Author: admin_shaman

Хүн амын ихэнх нь аль аль шашиныг хүлээн зөвшөөрдөг. Тэд хоорондоо нягт уялдаатай бөгөөд өнөөдрийг хүртэл бие биендээ харилцан нөлөөлж байна. Тува дахь буддист шашинтны хувьд бөө нарын дунд амьдралын бэрхшээлээс урьдчилан сэргийлэх зорилгоор эмчилгээ, тусламж авах нь түгээмэл хэрэглэгддэг арга юм.
Түрэг гаралтай бусад Сибирийн үндэстнүүдэд өөрчлөгдөж туссан зүйл бий. “Бөө” гэдэг үг нь Тунгуска хэлнээс гаралтай. Үүн дээр “adobe” гэж дууддаг. Энэ үгийн утгыг “мэдлэгт дуртай” эсвэл “бүжиглэх, хөдөлгөөн хийх чадвартай хүн” гэж орчуулж болно.
Орос хэл дээр энэ нь 18-р зууны хоёрдугаар хагасаас хойш гарч ирсэн. “Бөө” гэдэг үгийг Сибирийн ард түмний амьдралыг судалсан манай аялагчид, эрдэмтэд нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн шинжлэх ухааны үгсийн санд нэмж оруулав. Дараа нь дэлхийн уран зохиолд түгээмэл хэрэглэгдэх болсон.
Тува бөө мөргөлийн үндэс угсаа бол Тэнгрианизм юм. Төв Азийн ард түмний хамгийн эртний домог дүрслэлийг Тэнгрианизм гэдэг. Түркүүд анимистууд шиг Тэнгэр бурхан болох Тэнгэрт итгэдэг байсан, гэхдээ тэр үед тэнд амьдардаг байжээ. Тувад Тэнгри нь буга байдаг.
Бугын сахиусын оюун санааны зарчим нь хүмүүст болон бүх үндэстэн, улсуудад тушаасан бөгөөд бурхадын эзэн байсаар байсан. Тэнгэрийн шатлал дахь бурханууд алхам бүрийг эзэлж, эерэг ба сөрөг шинж чанаруудтай байв. Энэ бүхэн нь тэдний захирч байсан зүйлээс хамаарна.
Тувчууд Тэнгри мөн чанарыг олон талаас нь тоогоор илэрхийлсэн бол есын тоо бол түүний бүх гарал үүсэл нь хамгийн чухал ач холбогдолтой байв. Эрт дээр үеэс Тувагийн ард түмэн түүний хөгжил цэцэглэлт нь Есөн тэнгэрээс хамаардаг гэж үздэг байв. Орчлон ертөнцийг гурван ертөнц гэж үздэг байв.
• тэнгэрийн одон Курбусту хаан захирч байсан,
• газар нутаг, энд ивээн тэтгэгчдийн нэрс бол Эцэг Сар, Эх Нар юм.
• доод, Эрлик Ловун-хан, муу сүнснүүд захирдаг.
Хүн нас барж, биеэ булсан хойно сүнс шинэд хувилана.
Доод ертөнцөд гурван нүглийг мөнх бус гэж үзсэн:
• амиа хорлох
• эцэг эхийг алж байна
• байгальд хор хөнөөл учруулах.

20-р зууны эхэн үе хүртэл Тувад бүлгийн залбирал хийдэг байсан ба ууланд мөргөл үйлддэг байв. Гэрийн амьтад нь уулын сүнснүүдэд зориулагдсан байсан бөгөөд тэд үүнийг бусад хүмүүсээс “tydyk” гэсэн тусгай тэмдэг бүхий тусгай тэмдэгээр ялгаж байв. Энэ нь морины эрэг дээрх pigtail эсвэл буга дээр өнгөт тууз бүхий хүзүүвч байж болно.
Нар нь дулаан, гэрэл, энерги өгч, салхинд урсдаг гэдгээрээ хүндэтгэлтэй ханддаг байсан тул дэлхий дээр олон хамгаалагч сүнснүүд амьдардаг гэж үздэг. Тэдэнтэй зөвхөн зарим хүмүүс – бөө нартай харилцах боломжтой байв. Тиймээс бусад оршин суугчид энэ сүнслэг холболтыг бий болгоход тэдэнд итгэв.
Хувьсгал эхэлснээс хойш бөө мөргөл, бусад шашны адил хавчлага эхэлсэн. Гэхдээ тувинчууд өнөөг хүртэл цаг хугацаанд хүнд хэцүү замаар өөрсдийн бөөд итгэх итгэлийг үүрч ирсэн. Үүнийг устгах боломжгүй байсан. 20-р зууны 90-ээд оноос эдгээр газруудад дахин шинэчлэгдэж, бөө ардын уламжлал хэлбэрээр үеэс үе дамжин дамждаг байв.
Урьдын адил, тахилгат ёслолууд уулын ойролцоо хийгддэг бөгөөд зам, уулын хажууд “овоо” хэмээх дор овоолсон чулууг босгож, угсаа залгуулах сүнсийг сурталчлах зорилгоор хийдэг. Бөө мөргөлийн ёслолын үеэр чухал ач холбогдолтой байгалийн газрууд, жишээлбэл, хайлсан мод эсвэл хоёр хонгил бүхий нэг модыг мөн хүндэтгэдэг. Тувачууд голын эх үүсвэрийг сайтар хадгалдаг заншилтай.
Бөө мөргөлийг дагаж мөрддөг хүмүүсийн дунд өвөг дээдсийнхээ шашин шүтлэг нь хамгийн түрүүнд хэвээр байна. Оршуулгыг тусгай оршуулгын ёслол дагалддаг. Тахил өргөх ёслолууд өвөг дээдсийнхээ хүндэтгэлд зориулагдсан байдаг.
Бөө мөргөлчид гэр бүлд онцгой, хүндэтгэлтэй уур амьсгалыг бий болгодог. Тэд зөвхөн эцэг эхээ төдийгүй төрсөн газартаа хүндэтгэлтэй хандаж, хүүхдүүдийг хувийн үлгэр жишээгээр хүмүүжүүлж байхыг хичээдэг.
Тувад бөө мөргөл нь бараг анхны хэлбэрээрээ хадгалагдан үлдсэн гэж үздэг бөгөөд газарзүйн байрлалаасаа болоод уул нуруугаараа хөрш зэргэлдээ, тэдгээрийн нөлөөнөөс тусгаарлагдсан байдаг. Үүнээс гадна Азийн төв нь энд байрладаг бөгөөд энэ нь тувачуудын хувьд ариун утгатай юм.

Елена овоохой руу ороод минутын дараа намайг урив. Саарал үстэй наян таван настай эр том ширээн дээр сууж байна. Дээд бөө миний мэдрэмжийн дагуу намайг дотроос нь эрэмбэлж, судалж байгаа юм шиг над руу чанга, нямбай харав. Удаан бодож сууснаа хэд хэдэн асуулт асуув. Миний хамгийн дуртай холотропик амьсгаын дадлага нь ихэнхдээ бөө мөргөл гэдгийг ойлгодог байсан.
Монгуш Борахович түүнд ойртохыг тушаагаад ганц л үг хэлээд: толгойд гараа тавив, би чадах зүйлээ харуулахыг хичээнэ. Зүрх нь хэнгэрэг шиг цохилж, гар нь чичирч, бие махбодь даяар догдолно. Дээд бөө “Та яагаад Бурханаас өгсөн зүйлийг ашиглаж байна? гэж асуугаад өөртөө илүү итгэлтэй байгаарай “гэж хэлэв. Угтаа бол надаас илүү Елена миний хувьд хүмүүст хэрэгтэй гэж бодож байсан. Надад юу болж байгаа бодит бус мэдрэмж төрж байв. Шалгасны дараа намайг Дүнгүрийн байгууллагад албан ёсоор бүртгэж, баримт өгсөн билээ.
Үүний дараа өвгөн надад маш чухал үгс бичсэн номоо надад өгсөн. Тэгээд явахаас өмнөхөн бид дурсгалын зураг авахуулсан. Гарах үед Елена надад тохиолдсон явдлыг сайшааж байгаагаа хэлээд, нутгийн бөө нар өвгөнийг хоёр жилийн турш Дангурыг дагасан гэж нэмж хэлэв.
Орой нь би бөө Экер Довуугийн найздаа зурагаа үзүүлэв. Тайлбарлан хэлэхдээ “Тэр таныг харж байна …” гэж хэлсэн. Маргааш орой, нандин, бардам зантай Монгуш Кенин-Лопсан миний өмнө зогсож байв. Энэхүү ёслолын дараа тэрээр Экерт энэ зургийн талаар ярихдаа: “Хөгшин заримдаа биднийг шалгадаг …” гэж хариулсан билээ.
Би Тувад Оросын өдрийг тэмдэглэв. Энэ өдөр “найрамдлын солонго” солонгос үндэстний наадам өндөрлөв. Кызыл төв талбайд Тува, Хакасия, Буриад, Якутия, Красноярскийн нутгаас баг тамирчид ур чадвараа харууллаа. Тува уянгат дуунууд, орос хуур, Хакас, Буриад бүжиг, Якут дугуй бүжиг болж байлаа. Эв нэгдэл, баяр баясгалан, сэтгэлийн уур амьсгал энд хоёрхож байлаа.

Ноён Майкл Клечески цар тахлын үед УИХ-ын сонгуулийг хэрхэн зохион байгуулж байгаа тухай, санал өгөх шат дамжлага ямар байх, сонгуулийн сурталчилгааг хэрхэн явуулах, гадаадад байгаа иргэд саналаа өгөх эсэх, тусгаарлагдсан сонгогчид хэрхэн саналаа өгөх, сонгуулийн ирц хүрэх эсэх, гадаадын ажиглагчид хэрхэн оролцох, Монгол дахь дипломат төлөөлөгчдийн газрынхан ажиглалт хийж болох эсэх, ер нь сонгуулийн үйл ажиллагааг ажиглахад юунд анхаарах, сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэхэд хэрхэн хамтарч ажиллаж болох, юунд анхаарах зэрэг олон асуудлаар сонирхон ярилцлаа.
Сонгуулийн ерөнхий хорооны дарга Ч.Содномцэрэн хэлэхдээ “УИХ-ын 2020 оны сонгууль цар тахлын үед болж байгаа учраас Улсын онцгой комиссоос гаргаж байгаа заавар зөвлөмжүүдийг чанд баримтлан ажиллаж байна. Сонгуулийн сурталчилгааг Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуульд заасан хэлбэр хэмжээнээс хэтрүүлэхгүйгээр хийх ёстой. Сонгуулийн сурталчилгаанд цахим орчин ашиглах талаар шинэ зохицуулалт хуулинд орсон. Үүний дагуу мэргэжлийн байгууллагууд, хууль хяналтын байгууллагууд тодорхой хяналт, хязгаарлалт хийх талаар заасан. Үүний дагуу технологийн хувьд Харилцаа холбооны зохицуулах хороо, Фэйсбүүк компанитай хамтран ажиллаж байгаа. Харин зөрчил гарсан тохиолдолд цагдаа, тагнуулын байгууллага хариуцлага тооцож ажиллана. Энэ удаагийн УИХ-ын сонгуульд манай сонгогчдын идэвх өндөр байна гэдэгт итгэлтэй байна. Хуулийн дагуу хэрвээ санал хураалтын ирц 50 хувьдаа хүрэхгүй бол ирц хүрээгүй тойргийн тухайн хэсгүүд дээр нь нэмэлт санал хураалт явуулдаг журамтай.
Гадаадын болон олон улсын байгууллагын ажиглагч нарын хувьд гадаад улсын иргэд ирэх боломжгүй болсон учраас манай улсад суугаа ЭСЯ-ны төлөөллүүдийг сонгуульд ажиглагчаар оролцохыг урьж байгаа. Ажиглахыг хүссэн гадаадын ажиглагчид манай Хороонд хүсэлтээ гаргах боломжтой. Сонгогчдын боловсролын хувьд харьцангүй байна. Бид энэ тал дээр цаашид Та бүхэнтэй хамтран ажиллах сонирхолтой байна” гэв.
Ноён Майкл Клечески хүлээн авч уулзаж байгаад талархлаа илэрхийлээд “Миний хувьд Монгол Улсын Их Хурлын сонгуульд ажиглагчаар оролцох сонирхолтой байгаа. Бусад гадаадын дипломат төлөөлөгчдийн газруудын хувьд тодорхой болоогүй байна. Сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх талаар таны гаргаж байгаа хамтран ажиллах саналыг хүлээн авч байна. АНУ-ын Олон улсын хамтын ажиллагааны нийгэмлэгээс ирэх 10 дугаар сараас Монгол Улсад залуучууд, эмэгтэйчүүдийн сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх төсөл хэрэгжинэ. Энэ хүрээнд хамтарч ажиллаж болно” гэв.
Уулзалтад АНУ-аас Монгол Улсад суугаа ЭСЯ-ны Улс төрийн хэлтсийн дарга Андреа Гүүдмэн, Улс төрийн хэлтсийн ажилтан Г. Золбоо нар оролцлоо.

Учир нь энэ аймгийн үндсэн уугуул Урианхайчууд өнөөдөр цөөнх болсон улс. Нутгийн иргэд олонх болсон Казахууд лалын шашин шүтдэг. Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоог цөөнхийн дундаас хайна. Сүүлийн 90-ээд жил шашингүйн үзэл олонхын дунд төлөвшсөн болохоор урианхай иргэд шашин шүтлэг муутай гэж хэлж болно. Тэр нь ч Их тахилгын үеэр ажиглагдаж байсан. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Өлгий хотод байхдаа Удган Энхтуяатай уулзсан билээ. Мөнх тэнгэр, бөөгийн шүтлэгээ хөгжүүлэхэд оруулж байгаа хувь нэмрийг үнэлж “Мөнх тэнгэрийн төлөө” медалийн “Хүрэл шонхор”-ыг Удган Энхтуяад гардуулсан юм.
МБНЭ-ийн төлөөлөлд Өлгий хотод ажилладаг Турк сургуулийн хамт олон сургуулиа танилцуулж, хүндэтгэлийн хоол барьсан билээ.
Тус аймагт мөнх тэнгэр, бөөгийн ажиллагааг хөгжүүлэх их үйлсийн итгэлийг хүлээлгэж Баян-Өлгий аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүнээр Т.Нансалмааг томилсон билээ.

2013 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдөр Говь-Алтай аймгийн Алтай хотод ажлын хэсэг очсон билээ. Биднийг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Энхбаяр угтаж авсан билээ. Говь-Алтайн бөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүн Оюунсувд сумдад ажилтай байсан тул уулзаж чадсангүй. Говь-Алтай аймагт томоохон тахилга болох учраас тэр үеэр бөө нартай уулзалт хийгдэхээр төлөвлөсөн тул бид хоноод цааш хөдөлсөн билээ. Улаанбаатар хотод зөвхөн Голь-Алтай аймгийн Цээл сумын 20 гаруй бөө нар цугларч байсан билээ. Тийм болохоор энэ аймагт мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоо цөөнгүй гэдэг нь тодорхой юм.
2013 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдөр Ховд хотод очлоо. Бидний зорилго бол энэ аймгийн бөөгийн хүрээлэнг байгуулах явдал байв. Энэ аймаг бол МБНЭ-ийн Хүндэт Ерөнхийлөгч, Монгол Бөөгийн Их Дархан Зайран Д.Бямбадоржийн төрсөн нутаг. Гэвч МБНЭ-ийн бөөгийн хүрээлэн байгуулагдаагүй цөөхөн аймгийн нэг байсан юм. Тиймээс энэ ажлын эхлэлийг тавих хүн хэрэгтэй байлаа. Тийм хүн нь Удган Ц.Лувсанлхамо байж таарав. Мөнх тэнгэрээ шүтдэг, түүнийхээ төлөө ажиллах их итгэл найдварыг хүлээж, Удган Ц.Лувсанлхамог Ховд аймгийн бөөгийн хүрээлэнг тэргүүлж үлдээсэн билээ. МБНЭ-ээс түүнд үлдээсэн их итгэлийг биелүүлж чадна гэдэгт итгэж байна. Мөнх тэнгэр бидний эхэлсэн ажил үйлсийг дэмжих болтугай.

2013 оны 5 дугаар сарын 16-ны өглөө 10.00 цагаас Баянхонгор хотын Тэргэл hotel зааланд газарт болсон уулзалт бөөгийн тухай нэг нэгнийгээ сорьсон яриагаар эхэлсэн боловч удалгүй халуун дотно ярилцлага болж өрнөсөн билээ. Монгол бөөгийн өмнө тулгамдсан олон асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх тухай, мөнх тэнгэрээ шүтэн бишрэгчдээ түгээн дэлгэрүүлэх талаар оролцогчид санал хүсэлтээ илэрхийлж билээ. Бидний яриа уулзалт дууссан ч үргэлжилсэн юм. Уулзалтын үеэр МБНЭ-д нэг зуун гишүүн элсэж байгаагаа илэрхийлсэн билээ.
Цугларсан олны төлөөлөл биднийг Баянхонгор хотоос гарах хүртэл хамт байж биднийг үдсэн билээ. Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоо өдрөөс өдөрт улам нэмэгдэж байгаад бид бүхэн баяртай байлаа.

2013 оны 5 дугаар сарын 15-ны өглөө “Жаргалт хан” хайрханыг зорин ажлын хэсэг хөдөлсөн билээ. Биднийг Арвайхээр хотын хаалган дээр Өвөрхангай аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүн Дуламжав угтаж авсан билээ. Дараа нь Өвөрхангай аймгийн Засаг дарга Тогтохсүрэн, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг хүлээн авч уулзсан юм.
Мөн өдрийн 15.00 цагаас Арвай хээр хотын хүүүдийн урлагийн ордонд мөнх тэнгэрээ шүтэн бишрэгчид, улаач нарын төлөөлөгчтэй уулзалт хийсэн. Уулзалтанд оролцогчид МБНЭ-ийн үйл ажиллагааг дэмжиж байгаагаа илэрхийлж байлаа.
Энэ өдөр аймгийн төв талбайд Өвөрхангайн иргэд цуглаан хийж, УИХ-ын сонгуулийн будлианы талаар санал бодлоо илэрхийлж байлаа.

 https://www.youtube.com/watch?v=sqqd36RVpYE

 https://www.youtube.com/watch?v=tFEoe1ygwFI

-Хн Дува та хоёрт сайхан далим болж. Юу, юугүй цас дарчихаас өмнө хэсэг өвсөө ч гэсэн дөхүүлмээр юм даа гэж хэнд ч хандаагүй өнгөөр тэрүүхэндээ хэлээд галаа засч хоёр, гурван гишүү хийлээ.
Намайг хүүхэд байхын л түүнийг нутаг орныхон “Дува сохор” гэж дууддаг байлаа.
Тэр хүн бүртэй тийм дотночилохгүй, хальт харсан нэг нь элий солиотой гэмээр боловч аавтай сүрхий найзархана. Арсайн голдоо бүү хэл зэргэлдээ сумдуудад шагшигдсан баян Хөөлэй гэж хүний ганц хүү байж. Хүүхэд байхын л ан авд сонирхолтой, мэргэн цэцэн нэгэн байсан ч 33 нас хүрсэн жилийнхээ өвлөөс өрөөсөн нүд нь гэнэтхэн таг сохорчихож. Аль л сайн эмнэлэг эмч, эрдэмтэй чадалтай бүхнийг дуусгаад нэмэр болоогүй ч азаар өрөөсөн нүднийх нь хараанд ямар ч нөлөө үзүүлээгүй юм гэнэ лээ. Түүнээс хойш баян Хөөлэйн хөрөнгө мөнгө элсэнд хийссэн ус шиг үгүй болоод үр хүүхдүүдээс нь ганц энэ муу Дува л үлдсэн юм. Энэ бол хурга ишиг хариулж, зурам чогчиго үргээж явснаасаа хойш сонссон үлгэр домог шиг яриа билээ. Энэ бүхнийг нэхэн эргэцүүлж хэвттэл
Хүрэн тоо-лоо-гойн ээ сүү-дээр ээ… хэмээн дуулах нь сонсогдлоо. Өвлийн амралтаа далимдуулан аав ээж дээрээ ирсэн би үд шахтал хэвтсэн нь энэ л дээ. Тиймээс шалавхан босч хувцасаа өмслөө. Тэрээр хуучин муу цэмбэн дээл өмсөж, үзүүр нь сэмэрсэн дурдан ороожээ. Хэдэн жилийн өмнө сургууль төгсөж хот хүрээ бараадахад иймэрхүү л янзын хүн байсан хэвээрээ ажээ. “Юмтай хүний зүстэй хүү” явсныг нь гэрчилэхээр үлдээ болов уу гэж энгэрт нь үлдэж хоцорсон хоёр том мөнгөн товчний цан хайлах нь хэн нэгний хауурслын нулимс мэт. Баруун нүд нь улам ч гүн ширгэжээ. Мэнд мэдэлцэж идээ цай болсны дараа ээж нэрмэл гарган халаалаа…
…Хоёр өвгөний яриа задгайрч чангарах янзтай. Хар модны хуурай гишүүний илч өвлийн жижиг гэрт төөнөж агаар амьсгалмаар санагдана. Аавын дээлийг хөөргөж бүслээд гарахад Дува ахын
-“Урд хөл бүдэрхээр хойд хөлийг ташуурдана” гэгчийг энэ биеэрээ тууллаа даа гэсэн үгс хаалганы цаана үлдэхгүй гэсэн шиг жавар сөрөн зүтгэлсээр чих рүү орчих шиг санагдав.
* * *
Эцэг өвгөдөөс өвлөсөн ч өөрийн сайндаа хороож үрэлгүй харин ч нэмж цуглуулсан энэ их хөрөнгийг хэндээ үлдээдэг билээ гэсэн хармын бодол ойрд Хөөлэйн тархинаас гарахгүй зовоож байлаа. Тиймээс ан харах нэрийдлээр уул хангайд гарч, сэтгэлийн шаналалаа бага ч гэсэн нимгэлэхийг санаархана. Тавь хүрсэн хойноо залуу эхнэр аваад ч, уул хангай, онгод бөөгөөр яваад ч түүнд голомт сахих хүү заяасангүй. Энэ бүхэндээ шаналсаар Тамтын ам уруудан сажилж явтал нэгэн шинэхэн урцаас утаа гарч байхтай таарав. Хөөлэй ч элдэв юм бодолгүй урцны гадаа очиж “Нохой хорь” гэж хэлсэн болоод морьноосоо буутал дөрвөн нүдтэй хоёр банхар гэнэтхэн дайрчээ. Мориндоо мордож амжилгүй бариулахын даваан дээр өнөөх урцаас дунд эргэм насны хүүхэн гарч ямар нэгэн юм хэлсэнд хоёр нохой гарч ирсэн шигээ алга болжээ. Хормын дотор болсон энэ явдалд ухаан санаа нь дүйнгэтсэн юм морио түшиж зогстол хазгай монгол хэлээр урцандаа орохыг урив. Үндсэн тагшинд хийж барьсан бор цайг нь салгалж чичрэн аваад үг хэлгүй суутал өнөөх хүүхэн ам нээж:
-Онгод тэнгэртээ хаягдаа юу
Охин хүүхдүүдээ голоо юу
Элгэн ганц хүү хүсээ юу
Эрлэгтэй тохироход ч бэлэн явна уу хэмээн аялгуулан асуух нь тэр. Энэ бүхнийг сонсоод Хөөлэй хахаж цацан сөхөрч суугаад нус нулимстайгаа хутгалдсан амьтан ээрч мууран гай зовлонгоос гэтэлгэхийг, юу хүссэнийг нь өгөхөө амлан, амлан ярьжээ. Харин удган гурав хоногийн дараа өөрийг нь их хүндлэлийн дор аваачиж, өөрийн биеэр хүргэж өгч чадвал хүссэнийг нь биелүүлж өгье гэсэн байна.
Хорогдож өгөхгүй өдрүүд зовоосоор өнөөх гурван хоног өнгөрч удган Хөөлэйнд ирээд арван алдын сур, шинэхэн хазаар, гөрмөл суран ташуур зэхүүлэн хүү даллан дуудаж том гэрийнх нь өрхийг бүтээлгэн өдөр шөнө дамнуулан бөөлжээ. Харин дараа нь Хөөлэйг дуудан өмнөө суулгаад хар, цагаан хэл ам, лусын тархины эрдэнэ авсан учраас хорлол болж. Тиймээс тэр эрдэнээр хийлгэсэн шар эдийг, тэр үед унаж явсан шарга зүсмийн морьтой хамт өөрт нь өгч явуулах, өөрөө хүргэж өгөх ёстойг дахин сануулжээ. Харин морин толгойн чинээ алт олж түүгээр урлуулсан алтан бурхан, арван бодоор ч солихгүй жороо шарга хоёроо Хөөлэй өгөхийг хүссэнгүй. Тэгээд ч яг хүүтэй болох эсэх нь ч эргэлзээтэй учраас удганыг өөрийн зарцаар гар хоосон хүргүүлжээ…
…Аравдугаар сарын цасан шамрагатай орой баяны барлагаар хүргүүлэх замдаа юу ч дуугараагүй удган Тамтын амруу орохоос өмнө ядуу эрийг ирсэн замаасаа өөр замаар буцахыг сануулаад цааш ганцаараа явахаар эргэхдээ
Барагддаггүй хөрөнгөтэй Хөөлэйн
Балаг үүгээр дуусахгүй ээ хоё
Лай ланчигаа дуусахаар
Лаларуудын оронд таарнаа хоё… гэснийг нутгийн салхиар дамжуулан цасан дунд нүүгэлтэх их, их уулс л сонсчээ. Аравдугаар сарын цасан шамрагатай тэр оройноос хойш есөн сарын дараа Хөөлэй баяных шинэ хүнээ тосч байхад Тамтын амны гүн хавцал дунд гавлынхаа баруун нүдээр үзүүртэй хадруу мөргөж унасан удганы шарил тэртээ доор хөглөрч байжээ…
Сэр-Одын нэрэмжит шагналт Т.Дарханхөвсгөл
Улаанбаатар хот 2019.12.10