Author: admin_shaman

Ажлын хэсэг нь баримтат кино цуглуулах, баримтат киноны зураг авалт гэсэн хоёр бүлгээс бүрдсэн. Ажил маань Энэтхэг, Перу улсын Тува хотод явагдаж байсан. Хийгдэх кино нь ас бүрдсэн бөгөөд зөвхөн бөө гэж явцуураагүй юм.
Экспедицийн үеэр би гурван зорилт дэвшүүлсэн: 1. Амрах, эрч хүч авах. 2. Шинэ газруудыг үзэж, Тувагийн үзэсгэлэнт газруудтай танилцах. 3. Туван бөө мөргөлийн түүх соёлын уламжлалтай танилцах байв.
Энэхүү экспедиц миний дурсамжинд олон сайхан сэтгэгдэл үлдээсэн. Тувагийн гайхалтай шинж чанар, амьдралын гүн ухаан, бөө мөргөлөөс харж болно. Тува бол байгалийн маш их үзэсгэлэнтэй газар билээ. Та өөрийгөө сонсдог бол та байгалийг мэдэрдэг бол агаар, ургамал, уулс гээд та байгалийн сайханд сатааран саатах болно. Хэрэв та өөрийгөө ойлгож, өөрийгөө нээж, шинэ мэдрэмж мэдэрч, эх, сэтгэлээ цэнэглэж, өнгөрсөн амьдралаа цэгнэж, их хурдацтай хөгжил, хотын үймээнээс ангижрахыг хүсч байвал Тувад очих хэрэгтэй.
Орчин үеийн хот суурин газрын амьдрал нь байгальтайгаа хэрхэн зохицдог, дотоод ертөнцөө“ харж ”байх нь ховор завшаантай энд таарч болох юм. Хүний амьдралын дотоод энерги, амьдралын тухай олон асуултууддаа хариулт авдаг. Энд бие нь өөрчлөгдөж, ухамсар өргөжиж цэвэрлэгддэг.
Мэдээжийн хэрэг бөө нартай танилцах, тэдний зан байдал, амьдралын хэв маягийг мэдрэх, зан үйлийг үзэх нь онцгой сонирхолтой байсан. Өөр ертөнц, Бусад хүмүүсээс суралцсанаас гадна та өөртөө шинэ зүйлийг олж мэдэрч, олон зүйлд хариултаа авах боломжтой болдог. Энд байгаль, хүн нэгдсэнийг харж болдог. Ийм газрууд үргэлж гайхалтай үйл явдал намайг татдаг. Олон зүйлийг ойлгосон, их зүйлийг амссан. Ингэж явахдаа урд өмнө таарч байгаагүй өөр мэдрэмж төрж, өөрийн сул талуудаа олж харсан.
Туван бөөгийн, сонирхол татахуйц ертөнцийг нээсэн, сэтгэл хөдөлгөм шидтэнгүүдийн экспедицэд зохион байгуулсанд гүн талархал илэрхийлж байна. Би айдсаа туулж, амьдралынхаа шинэ талыг олж мэдсэн, Зарим зүйлийн хариултаа олж авав. Тувагийн байгаль, соёл, хүмүүсийн итгэдэг гайхамшигтай танилцлаа. Энэ аяллыг үгээр илэрхийлэх боломжгүй, мөн гэрэл зураг дээр харуулах боломжгүй олон зүйлийг мэдэж авсан. Энэ аялал нь бүх хүлээлт, таамаглал, Тува байж болзошгүй талаархи бүх мэдээллээс давсан зүйлийг мэдрүүлсэн.
Бөө нар, байгальтай харьцах явцдаа бодит байдлыг бий болгодог гэдгийг тод ухамсарлаж эхэлсэн. Хурц бодол, тааламжтай мэдрэмж, тайван байдал, сүнстэй харилцаагаас ямар ч асуултын хариуг яаж олохоо ойлгов. Байгаль бидэнтэй ярьдаг, гэхдээ бид тэдэнд мөнгө төлдөггүй, үүнд анхаарлаа хандуулаарай. Энэхүү экспедици, олж авсан мэдлэг, туршлага нь өөрийгөө, бусад хүмүүстэй, байгальтайгаа, хүрээлэн буй ертөнцтэйгээ хэрхэн эв найртай амьдарч болохыг харуулсан.
Энэ жилийн экспедиц эрч хүчтэй, гайхалтай үр дүнтэй, маш их мэдээлэл цуглуулсан, амжилттай, байсан. Маш сайхан аялал. Байгаль, хүчтэй газар, булаг шанд, гол мөрөн, нуур, уултай маш их харилцдаг. Бөө мөргөлийн соёл, танил, зан үйлийн талаарх ойлголт, бодит нөлөөллийн мэдрэмж ба бөөгийн хүч чадал, өөртөө итгэх итгэл, урам зоригийг сэргээж хөгжлийн замаар цааш явах болно гэдгийг ойлгож авлаа
Аялал нь Тувагийн газар нутаг, зан заншил, чухал газруудын талаархи гүн гүнзгий, өргөн мэдлэгтэй болгосон. Одоогийн байдлаар аяллаас олж авсан хамгийн үнэ цэнэтэй зүйл бол тувачуудын амьдарч буй газар нутаг, ард түмэнтэйгээ хэрхэн холбогдох тухай юм.
Энэ аялал нь бөө мөргөлийн экспедици төдийгүй өөр ертөнцөд очсон явдал байв. Дотоод талдаа “Би хэн бэ”, “Надад юу өгөв” гэсэн ойлголт, шинэ бодол саннаны эхлэл гадна талдаа,гайхамшигтай байгаль, цэвэр агаар, цэвэр эх үүсвэр, ухамсрын цэвэр байдал, шинэ асуултууд, мөн шинэ хариултууд байлаа. Бөөгийн бүх зан үйл надад их таалагдсан, эрч хүчээр дүүрэн байх мэдрэмж авч байсан.
Энэ удаад Тува, зан үйл, бөө нарын хийсэн ажлыг илүү мэдэрсэн. Гайхамшигт газартай танилцаж, маш олон сонирхолтой зүйлийг үзэж, шинэ хүмүүстэй танилцах боломжтой болсон. Тэгээд хамгийн чухал нь би туршлага хуримтлуулж, оюун санааны цаашдын хөгжилд түлхэц болсон. Энэ аяллаас хүлээсэн бүх зүйлээ би авсан. Бас шинэ соёл, жинхэнэ бөө, ажлын шинэ хэрэгслүүдтэй танилцсандаа баяртай байна.
Экспедит нь маш ер бусын нөхцөлд болсон. Бөө нарын хийдэг өдөр тутмын зан үйл. Элементүүдтэй хамтарч ажиллах, оролцогч бүрийн гүнзгий өөрчлөлт, өөрчлөлт, бусад нь энэ экспедицийн үр дүн юм. Миний хувьд энэ нь байгалийн элементүүдийн цэвэр, цэвэр энергитэй ажиллах сонирхолтой туршлага байлаа.
Энэ ёслолын үеэр Тувагийн хамгийн хүчирхэг бөө нартай хамтран ажиллах нь миний хувьд нэр төрийн хэрэг байлаа. Би жилийн өмнө хэнгэрэгтэй байсан бөгөөд өөрийгөө бөө мөргөлийн ажилд туршлагагүй гэж үздэг байв. Тэгээд гэнэт би хүчтэй эрч хүч олж авав.
Би эрч хүчээр ажилладаг хүмүүсийн ажлыг анх харсан. Мөргөл үйлдэхэд оролцсон бараг бүх бөө нараас мэдэрсэн мэргэн ухаан, дулаан, нинжин сэтгэл, хариу үйлдэл, болзолгүй ХАЙР нь хязгааргүй юм.
Эрүүл мэндээ сайжруулах, хамгийн чухал нь сэтгэлзүйн ноцтой асуудлуудыг арилгахад надад зориулж өгсөн бүх сүнслэг хүч чадал, эрч хүчэд талархаж байна.
Тува бол дахин дахин эргэж ирэхийг хүсч буй бүс нутаг юм. Сайхан, сайхан сэтгэлтэй, хошин мэдрэмжтэй, маш их хайрладаг – бөө нар. Маш найрсаг, хариу үйлдэл сайтай, Маш олон зүйлийг илчилж, их зүйлийг мэдэж байсан, их өөрчлөгдсөн. Биднийг зөв чиглэлд шилжихэд саад болсон зүйл алга болсон.
Тувад экспедицийн үеэр үүссэн зарим нөхцөл байдлыг тэмдэглэхийг хүсч байна. Нэгдүгээрт, Тувагийн ард түмний уламжлал, бөө мөргөлийн зан үйлтэй танилцсан. Хоёрдугаарт, цаг хугацаа, дотоод байдлын мэдрэмжийг илэрхийлэх, тайлбарлах боломжгүй юм.
Энэ ид шидийн аяллыг Тувагийн бөө нарын ертөнцөд зохион байгууллаа.
Экспедит дээр байх хугацаанд:
-Сонирхолтой, үзэсгэлэнтэй газруудаар зочлох;
– найз нөхөд, танил хүмүүсийн хүрээг өргөжүүлсэн;
– ойлголцлын хил хязгаарыг өргөжүүлсэн, хүрээлэх;
– хайр, тайван байдал, өөртөө итгэх итгэл, нийгмийн ач холбогдлын асар их эерэг сэтгэл хөдлөл, мэдрэмжийг хүлээн авсан;
Тувад хоёр дахь жилдээ сүнслэг байдлын хувьд сайжирч, бие махбодь, сэтгэлийнхээ ач тусаар амарч байна. Эхний аяллын дараа гарсан өөрчлөлтүүд үнэхээр мэдрэгдсэн.
Тувагийн түүх, бөө мөргөлийн түүхийг үргэлжлүүлэн судалж байна. Богино хугацаанд бүхэл бүтэн үнэ цэнэтэй мэдээлэл босгох боломжтой болсон.. Бөө, зан үйлийн арга барилтай танилцахад их тус боллоо.
Тувад энд ирээд амьдралын өдөр тутмын шуугианаас гадна байгалийн эв найрамдал, эргэн тойрон дахь бүх зүйлийн гоо үзэсгэлэн, хүрээлэн буй бүх зүйлд гүн хүндэтгэл, тохь тух, тайтгарлыг мэдрэх газар байдаг гэдгийг би ойлгосон. Тэнд амьдардаг гайхалтай хүмүүс наснаас үл хамааран үзэсгэлэнтэй сэтгэлээр хүрээлэгдсэн байдаг. Энд байх хугацаанд би тэдэнд ууссан.

Тува-Toжaд

Ердийнх шигээ гэнэтийн байдлаар Елена маргааш нь, Экер бид хоёр Тожү руу явах гэж байгаагаа мэдэгдэв.

Тоджинский кожуун бол Тувагийн хамгийн том, тэр тусмаа хамгийн хүртээмжтэй бүс юм. Өндөр Их Енисей, үзэсгэлэнт ой, уулс, цээж дүүрэн цэвэр агаар, цөөхөн хүн амьдардаг онцлогтой.
Тожу уулаар машинаар явж болно, мөн нисдэг тэргээр аялж болох боловч их үнэтэй тул ховор нисдэг. Бид Тожу руу голын дэргэд очив. Том Енисейийн мөрнөөр “Заря” усан онгоцоор аялж Кызылаас Тоора-Хэм тосгонд очиж болно. Завиар явах нь 10 цаг зарцуулдаг. Ингэж явахад цонхоор байгалийн үзэсгэлэнт байдал нь маш сайн харагддаг.
Зуны улирал зам шавар, бартаанаас болж хаагдахад усан зам нь Тожа руу ирж, очих цорын ганц арга зам болдог. Toora-Khem-д ирсний дараа бид Chazilar зочид буудалд очиж буудалсан. Зочид буудал нь тосгоны оффисын хоёрдугаар давхарт цөөн тооны өрөө бөгөөд тохилог өрөөтэй байдаг. Гэхдээ хичнээн тайван, амгалан сайхан гээч.
Өглөө бид Азас нуур руу явлаа. Хэрэв тувчууд: “Тожаг хараагүй Туваг хараагүй” гэж хэлдэг. Би азтай байсан, Азас, Тожа, Туваг харсан! Азас бол есөн арал бүхий нуур юм. Энд өвчин анагаадаг шавар бүхий Азас Ногоон нуур, мөн бөө мөргөлийн байгалийн хүч оршдог- Ногаан байрладаг. Энд бөөгийн увдис үйлчилж, байгальтай илүү их харилцаж, бие сэтгэл сэргэдэг. Энд нар, шинэс ой, нуурын мөнгөн гадаргуу, дээгүүр аажмаар дээшлэх бүргэд … гээд чамаас өөр хүн байхгүй гэдгийг төсөөлөөд үзээрэй. Энэ бол манай Азас дахь бидний амралт иймэрхүү байв.

Хэнгэрэг (морьтой бөө дээр дүрслэгдсэн дүрслэлтэй), түүний зан үйл хийхдээ өмсдөг малгайн өмсгөл, зан үйлдээ өмсдөг хувцас (амьтан, шувуу, могойн дүрс, туслах сүнсний дүрүүд) хүмүүс сайн мэддэг.
Бөөгийн шашны зан үйлийн бүх материаллаг шинж чанаруудыг авч үздэг угсаатны зүйчид бөөгийн зан үйл, дотоод мөн чанар, олон зүйлийг судлахдаа хязгаарлагдмал байдаг. Сүүлийн жилүүдэд сэтгэл судлаач, эмч, хөгжим судлаач, урлаг судлаачид идэвхтэй анхаарч эхэлсэн дотоод нууцлаг мөн чанарыг илүүтэй сонирхох болсон.
Тиймээс өргөн бүрэлдэхүүн оролцсон Экспедицийг зохион байгуулах болсон. Түүний зорилго шинэ зүйлийг эрж олох, сонирхолтой суурь мэдээллийг хайж олох, ярилцах, хуваалцах явдал юм. Бид хүрээлэн буй ертөнцөд болон хувь хүний байдалд болж буй бүхий л сонирхолтой, хэрэгтэй, үнэ цэнэтэй зүйлийг цуглуулахыг хүсч байсан.
Тува бөөгийн зан үйл, ёслол, бөөлөлт, өвөг дээдсийн сүнснүүд, дээд ба доод ертөнцийн холбоо, бөөгийн уналгууд гээд олон зүйлийг судлахыг зорьсон.
2017 оны 7-р сарын 17–25-ны өдрүүдэд Абакан дахь бүх хүмүүсийг цуглуулаад 7-р сарын 26-ны өдрөөс Кызыл хотоос хөдлөв.
Бид Кызыл хотод, Кызыл хотоос холгүй Бай-Тайги, Ак-Довурак, Монун-Тайгид бүх талаар тав тухтай зочид буудалд байрлаж, өдөрт нь бид микроавтобусаар янз бүрийн арга хэмжээнд оролцдож байв. Энэ бүхэн зохион байгуулагчдын экспедицийн хөтөлбөрийн дагуу хийгдэж байсан. Өдөр бүр ямар нэг бөө мөргөлийн зан үйлд оролцож байсан.
Түүний зэрэгцээ угсаатны тоглолт, нуур, байгалийн хүчирхэг энергэтэй газар, буддизмтай танилцах, музейд зочлох зэрэг аяллууд байсан.
Бөө нар олон, өөр өөр байсан. Мэргэндээ сайн нэгэн байхад эрчим хүчээр нөлөөлдөг, өвчин анагаадаг, сэтгэлзүйн эмчилгээ засал хийдэг нэгэн байх ажээ.
2017 оны 7-р сарын 26 – 8-р сарын 3-нд хоёр дахь удаагийн Экспедицийг зохион байгуулсан. Энэ бол бидний адал явдлын хоёрдахь хэсэг байлаа. Өмнөхийн адил Кызыл хот, Бай-Тайги, Ак-Довурак, Монун-Тайги зэрэг зочид буудлуудад байрласан. Кызыл, Монун-Тайги хотын бөө нарын бөөгийн ёслол, хамгийн онцгой байсан.
Энэ бүхнийг зохион байгуулахдаа оролцохыг хүсэгчид Оросын янз бүрийн газраас Абакан хотод галт тэрэг, нисэх онгоц, автомашинаар хүрэлцэн ирж төвлөрдөг байна. Эндээс нэгдсэн журмаар Кызыл хот руу микроавтобусаар явдаг ажээ.

Хэдэн сая жилийн өмнө амьдарч байсан үлэг гүрвэлийн өлгий нутаг болсон Монголын говь цөлөөс бас нэгэн түүхэн олдвор олдлоо. Энэ нь хүн төрөлхтний түүхэнд олдож байсан хамгийн том үлэг гүрвэлийн мөр юм.

Үүнийг Монгол-Японы хамтарсан экспедицийн малтлага хийсэн археологичид анх олсон бөгөөд уг үлэг гүрвэлийн мөр диаметр нь 106 см урт, 77 см өргөн аж. Монголын говь цөлөөс үлэг гүрвэлийн яс, мөр гэх мэт олдворууд маш ихээр олддог.
Судлаачид уг үлэг гүрвэлийн мөр ойролцоогоор 70-90 сая жилийн настай гэжээ.

Түүнчлэн уг мөр нь Титанозаур буюу урт хүзүүт үлэг гүрвэлийнх гэж Японы археологичид ярьсан байна. Титанозаур нь 30 метр урт, 20 метр өндөр махчин үлэг гүрвэл аж.
Монгол-Японы малтлагын экспедицийн хайгуулч, Окияама их сургуулийн эрдэмтэн “Энэ бол түүхэнд үлдэх олдвор. Үүнээс том үлэг гүрвэлийн мөрийг хүн төрөлхтөн олж байгаагүй” гэжээ.

Т.Бат

Хориг тавих чадваргүй, зөвлөмж маягийн жагсаалт гаргадаг. Европын комиссын хувьд Европын холбооны дэргэдэх санхүүгийн хяналтын зөвлөл. Тэд тодорхой, шууд нөлөө үзүүлэхүйц шийдвэр гаргадаг. АНУ, Япон улс Монголд хориг тавьж байгаагаас ялгаагүй гэсэн үг.
-Европ зүгийн хөрөнгө оруулалт, бизнесийн харилцаа асуудалтай болчихлоо гэсэн үг үү?
-Тийм. Дэлхий даяар ажилладаг компаниуд Монголд хөрөнгө оруулалт хийхдээ Европын холбооноос ямар ч санхүүжилт авч чадахгүй гэсэн үг. Европын холбооны шийдвэрийг харьцангуй гэнэтийн гэж хэлж болно.
-Герман улс саяхан Монголд хэрэгжүүлж буй зарим төслийнхөө санхүүжилтийг зогсоох мэдэгдэл хийлээ. Ийм шийдвэрүүд шил дараалаад байгаагийн цаад шалтгааныг хэрхэн харж байна?
-Европын холбооны санхүүгийн хяналтын зөвлөлийн баримтуудаас харахад энэ оны хоёрдугаар сарын 18-н хүртэл Монгол Улсын статус өөр байсан. Тодруулж хэлбэл, хамтран ажиллаж байна гэсэн статустай явсан. Яагаад ийм гэнэтийн шийдвэрүүд гараад байна вэ гэдэг асуултад хариулахад хэцүү.
Европын холбоо ганцхан Монголд биш, дэлхийн 92 орныг шалгаж дүнгээ тавьдаг. Хамтран ажиллахын тулд тодорхой шаардлагуудыг биелүүлэх ёстой гэсэн албан санал хүргэдэг.
Зарим улс тэр шаардлагыг нь хүлээж аваагүй бол зарим нь хүлээж авсан. Бидний сайн мэдэх Вьетнам гэхэд шаардлагыг нь хүлээж аваад биелүүлсэн. 2017 оны арванхоёрдугаар сард саналыг нь хүлээж аваад жилийн дотор шаардлагатай арга хэмжээнүүдийг авчих жишээний. Вьетнамыг сая хар жагсаалтаас бүрмөсөн гаргасан нь тийм учиртай. Турк том улс. Европын холбоотой хил залгаа гэсэн онцлог талтай.
Жишээ нь, Туркэд Европын комиссоос хар жагсаалтад орно шүү гээд мэдэгдчихсэн байгаа. Европын комисс жилд хоёр удаа үнэлгээ хийдэг. Хоёр дахь үнэлгээ нь ирэх намар болно. Тодорхой арга хэмжээ авахгүй бол Турк улс ирэх намраас хар жагсаалтад орно гэсэн үг.
-Европын хар жагсаалтад авлига хэр нөлөө үзүүлдэг вэ?
-Авлига тодорхой хэмжээнд яригдах ч гэлээ гол шаардлага нь татварын мэдээллийг автоматаар солилцдог байя гээд байгаа юм.
-Энэ шалгуурыг нь биелүүлэхийн тулд бид яах ёстой вэ?
-Манай хувьд энэ чиглэлээр хамтарч ажиллаж байгаа. Ер нь бол энэ асуудлыг хуульчлах шаардлага бий. Хуулиндаа тусгах хүртэл одоогийн байдал хэвээр үргэлжлэх байх.
-Манай улстай холбоотой бас нэг таагүй мэдээлэл өнөөдөр (өчигдөр) цацагдлаа. Мүүдис манай зээлжих зэрэглэлийг сөрөг ангилал руу уруудуулаад буулгачихлаа. Яг ямар үндэслэл шалтгаанаар ийм шийдвэр гаргачихав?
-Мүүдис агентлагийн хувьд дэлхийн зах зээл дээр хөрөнгө босгож байгаа бүх улс орныг шалгаж, үнэлж тухайн улс орны төлбөрийн чадвар хэр явааг тогтоодог газар.
Ер нь дэлхий даяар бүх улс орны байдал муудаж байгаа. Өндөр хөгжилтэй орнуудын хувьд байдал өөр л дөө. Валютын нөөц нь хүчтэй, мундаг технологи, аж үйлдвэртэй. Иймд давуу талуудтай учраас хямралаас гарчихна гэж бодож суугаа.
Харин манайх шиг харьцангуй сул, жижиг эдийн засагтай орнуудад хямрал хүндээр бууна. Хүндээр буухаар эргэн төлөх чадвар муудаж таарна. Тэр утгаараа эрсдэлтэй гэж хараад үнэлгээгээ буулгалаа гэж харж байна. Монголын эдийн засаг хямрах нь ээ гэдгийг урьдчилаад хэлж байна гэсэн үг.
-Коронавирусийн дэлхийн эдийн засагт үзүүлж буй нөлөө, манайд нөлөөлөх хугацаа, хүрээ царааг хэрхэн харж байна?
-Өмнө нь ийм том хямрал болсон түүх байхгүй. Испанийн ханиадтай зүйрлэж болох ч маш том ялгаатай. Одоогийн хямрал санхүүгийн ч биш аж үйлдвэрийн ч биш, тэс өөр шинэ төрлийн хямрал. Тийм учраас цар тахлаас үүдэх хямралын үр дагавар, цараа нөлөөг нь хэн ч тооцож чадахгүй байна.
Эдийн засгийн хувьд асар өндөр хохирол амсах нь тов тодорхой болчихлоо.
Бүхэл бүтэн салбаруудыг унагааж байна. Тухайн салбаруудад ажиллаж буй бүх хүнийг ажилгүй болгож байна. Хамгийн эрсдэлтэй нь яаж, хэр хугацаанд үргэлжлэх нь ойлгомжгүй байна л даа. Хэзээ дуусах вэ гэдгийг нь хэн ч мэдэх арга алга.
Европын холбоо ганцхан Монголд биш, дэлхийн 92 орныг шалгаж дүнгээ тавьдаг.

Цар тахлаас үүдсэн хямралын нөлөө манайх шиг жижиг улсад тэр дороо мэдрэгдэж байна. Оны эхээр нүүрсний экспорт зогссон, өнөө жил аялал жуулчлал гэж байхгүй нь тодорхой болсон, хүмүүсийн худалдан авалт эрс багассан, соёл спортын салбар тэр аяараа зогссон гэж ирээд яривал өчнөөн жишээ дурдаж болно.
Хямралын нөлөө энэ янзаараа хэр удаан үргэлжлэх вэ гэсэн асуултад хариулах аргагүй байгаа нь хамгийн том аюул. Европын холбоо хямралын нөлөөг зөөллөж, хямралын эсрэг бодлого гаргаж ажиллахыг хичээж байна.
Ганц зүйлийг онцлоход бидний мэддэг хорвоо өөрчлөгдсөн гэдэг нь л бодит үнэн болчихлоо. Дэлхий ертөнц эргээд хэвэндээ орно гэсэн ойлголт лав алга болсон.
-Цар тахлын үед Монголын хувьд макро эдийн засаг талаасаа ямар эрсдэлүүд ажиглагдаж байна вэ. Нөгөө талаас хямралыг боломж болгох гэдэг утгаараа ашиглаж болохоор давуу талууд гэвэл та юуг онцлох вэ?
-Давуу талаас нь эхэлье. Маш олон жилийн турш эдийн засгийн сөрөг тал, дутагдал гэж бодож явсан зүйлс маань одоо давуу тал болж хувирч байна.
Дэлхийн эдийн засаг сүүлийн тавин жилд маш хурдацтай өөрчлөгдсөн. Улс орнууд бие биетэйгээ үйлдвэрлэл, ложистик, худалдааны маш том сүлжээгээр холбогдсон. Өөрөөр хэлбэл дэлхийн аж үйлдвэрлэлд даяарчлал жинхэнэ утгаараа хэрэгжсэн.
Монголын тухайд өөрсдийгөө даяаршсан гэдэг ч сая онцолсон олон улсын үнэ цэнийн сүлжээнд бараг л ороогүй. Тэр утгаараа манайд дэлхийн том компаниудын үйлдвэрлэл бараг байхгүй. Гаднаас тоног төхөөрөмж авчраад их хэмжээний үйлдвэрлэл явуулж экспортолдог бараа бүтээгдэхүүн ер нь алга.
Товчхондоо үйлдвэрлэгч орон биш л дээ. Цөөн тооны экспортын бүтээгдэхүүнтэй, ихэнх зүйлсээ гаднаас авч хэрэглэдэг улс. Түрүүний хэлсэнчлэн олон улсын сүлжээнд орсон улсын хувьд маш хүчтэй хямарч байгаа. Хаа нэг газар, жишээ нь Азид ложистикийн асуудал үүсэхэд л үйлдвэрлэлийн сүлжээ тэр чигтээ зогсож байна.
Жишээлбэл, гар утасны үйлдвэрлэл гэхэд бүх л процесс нь ганц асуудлаас болоод хойшлогдоно гэсэн үг. Дэлхийн компьютерийн үйлдвэрлэл гацаанд орж байна. Сэлбэг, эд ангиуд нь олдохгүй байна. Засвараа хүртэл хийж чадахгүй асуудал ажиглагдаж эхэллээ. Америк, Европыг жишээлээд харъя.
Европын комиссын хувьд Европын холбооны дэргэдэх санхүүгийн хяналтын зөвлөл. Тэд тодорхой, шууд нөлөө үзүүлэхүйц шийдвэр гаргадаг.

Уг нь биотехнологи хөгжсөн улсууд. Энгийн маск ч юм уу, эм үйлдвэрлэх гэхээр түүхий эдийн асуудалтай нүүр тулчих жишээний. Түүхий эдээ Хятадаас авдаг учраас үйлдвэрлэл нь гацаж байна л даа.
Харин Монгол Улс ийм сүлжээнд ороогүй болохоор дэлхийн улсуудыг бодвол байдгаараа байгаа гэсэн үг. Дэлхийн зах зээлтэй шууд холбогдох салбар гэвэл аялал жуулчлал л байна.
Монголын экспортын гол салбар гэгдэх уул уурхай дэлхийн зах зээлтэй холбоотой боловч бүтээгдэхүүнийхээ ихэнхийг ганц улс руу гаргадаг онцлогтой. Хятадад байдал дажгүй бол уул уурхайн бүтээгдэхүүнээ яаж ийгээд борлуулаад аж төрөөд явна.
Эдийн засгийн голлох хоёр дахь салбар бол хөдөө аж ахуй. Корона байсан ч байгаагүй ч мал нь үржээд өсөөд байх давуу талтай.
Ямар эрсдэл байна вэ гээд харахаар тэгтлээ гутранги өнцөг бол алга. Манайх шиг хүн ам цөөн, тархмал суурьшилтай улсад корона дэгдлээ гэхэд тархац нь удаан байх магадлалтай. Харин жирийн хүмүүст гадагш явах, хуралд суух, сургалт судалгаанд оролцох гэх мэтээр хувь хүний хувьд дэлхийтэй харилцахад хэцүү болчихлоо.
-Хөрөнгө оруулалт тасарчихлаа. Оюу толгойгоос өөр гялайх төсөлгүй гучин жил боллоо гэчихэд хэтрүүлсэн болохгүй байх. Хөрөнгө оруулалт тасарсан гол шалтгаан нь улс төрийн тогтворгүй байдал. Ирэх сонгуулиар аль ч нам ялсан улс төрийн тогтворгүй байдал Монголын сул тал хэвээр үргэлжилнэ гэсэн таамаг, төсөөлөл бий. Энэ том эрсдэл биш үү?
-Оюу толгойгоос өмнө манай улсад гадаадын хөрөнгө оруулалт гэж ер нь байгаагүй.
Оюу толгой ганц том хөрөнгө оруулалт гэдэг үнэн л дээ. Улс төрийн тогтворгүй байдлын нөлөөгөөр энэ том төсөл зогсвол эргээд гадаадын ямар ч хөрөнгө оруулалтгүй гэсэн хэцүү байдал руугаа орно.
Энэ утгаараа улс төрийн тогтворгүй байдлаас болж гадаадын хөрөнгө оруулалтгүй орон болчихвол маш том эрсдэл.
Улс төрийн хүчнүүд Оюу толгойг шүүмжилдэг ч гэлээ бодит байдлыг ойлгодог байх гэж найдаж байна. Гэрээ хэлэлцээрийн үед янз бүрийн асуудал яригддаг боловч төсөл үргэлжлээд яваа онцлог бий.
-Өнгөрсөн гучин жил ганцхан том төсөлтэй явсаар өнөөг хүрлээ. Сая Таван толгой дээр IPO хийнэ гэж байснаа засаг ухралт хийчихлээ. Энэ янзаараа бол том төслүүд явахааргүй зураг харагдаж байна. Том төслүүдээ урагшлуулах бодитой гарц гэвэл танд санаа шийдэл байна уу?
-Том төслүүдийн тухайд маш олон яам тал талаасаа оролцдог. Ийм оролцоо байх нь зөв ч хоорондынх нь уялдааг сайжруулж зангидахгүй бол ажил урагшлахгүй. Уялдааг хангах гарц нээгдсэн.
Тавдугаар сарын 20-ноос хойш Хөгжлийн бодлого, төлөвлөлтийн яам гэж байгуулагдах ёстой. Үндсэн хуулиар ийм боломж нээгдэж байгаа. Энэ яамны хувьд харьцангуй том төслүүдийг хариуцах болов уу гэж харж байна.
Манай улсад яам нь нэг талаасаа салбарын бодлого тодорхойлж хэрэгжүүлдэг байгууллага юм шиг, нөгөө талаасаа улс төрийн нөлөөнд ажилладаг юм шиг харагддаг.
Тэр утгаараа нэг том төсөл дээр гэхэд л маш олон төрлийн улс төр, бизнесийн сонирхлууд холилдоод байдаг. Өнөөдүүл нь хэл амаа ололцохгүй бол төсөл урагшилдаггүй. Тэгэхээр аль нэг шатанд энэ сонирхлуудыг нэгтгэх, зохицуулах, аль нэгийг нь зөвшөөрөхгүй байх хатуу гар хэрэгтэй болчихоод байгаа юм.
-Хөгжилд нөлөөлөхүйц төслүүдийг хариуцсан намаас үл хамаарсан бүтэц бий болгох хэрэгтэй гэх мэт санаа оноо дуулддаг. Таныхаар ийм боломж бий юү?
-Байхгүй. Сүүлийн үед зөвхөн Монголд биш дэлхий даяар мега төслүүд хэцүү болсон л доо. Хэвлэл мэдээлэл, сошиалын хөгжлөө дагаад олон ашиг сонирхлууд ил тод гараад ирчихсэн. Өмнө нь ийм зүйлийг хүчээр дардаг, эсвэл мэддэггүй гэх мэт асуудал байсан.
-Аль аль талын ашиг сонирхлыг хангах гэсэн том асуудалтай нүүр тулсан гэж үү?
-Тэгж ойлгож болно. Сүүлийн үед мега төслийг хэрэгжүүлэхийн тулд бүх талын ашиг сонирхлыг нэгтгэх нь чухал гэж ярьдаг болсон.
-Сүүлийн асуулт. Саарал, хар жагсаалтаас гарах хугацааг хэзээ гэж харж байна вэ?
-Сонгуулиас өмнө бол амжихгүй.
Шинээр бүрдсэн УИХ тодорхой хуулиудад зохих өөрчлөлтийг оруулбал энэ жилдээ аль аль жагсаалтаас нь гарах боломж техникийн хувьд бололцоотой. Хар жагсаалтын тухайд гэхэд Европын комиссоос наймдугаар сарын 31-н гэхэд шийдвэрээ гаргаарай гэж мэдэгдсэн байна лээ. Тэгэхээр энэ хугацаанд нь амжиж шийдвэрээ гаргавал боломж байгаа гэсэн үг.

Харин хориод оны сүүлчээр түүний мэргэлж түргэлдэг авъяасыг тухайн үед Баянхонгор аймагт нэр цуутай явсан Лу цорж буюу Лувсанцэрэн цорж гадарласнаар нэг өдөр түүнийг хийд дээрээ дуудаад “Бурханы авшиг шингэсэн бумбан эрхиэр буцалтгүй мэргэлдэг хүн хол ойроос адуу хөөдөг шилийн хулгайч байж таарахгүй. Чи бол хийдэд шавилан сууж ард нийтийн буян заяаг мэргэлж суух тавилантай бурхан номын хүн байна” гэснээр шилийн эр Ванчин ташуу энгэртэй дээл өмсч буян номын мөр хөөх болжээ.

Төдөлгүй тэр бусад лам нараасаа эрдэм чадлаара ялгарч нутгийнхаа ардуудад “Ванчин гавж” гэж хүндлэгдэх болсон байна. Гэвч түүний шашин номоор олныг түвшитгэх хувь тавилан хэмжээ хязгаартай байжээ. 1932 оноос эхлээд лам нарыг хавчин хяхах үзэл бодол улс орон даяар өрнөх болсноор Ванчин гавж өөрийнхөө заяа төөргийг мэргэлж үзээд “Бурхан шашныг газрын хөрстэй тэгшлэх цөвийн цаг хаяанд ирсэн байна. Миний цаашдын хувь заяаны эргүүлэг хуваргын зам биш хулгайчийн зам болж надад үзэгдлээ. Ер нь би төрхөөсөө л шилийн хулгайчийн замаар явсан хүн. Одоо тэр л замаараа явъя даа” гээд орхимжоо тайлж хаяад морин дэлэн дээр дарцаглах болсон гэдэг. Гэхдээ тэр ганцаараа биш, амьдрал хувь заяа нь дээсэн дөрөөн дээр байсан арваад хүнийг өөртөө элсүүлжээ. 1932 онд Баянхонгор аймгийн Хүрээмарал сумын хоршоог дээрэмдэн тонож, сумын захиргааны ажилтныг барьцаалж өөрийнхөө талд орохыг ятгасан хэмээх хилс хэрэгт гүтгэгдсэн Хорлоогийн Ванчин гавжийг До яамны комиссар Содномын отрядын Амгай захирагч баривчлах гээд чадаагүй гэдэг. Учир нь Ванчин гавж хамтран зүтгэгчидтэйгээ ногоон малгайтнуудаас зугтаж явахдаа эрхиэрээ мэргэлж үзээд л зам мөрөө буруулдаг байж.
Нэг удаа тэрбээр ногоон малгайтнуудаас зугтаж яваад Баянхонгор аймгийн Бууцагаан сумын нутагт байх Бага Богд хайрханы оройд гарч “Зандан мод” гэж шүтэгдсэн хадаг яндар бүхий ургаа модтой овооны өвөрт амрахаар шийджээ. Тэгээд өөрийнхөө итгэл сэтгэл нэгтэй арваад хүний хамт морьдоо чөдөрлөн идээшлүүлж хоол цай хийж идээд сайхан амарч хоносон байна. Ванчин гавж өглөө наран ургахад нөхдөөсөө түрүүлж босоод эрхиэ татаж үзсэнээ “Хөөе нөхөд минь. Нэг л биш болоод явчихлаа. Миний эрхи эвлэж өгөхгүй сондгой буугаад байна. Одоохон хөдөлцгөөе” гэж бусдыгаа шавдуулжээ. Нөхөд нь ч түүний үгэнд ороод тэр даруйдаа босч мориндоо мордоод Бага Богд хайрханы арын асга хад руу буугаад бэлд нь орж явахад Амгай захирагч тэргүүтэй хүмүүс зүүн талаас нь морьдоо давирсаар “Зандан мод”-ны овоон дээр ирж байсан гэдэг. Ванчин гавж ийм л мэргэн хүн байж. Амгай тэргүүтэй хүмүүс Ванчин гавжийг Бага Богд хайрханы ар руу дөнгөж хөдөлсөнийг мэдмэгцээ хойноос нь хөөцөлдсөн боловч тэднийг баривчилж чадсангүй. Учир нь Ванчин гавж мөр буруулахдаа гаргууд нэгэн байж. Нэг газраас явахдаа хүрэх ёстой зүг рүүгээ бус эсрэг зүг рүү нь явсан мөр гаргаж чулуу хөөлгөдөг байж. Бас элдэв уншлага тарнитай цацлагыг мөрөн дээгүүрээ цацаад “Буруу номтонууд долоон уулын цаагуур, дов шороон доогуур ор гэж тарниддаг байжээ. Тиймээс ногоон малгайтнууд түүний чулуу хөөлгөсөн мөрөөр ороод л хад мөргөх жишээтэй.
Шилийн эр Ванчин Лувсанцэрэн цоржийн тэргүүн багийн Чээжүү жасын гавж ламтан байхдаа Суваргын хийдэд байн байн заларч эрхиэрээ төлөг татдаг байж. Лу цорж түүний мэргэн түргэн авъяасыг шүтдэг байсан бөгөөд тэрбээр шашин төрийн хэргээ нууж хаалгүй хэлэлцэж зарлиг тушаал буулгахдаа Ванчин гавжийн санаа оноог заавал тусгадаг байжээ. Ванчин гавж 1930-аад онд Лу цоржийнд нэг удаа залрахдаа эрхиэ татаад “Бидний явдал суудал ч нэг их удахгүй нь бололтой. Ноёд, лам нарт ихээхэн халгаатай цаг үе айсуй. Баруун хойд зүгээс төмөр тэрэгтэй хүнд зэвсэгтэй, буруу энгэртэй хувцастай олон хүн ирж ноёд, баяд, лам хуваргуудыг амьдаар нь газарт булах юм байна. Ер нь манай лам хуваргууд тамын оронд зуурдаар явахгүйгээ эртнээс бодууштай болсон байна” гэж сануулж байсан гэдэг. Үнэхээр ч түүний хэлсэнээр 1932 онд Ванчин гавжийн шавилан сууж байсан Дарь-Эхийн хүрээний бүх лам хуваргыг ногоон малгайтнууд хоморголон баривчилж ихэнхийг нь амьдаар нь газарт булж байжээ. Харин Ванчин гавж ийм зүйл болохыг эрхиэрээ мэргэлж мэдсэнээр ногоон малгайтнуудыг ирэхээс өмнөхөн шилийн эрийн замаар явчихсан хэрэг.
Тэрбээр 1932-1937 он хүртэл нөхдийнхөө хамт ногоон малгайтнуудыг чулуу хөөлгөж Эхин усны говь хавьцаах Алтайн нуруунд орогнож, мөн Баянхонгор аймгийн Жинст сумын нутагт байх гэрийн чинээ том агуйд хоёр гурван ч жил бүгжээ. Ангийн арьсыг тэр чигээр нь хувцас маягтай болгож өмсдөг байсан түүнийг малын эрэлчид алсаас харчихаад “Алмас үзлээ” хэмээн нэг бус удаа дуулиан дэгдээж байснаар 1935 онд түүнийг судалж сурвалжлахаар Оросын геологич Виктер гэдэг хүн Эхин усны говь руу зүглэж байжээ. Гэвч түүнийг цангаж үхдэгийн даваан дээр хэвтэж байхад нь Ванчингийн хоёр хүн тааралдаж худаг бараадуулаад орхиж байсан гэдэг. 1937 оны намрын нэг өдөр Ванчин гавж эрхиэ татаж үзээд “Миний хээрээр гэр, хэцээр дэр хийх хоногийн тоо гүйцжээ. Одоо үхэхэ цаг минь болж. Лу багшийг маань Дотоодын хамгаалахынхан баривчлаад авч явсан байна. Би өөрийгөө барьж өгч багшийнхаа амийг аварна” гэж шийдээд хамт байсан хүмүүсээ тараагаад өөрөө Баянхонгор аймгийн Дотоодыг хамгаалах хэлтэс дээр очиж “эсэргүү” хэргээ хүлээж Лу цоржийг суллахыг шаарджээ. Уг мэдээг хүлээн авсан До яамныхан “Наад аюултай эсэргүү хэрэгтнээ хатуу хамгаалалтан дор Улаанбаатарт авч ир” гэсэн нууц тушаал өгчээ. Ванчин гавжийг ингэж явах хооронд ногоон малгайтнууд Лувсанцэрэн цоржийг буудаж алснаа тас нуусан байгаа юм. Ийнхүү Ванчин гавж Лу багшийгаа аврах гэж зүтгэсэн биш өөрөө 1938 оны 1-р сард цаазаар авахуулжээ. Тэр үед үнэн юм гэж үнэхээр байсангүй. Лам бол эсэргүү, ноёд бол тагнуул болж байсан цаг болохоор арга ч үгүй юм. Ванчин гавжийн хэргийг Монгол улсын Дээд шүүхийн цэргийн коллегийн 1992 оны 6-р сарын 20-ны 97 дугаар хурлаар цагаатгаж нэр төрийг нь сэргээсэн байна.
Түүний оргонож байсан Баянхонгор аймгийн Жинст сумын нутагт байх гэрийн чинээ том агуйд гучин жилийн дараа буюу 1970-аад оны үед Шинээгийн Оросоо хэмээх шилийн эр найман жил орогносон гэдэг. 30 гаруй насны булчин шөрмөс нь зангирч , бие хаа нь тэгширсэн Шинээгийн Оросоо хол ойроос адуу хөөсөн хэргээр арван жилийн ял авчээ. Гэсэн ч тэр Туул голоор сал урсгах хүнд хүчир ажилд дайчлагдаж байсаар нэг л өдөр оргочихож. Тэрбээр дамуурга модоо эрэг дээр гаргаж чулуудаад улаан хоормогоор үеэрлэн байсан гол руу үсэрч ороод урсгал даган сэлж оджээ. Төдөлгүй орой болж хянагч нар хоригдлуудаа жагсааж бүртгээд Оросоог алга болсныг мэдсэн байна. “Ялтан Оросоо оргочихлоо” гэсэн ойлголт тэднийг эзэмдэж бөөн эрэл хайгуул болох нь тэр. Эцэст нь түүний хувин модонд өлгөөстэй, дамнуурга нь уснаас зайтай шидэгдсэн зэргийг хараад живж үзжээ гэсэн дүгнэлтэнд хүрчээ. Оросоо бүрий болсон хойно уснаас гарч, ой дундуур хэсэг гүйжээ. Өлссөн гэж жигтэйхэн. Гэвч шантралгүй явсаар л байлаа. Гэтэл нохойн дуу аниргүй орчныг эвдэж Оросоогийн зүрхийг түгшээх нь тэр. Нохойн дууг чагнаад байвал яавч мөрдөгч нохой биш айлын хоточ нохой болох нь мэдрэгджээ. Оросоо тэр зүгийг чиглэн явсаар айлын бараа олж хараад хамгийн баруун захын айлд ортол нэг ланжгар эр хурхирч байсан байна.
Оросоо алган дээрээ элс үрээд мөнөөх эрийн нүүр лүү жигдхэн үлээхэд цаадах нь шуурга тавьж байна гэж санасан бололтой хөнжлөө толгой дээгүүрээ нөмөрчээ. Өлссөндөө болоод эрэгнэгэн дээр байсан түмпэнтэй хоолноос идэж өл залгаад гадаа уяан дээр байсан морийг эмээллэж унаад баруун зүг жолоогоо залсан байна. Энэ цагаас хойш Оросоо Баянхонгор аймгийн Жинст сумын Богд ууланд найман жил бүгсэн гэдэг. Харин дараа нь чухам юу болсон нь тодорхой бус. Ямартай ч тэрбээр нутгийн иргэдэд хандаж “Надад найман жилийн ял дутуу байсан. Тэр найман жилээ би агуйд бүгэж өнгөрөөлөө. Нутгийн та бүхэн надад маш их хүндэтгэлтэй хандаж найман жилийн турш амаа жимийж явсан. Үүнд чинь би насан туршдаа баярлаж явах болно. Одоо би нутагтаа очиж амьдарна” гээд Өмнөговь аймгийг зорьсон гэдэг. Харин тэр цагаас хойш тус нутгийнхан Богд ууланд байх гэрийн чинээ агуйг “Ванчингийн агуй” гэдэг байснаа болиод “Оросоогийн агуй” гэж нэрлэх болсон гэдэг.
Бас нэг агуйд амьдарч явсан сайн эрийн тухай Агуй, агуй дамжин хээрээр гэр, хэцээр дэр хийж явсан Чимэдбалдан хэмээх 70 гаруй насны өвгөн одоогоос хоёр жилийн өмнө Чингэлтэй дүүрэгт амьдарч байлаа. Тэрбээр гэр орон, хань ижилгүйдээ ийнхүү тэнэж явсан бус байгалиа хайрлаж, хишгээр нь биеэ тэжээж, улсын ангийн төлөвлөгөө гээчийг давуулж байвал Монголд л хэрэгтэй хэмээн зүтгэж явжээ. 1960-аад онд бүтээгдсэн “Алтан өргөө” хэмээх кинон дээр “Чонын анчин Рааш” гэж гардаг. Чимэдбалдан гуай чонын анчин, тэр дундаа “Улсын анчин” гэх алдар хүндийг гуч гаруй жил хүртсэн бөгөөд хавь ойрынх нь хүмүүс түүнийг “Чонын анчин Рааш” гэж авгайлдаг байж. Ингээд хоёр жилийн өмнө түүний хүүрнэж байсан яриаг хүргэж.
Та анхныхаа чоныг хэдэн настайдаа намнасан бэ?
Би 1943 онд 13 настайдаа анхныхаа чоныг намнасан. Чоно ч ёстой хийморьтой тэнгэрлэг амьтан шүү дээ. Хэдийгээр доройтсон ч бусдыг хардаггүй өөрийнхөө эр чадлаар хоолоо олж иддэг амьтан. Үнэхээр зоригтой, шийдэмгий. Ямар сайндаа л хавханд орсон хөлөө тас хазаад явчихсан байх билээ дээ.
Таны өрөөсөн чих…?
Үүнийг ярихад их урт түүх ярих байлгүй. Өвөө нь хоёр хөлийнхөө арван хурууг тайруулж, өрөөсөн чихээ чононд сэтлүүлсэн хүн. Дээхэн үед ангийн төлөвлөгөө гэж айхтар даалгавар өгдөг байлаа шүү дээ. Өвөө нь энэ төлөвлөгөөг биелүүлэх гэж яваад нэг чоно алаад ганзаглачихгүй юу. Тэгтэл нөгөө чоно чинь дутуу үхсэн байснаас болж гэнэт архиран надтай ноцолдоод, үүнээс болж морь булгиад би гэдэг амьтан саахалтын дайтай газар мориноосоо чирэгдсэн байсан. Нэг ухаан ороход өнөөх чоно хайччихсан юм бүү мэд, би л ганцаараа цустайгаа холилдоод хэвтэж байлаа. Хөдлөх гэсэн чинь бүхий л бие өвдөөд ер нь их бэртсэн бололтой. Ангийн болзол нь гэрийн эсгий туургаар шагнах байлаа. Гэвч эцэст нь би чононд хүүлүүлж тасарч унах шахсан чихтэй эмнэлэгт хүргэгдэж ирсэн. Хөлийн хуруунууд маань бүгд хөлдсөн байлаа Тэгээд л тайруулсан даа. Энэ улс гээч юм чинь эгэл хүнийг их хуурах юм даа. Надад нөгөө гэрийн эсгий туурга муургаа ч өгөөгүй. Нэг баярын бичгээр шагнасан болоод л өнгөрсөн.
Чононд хэрүүлэх юмуу, бүслэгдсэн үе бий юу?
-Гайгүй ээ, дээр үеийн чоно хүнээс айдаг байсан юм. Харин өнөө үеийн чоно бол хүний өөдөөс дайрдаг болчихоод байгаа юм. Хуй шиг хэнийг яах вэ гэдгээ чоно сүрхий мэддэг. Айгаад байвал айлгаад л байна. Чоно бол чоно шүү дээ.
Та ямар буу хэрэглэж байв?
-Би насаараа нэг цахиур буу барьсан. Миний удам харц гаралтай л даа. Тиймээс намайг 12 настай байхад аав маань цахиур буу авч өгсөнийг 1992 он хүртэл 70 гаруй жил барилаа.
Чоныг хэвтэр үүрнээс нь ямар аргаар холдуулж бэлтрэгийг нь сугладаг юм?
-Чоныг алахын тулд эхлээд сайн судлах хэрэгтэй. Ямар уулын ямар энгэрт хэвтдэгийг нь мэдээд ульж дуудна. Улихдаа нааш ир, цаашаа яв гэсэн хоёр хэллэг, дохио гаргадаг. Мөн хонь, ямаа шиг майлж, үнэг, тарвага шиг шогшрох гэх мэт олон хэлбэрээр өөртөө ойртуулдаг. Харин одоогийн ан сонирхдог залууст хандаж хэлэхэд гэнэн гоомой юм хийж хэрхэвч болохгүй. Ан хийж яваа хүнд өөрт байгаа зэвсэг, мэс хүртэл анхаарал муутай бол дайсан болно гэдгийг санаж явахад илүүдэхгүй.
Гадаадын хүнтэй, ер нь томчуултай авд мордож байсан л биз дээ?
-Гадаадынхан загаснаас өөр ан хийвэл ятуу, хойлог гэх мэт шувууд л эргүүлдэг болохоос монгол хүн шиг том ан хөөх нь ховор. Би гэртээ байхаасаа байхгүй нь их байсан болохоор манайд төрийн томчууд ирж намайг сураглаад явсан байдаг юм. Гэхдээ томчуултай авд мордолгүй яахав. Ялангуяа Түвдэндорж аварга, Циркийн Дамдин зэрэг бөхчүүдтэй хэд хэдэн удаа авд мордсон. Намайг “Улсын анчин” гэдэг алдар хүртсэнээс хойш манай гэр дэн буудал шиг л байдаг байсан. Ихэнх анчинд ирж уулзана, ярина хөөрнө.
Б.Ойдов

Уран гоо бүсгүйчүүд
Уужуу сайхан ташаа тавьж
Учиг шингээж урласан
Уурга барьсан адуучин
Урам хайрлаж эдэлдэг
Уламжлалт соёлоороо гайхуулдаг
Утга төгөлдөр Монгол дээл
Дэвсээд хэвтэхэд гудас
Дэрлээд унтахад жинтүү
Өрөөлдөөд нөмрөхөд хөнжил
Өөдөсхөн үрсэд өлгий нь болсон
Өнө эртний домог түүхтэй
Өнөө цагийн гоёл Монгол дээл

Бурхны шашинд амиа тавь
Лам хүний эд малд бүү хүргэх мэт.
“Оюунтүлхүүр” -ээс
Хаан хүн хамаг эрхийг төгсгөвч
Хайрлах сэтгэл үгүй болбоос
Хамагт аргагүй хөнгөн болмой.
Айл муут болбоос
Харин төрхөмдөө буцаж буг болмуй.
Түшмэл хүн есөн эрдмийг төгсгөвч
Түвшин сайн энэрэлгүй болбоос
Хорт чоно мэт жигшигдэхүйн тул
Төв сэтгэлийг ихэд хичээ
Арслан мэт ноёныг барс мэт түшмэл дагах
Барс мэт ноёныг ирвэс мэт түшмэл дагах
Ирвэс мэт ноёныг чоно мэт түшмэл дагах
Чоно мэт ноёныг үнэг мэт түшмэл дагах тул
Хамаг дор зовлон болмуй.
Ер хүний ахуйн үйл яршигтай, амьтаны сэтгэлийг мэдэшгүй
Зальхай хуурмаг аргатан олон тул тиймийг яахин баримталмуй.
Тустай сайн санаагнасад хичээ, тустай сайн хүн ус мэт эелдэг
Тун муу хүн мод мэд хөшүүн
Ер хоёр хүн эвтэй болбоос төмөр хүрээ мэт
Хорин хүн эвгүй болбоос эвдэрхий хүрээ мэт хэврэг
Өнөр хүн эвгүй болбоос өнчин хүний элэг болох
Олон хүн эвгүй болбоосоор цог хүний идэш болох
Цувж явсан бараас цуглаж суусан шaаазгай дээр тул эв эеэнэн бэхлэгтүн
2012-01-09 11:31:41
Мэдээ оруулсан: Л. Номинчулуу

МЭӨ 400-гаад оны үеийн Хятадын байлдаант долоон улсын Цинь улс, Жао улс, Янь улс гурав нь Монгол лугаа зах нийлэн суужээ. Цинь улс Ицюйг дуусгаж одоогийн Ганьсу,Шэнси мужийн хойгуур орд хот цогцлоож Монголыг хаав. Жао улс Ордос хавийг эзлэн сууж, Янь улс Дунху-г дарж мянганы газар хөөн монголыг халхалжээ. Ицюй гэж эртний монгол аймгийн нэр, Дун ху гэж зүүн монгол мөн.
Цинь Шихуан нь бусад зургаан улсаа мөхөөн их Цинь улс \МЭӨ403-221он\байгуулан Цинь төрийг хүннү нар мөхөөнө гэсэн зөнчийн үгэнд итгэн жанжин Мэн Тяньд гучин түмэн цэрэг өгч Хүннүг алс умар зүг хөөн урд байгуулсан урт цагаан хэрмийг засч баруун Линьтао газраас зүүн Ляодун хүртэл түм илүү газар цогцлоов. Линьтао гэдэг нанхиадаар Ордос нутгийг хэлдэг.
Нанхиад улсын умард хязгаар дагуу маш олон өөр нэртэй улс аймаг ээлжлэн халалцсаар ирсэн нь үнэн боловч эдгээр нь чухамдаа монгол, түрэг, зүрчид гурван үндэстэн болох ба аль нэг нь удирдан дагуулж нөгөө хоёр нь түүн дотроо багталцан явж нанхиадтай байлдан дийлж дийлэгдэн явжээ. Нанхиадууд монголыг тэднээс ялган эрт үеэс Ху хэмээн нэрлэж байж. Дунху буюу зүүн Монгол, Линь ху буюу баруун монгол хэмээн хэдэн мянган жилийн өмнөөс Дорнод Азийн судар, түүхэнд тэмдэглэгдсээр иржээ.
Монгол үндэстэн эрхбиш баруун зүгээс ирсэн байж болзошгүй бөгөөд төвд энэтхэгүүд монголчуудыг Хор буюу Согбу хэмээн нэрийднэ. Тэрхүү Хор хэмээх үндэстэн нь Энэтхэгийн баруун хойно бүхий Моугал хэмээх нэгэн аймгаас тасарч зүүн зүгт очиж суусан хэмээдэг.
Чингисийн өмнөх 1367-1136 оны Хань улсын 14-р Мин Ди хааны үеийн эрдэмтэн Фа Сяны Энэтхэгт очсон тэмдэглэл, түүнээс 300 жилийн дараа Тан улсын эрдэмтэн лам Тансаны мөн энэтхэг явсан замын бичигт Монголын их Ху ханыд очив гэдэг.
Бас Төвдүүд монголыг эрт цагаас дээд, дунд, доод Монгол гэж гурав хуваадаг бөгөөд дээд Монголыг Ил Тарвагатай хавиас эхлэн Төвдийн араар Энэтхэгийн хойд зах шахам хүртэл боддог.
Монгол хэмээх нэр нилээд эрт цагт байсан бололтой. Тан улс Монголыг Мэнгу хэмээн нэрлэж байсан ба МЭ 25 оны үед Мэнгу нэртэй аймаг байж хэмээн сударт тэмдэглэжээ. Энэтхэг орны Моугал хэмээх үндэс нь Монголын овог мөн байж болзошгүй, судлууштай.
Мөн монголын эрт язгуур цагаас нааших түүх сударт байдаг Шарай голын гурван хааны Цагаан гэрт хаан монгол үндэстэн мөн байсан ба түүний хотын туурь нь Төвдийн Ханба хэмээх газрын Буруцу хэмээх гол буй. Тэдний үлдэгдэл цагаан Монголчууд одоо ч тэнд сууж буй.
Ер нь монгол үндэстний зарим хэсэг маш эрт баруун зүгээс тасран гарч Хянганы нуруу хүртэл хэсэг хэсгээр цацран тархаж суусан мэт бөгөөд язгуурын газар үлдэгсэд зам зуур хоцрогсод уван цуван нийлсэн.
Монгол хэлний аялгуу нь энэтхэгтэй их ойр гэдэг ба монгол хэлэнд энэтхэг, согд, уйгар үгс маш олон байдаг. Монголын үсэг бичиг, соёл боловсрол, шашин шүтлэг анх цагт Нанхиад ба Төвдөөс уламжилсан бус энэтхэг, согд , уйгар нараас уламжилсан байна.
Манай монголын ерөнхий сайд асан түүхч Анандын Амарын “Монголын товч түүх” номноос .

МАХН-ын Төв Хороо, “Монголын урчуудын эвлэлийн хорооны ажлын тухай” /1969/ тогтоол гаргаж, “… сүүлийн 2-3 жилд манай зарим зураач үзэл сурталгүй бүтээл гаргах, хөрөнгөтний урлагийн хэлбэрдэх арга барилыг дуурайсан хийсвэр зураг зурсан нь уран бүтээлийн зарим ажилтан харш үзэл суртлын нөлөөнд ямар нэг хэмжээгээр автагдсаныг гэрчлэх баримт мөн”1 гэж тэмдэглээд, зураач О.Цэвэгжав, П.Балдандорж, Г.Дунбүрээ, Г.Соосой нарыг буруушааж арга хэмжээ авсан байна. Үнэн хэрэгтээ тэд уран бүтээлдээ шинийг эрэлхийлж, модернист чиглэлийг туршин үзэж байсан юм.
1970 онд МАХН-ын Төв Хороо акадаемич Ц.Дамдинсүрэнгийн “Орос-Монгол толийн хавсралтын тухай” хэлэлцэж, “Мянган жилийн харьцуулсан хуанли”-д В.И.Ленин, VIII Богд Жибзундамба нарын төрснийг нэг зиндаанд дараалуулан бичих зэргээр ангич байр суурь, улс төрийн сонор сэрэмж алдсан, шашны болон үндсэрхэх үзэл бүхий зарим баримт сэлт оруулсан гэх мэтээр зэмлэн буруушааж, худалдагдсан цөөн тооны толийг хураан авч, номын худалдаанд байгаа толийн хавсралтыг салган авч устгасан байна. Гэтэл толийн эл хавсралт нь сахь эрдэмтний нөр их хөдөлмөрийн үр дүн, ард олонд түүхийн боловсрол, мэдлэг олгож, үндэсний ухамсрыг төлөвшүүлэхэд чухал ач холбогдолтой туурвил байсан бөлгөө.
1976 онд Намын Төв Хороо “Залуучуудын үнэн”, “Улаанбаатарын мэдээ” сонинд нийтэлсэн, радиогоор нэвтрүүлсэн “харш үзэл бүхий найруулал”-ын тухай хэлэлцэж, Г.Жамъян, Г.Дугар, Ж.Дашдондог, Ц.Шийрэв, Ө.Цэдэндорж, Ж.Барамсай зэрэг 20-иод сэтгүүлчийг зөвлөлтийн эсрэг үзэлтэн болгон арга хэмжээ авсан байна.
Интернационализмын далбаан дор үндэстэн ястны хэв заншил, өвөрмөц онцлогийг ч үгүйсгэж байв. Намын Төв Хороо “Интернационалч хүмүүжлийн ажлыг хүчтэй болгох тухай” /1978/ тогтоолдоо: “Баян-Өлгий аймагт зарим хүн, түүний дотор удирдах зарим ажилтан ч орон нутгийн явцуу, отог омгийн үзэлд автах, түүний илрэлтэй тэмцэхийн оронд эвлэрэнгүй хандах, интернационалч хүмүүжлийн ач холбогдлыг дутуу үнэлэх ноцтой дутагдал гаргаж” байгааг тэмдэглээд, хүмүүсийн ахуй, ухамсарт үлдэж хоцорсон хуучин нийгмийн явцуу отог омгийн үзэл нь МАХН-ын марксист-ленинист улс төрийн бодлого, интернационалч хүмүүжилд харш бөгөөд үндсэрхэх үзэлд хүргэх аюултайг анхаарч, түүний аливаа илрэл, хоцрогдол зан заншилтай шийдвэртэй тэмцэл явуулахыг заажээ.
1980 онд МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн товчоо “БНМАУ-ын түүхийн дээж бичиг”, “БНМАУ-ын түүхийн сурах бичиг”-ийг зохиосон эрдэмтэн Г.Сүхбаатар, Л.Жамсран нарыг Монголын түүхийн дээж бичиг бэлтгэхдээ “марксизм-ленинизмийн эх зохиолоос оруулалгүй”, хятад эх сурвалжийг голчилж, ангич, намч байр суурь, улс төрийн сонор сэрэмж алдсан хэмээн буруутган арга хэмжээ авч, судалгааны ажлаас нь хөндийрүүлж, алба амьдралаар нь хохироож байв.

Монголын Чингис хаан албат Ойрад буриадын гарвалтай Асуйхан удган Байгаль далайн эргээр явж байтал далайн эрэгт хөх бух цахран байхыг удган үзээд хүнтэй учрах жигт ийм юм байх ёсгүй бүлгээ. Бурхан тэнгэрийн дохио надад хувьт магад хэмээж удган эргүй агснаас бух лугаа тачаангуй үүсгэх гэж сэтгээд тэнд тачаангуй үүсгэв. Удалгүй удган жирэмсэн болж хоёр хөвгүүн төрсний их нь Буриадай, бага нь Хоридой хэмээх болсон ажээ.

Буриадай анд явж байтал уулын оройн жодоо модонд нэгэн охин явсаныг олж, гэргийгээ болгов. Түүнээс хоёр хөвгүүнтэй болсныг ахыг нь Эхирид, дүү нь Булгад гэж нэрийджээ.

Эхирид найман хөвгүүнтэй болж. Түүнээс дэлгэрсэн үндсэн олон ястан овогтой болж, байгаль далайн тэр бие Эрхүү мужид Бирхалинс, Балканск, Иди олон тасаг буриад, Байгаль нуурын орчимд олон овог ястан болсон байна.

Хоридайн үр сад нь сүүлд Монголоос дүрвэж ирсэн олон ястан овогтонтой холилдсон аж.

Эхиридийн найман хүүхэд, Булгадын зургаан хүүхдүүд одоо хүртэл “Бух ноён аав, Будан хатан эжий” хэмээн сүүгээр цацал өргөн тахиж мөргөдөг ёс үүссэн байна.