Author: admin_shaman

Малчин ахуй амьдралаас сэдэвлэсэн ээдрээ тайлах олон тоглоом бий. Үүнд сур, дээс, утас, шидмэс, шөрмөс зэргээр гогцоо, уяа зангидаж, түүнийг тайлуулахад хүүхдээ багаас нь сургадаг байв. Тийм ээдрээтэй , гогцоотой уламжлалт тоглоомууд гэвэл: Хонин холбоо, Богцны уяа, Хос дөрөө холбох/ салгах, Аргамжаанаас биеэ салгах, Тэмээн тушаа, Есөн нүх, Бөгж нийлүүлэх гэхчлэн дөчөөд төрлийн ээдрээт тоглоом, наадам байсны ихэнх нь ахуйн өөрчлөлтөөр орхигдож мартагджээ.1
Монголчууд эртнээс бэр болох хүнийхээ гадаад үзэмж, биеэ авч явах байдал, ажилсаг чанараас гадна оюун ухааныг нь харгалзан “Бөгж нийлүүлэх” тоглоомоор шинждэг байв. Бог малын ( хонь ямаа ) чөмөгний ясны хоёр талын гогцоонд тус тусдаа буй шагайг нэг утсанд оруулж чадвал уран ухаантай бүсгүй байна гэж дүгнэдэг байжээ. Энэхүү наадгай нь юмыг гярхай ажиглах чадвар, олон талаас эргэцүүлэн бодох, ой тогтоолт, уйгагүй оролдлогыг сайжруулдаг бөгөөд бүх насны хүмүүс тоглоход тохиромжтой юм.
Мөн түүнчлэн Монголчууд хүргэн болох хүнийхэ

1362 оноос Юань гүрний ордны дотор зөрчил тэмцэл туйлдаа хүрч хоорондоо талцан байлдав. Ийм нөхцөлд гүрний өмнө хэсэгт бэхжиж байсан босогчдын эсрэг тэмцэх ямарч бололцоо байсангүй. Тогоонтөмөр хааны цэргийн ангиуд дотроос Хөхтөмөр жанжны удирдсан монгол цэргийн анги хамгийн хүчтэй, сургуультай, дэг журамтай нь байжээ. Энэ үед Тогоонтөмөр хаан Хехтөмөр жанжныг цэргийн хамт хятадын өмнөд нутагт илгээж, Чжу Юанчжанаар толгойлуулсан босогчдьш хүчийг бут ниргэхээс гадна, өмнө зүгийн монголчуудыг буцаан татахад замын хаалт саадыг сэтлэх үүргийг өгсөн байна. Хөхтөмөр жанжин цэргээ аван хөдлөх тэр мөчид Сослон түшмэл, хаан хөвүүн, Бортөмөр жанжин нар хуйвалдаан байгуулж, Тогоонтөмөр хааны амийг хөнөөх гэжээ. Иймээс эзэн хаан Хөхтөмөрийг хятадын өмнөд нутагг явахыг түр зогсоож, хаан төрөө хамгаалж, хуйвалдааныг илрүүлэн дарахыг даалгасан байна.

Хөхтөмөр жанжин Сослоныг барьж, Бортөмөрийн цэргийг бутцохив. Тэр цагаас Хөхтөмөрийг хаант төрийн бүх цэргийг ерөнхийлөн захирах жанжнаар тохоон томилж, монгол цэрэг, тамачи цэрэг, уйгур цэргийн бүх хүчийг нэгтгэн, түүний мэдэлд өгчээ. Ингээд хоёрдахь удаагаа хятадын өмнөд нутагт очиж бослогыг дарахаар явах гэтэл хэргийн байдал ондоогоор эргэсэн болох нь мэдэгдэв. Хятад газрын эздийн цэргийн гол хүчийг захирсан Ли Сыцзи урван тэрсэлж, Хөхтөмөрийн эсрэг довтлохоор бэлтгэжээ. Мөн бослогын удирдагч Чжу Юанчжан өөрийнхөө цэргийн хүчийг хэд хувааж, Хөхтөмөрийн цэргийн өмнөөс тосон хэдэн талаас нь бүслэн байлдахаар төлөвлөжээ. Хаан эцгээсээ төрийн эрх булаах гэсэн хаан хөвгүүн Хөхтөмөрт ялагдсандаа өс өвөрлөж, Бортөмөрийн үлдэгдэл цэргийг цуглуулан, Хөхтөмөрийг араас нь хөөн цохих ажлыг бас хийжээ. Тийм нөхцөлд Хөхтөмөр жанжин хятадын өмнөд нутагт гүн нэвтрэн орж, байлдах ямар ч нөхцөлгүй олсон бөгөөд уул хэргийн үнэн байдлыг эзэн хаандаа учирлан хэлж, цэргээ умардад ухрааж, хамгаалалтын байдалд оруулжээ.
Хөхтөмөр жанжин умард хятадын нутагт босогчдын хүчтэй хэд хэдэн удаа сүрхий тулалдсаны дараа дан монгол цэргийн хүчийг цуглуулан, монгол нутагтаа ухран хамгаалалтын байдалд оржээ. Тэрбээр энэ үед Мин улсын хааны цэргийн ерөнхийлөн захирагч Сюй Датай хэзээ нэгэн цагт эр охиноо үзсэн тулалдаан хийнэ хэмээн тангараглалцсан гэдэг. Энэ үед Мин улсын цэрэгт түрэгдэн, цагаан хэрмийн ард гарсан монголын эрх баригчид хүчээ гурван чиглэлээр бөөгнүүлэн, тэмцэж эхэлжээ. Чуулалт хаалга, Гу бэй коугийн ард байсан монгол цэргийн гол хүчийг Инчан хотод нийсэллэх болсон Тогоонтөмөр хаан захирч байв. Баруун хэсэг нь Хөхтөмөр жанжны удирдлага доор Ганьсу зэрэг баруун мужуудыг алдахгүйг хичээхийн хамт, байлдааны ажиллагаагаа гол хүчтэйгээ уялдуулан зохицуулахыг хичээж байсан бол, зүүн хэсэг нь Нагачу жанжны удирдлаганд Бээжингээс зүүн тийш Ляохэ голын хөвөөн дээрх Зиньшан ууланд байрлаж байв.

Эдгээр хүчнээс Хөхтөмөр жанжин л хятад цэрэгтэй шургуу байлдаж, үе үе сүрхий цохилт өгчээ. Харамсалтай нь, нөгөө хоёр жигүүрийн цэрэг түүнд олигтой дэмжлэг үзүүлэхгүй байлаа. Иймээс төвийн болон зүүн жигүүрийн цэрэг цохигдон ухрахад, Хөхтөмөр жанжин цэргийнхээ эмх цэгцийг алдалгүй алгуурхан ухарч, гандаардан түгжигдэх аюулаас сэргийлэхээс аргагүй болжээ. Ийнхүү хаант төрийн дотоодын бослого хямралын эрхэнд Юань улс мөхөж, монголын хаад эргээд хуучин уугуул монгол нутагтаа ирж, Хархорумд нийсэллэн суух болов. Аюушидар хааны үед монгол улсаа бөөгнүүлэн төвхнүүлэхийн тулд Хархорумд цэргийн гол хүч байх ёстой гэж үзээд, Ганьсуд их цэргийн хамт байрлаж байсан Хөхтөмөр жанжинг дуудан ирүүлж, монгол цэргийн ерөнхийлөн удирдах захирагчаар тохоон томилжээ. Юань гүрний үед Хөхтөмөрийн удирлаган доор байсан цэргийн эрхтнүүд цэргийнхээ хамт Монголд хүрэлцэн ирснээр маш их хүч бүрдээд байв.

Энэ үед шинэ тулгар хүчээ авч буй Мин улсын цэрэг довтлон ирнэ гэдгийг урьдчилан мэдэж, Хархорумын цэлгэр хөндийгөөр цэргээ сургуулилж, агт морио амрааж нилээд сайн бэлтгэжээ. Хөхтөмөр бол хятад газар олон удаа байлдаан хийж, ялалт байгуулж явснаас гадна хятад цэрэгтэй байлдах аргыг их сайн мэддэг байжээ. Хятад цэргийн хоол хүнсийг таслан эзлэх, гэнэт дайрч сандралд оруулах, түр ухарч зугтаад эргэж цохих зэрэг аргыг тэр хэрэглэж байжээ. Үүнээс хойш удсангүй Мин улсын 2 жанжнаар удирдуулсан хятадын 15 түмэн цэрэг гурван замаар түрэмгийлэн орж ирээд, Хангайн уулын ард их сүржнээр хороолон буудаллажээ. Тэд монголчуудыг цохин эрхэндээ оруулан, Хархорум хотыг эвдэн сүйтгэх зорилготой иржээ. Мин улсын ерөнхийлөн удирдах жанжин Сюй Да удирдсан төв замын цэрэг хамгийн аюултай байсан учир Хөхтөмөрийг түүний эсрэг байлдуулахаар томилсон байна. Тэрбээр хятадын цэргийн хүчийг өдөөн, түүнийг нутгийн гүн рүү оруулж байгаад бүслэн, цохих байлдааны арга мэхийг амжилттай хэрэглэсэн байна. Сюй Да жанжин үлдсэн цөөн цэргийн хамт хамгаалалтанд орж, сүүлдээ ухран зугтахад хүрчээ. Ийнхүү Хөхтөмөр жанжин тангараг тавьсан амандаа хүрч, Мин улсын нэрт жанжныг сүйртэл цохисон нь түүнийг ихэд алдаршуулсан байна. Энэ үед хятадын бусад замын цэргүүд нь мөн л бут цохигдон, ухарч гарахаас өөр аргагүй болжээ.

Ийнхүү Мин улс байгуулагдсанаас хойш хятадын цэрэг анх удаа хамгийн том ялагдал хүлээжээ. Мин улсын хаан Хөхтөмөр жанжны удирдсан монголын цэргийн хүчин чадал их, монголыг хүчээр дайлж болохгүй гэдгийг арга буюу хүлээн зөвшөөрөв. Энэ үеэс эхлэн нэг хэсэгтээ Мин улсын цэрэг монгол газар довтлохыг зүрхэлсэнгүй. Энэ үед Монголын хаан хятадыг эргүүлэн авах санаархлаасаа няцаагүй байсан бөгөөд дараа жилээс монголчууд хятадын нутаг руу Шаньси, Хучжоу, Ляонин, Хэбэйн ойролцоох газраар довтолсноор, Мин улс стратегийн ач холбогдолтой нутгуудаа монголчуудад эргүүлэн алджээ. Тэдгээр нь Синхэ, Хэбэй, муж дахь Фунин тойрог, Ляонин муж дахь Суйжин газар байв. Дээрх нутгийг алдсанаар хятадын нийслэлд баруун хойд зүүн өмнөд талаас аюул учирч, Ляодуны хойг таслагдахад хүрчээ. Мөн тэр үед Аюушидар хаан Гаоли улсын ванд хандан захиа хүргүүлж: “Их самуун дэгдэж хойд зүг рүү саланги нэгээрээ шилжин суухад хүрэв. Өнөө Хөхөмөрийн хамтаар харилцан зүтгэсээр, сэргэн мандах цаг ойртоод байна. Ван та бидний нэгэн адил эзэн Чингисийн удмын хүн бөлгөө. Учир иймд тэнгэрийн доор шудрага журам тоггооход хүчин зүтгэж, хүч хавсрах”-ыг сануулсан байна.

Гэвч Хөхтөмөр жанжин Мин улсын үлдэгдэл цэргийг нэхэн хөөж, бут цохисоор Алтайн уул хүрч, Хар нохойн зоо гэдэг газар 1373 онд нас баржээ. Мөн тухайн үед Гаоли улсын ван хятадаас эмээж, түггэлзсэн байр суурь баримталсан нь монголын хааны санаархлыг талаар болгосон байна. Хэдийгээр хятадад тогтсон Монголын Юань гүрэн мөхөж, монголчууд агуу их эзэнт гүрний эзэд байхаа больсон ч энэхүү хүнд хэцүү үед Монголын их хаандаа хэлбэршгүй зүтгэж, монгол эх орноо хятадын хар цэргээс сэргийлэн хамгаалж, их төрөө сэргээхэд жанжны бүх авьяас билгээ зориулсан сод жанжин бол Хөхтөмөр байжээ.

МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо “Манай намын бодлогод харш үзэл санаа, үг, өгүүлэл гарч байгаа тухай” тогтоолыг 1956 оны 12 сард гаргасан юм. Энэ тогтоолд зарим сэхээтэн жижиг хөрөнгөтний үзэл санаанд автагдан, үзэл суртлын талаар төөрөлдөж, намын бодлогод харш үг яриа гаргасан гэж тэмдэглээд, үүний шалтгааныг тэдний улс төр, онолын мэдлэг нимгэн, амьдрал практикаас тасархай, үзэл суртлын хатуужил суугаагүйгээс болсон гэж үзсэн байна. Тухайлбал, Дорнод аймгийн намын хорооны нарийн бичгийн дарга байсан З.Содномцэрэн Зөвлөлт, Монголын найрамдалд үл итгэх байдал гаргах, Намын түүхийн институтийн эрдэм шинжилгээний ажилтан байсан зарим хүмүүс /Ж.Төмөрбаатар, С.Авирмэд, Ш.Бат-Очир/ Монголын ажилчин ангийн ролийг бууруулах, нэгдэлжих хөдөлгөөний ач холбогдолд эргэлзэх, Төв Хороо, худалдааны зарим удирдах ажилтан /Н.Дангаасүрэн, Ө.Дорж/ ЗХУ, социалист орнуудтай эдийн засаг, худалдааны харилцааг өргөжүүлэх талаар санаа тавихын оронд капиталист орнуудтай худалдааны харилцааг хөгжүүлэх цаг болсон мэтээр эрүүл бус яриа гаргасан хэмээн буруутгажээ. Тогтоолд сэхээтний шүүмжлэлт уур амьсгалыг бүхэлд нь “Сэхээтний төөрөгдөл” хэмээн томъёолсон байна.
Улмаар 1956 оны 12 сарын дунд үеэс 1957 оны 2 сарын эхэн хүртэлх хугацаанд уг тогтоолыг намын бүх шатны байгууллагын хаалттай хурлаар хэлэлцүүлжээ. Мөн үүний хамт Дорнод аймгийн намын хорооны нарийн бичгийн дарга байсан З.Содномцэрэнд үндсэрхэх үзэлтэн, харш үзэлтэн гэсэн хилс зэмлэл тулган хүлээлгэж, ажлаас нь халсан тогтоолыг уншин сонсгосон ажээ.
1958 оны 6 сард “Түмний газарг” баримтат киноны тухай авч хэлэлцэн, уг кино нь социалист системийн орон-Вьетнамыг хөгжлийн талаар дорой байдлаар үзүүлж, хөрөнгөтөн орон-Энэтхэгийг энх тайвны түшиг тулгуур, эртний соёлт орон гэж хэтэртэл магтсан хэмээн буруушаажээ. 1959 оны 7 сард МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчоо “Доктор Б.Ринчингийн сүүлийн үеийн зохиолууд дахь зарим харш үзэл санааны тухай” тогтоол гаргаж, “Ринчин … хуучныг магтаж, шинийг үгүйсгэхийн хамт, интернационализмын эсрэг өөрийн үндэсний үзлээ сүүлийн үед улам хүчтэй нэвтрүүлэхийг оролдох болжээ” гэж тэмдэглэжээ.
1958 оны 11 сард Намын Төв Хорооны II бүгд хурал хуралдаж, “Улс ба хоршооллын худалдааны ажлын одоогийн байдал, цаашид сайжруулах арга хэмжэний тухай” Д.Дамбын илтгэлийг хэлэлцэх явцад зохион байгуулалтын асуудлыг гэнэт гарган тавьсан байна.
Намын Төв Хорооны I нарийн бичгийн дарга, Сайд нарын Зөвлөлийн дарга хоёрыг нэг хүн хавсран гүйцэтгэх нь удирдлагын хувьд оновчтой гэсэн үндэслэл дэвшүүлж, нэлээд маргалдсаны эцэст Ю.Цэдэнбалыг Намын Төв Хорооны I нарийн бичгийн даргаар, Д.Дамбыг II нарийн бичгийн даргаар тус тус сонгосон байна.
Дөрөвхөн сарын дараа Намын Төв Хорооны III бүгд хурал /1959/ болж, 3 сарын 27, 28, 29-ний хуралдаан дээр Д.Дамбын талаар Д.Төмөр-Очирын шүүмжлэлийг эс тооцвол тийм ч ноцтой шүүмжлэл гарсангүй.
Д.Дамбын эсрэг хандахгүй болохоор 30-ны өдрийн хуралдааныг хойшлуулж, юуны өмнө Д.Дамбад хариу шүүмжлэгдсэн Д.Төмжөр-Очир, Л.Цэнд, Д.Майдар нарыг талдаа татан, өөрийн багийн Ж.Самбуу, Ц.Дүгэрсүрэн нарын дэмжлэгтэйгээр Д.Дамбад тулгалт, сүрдүүлэг хийж байж, түүнийг буулган авснаар түүнийг Намын Төв Хорооны II нарийн бичгийн даргаас халжээ.
Д.Дамбын “хань хамсаатан” гэж үзэж, Б.Дамдин, Д.Ламчин, Ч.Сүрэнжав, С.Балган, Д.Самдан нарыг намын удирдлагаас гаргажээ.

2014 оны 8 дугаар сарын 9-нд Удган Л.Баярлах нь өөрийнхөө амьдардаг хашаандаа дуудаж хуяг, дуулгыг өмсгөж хоёр өдөр дараалан хэнгэрэг нүдэж бөөгийн сахиус бариулах зан үйл хийлгэсэн. Тэгээд сахиус орсон гэжнададхэлсэн. Миний хувьд бол надад ямар ч өөрчлөлтгүй ороогүй. Сахиус ороогүй гэдгийг хэлсэн. Хэнгэрэг нүдээд, янз бүрийн зүйл яриад бай гэдэг тэгэхлээр аяндаа сахиус орно гэдэг. Орохгүй байна гэжхэлэхэд хүлээж авдаггүй ээ.
Намайг сахиус авахуулсан гэж 200,0мянган авсан. Мөн зээлж таван зуун мянган төгрөг авсан. Одоо би зээлсэн мөнгөө авах гээд ороход гэрээсээ нохой шиг хөөж чирч гаргадаг.
Бусдад сургамж болгох зорилгоор, баснад шиг хүмүүсийг дахин бусдад залилуулах боломж олгохгүйн үүднээс МБНЭ-д энэ тухай гомдол гаргаж байна.
Би болсон үйл явдлын талаар ТҮ-8 телевизэд хандаж шууд нэвтрүүлгээр ярьсан. Одоо цагдаагийн байгууллагад хандана.

Бадарчийн Буянхишиг
Сонгинохайрхан дүүргийн 2 дугаар хороо
29-ийн 486-ийн Г тоотод оршин суугч
Утас: 88959214
2014 оны 10 дугаар сарын 17-ны өдөр

Авгалдайн хэлдэг үгнээ нэгэн хэсэг
Зээргэлдэхэн, ерөн есөн
Хүй сүрлэг
Их дааганхан угууд наанагтуй
Арван таван эшигэтэ
Азаагийн гүүлхэн
Албн адайн орондоо тулмаашин
Шихэдэм шивнэтүй
Нанаандам хавинагтун
Хэрэеим хэлсэгтүй
Зориёим зохиогртүй гэж байдаг.
Авгалдайг дуудан бөөлөх-Хөө хар нүүртэй, хүйсэндээ хүрэм сахалтай, умдагтаа хүрэм сүүрилтэй, хар лүнтэн модыг хөрөглөсөн хар улсын хааны гарвал барьсан. Харинхууд тэнгэр шижимтэй, хөх лүнтэн модон хөрөгтэй, хөх лусан хан гарвалтай хүйсэрлиг тэнгэр шижимтэй, хорь арван нэгэн эцгийн сахиус шүтээн болсон ел хар Ергилдэй енгүү хяр Авгалдай.
Хорь Агын буриадын бөө удган нар Авгалдайн онгоныг оруулж, хэрэг зоригоо бүтээдэг. Хэрэг зориг нь хар хэрэг хэмээн нэрлэдэг харын тэнгэр сахиусанд өргөх хүндлэл хийгээд амь насны тулд золио болгон зориулсан ямааны сүнсийг дэгдээж, үхээрийн хааны үүдэнд хүргэж өгөх үйлийг бүтээлгэдэг байна.
Үхлүүт өвчтэй хүнтэй айл бөө, удганыг залж амь насны андалдаан хэмээх хар хэрэг хийлгэх хэрэгтэй байсан бол, өл хөх ямааныхаа дөрвөн туурайд шарх тос түрхэн тахалж, дух магнайг нь мялааж төөрөг сүү амсуулан дусааж, дагтайгаар дагтайлж, биеийн төлөө бэлэг, амь насны тулд андалдаан болгож, мөргөл гуйлгын эзэн тийм яс, овогтой, тийм ураатай, тэрний тэр мөргөн залбирч байна гэж айлтгадаг. Бөө, авгалдайн багаа өмсөж, амьтайгаа асаан, онгод сахиусаа урин, Авгалдайн онгоны дуудлагыг утгалан байж үглэн, түрлэг түрхрүүлэн дуудаж гүйцтэл.
Авгалдайн онгон орж-Гүүр тавьсан гөлмийн эзэд хойт үеийн хонгор их сайдууд Мэнд амар! Гэсээр орж ирнэ. Хүмүүс Мэнд ээ! Өлгөндөө бид мэнд байна аа. Өндөртөө та бүхэнд мэнд үү? Гэж Авгалдайн онгодтой мэндэлдэг. Хэний хэрэг зориг, юуны тулд яах гэж намайг дуудав та нар гэж асуудаг. Тэгвэл онгоны хэлмэрч нар хэрэг зоригоо айлтган мэдүүлнэ. Тийм тийм хүн тэгээд өл хөх ухна үхлийн эзний үүдэнд тавьж байна. Амь насыг нь зольж, аварч хайрлагтун, аваачиж хүргэж өгөгтүн гэж таныг хэмээн залбирч мөргөж байна гэхэд Авгалдайн онгон зөвшөөрч Улаан тамхи унд минь, хавуучи тамхи хав минь гэж тамхи нэхмэгц гаансанд нэрж өгнө. Архи сархад аялгалж өгнө.
Онгон сэтгэл ханамжтайяа хүртэх бөгөөд харин хэцээрээ нүүрээ халхлан байж, ямар нэгэн юмнаас айж гэлмэсэн байдалтайгаар тамхи нэрж, ийш тийш хулмалзан балгаад тагштай архи гуд гуд залгилан хэтэрхээн харагдана уу? гэж асууна.
Хүмүүс үгүй ээ. Үгүй. Үзэгдэхгүй байна гэвэл дотор нь жаал уужирч байгаа бололтой тамхиа сайтар нэрж сууна. Тэгснээ дахин хэтэрхээн ирж байна уу? гэж асууваас ирж байна гэж хүмүүсийн хэлэхэд огло харайн босож: Архи ууж, тамхи татаагүй. Үхээрийн хааны үүдэнд өл хөх ухныг тань хүргэж, үхлийн эзний гараас мулталж өгье. Үхрийн чинээ чулууг үйртэл бутартал үхэл бүү үзэгтүн. Өвчин тань үгүйрэг, тахал тань тараг. Хадан гэртээ харилаа, огторгуйдаа дэгдлээ, орон нутагтаа буцлаа хэмээн хэлж Авгалдайн онгод дэгдэж гарна.
Авгалдайн дуудлага-нь хонины уураг сүүл үнхүүлж хэц зэлнээс татаж айлын хойморт байрлуулсан бөө удган нарын сахиус барьсан онгод шүтээн. Хорь Агын буриадын бөө удгад авгалдай байдаг. Бөөгийн хэрэг хийж гүйцэтгэхдээ адаг сүүлд нь Авгалдайн онгод оруулж төгсгөдөг байна. Авгалдайн онгодоо хэц зэлнээс ерийн цагт цахлаж, цайн дээж өргөж залбирч байдаг. Авгалдайн онгодыг дуудахдаа онгод хэмээх энэ багийг нүүрэндээ өмсөж, Авгалдайн онго дуудлага дуудан Авгалдайн онгодыг бөө биедээ оруулдаг юм.

Судлаачид энэ тал дээр өөр байр суурьтай боловч ерөнхийдөө анхны хүй нэгдлийн үеэс эхлэлтэй гэдэг дээр санал зөрдэггүй.Гэхдээ зарим нь хүй нэгдлийн үеийн эцэгийн эрхт үеэс нөгөө хэсэг нь эхийн эрхт ёсны үеэс гэж үздэг.Гэвч ихэнх судлаачид/Б.Ренчин,С.Бадамхатан,Х.Буянбат,Сүрбадрах,Ёнсог / нарын үзэж буйгаар эхийн эрхт ёсны үед хуучин чулуун зэвсгийн дунд үед /7000-5000 жил/ өмнө үүссэн гэж үздэг. Энэ нь домогт өгүүлснээр анхны бөө нь Мангар хатан өхий буурал ижий,зарим домогт Ойрад-Буриад гаралтай Асуйхан удган болон эхийн эрхт ёсны үеийн бишрэлийн уламжлал болох Агуйн цагаан ээж, Соёд ээж, Билгээ удган/Хярын их юм/ Баглаан удган/Агарын хайрхан/ зэрэг хүмүүсийн түүх байна.
Монголын бөөгийн шашны түүхийг:
1.Эхийн эрхт байгууллагын үе буюу 5000-7000 жилээс МЭӨ III зууны үе хүртэл* БӨӨГИЙН ШАШНЫ ҮҮСЭЛ ХӨГЖЛИН ҮЕ
2.МЭ III –МЭ II зуун буюу ХҮННҮ БӨӨГИЙН ШАШНЫ ҮЕ/хөгжлийн оргил үе/
3. МЭ II-XIII зуун буюу ОЛОН ШАШНЫ УРСГАЛ НӨЛӨӨ ЗЭРЭГЦЭН БАЙСАН ҮЕ
4.XIII-XYI болон XVI-одоог хүртэл гэсэн хоёр дэд хэсэгтэй МОНГОЛЫН БӨӨГИЙН ШАШНЫ БУУРАЛТ ЗАДРАЛЫН ҮЕ./О.ПҮРЭВ/
Бөө гэж юу вэ? :: Монголчууд нэн эрт цагаас БӨӨГ ТЭНГЭРИЙН ЭЛЧ гэж үзсээр иржээ.
Ш.Сүхбат: Бөө бол ертөнцийн зүй тогтол мөн бөгөөд хүчтэй эвсэх тухай үзэл ерөөсөө байгалийн бүтээл мөн.
Britannica нэвтэрхий толь/орчуулсан Д.Бадарч/ : Бөө мөргөл нь хад чулууг эм болгож ,ургаа модтой ярьж хөөрөх ,уё голыг дуулуулж баясгах ид шид болой.
З.Бат отгон: Бөөнөөр нь Өртөөлөн Өрнүүлэхүй гэсэн үгний эхний үсгүүдийн товчлол, 35эрдэм, 9 ухаан, 8 оюун, 12зөн гэггэрлийг бөөнөөр нь өртөөлөн өрнүүлж өөртөө эзэмшсэн хүний тархи нь тэнгэр буюу бүхнийг чадагч болдогбайнавТийм бөө тархитай болсон хүнийг БӨӨ хүн гэнэ. Ө/Х бөө нь хүний оюуны хөгжил хүч чадлыг илтгэнэ.
Миний онгодын өгүүлснээр бөө гэдэг нь эцэг тэнгэр эх этүгэний завсар буй хүмүүний хар цагаан үйлийг үнэнээр ялган, харыг хааж цагааныг тэтгэн хар санаатныг гэсгээж халуун сэтгэлтнийг тэтгэж явдаг хүнийг БӨӨ гэнэ.Онгод тэнгэр орчлон дэлхийн лус савдагийн хүчийг өөртөө шингээн тэдгээрийн хүч чадалын тусламжтайгаар тэнгэр газрыг баясган ,хүмүний 3цагийн үйлийг тэгштгэн явах үүрэгтэй. Бөө хүн гэж Багшийнхаа хонийг 3 жил маллангаа тэнгэрийн бөөгийн үйлийн ёс зүйд сурч ,өөрийн удмын бүхий л/ихэнх/ онгодыг бүрэн таниж өөртөө дасгах ,аргадах тэднийгээ баярлуулах зэрэг олон зүйлийг бүрэн сураад үүнэээс хойш 2-3 жил багшийн заавар зөвлөгөөн дор тодорхой үйлүүдийг хийж сурсан,дараа нь өөрийн онгодын зааврын дагуу хэлсэн хугацаанд хийх ёстой үйлийг бүрэн хийж дуусгасан хүнийг хэлнэ./3жил хонь малладаг нь багшийнх онгод энэ хүн үнэхээр бөөгийн үйлээс шантрахгүй байж ,алив үйлиг үнэн хийх эсэх бас энэ хугацаанд байгаль дэлхий ан амьтныг танин мэдэх,хэрхэн зөв харьцах зэрэгт сургаж байдаг гэсэн/
ЖИЧ:Тухайн ястан үндэстэн болон бөөгийн онгод тэнгэр тэдгээрийн амьдарч байсан үе ёс заншлаас хамааран энэ үйл нь өөр байхыг үгүйсгээгүй бөгөөд зөвхөн өөрийн онгодын хэлснийг бичлээ.Энэ нь дээрхи замаар яваагүй хүнийг бөө биш гэсэн утга огт агуулаагүй

Монголын үндэстэн ястан бүрийн онцлогоос хамааран халх,буриад,дархад/хар дархад,цаатан…../урианхай, ,хотгойд зэрэг БӨӨ байх бөгөөд мөн харын ,цагаааны, шарын бөө гэж байна. Ингээд доор товчхон өгүүльев
Халхчууд Монгол орны тєв ба дорнод хэсэгт оршин суудаг бол баруун хэсэгт дєрвєд, баяд, мянгад, єєлд, захчин, торгууд, хойд хэсгээр буриад ястан, зvvн талаар дарьганга, харчин, хамнигад, vзэмчин гээд тал хээрийг хvрээлэн амьдарсаар иржээ. Мєн турк vндэстэнд багтах казах ястан болон хотон, туваа нар Баян-Єлгий, Увсад суурьши н амдьрдаг. Ингээд эртнээс эдvгээ хvртэл Монголын газар нутагт амьдарсаар ирсэн vндэстэнястнуудынзарим овог угсааг єгvvллээ. Монгол орны хvн амын дийлэнх хувийг эзэлдэг халх vндэстэн нь дотроо 400 гаруй овог байдаг. Эдгээрээс дурьдвал: боржигон, хатгин, харчин, онхууд, урианхай, олхонууд, элжигэн баяд, бэсvд, мангуд, оннуд, юншээвvv, vжээд, мянган, харнууд, тvмэд, сартуул, тангууд, мэргэд, барга, цахар, харчин, єєлд, торгууд, хотгойд, хариад, баачууд, бєєчvvд, гэх зэрэг олон овог угсаатанд хуваагдсаар иржээ. Эдгээр vндэстнvvдийн удам угсааг тайлбарлавал:
Буриад:
Буриадууд МЭ 4-р зууны vед амьдарч байсан Баргабаатарын гурван хvvгийн нэг Хоридойн 11 дэх хvvгийн нэрээр нэрлэгдсэн. Хорь буриадууд нь ихэвчлэн Хэнтий аймгийн Дадал, Биндэр, Батширээт, Дорнод аймгийн Дашбалбар, Баяндун, Баян-Уул, Цагаан овоо, Сэлэнгийн Ерєє, Хєвсгєлийн Цагаан-Vvр, Булган, Тэшиг сумдаар нутагладаг.
Баяд:
Энэ vндэстэн нь гол тєлєв Увс аймгийн Зvvн говь, Малчин, Тэс, Хяргас сумдад болон Дорноговь аймгийн Даланжаргалан, Алтанширээ, Их хэт, Хар-Айраг, Тєв аймгийн Баян, Хэнтийн Баянхутаг, Норовлин сумдын нутагт амьдран суудаг байна. Монголын эртний тvvхтэй баядууд дотроо цорс, борлууд, харганууд, цагаагчууд, хошууд, тайжиуд, шарнууд, шарайд, харчууд, галзад, гэх мэт олон овогт хуваагддаг байна.
Дєрвєд:
Дєрвєдvvд Увс аймгийн Бєхмєрєн, Давст, Єлгий, Ємнєговь, Сагил, Ховд, Наранбулаг, Завхан, Тариалан сумдад, Ховд аймгийн Дєргєн, Мянгад, Баян-Єлгий аймгийн Ногоон нуур сумдаар амьдарсаар иржээ. Дєрвєдvvд цорс, таргад, цоохор, хошууд, дураал, шаазгай, хойд шарайд.у цагаагчууд, борлууд, галууд гэх мэт 100 гаруй овог, отог байдаг.
Єєлд:
Ховдын Эрдэнэбvрэн суманд бєєнєєр амьдардаг энэ vндэстэн мєн Архангай, Баян-Єлгий, Завхан, Сvхбаатар, Баян хонгор.Сэлэнгэ, Дорнод, Дорноговь, Говь-Алтай аймгуудад амьдардаг байна. Энэ ястан нь бусад ястны л адил олон овогтой билээ. Vvнд: цорос, ноён цорос, нохой цорос, хошууд, хойд, шар хойд, цагаан хойд, хойд цувдаг, хулан цувдаг бvргэд, шар монгол гэх мэт олон овгууд багтдаг байна.
Мянгад:
Ховд аймгийн Мянгад суманд амьдардаг энэ vндэстэн дотроомянгад, башиагид, хиргис хэмээн гурван том хэсэгт хуваагддаг . Vvнийгээ тэд ястан гэж нэрлэнэ. Мянгад ястанд газарч, бошого, ханд зэрэг бусад овгууд ордог байна.
Тува:
Энэ vндэстнvvд Баян-Єлгий аймгийн Цэнгэл суманд бєєнєєрєє орщин суудаг ба Ховдын Буянт суманд цєєн тооны тува бий. Тувачууд 50 гаруй овогтой. Тэдгээрээс нэрлэвэл: хар соён, цагаан соён, иргид, галзаан иргид, єєлид иргид зэрэг багтана.
Урианхай:
Ховд, Баян-Єлгийн хэд хэдэн сумдаар нутагласаар иржээ. Мєн Хятадын Шиньжаан, Оросын буриад, Євєрмонголд оршин суудаг байна. Алтайн Монгол Урианхайн овог гэвэл: хорхон, тvнхэл, єєлєг, их, дунд, бага єєлєг, хар дєнхєл, шар дєнхєл, ховшоо, ятуун, хойд, цагаан туг гэх мэт.
Хотгойд:
Говь-Алтайн шарга суманд оршин суудаг. Хотгойдын овог нь: боржигон, дайртан, чулуун, дотно дуутан, охид, хуушаан, онход халиун мянгад, хавхчин, хотгойд зэрэг багтана.
Хотон:
Увс аймгийн Тариалан суманд бєєнєєр амьдарсаар иржээ. Шалбаг, будаг оготор, хєцгєлд, шаабай, хольдог, хаснууд хэмээх долоон овог бий.
Хошууд:
Энэ vндэстэн Ховд аймгийн Булган суманд бєєнєєр суудаг. Хошуудын дунд асуд, алагчууд, торгууд, их шарнууд, хєтєч нар, баатууд, ямаад, ховчууд, бэйлийнхэн гэх зэрэг овогууд багтдаг байна.
Барга:
Дорнод Монголын нутагаар оршин сууж байна.Баргууд угтаа хорь буриад гаралтай бєгєєд сvvлдээ халх євєрлєгчийн холимог овгоос гаралтай хэмээн судлаачид vзсэн ажээ. Барга овогт авгарашуул, єзєєн, гушир, хатгин, бодонгууд, шарайд гэх мэт нэрлэгддэг байна.

Хамниган:
Сэлэнгийн Ерєє, Дорнодын Баян-Уул.Цагаан -Овоо сум болон Тєв аймгийн Мєнгєн морьт, Хэнтийн Биндэр, Ємнєдэлгэр, Батширээт, Дадал сумдын нутгаар сууж байна. Хамнигадад алтанкан, багдарин, катакин, лvнээкэн, єрлvvд гэх зэрэг 90-ээд овог бий.
Дархад:
Хєвсгєл аймгийн Улаан-Уул, Баянзvрх, Ринченлхvмбэ зэрэг сумдаар нутаглан сууж байна. Дархадын дотор хар дархад, ухаа дархад, карнад, хиргис, соён хар гэх зэрэг 30 гаруй овог бий..
Цаатан:
Цаатанууд Хєвсгєлийн Цагаан-Уул, Баянзvрх, Ринченлхvмбэ, Халх сумдаар нутагладаг. Эртнээс цаа буга маллаж цастай уулыг даган амьдарсаар ирсэн цаатанууд одоогоор ихэд цєєрсєн. Ак-чоду, кара-тоду, соён кыргыз, канати, мат, тархад, шархар ак-чоду, кара-чоду зэрэг овгууд байдаг байна.
Vзэмчин:
Энэ ястан нь Дорнод аймгийн Баянтvмэн, Сэргэлэн, Булган сумд ба Сvхбаатар аймгийн Эрднэцагаан цаашлаад Євєрмонголын Шилийнголд нутгалсаар иржээ.
Дарьганга:
Дарьгангачууд Сvхбаатар аймгийн Дарьганга, Наран, Онгон, Халзан, Асгат, Баяндэлгэр сумдаар оршин суудаг.
Цахар:
Цахарууд нь Сэлэнгийн Цагааннуур сумын нутгаар оршин суудаг цєєхєн тоотой иргэд ажээ.

ХАРЫН БӨӨ:Харын бөө гэдэг нь ихэнх хүмүүсийн ойлгодог шиг зөвхөн хараал хийдэг гэсэн үг биш. Харын тэнгэрүүд нь зөвхөн хараал жатгад хэрэглэдэг бус алив муу зүйлээс хамгаалах өстөнөө дөрөх зэрэгт хэрэглэдэг.Мөн хар тэнгэрээр ч цагаан үйл хийж болдог.Судлаачдын үзэж байгаагаар Харын бөө гэдэг нь шарын шашитай холилдоогүй бөө мөргөлийн анхдагч хэлбэр гэж үздэг бөгөөд харын бөө нь зориг баатарлагийн илэрхийлэл бөгөөд хатуу чанга ёсыг эрхэмлэдэг.
ЦАГААНЫ БӨӨ : Аливаа үйлийг цагаан тэнгэрээр хийх бөгөөд хар буруу санаатан хараал жатгыг ч мөн адил уулын чинээ харыг туулайн чинээ цагаанаар дарж цагаан зүгийн тэнгэрүүдтэй харьцдаг.
ШАРЫН БӨӨ : Шарын шашин нэвтэрснээс хойшхи шарын шашинд орсон бөө наррыг хэлнэ.Ө/Х зөвхөн бөөгийн хэлбэрийн төдий зан үйл үйлдэжбурхны шашны өмнөөс “бөөлдөг ”бөөг хэлдэг

Бид өдөр Баянлиг суманд очсон. Зэвсэгт хүчний ангиар орж дараа нь шинэ сумын бүтээн байгуулалттай танилцав. Алс холын энэ сум “шинэ сум” төслөөр танигдахын аргагүй өөрчлөлт хийгдэж байв.
Баянлиг сум нь Ичээтийн хар уул, Хонгорын нуруу, Бүгтээ улаан уул, Зургаан худгийн нуруу, Зүүн цагаан уул, Ихбаян уул, Лиг толгой, Сүүж уул, Тахилга уул, Халбагант уул, Хатан суудал уул, Цагаан уул, Их халбагант уул, Хөвт хар, Бага халбагант уул оршдог.
Өмнөговь аймгийн Сэврэй, Гурван тэс, Баянхонгор аймгийн Баянлиг сумуудын уулзвар цэгүүд юм. Их богдын тусгай хамгаалалтанд 468760,7 га талбай тус тус хамрагддаг.

Баянхонгор аймгийн Баянговь сумын төвд цагдаагийн хэсгийн төлөөлгчийнд бид зураг авалт хийгдсэн. Хил, Зэвсэгт хүчин, цагдаагийн албан хаагчийн ар гэр, эхнэр, гэр бүлийн талаар нэвтрүүлэг хийсэн билээ.
Баянговь сум нь Орог нуураас өмнө зүгт 40 орчим км-т байрладаг, Их Богд уул болон говиор хүрээлэгдэн оршино. Сумын төвөөс зүүн зүгт 90км зайд 700,000 жилийн тэртээ хүн амьдарч байсан Цагаан агуй хэмээх агуй бий. Мөн сумын төвөөс өмнө зүгт 18 км зайд орших Цагаан Булагт сүг зураг бүхий цагаан өнгөтэй хад байдаг. Баянговь сумын төвөөс баруун өмнө зүгт 66км зайд Улаан Шанд хэмээх хэсэг ой бий.

Найм. ЭЭЖ ХАЙРХАНД

Баянхонгорын нутгаас гараад Говь-Алтайн нутагт ороход Захуйн говь угтана. Замдаа бид хээр хогосон билээ. Захуйн говийг хөндлөн давхисаар новийн баян бүрдийг дайрч өнгөрсөн зам биднийг Зайхун багт хүргэнэ. Энд усан сантай болсоноор говьд амьдралд өргөжин тэлсэн түүхтэй. Харамсалтай нь усан сан сэтэрсэнээр олон хүний амьдралд эндээс дүрвэхэд хүрсэн түүх бол саяханых билээ.

Энэ багт ирж, миний бие цөөнгүй удаа иргэдтэй уулзалт хийж байсан билээ. Захуйн багаас хөдлөөд “бартаат” замыг гараад элсэрхэг хөрс бүхий замд орж түүртэлгүй явсаар Ээж хайрханд очно. Энэ хайрханд бид нэг өдрийг өнгөрүүлсэн. Үнэхээр монгол хүн очиж үзвэл зохих байгалийн үзэсгэлэнт газар мөн билээ.

Ээж Хайрхан уул” нь манай орны баруун өмнөд хязгаарт орших өвөрмөц тогтоцтой байгалийн үзэсгэлэнт газрын нэг бөгөөд Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын нутагт оршино. Алтайн өвөр говийн хязгаар дахь үзэсгэлэнт уул нуруудын дотор өөрийн өвөрмөц дүр төрхөөрөө “Ээж Хайрхан уул” тод ялгардаг билээ. Байгалийн дурсгал болохоос гадна түүхийн дурсгал болсон Ээж Хайрхан уулыг 1992 онд тусгай хамгаалалтанд авч улмаар Монгол Улсын Их Хурлын 1995 оны 26 дугаар тогтоолоор байгалийн дурсгалт газар болгон улсын тусгай хамгаалалттай газрын сүлжээнд хамрагдсан. Ээж хайрхан ууланд гадаад дотоодын аялагчдыг татах байгалийн өвөрмөц тогтоц ховор сонин үзмэрүүд олон бий. Top of Form

Хотгор хөндийгөөр нь аргаль, янгир, ирвэс зэрэг ховор амьтад хоёр тийш нүүдэллэж, 100 орчим зүйл ургамал тархсан экологийн өвөрмөц бичил орчинтой. Ээж хайрхан уулаар бүрэн аялж хадны тогтоц байдлыг ажиглан мэдэхэд нэг, хоёр өдөр хүрэлцэхгүй бөгөөд замын турш янз бүрийн нэр өгч болохоор байгаль эхийн бүтээлүүдээр баялаг. Алдарт есөн тогоо, ламын агуй, гүрвэл хад, эр бэлэг, гахайн толгой, тэврэлдсэн хос залуус, түлээний сав, олон суудал (театр хад), ембүү, далайн яст мэлхий, найрын ширээ, бамбарууш, хүүхэн хэл, тагтаа, янзага хад гэх мэтээр нутгийнхан нэрлэж заншсан сонирхолтой тогтоцуудыг үзэх боломжтой. Ембүү хаданд мөргөсөн хүн есөн үеэрээ эд мөнгөөр элбэг дэлбэг явна, Эхийн хэвлий хадаар шургаж гарсан хүн ахин төрнө, Эр бэлэг хаданд мөргөсөн бүсгүй хүн үрийн заяатай, өнөр өтгөн гэр бүлтэй болно хэмээн итгэж биширч иржээ.

           Ээж хайрханы харуул сахиул мэт энд тэнд түгээмэл үзэгдэх амьтан бол Замба гүрвэл юм. Нутгийнхан Замба зараа хэмээнэ. Монголын хамгийн том гүрвэл бөгөөд өмнө харж байгаагүй хүмүүс айж цочиж мэдэхээр. Мөн шөнийн цагаар гэрэлд олноор цугладаг шар аалз бий.

Нутгийн өвгөдийн яриагаар бол тэнд бөө удган нар есөн тогоо бүрээс ус авчирч угаал үйлдэн “Хатан заяаг тэгшлэх” зан үйл хийдэг байна. Эх орныхоо дархан хилийг бат бэх, бүрэн бүтэн байлгах, эр эмийн заяаг тэгшлэх, эх дэлхийн амар амгаланг бэлгэдэж тахилга үйлддэг ажээ.

Охиныхоо ажилд чин сэтгэлээсээ тусладаг С.Энхмаа удганы аав Сугар гуйад гүн талархал илэрхийлье. Олон тахилгад түүний оролцоо охиноосоо дутуугүй байсан. Булган сумын нутгаас Монгол бөөгийн тэргүүн удган С.Энхмаа биднийг үдээд үлдсэн билээ. Дараа жилийн тахилга хүртэл баяртай хэмээн ерөөл дэвшүүлж үлдэв.
Өмнөговь аймагт хийсэн аялал Булган сумын нутагт байрладаг Бөөгийн овооноос хөдлөөд өндөрлөж байна. Эндээс баруун зүгт хөлгийн жолоог залж, Өвөрхангай аймгийн өмнө талын Богд сумаар дайрч Баянхонгор аймгийн Баянлиг сум очно.
Өмнөговь аймгийн Булган сум нь 1952 онд байгуулагдсан. 249.8 мян.га нутаг дэвсгэртэй Алтайн уулархаг нурууны төгсгөл болох оршдог бөгөөд газар нутгийн ихэнх хэсгийг говь, тал хээрийн бүс эзэлдэг. Нутаг дэвсгэрийн 19.7 хувь нь Говь гурван сайханы байгалийн цогцолборт газрын улсын туснай хамгаалалттай бүс нутагт хамрагддаг.
Булган сум нь Байгалийн үзэсгэлэнт Баянзаг, Төгрөгийн ширээ, Хадатын рашаан, зэрэг газар нутагтай. 70 гаруй сая жилийн өмнө амьдарч байсан махан ба өвсөн тэжээлт үлэг гүрвэлүүдийн орд бүхий Баян заг, Төгрөг, Алаг цав, Авдрант зэрэг газар, Булгатай Хавцгайтын хадны сүг зураг, чулуун зэвсгийн үеийн орд газруудтай.
Газрын хөрсөндөө хаш мана, гартаам болор, чүмчигноровын баялагтайгаараа олны хайр анхаарлыг татсан үзэсгэлэнт байгальтай. Эрэг булаг болон Хүрэн тойром зэрэг газруудад 23.4 мянган гаа газарт заган ой ургадаг.
Сумын нутаг дэвсгэрт дэлхийн улаан номонд бүртгэгдсэн дархан цаазтай аргаль янгир, хар сүүлт зээрнээс гадна үнэг хярс, чоно, туулай болон олон төрлийн жигүүртэн шувууд бий.

Өмнөговь аймаг Номгон сум. Сангийн далайн хийд Хуучин Түшээт хан аймгийн Түшээ гүний хошуу одоогийн Өмнөговь аймгийн Номгон сумын төвийн өмнө байх Сангийн далай хэмээх задгай усны дэргэд энэ хийд оршиж байжээ.Баруун талд нь Мандал xайрхан хэмээх тахилгат овоо бий. Мөн баруун хойно нь Морьт овоо, Дун овоо хэмээх 2 жижиг овоотой.
Мандал хайрханы савдаг гэж эх сахал үс, дуулга болсон эрэгтэй хүн, Сангийн далайн Задгай усны савдаг гэж дун цагаан царайтай эмэгтэй хүн гардаг байжээ.
Бидний зорьж ирж теле нэвтрүүлэг бэлтгэсэн сум бол Өмнөговийн Хүрмэн сум байлаа. Зэвсэгт хүчний анги биднийг байгаа боломжоороо угтаж авсан. Энэхүү ангид миний бие хил дагуу тойрохдоо олонтой ирсэн билээ.
Хүрмэн сум нь 1923 оны байгуулагдсан нутгийн тахилгатай уул болох Гурван сайхан уулын энгэр бэлд Цоохорын ус хэмээх энэ газар байгуулагдсан. Тус сумын нутаг нь хойноос урагшаа 225 кв.км сунаж байрласан нутаг дэвсгэртэй Хөндөс, Цагаан уул, Цохио, Цахир, Их, бага аргалант, Зүүнсайхан, Өлзийт, Хэвтээ Босоо, зэрэг хэц, уул нурууд хөндлөн байрладаг Улаан хүрээ, Хаяа Гурван бөгтий, Сүмбэр, Суудал, Зүрх хайрхан, Сэнжит, Гозон Дөшийн тойром, Бичигт зэрэг улс аймагтаа алдартай байгалийн үзэсгэлэнт газруудтай. Мөн Батмөнх даян хааны унаж төрсөн нутаг Хулгар цагаан Дэрсний хөшөө дурсгал эртний дээдсийн хиргис булш зэрэг түүх дурсгалын газруудтай. Сумын ихэнх нутгаар улаан, цагаан гоёо цулхир, арц, зээргэнэ, лидэр, чихэр өвс ,алтан болон мөнх харгана, загсгал, 3 янзын ортууз, заг хайлаас зэрэг 180 гаруй төрлийн ургамал бут сөөг ургадаг . Газрын хөрсөндөө цагаан ,шар алт, нүүрс, давс хужир ,шохойн чулуу, шөрмөсөн чулуу, шатдаг анар, гөлтгөнө, барилгын хүрмэн чулуу, төмрийн хүдэр зэрэг байгалийн баялагтай.

 https://www.youtube.com/watch?v=8Jazlj86O5Y