нөлөөлөн зорилгоо тулгах гэсэн үйл ажиллагаа болно. Жишээ нь: ан агнахад, араатныг алахын тулд хад чулуу буюу ямар нэгэн газарт жад, сум хатгасан араатны дүрсийг дууриан зурах ба сийлж тавьдаг. Энэ бүхнийгээ шүтэх гэвэл үлдээн шүтэж, хорлол гэвэл эвдэн хаядаг билээ.

Хар дом шившлэг- Энэ бол элдэв мууг зайлуулах чиглэлтэй байдаг.

Мексикийн Нуэво-Леон мужид коронавирусний хэлбэртэй тун өвөрмөц мөндөр оржээ.
Харсан хүмүүсийн хэлж байгаагаар бол тэнгэрээс унасан энэ мөндөр яг л шинэ төрлийн коронавирусийг санагдуулам гэнэ. Айсан нутгийн иргэд болсон явдлыг “Тахлын үеэр гэртээ бай гэж бурхнаас явуулсан санамж” хэмээн үзэж байгаа аж.
Яг ийм явдал ертөнцийн нөгөө өнцөгт ч болжээ. Нэгэн Твиттер хэрэглэгч Хятадын Циндао хотод тавдугаар сарын 18-нд “коронавирусэн мөндөр” орсон зураг дэлгэсэн юм.
Цаг уурч, Дэлхийн цаг уурын байгууллагын зөвлөх Жозе Мигель Винас олон нийтийн сүлжээнд цацагдсан эдгээр зургийг судлаад, гайхах зүйл үгүй гэж мэдэгджээ. Учир нь хүчтэй шуурганы үеэр янз бүрийн хэмжээтэй мөндрүүд бие биетэйгээ мөргөлдөж, хайлснаа хамгийн өвөрмөц хэлбэрт орж наалддаг гэнэ.

• эмчлэх;
• эрүүл мэнд, сайн сайхан байдал, ажлын амжилт,
• амьдралын туршид эх орончдыг хамгаалах;
• тэднийг нас барсны дараа өөр ертөнцөд харах;
• амжилттай агнах, загасчлах, үржил шим, цаг агаарын таатай нөхцлийг хангах;
• аюул, гай гамшгийг хулгайлах, байгалийн гамшиг;
• сураггүй алга болсон хүмүүс, эд хөрөнгө, үхэрт амжилттай хайлт хийх;
• нас барагсдын сүнстэй холбоо тогтоох;
• амьд хамаатан садан тэдэнд өгсөн зүйлийн талаархи мэдэгдэл;
• маш ховор тохиолдолд удахгүй болох үйл явдлын таамаглал;
• аливаа гамшгийн жинхэнэ шалтгааныг тогтоох, түүнийг арилгах эсвэл түүнд хэрхэн хүрэх талаар зөвлөгөө өгөх;
• байшин, түүний оршин суугчдыг адислал,

Сан Салыр Шагаагийн тэмдэг