Author: admin_shaman

Нутгийн олны гайхуулан ярих хотгорт аваачсан юм. Уулын бэлд хэн ч анзаарсан харагдахгүй газар их гүн хонхор үүссэн байгалийн сонирхол татсан тогтоц үүссэн байдаг. Мөн нутгийн олны шүтэн мөргөдөг хадан дээр очсон. Замын хажууд ургаа мэт байрлах хад олон зууны дурсгалыг өөртөө шингээсэн байдаг.
Энэ бүхний дараа хээрийн онгод дээр очиж, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Өөдөө удгантай ярилцлаг хийж, нэвтрүүлэг бэлтгэж, дараа нь бөөлөлтийн зураг авсан билээ.
Зураг авалт хийсний дараа Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал Дарьчулуун зайрангын хээрийн онгод дээр бөөлж, зан үйл хийсэн билээ.
Бидний хувьд Буянт сум орж, зохиогдох наадмын талаар уулзахаар эртлэн хөдөлсөн юм. Буянт сум орж, засаг даргатай нь уулзсан юм. Тэгээд сумын засаг даргаас энд ямарч наадам болохгүй гэдгийг сонсоод энэ их хол газар Дарьчулуун зайран өөрийн хээрийн онгод дээр ирэхийн тулд худлаа хэлж авчирсаныг ойлгосон билээ.
2. Хожим дэлхийд дуурсагдах байгалийн галарей
Баян-Өлгий аймаг байгалийн өвөрмөц тогтолцоогоор Хөвсгөл аймгаас илүү байж мэднэ. Байгалийн сайхан бүхэн бий. Сыргалийн байгалийн өвөрмөц тогтоц, ой мод, цэвэр усны нуур, мөнх цаст оргилууд, мөсөн гол, Алтай таваг богд, Цэнгэл хайрханы онгон дагшин газрууд, олон мянган жилээр оршин тогтнож ирсэн монголын өвөг дээдсийн хүн чулуун хөшөө, хадны зургийн галарей, хойч бидэндээ үлдээсэн гэрээслэл бичээс энд байдаг.
Хожим дэлхийн жуулчдын анхаарлыг татсан олон км үргэлжлэх хадны зургийн галарейд бид цөөнгүй цагийг өнгөрүүлсэн. Хэзээ нэг цагт энд жуулчдын бааз байгуулагдан дэлхий тэр чигээрээ энд аялж, онгон байгалийг сонирхохын зэрэгцээ олон мянган жилийн өмнө зурж үлдээсэн өвөг дээдсийн бүтээсэн урлагын үнэт хадны зургийг үзэж, хэдэн арван хоногоор энд саатан жуулчлах цаг ирнэ.

Арван дөрөв. БАЯН-ӨЛГИЙ АЙМАГТ ИРЛЭЭ.
Баян-Өлгий аймагт миний хувьд олон удаа томилолтоор ирж ажилласан билээ. 1940 онд казакын анхны сум байгуулагдсанаас хойш, Монголчууд энэ нутгаас аажимдаа шахагдсаар өнөөг хүрч ирсэн билээ. Одоо хүн ам зүйн байдал нь нийт хүн амын 90,4 хувийг казак үндэстэн, 5,19 1,42 хувийг урианхай, 1,42%-ийг дөрвөд, 1орчим хувийг тува ястан тус тус эзэлдэг. Үндэсний цөөнх нь монгол үндэстнүүд болчихсон. Тиймээс ҮАБЗ-д ажилаж байхдаа энэ талаар баримтлах төрийн бодлогыг боловсруулах ажилд зүтгэхээр энэ нутагт олонтай ирж, судалгааны ажил хийж байсан. Дараа нь тэр бодлогоо ч хэлэлцүүлж гаргасан. Энэ нутагт олон хүн танина.
Энэ удаа Баян-Өлгий аймагт ажиллаж МБНЭ-ийн ажлаа сурталчилахаар ирсэн. Цэнгэл хайрханд хийсэн анхны нэгдсэн тахилгаар онгод энэ нутагт 200 орчим тольтон /улаач/ төрнө гэж айлдсан. Тэр айлдвар биелж байгаа. Баян-Өлгийд бид бүхнийг нутгийн Урианхайчууд угтан авч, хамтран ажилласан билээ. Замд нийлсээр бидний бүрэлдэхүүн нилээд өргөн болсон.
Монгол Улсын хамгийн баруун хязгаар Монгол Алтайн нурууны далайн түвшинээс 1301-4374 м (нийт нутгийн 95,3 хувь далайн түвшингээс 1600 м-ээс дээш) өргөгдсөн, мөнх цааст өндөр уулсаар хүрээлэгдсэн, 45,8 мянган хавтгай дөрвөлжин км газар нутагтай. Аймгийн хамгийн өндөр цэг нь Монгол улсын хамгийн өндөр цэг болох Таван Богд уулын Хүйтэн оргил (4374 м) юм.
ОХУ-ын Алтайн БН Улс (225 км), БНХАУын ШУӨЗО (450 км), Монгол Улсын Ховд (450 км), Увс (165 км) аймгуудтай хиллэдэг. Засаг захиргааны 14 нэгжтэй (13 сум, 1 тосгон)-той.
Монголын хамгийн үзэсгэлэнт байгаль онгон хэвээр байсаар ирсэн. Даян, Хотон, Хоргын цэнгэг устай том, жижиг 80-аад нуур, 100 гаруй гол, горхи, 200 гаруй булаг, шандтай. Толбо, Ачит нуур нь загасны агнуурын нөөцтөй. Ховд, Цагаан, Согоог, Ёлт, Сагсай, Булган, Ганц мод, Бөхмөрөн зэрэг томоохон голтой. Байгалийн асар их баялагтай.

Арван тав. ӨЛГИЙ ХОТОД
Өмнийн говиос эхэлсэн аялал Баян-Өлгийн төв Өлгий хотод ирлээ. Монголын ардын хувьсгалын түүхэнд томоохон тулалдаан болсон Толбо нуурын дэргэдүүр өнгөрч, дурсгалын хөшөөн дээр зогсож, Толбо нуурын дөлгөөн мандалыг харж түр амарсан.
Даваа даваад уруудангуут Өлгий хот алган дээр тавьсан мэт тод харагдана. Хот руу дөхөж явахад Өлгий хотын урианхайчууд угтаж авсан билээ. Өлгий хотод биднийг тэнгэр үзлээ дээдэлдэг Урианхайчуудын төлөөлөл хүлээн авч хүндэтгэлийн зоог барьж, харилцан санал бодлоо солилцсон билээ.
Өлгий хотод байрлах хилийн цэргийн ангид зочилж, хилийн цэрэгт бүх амьдралаа зориулсан хилчин гэр бүлийн тухай нэвтрүүлгээ хийсэн билээ. Өөдөө удган нэвтрүүлгийн зургаа авч, ангийн байдлыг харуулсан сайхан бүтээл бэлэн болсон.
Хилийн цэргийн ангид байгуулсан усан оргилуур хэний ч нүдэнд тусна. Түүний дэргэд бид дурсгалын зураг авахуулав. Энд бид аян замын алжааллаа тайлж цаашид хийх аялалын бэлтгэлээ хангасан юм.
Өлгий сум нь 1940 онд байгуулагдсан. 1961 оноос Өлгий хот гэж нэрлэх болсон. Алтайн уулархаг их мужийн Монгол Алтайн нурууны хэсэгт хамаарагдах Бөхөн уулын ар бэлд байрлана. Өлгий хот нь Баян-Өлгий аймгмийн Засаг захиргаа, боловсрол соёл, шинжлэх ухаан, эрүүл мэнд, спорт, үйлдвэр үйлчилгээний төв нь юм. Эдийн засгийн хөгжлийн үндэс нь хөдөө аж ахуй бус үйлдвэр үйлчилгээ юм. Аймгийн нийт хүн амын 1/3 нь буюу 30 хувьтай нь Өлгий хотод төвлөрсөн байна. Монгол Улсын хэмжээнд радио өргөн нэвтрүүлгийн станцын хамгийн өндөр 350 м цамхаг Өлгий хотод байрласан байна. Оршин суугчдын 93 хувь нь нэг шашин шүтдэг үндэсний өвөрмөц ёс заншилтай казах иргэд амьдардагаараа онцлог.
Өлгий хотын дундуур урсаж өнгөрөх Ховд гол нь манай улсын Төв азийн гадагш урсгалгүй савд багтах хамгийн том гол юм. Гэр хорооллын нийт айл өрхийн 70 гаруй хувь нь энгийн худаг ашигладаг.
Хотын нутаг дэвсгэр дээгүүр “Мянганы зам”-ын хэвтээ тэнхлэгийн 9.7 км, хотын чанартай 14 км бүгд 23.7 км асфальт болон сайжруулсан шороон зам 10.4 км бетон чулуу холимог 5.6 км явган хүний замтай. Сум нь ОХУ-аас импортоор авдаг баруун бүсийн Эрчим хүчний системд холбогдсон, 241 км кабелийн цахилгаан дамжуулах шугамтай.
Сумын хэмжээнд инженерийн бүрэн хангамжтай нийтийн 2-5 давхар орон сууцанд 460 айл өрх амьдардаг бөгөөд энэ нь хотын нийт оршин суугчдын 7 хувийг эзэлж байна. Үлдсэн 93 хувь нь гэр хороололд амины хашаа байшинд амьдардаг. Ерөнхий боловсролын 12 жилийн сургалттай 10 сургууль, 2 бага, нийт 13 сургуультай.
Өлгий сумын төвд Монгол улсын баатар Мазимийн Икейд зориулж 1985 онд босгосон хөшөө, 1921 онд Цагаан гвардын эсрэг Mонголын ард түмний эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөө Толбо нуурын дэргэд хийсэн баатарлаг тулалдаанд амь үрэгдсэн Монгол, Зөвлөлтийн партизануудын дурсгалд зориулж 1957 онд босгосон найрамдалын хөшөө хотын төв талбайд, Улс орны хөгжил дэвшилд өөрийн хүч хөдөлмөрөө харамгүй зориулж байсан төр нийгмийн зүтгэлтэн 6 хүний цээж барималууд байдаг.
Өлгийн нисэх буудал (ULG/ZMUL) нь олон улсын стандартад нийцсэн төмөр бетон зурвас замтай. Улаанбаатар ба Бүгд Найрамдах Казахстан Улсын Астана хот нислэгтэй.

Монголчуудын унаган шүтлэг бөө мөрг өлд ч энэ тухай бий. Хүний бие зуурдынх, харин сүнс нь мөнх. Бөө нар сүнс, онгодоор дамжуулан нөгөө ертөнцтэй харилцдаг гэсэн санаа. Энд нэгэн зүйлийг зориуд онцлоход “Сайн цагийн мянган бөө эргэж төрнө” гэсэн итгэл, бишрэл харин өнөө цагт зальтай хүмүүсийн бизнес болчихсон, бүр цэцэглэн хөгжиж байна… Сүнс нэг биеэс нөгөөд дамжин мөнх оршдог юм бол үхэл гэдэг нэг амьдралын төгсгөл, нөгөө амьдралын эхлэл байх нь.
Хүн мэдэхгүй зүйлээсээ айдаг болохоор л үхлийг аймшигтайгаар, бараанаар төсөөлдөг байх. Амьдралын утга учир, оршин тогтнохын мөн ча нарт нэвтэрсэн хүмүүс үхлээс айдаггүй нь үүнтэй холбоотой. Өдөр тутмын амьдрал, бие хийгээд сэт гэлийн алжаал, баяр гуниг… Энэ бүхэн төгсөж, бидний үл мэдэх өөр нэгэн зүйл эхэлж байгааг л “Үхэл” гэдэг үгээр илэрхийлчихэж. Хэрэв үхлийн дараа юу болдгийг бид мэд дэг байсансан бол энэ амьдралд тэгтлээ хор годохгүй ч байж мэдэх юм.
Өмнө нь тохиолдоогүй үйл явдал, уулзаагүй хүн, мэдрээгүй амт, үнэр, чимээ яагаад ч юм нэг л танил санагддаг хачин мэдрэмж байдаг даа (франц чууд “deja vu” гэдэг). Энэ бүгд бидний урьд насанд л тохиож, учирч, мэдрэгдсэн ч байж болох. Магадгүй тэгээд л тийм дотно, танил санагддаг ч юм бил үү. Бодолдоо ээрүүлэн ийн суухдаа нэгэн зо хиол чийн үгийг саналаа. Үхэл гэдэг сонгогд соны шинж… Үхэл бол “үхэл” биш, үргэлжлэл. Амьдрал харин бид ний туулах ёстой шатны нэг гишгүүр.

Х.ОДОНЧИМЭГ

Нийслэл Ром хот нь түүхэнд чухал ач холбогдолтой дэлхийн хот байсан. Өнөөдөр Итали улс нь дэлхийд ДНБ-ий хэмжээгээр 7-д, Хүний Хөгжлийн Индексээр 17-д орох үзүүлэлттэй, өндөр хөгжсөн орнуудын нэг билээ. Энэ улс нь Их Найм, Европын Холбоо, Баруун Европын Нэгдлийн гишүүн юм. Италийн нутгаар хийсэн архелогийн малталтууд нь энэ нутагт хүмүүс Хуучин чулуун зэвсгийн үе буюу барагцаагаар 200,000 жилийн өмнө амьдарч байсныг нотолдог. Итали нь бүхэл бүтэн Газар дундын тэнгисийн бүс нутгийн нийгэм, соёлын хөгжилд асар их нөлөө үзүүлээд зогсохгүй Европын соёлд ч гүнзгий нөлөөлж, улмаар бусад томоохон соёл иргэншилд нөлөөлж байв. Дэлхийн энэ хэсэгт Манъя Граециагийн (Magna Graecia) дараа Этрүс, ялангуяа Ромын Бүгд Найрамдах Улс болон Эзэнт гүрний соёл иргэншил олон зууны турш цэцэглэн хөгжжээ. Итали нь сэргэн мандалтын үеийн Европын шинжлэх ухаан, урлагийн төв байсан.
Италын бөө, бөө судлаач Арабелла Циампи цаашид олон жил бөөгийн зан үйл заншилыг судлахаар зорьж байгаагаа танилцуулаад -Монгол бөөгийн талаар сонирхож Монгол Улсад ирээд байгаагаа хэлсэн юм.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхантай Италын бөө, бөө судлаач Арабелла Циампид судалгааны ажилд нь амжилт хүсч, боломжтой чиглэлд туслалцаа үзүүлж ажиллахаа илэрхийллээ.

У. Мандаа Эх сурвалж: mn.wikipedia.org

Мухамед шахдайн гарцаагүй болсны дараа ч “ухаан муутай, эдгээр зэрлэг бүдүүлэг монголчууд ” мөнхийн цас мөстэй тэрхүү цэвдэг газраас аагим халуун улс оронд ирж чадна гэж итгэхгүй байв. Тэд иймэрхүү алхам хийж зүрхэлдэг юмаа гэхэд Хорезмын эзэнт гүрний зах хязгаар Трансоксаний бэхлэлтүүд л тэдний дээгүүр занг нуга дараад өгнө гэж бодож байв. Түүнд ингэж үзэх бүрэн үндэслэл байсны дээр хилийн бат бэх хамгаалалттай Отрар хотоос гадна Женд, Хожент зэрэг хотуудын дээд зэргийн бэхлэлттэй цайз, боомтууд, түүнчлэн Самарканд, Бухар дахь бэхжүүлсэн хуарангууд монголчуудын замыг хааж байлаа. Дээрх хуарангууд ихээхэн хүчирхэг, байлдааны үлэмжхэн туршлагатай байснаас гадна бурхан шашнаа буруу номтнуудаас хамгаалан тэмцэж байгаа гэсэн сэтгэл зүй, моралийн хувьд ч давуу талтай байв.

Тэгтэл алс холын тал нутгаас сэтгэл түгшээсэн мэдээ ирэх болжээ. Монголчууд ямар ч саад тотгоргүй түргэн урагшилсаар яваа, үзэгдэж сонсогдоогүй дайчин, шуурхай байдалтай байгааг Хорезм шахын ордонд анхандаа шивнэлдэж, сүүл сүүлдээ хүн болгонд дуулдахаар ярих болов. Түүгээр ч үл барам Хар Кидан, Хорезмын эзэнт гүрний зах хязгаараар хэсүүчилж явдаг овог аймгийнхнаар өдөр тутам хүчээ сэлбэн, нэмэгдсээр айсуй гэжээ. Эцэст нь тэртээ тэнгэрийн хаяанд дайсан этгээдийн жадны үзүүр харагдах болж, морьдын янцгаалт, ачаатай тэмээний буйлаан хүрхрээн чих дэлдэж байна гэсэн мэдээ аваад Хорезм шахын нөгөөх ихэмсэг тайван байдал хийсэн арилав.

Энэ үед Мухамед шах Отрар хотыг орхин, урьд нь алт эрдэнэс хийгээд эмс хүүхнүүдээ нэгэнт явуулаад байсан Балх руу яаравчлан одсон байна. Урваад урваад “Тэмүжингийн хилэнгээс” аврагдаж нэгэнт чадахгүй болсон Отрар хотын захирагч нар хийгээд монголын 500 элчийн толгойг залгин, дайныг өдөөхөд гол “гавьяа” байгуулсан Иналчугийг үнэнчээр зүтгэнэ гэдэгт Мухамед шах огт эргэлзэхгүй байлаа. Отрар хот зэр зэвсэг, сум хэрэглэлийг хангалттай нөөцөлсөн бөгөөд тавин мянган цэрэг бүхий байлдааны хүчтэй бэхлэлт байлаа.

Чингис хааны цэргийн дайралтын анхны бай нь мэдээж Отрар хот байлаа. Хорезмын султан өөрийн бэлтгэлээс таван түмэн хүн, морь Иналчугт олгоод, Харач Хас-хажиб гэдэг жанжинаар түмэн морин цэрэг удирдуулан туслуулахаар явуулжээ. Хэрмэн хот Отрар нь гадуураа давхар цайз, дотуураа хотын хэрэмтэй. Тэдгээр нь маш бэх батын дээр их хэмжээгээр цэргийн хэрэглээний эд бараа хуримтлуулсан нь удаан хугацааны бүслэлтийг давж гарахаар байжээ. Иналчуг морин цэрэг, явган цэргээр хотын хаалгыг мануулж, цөөн хүн дагуулан хотын хэрмэн дээр гарав.

Түүнд санаанд багтамгүй зүрх алдам байдал харагдаж, нүд нь орой дээрээ гарах шахам айдаст автав. Хотын гадна зах хязгааргүй далай мэт, эр арслан сүрэглэн цугларсан шиг, агт морьдын янцгаах нь догшин арслан хүрхрэх мэт, хэнгэрэг бүрээний дуун уулын үеэр буух мэт санагдаж, тоолж баршгүй хуаран цэрэг бүчсэн, сэлэм жад ой шугуй мэт зах нь харагдахгүй сүрдмээр байсан нь монголчууд нутагтаа, Алтайн ууландаа байх мэт буудалласан нь тэр байлаа. Хэдхэн сумны газарт есөн хөхөлт цагаан туг намирч харагдсаны дээр зүүн хойд зүгээс жад сүхээ сэрийлгэсэн шинэ шинэ түмтүүд нэмэгдэн ирсээр байгаа нь хоромсог дүүрэн сумтай яваа гэдэгт эргэлзэх хэрэггүй байлаа. Түмт бүр чулуу дүүгүүрдэгч, сум шидэгч оньсон хэрэгсэл, нөөц шат зэргийг авч явав. 500 гаруй худалдаачдыг алж байж даллан авчирсан 20 түмэн дайсны цэргийг хараад Иналчуг гэмшиж эхэлсэн бөгөөд зориг нь мохож, айж байсан ч ухрах газаргүй болжээ.

Гэтэл Чингис хаан нэгэн том биш хилийн хотыг 20 түмэн цэргээр довтлохыг бодсонгүй, цэргээ цугларч гүйцмэгц дөрвөн хэсэгт хувааж, чиглэл чиглэлээр давшилтанд оруулав. Нэгдүгээр замын цэргийг Цагаадай Өгөдэй нар удирдаж Отрар хотыг эзлэхээр үлдэв. Чингис хааны анхны байлдааны зорилт нь Отрар зэрэг хилийн хотуудыг эзлэн авах, өөрөө төв замын цэргээр Бухар руу довтлох, түүний тактик бол хүчтэйгээс зайлсхийж хүчгүйг дайрах, завсар дундуур нь цөмрөн орох, Хорезмын шинэ хуучин хоёр нийслэлийн харилцаа холбоог тасалснаар бүслэлтэнд байгаа хилийн бүх хотуудад тусламж хүргэх бололцоог алдуулахад чиглэгдсэн байна. Ийнхүү монгол цэргийн хүрээнд бөөн бужигнаан болж, буудал тэр аяараа хөдөлж, тал тал тийш бутарч, агт морьд янцгаалдан, атан тэмээд орилолдож, тэрэг чарга хяхтнан, цэргүүдийн зэвсэг хангиналдаад, Отрар хотыг тойрсон хачин их нүргээн чимээ дуурсахад, хотынхон хэрмэн дээрээ шавааралдан гарч, дайсны араас гар зангидан занаж, “Ашгүй аллахын авралаар атаатнууд зайллаа” гэж бодож байв. Гэвч баярласан хэрээ бархирав гэгч болж Чингис хааны маш олон цэрэг хотын гадаа үлдэж хоцорсныг үзээд арай эрт баярласнаа ухаарчээ.

Тэд тэр дороо хотыг дайрахаар зэхэж, хана эвдлэгч чулуун харвууруудыг хэрмийн ойр чирч авчран, овгор товгор шорооны ард байрлуулав. Ийнхүү хотын төлөөх амь дүйсэн буцаж няцахгүй шургуу тулаан эхлэв. Бүслэлтийн эхний үед монголчууд хотын гадна орчинтойгоо харьцах бүх зам харгуйг таслан хааж, бүхэлд нь өлсгөлөнд автуулсан байна. Харвасан бул хар чулуунууд хана хэрмийг өм цөм цохиж, арсгар шүднүүдийг яйруулж эхлэв. Хажуугаар нь галтай сумнууд шунгинан ирж, байшингийн дээврийг шатаан, хар утаа баагиулж эхлэв. Хотыг хамгаалагч цэргүүд хар утаанд бүтэж, хахаж цацан ханиалгаж, эсгийгээр галыг цохиж, элс цацаж унтрааж байлаа. Монголчууд хоттой үхэн хатан зууралдав. Өдөр шөнөгүй хад чулуу нүүгэлтэн ирж, хэрмийг балбан нүргэлнэ. Чихэнд чийртэй тэрхүү нүргээн утаа тоосноос хотынхон зайлах аргагүй болжээ. Ийнхүү монгол цэргүүд дөрвөн зүг найман зовхисоос дайрахад хотоо сахин хамгаалсан цэргүүд ч зориг шантрахгүй эрэлхэгээр тулалдсаар таван сар өнгөрөхөд Отрар хот эзлэгдэхгүй байсаар байв.

Ийнхүү байлдсаар өвөл хаяанд ирэв. Эхний цас дарж, нүд алдам газар нэвсийтэл цайрав. Хотод харин хамаг юм хөө тортгонд дарагджээ. Монголчууд сэг хийлгүй хотыг балбасаар байв. Хэрэм олон газраар нурж эхл эв. Иналчуг нурсан онгойсон нүх сүвийг суман мөндөр дундуур таглаж бөглөхийг тушаалаа. Суманд оногдож үхэгсэд улам олшров. Түүнээс хойш Отрар хотыг сахин хамгаалсан цэргүүд тэсвэрлэхэд бэрх болж, туслаар ирсэн Харач жанжин Иналчугт хандан монголчуудад бууж өгөхийг санал болгов. Гэвч Иналчуг энэ дайныг өдүүлэгч нь өөрөө тул монголчууд түүнийг хэрхэвч амьд үлдээж өршөөхгүй, тэгээ/ ч монголчууд хотыг ус нэвчих зайгүй бүсэлсэн учир оргон зугтаж ам гарах газаргүй гэдгээ сайн мэдэж байв. Иймээс бууж өгөхийг тэр ер сайшаахгүй байв. Иймд: “Хэрэв бид эзэндээ үнэнч эс байх юм бол, яая өөрсдийгөө цагаатгах билээ. Бид чинь гэм зэмээ юугаараа хаацайлж лалын буруушаал зэмлэлээс мултрах юм бэ” гэж учирлах болжээ.

Харач түүнийг бууж өгөхийг хүсэхгүй байна гэдгийг ойлгоод дахш ятгахаас бэрхшээв. Гэхдээ тэр ятгасан өдрийнхөө шөнө өөрийн шилдэг цэргийг аваад, Отрар хотоос сэмхэн зугтах гэсэн авч монгол цэргүүдэд олзлогдон, хүргэгдэж ирээд “бууж өгье амь авар” гэж гуйв. Цагаадай Өгэдэй нар тэднийг байцааж, Отрар хотын доторх хамгаалалтьп байдал, цэрэг хүн хүчийг мэдэж аваад: “Та нар өөрийн эзэнд үнэн* биш байтал, бидэнд үнэнч байна гэж горьдох аргагүй” хэмээгээд цөмийг хороох тушаал өгчээ.

Төдөлгүй монгол цэрэг Отрар хотыг эзлэн авч, хотын оршиг суугчдыг хонь мэт тууж гаргаад, өнгөтэй өөдтэйг нь талан дээрэмдэв Иналчуг хан шадар цэрэгтэйгээ хотын дотоод цайзад ухран орж, үхээ унтахыг төдий бодолгүй, хоорондоо салах ёс хийгээд, нэг ээлжинд 50 хүн гарч зэр зэвсэггүй болсон хэрнээ бололцоогоороо үзэлцсээр байлаа Иналчуг цэргүүдцээ: “Дайчид аа, амьд гарах горьдлого бидэнд бараг алга. Та нарын амь насыг би мэдэхгүй, аллах тэнгэр мэднэ. Надтай цуг амьсгал хураахгүй гэсэн улс салаад явж болно. Бид хаалгаа онгойлгог гаргана” хэмээн цэргүүдээ тулалдаанд шуудруулав. Иналчугийн шадар цэргүүд амьсгаа хурааж дуустлаа тулалдаанаа үргэлжлүүлсээр байв.

Монголчууд өөрсдөө дотоод хэрмийг дайран эзлэх гэсэнгүй. Хариг олзлогдсон цэргүүд ба хотынхныг хэрэм өөд авирууллаа. Тэд амандас балиус зуугаад босоо шатуудаар авирцгаалаа. Иналчугийн цэргүүг дээрээс нь хад чулуу, мод, тоосго хайр найргүй шидлэн унагааж, сум харван, жадаар хатган түлхэж байв. Ханын ёроолоор үхдлүүд дүүрэв Үхсэн цэргүүдийн оронд мөн л олзны цэргүүдийг дахиад хөөн авчирч байлаа. Байлдаан ийнхүү бас нэг сар сунжирав. Эцэст нь монголчууг хэрмийн хаалганд гэтэж очоод, самбар мод эсгийгээр сум чулуунаас хайцаалсан халхавч барьж, хаалга цөмлөх түншүүр зэвсэг тавьлаа.

Гурав хоногийн дараа хаалгыг хэмхэлж, монголчууд өөрсдөө дотоод: бэхлэлт рүү цөмрөн орлоо. Иналчуг хаалганы хажууд үзэлцсээр ухарч ордны шатан дээр гарч тулалдав. Түүний цэргүүд хядагдан барагдсаар сүүлдээ тэр шахагдан ордны дээвэр дээр гарлаа. Тэнд тэрбээр тоосгс дээврийн хавтан авч шидлэн нүдэлцсээр байв.

Дайчдыг нь цөмийг нь сум тоолон унагаж, хамгийн сүүлд Иналчуг өөр хоёр хүнтэй хоцорсон атал зугтах нь бүү хэл байлдахаа зогсоохгүй байв. Цагаадай, Өгэдэй нар түүнийг амьдаар барихыг тушаасан учир түүнд тэмцэлдэх завшаан олджээ. Нөгөө хоёр нь тулалдсаар үхсэн ба Иналчуг хан зэвсэггүй гар хоосон болоход эмсүүд нь ордны хананы тоосгыг түүнд зөөн өгсөөр тоосго ч дуусав. Тэгсэн хэрнээ өөр элдэв аргаар тэр олон хүнийг цохиж алсаар ганцаардаж, эцэстээ монгол цэрэгт баригдав.

Монголчууд энэ удаад хүнд гарз хохирол амссан бөгөөд дотоод цайзын эргэн тойрон тоо тоймгүй хүүрээр дүүрсэн байлаа. Цагаадай, Өгэдэй хоёр уур хилэндээ автан золтой л түүнийг алчихсангүй. Дараа нь түүнийг Самарканд хотын гадна дүүрэгт байсан Чингис хааны их орд Хөх сарайд хүргэв. Чингис хаан олон таван үггүйгээр дорд хүмүүсээр мөнгө хайлуулж Иналчугийн чихний сүв, нүдний ухархайд цутгуулсан нь ховдог шуналтанд оноох шийтгэлийн нэг хэлбэр бөгөөд алагдсан худаддаачдын өсийг авсан хэрэг байжээ. Отрараас өмнө монголчууд Бухарыг буулгасан байсан ч гол буруутан орогнож, маш шаргуу эсэргүүцсэн энэхүү хотыг эзэлж зохих гэсгээлийг үзүүлснээрээ өөрсдийгөө “тэнгэр бурхны зараалыг хэрэгжүүлэгч” хэмээн улам итгэн үнэмших болж, моралийн давуу тал нь бэхжсэн болой.

Ц.Хан-Хөхий

Ямартай ч магтаал дуугаа дуулаад, дараа ньБиблийн ном зааж, хүүхдүүд их эзний тухай гэх дуу дуулж байсан. Хажуугаар нь солонгос хэл зааж, төгөлдөр хуур, гитар тоглуулдаг аж. Буддын сүмийг бодвол христийнх итгэгчдээ татахдаа сонирхолтой арга хэмжээ явуулдаг нь ажиглагдсан. Ямар сайндаа л цэцэрлэгийн хүүхдүүд “Их эзэн тахайрыг авахын төлөө төрсөн хүн билээ” гэж дуулахав. Тэд хүүхэд, залууст гадаад хэл зааж, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийг асарч, итгэгч оюутнууддаа унааны зардал, сургалтын төлбөр, эмчилгээ, хоол хүнс, түлээ нүүрс, халуун усны үйлчилгээ хүртэл үзүүлдэг нь учиртай. Шинээр ирсэн итгэгчдэд онцгой анхаарч, тэдэнд зориулан залбирал үйлдэнэ. Гарын бэлэг гээд алчуур, оймс, цамц өгдөг юм билээ. Энэ мэт үйл ажиллагаа өрнөсөөр цуглааны цаг дундаа оров. Их эзэндээ хандив өргөдөг юм байна. Итгэгчдийн дундуур хандивын сав аялуулж хүн бүхэн боломжоороо мөнгө хийнэ. Эдгээр байгууллагууд манайхаас албан ёсны зөвшөөрөл авахдаа иймэрхүү мөнгө хураах тухайгаа тусгасан болов уу гэж бодогдов.
Ингээд эцэст нь хүмүүсийг цайлж, хооллож ундална. Энд ирдэг итгэгчдийн олонх нь ядарсан улс харагдсан. Зарим нь хаа холоос аяга хоол горьдож ирдэг тухайгаа хэллээ. Энэ бол манайд үйл ажиллагаа явуулдаг харийн шашны нэгээхэн жишээ. Ядуу буурай орны нийгэмд аливаа шашин дэлгэрэн суурьшихдаа амархан байдаг гэлцдэг. Энэ жишигт манай улс сүүлийн 20 гаруй жил автав. Үндсэн хуульд христ, лал, буддизм, хинди гэх мэт шашин шүтэх эрх чөлөөтэй гэж заасан байдаг учир харийн шашин манайд суурьшин, дэлгэрэх нь амархан байдаг байх. Тэдний сайн, муу талыг төдийлэн сөхдөггүй, сөхсөн ч хувь хүний эрх болж хувирдаг учраас тэр. Ямар сайндаал айл бүрт нэг эмч, нэг цагдаа, нэг бөө, нэг христэд итгэгч, Солонгост ажилладаг 1-2 хүн байдаг гэсэн хошигнол гарах вэ. Ядуу иргэдэд халамж нэрээр хандив тусламж үзүүлж буй нь сайшаалтай ч нийгмийн оюун санаа, иргэний үзэл бодол, төлөвшилд ихээхэн сөрөг үзэгдэл дагуулдгийг хүмүүс тэр бүр анзаардаггүй биз.
Одоогийн манайхны шүтээд буй христийн шашин нь үндсэндээ Мормоны үзэл гэнэ. Мормоны үзэл нь Есүсийг амьд байх үед түүнийг дагалдагчийн нэгийг шүтэх үзэл ажээ. Азийнхны дунд мормоны үзэл дэлгэрэх хандлага түгээмэл байдаг учир тэд энэ сиймхийг ашиглан хүслээ гүйцэлдүүлдэг гэж хэлж болно. 2003 оны байдлаар Монголд шашин шүтдэггүй иргэд 77.8, шүтлэгтэй нь 22.9 хувь байсан бол 2010 оны сүүлчээр шашин шүтэгчдийн тоо 38.6 хувиар нэмэгдсэн байгаа юм. 2009 он гэхэд нийслэлд162 сүм хийд бүртгэлтэй байгаагаас 60 нь бүртгэлгүй байж. Дээрх сүмийн 64 ньбудда, зургаа нь бөөгийнх, 90 ньхристийнх. Эдгээрээс албан ёсны зөвшөөрөлгүй салбар хөдөө орон нутагт цөөнгүй аж.
Өнгөрсөн оны статистикаас харахад шашны 800 орчим байгууллага үйл ажиллагаа явуулдгаас тэн хагас нь албан ёсны зөвшөөрөлгүй гэнэ. Хоёроос гурван жилийн хугацаанд шашны байгууллагуудын тоо хэд дахин өссөн нь эндээс харагдаж байна. Шашин хүчтэй дэлгэр ч буй өнөө үед болгоомжтой, бодлоготой алхам барихгүй бол нийгмийн оюун санааны ертөнцөд дайн дэгдэж болзошгүй боллоо. Гаднын улс орнуудад насанд хүрээгүй хүүхдүүдийг шашны үйл ажиллагаанд татан оролцуулах, мөн ахуйн хэрэгцээний бараагаар хуурч, хүмүүсийг шашинд оруулахыг хориглосон атал харийн шашны байгууллагууд манай нутагт үйл ажиллагаа явуулахдаа энэхүү хоригийг эсрэгээр нь хэрэгжүүлж байна. Сүмийн итгэгчдийн нэрсийн жагсаалтад гурван настай хүүхэд хүртэл байх жишээтэй. Хүүхдүүдэд баяраар бэлэг өгч, ядуу иргэдийг идэж уух зүйлээр ханган, хуурч мэхлэн шашиндаа татан оролцуулах нь наад захын асуудал болжээ. Нэг хэсэг энэ тухай хэвлэлийнхэн шуугиад өнгөрснөөс өөр авсан арга хэмжээ алга. Одоо энэ байдалтайгаа эвлэрч харийн шашны төлөөллүүд айл бүрийн хаалга үүд балбаж, библийг унш, үүнийг шүт гэж шаардах нь холгүй болсон.
Хойноос ирээд хот манайх, хотонд ирээд хоньманайх гэдэг шиг гэртээ ч тайван байж болохоо болих нь. Зурагтаар бага насны хүүхдүүд Есүсийн тухай дуу дуулж байна. Энэ юу гэсэн үг вэ. Тэдгээр бяцхан амьтад шашин энэ тэрийг юу мэдэхэв дээ. Тэдний тархийг хар багаас нь угааж байгаа хэрэг биш гэж үү. Багачуул учраа мэдэхгүй байж болох ч ухаан орсон, нас бие гүйцсэн томчуул нь ингэж болохуу. Багануур дүүргийн иргэдийн шүтдэг Гүний овооны дээрх чулууг нурааж, голын модыг нүцгэлэн, тасалсан мөчрүүдийнх нь оронд христийн загалмай өлгөсөн хэрэг гарсан. Бас Сонгино хайрхан дүүрэгт орших “Толгойт номун хан” дацангийнхананд христийн ухуулах хуудас нааж, бурхны шавь нар гэж өөрсдийгөө нэрлэн, лам нарыг бүлэглэн зодсон удаатай.
Хүмүүс шашин шүтэх эрх чөлөөтэй боловч харийн шашнууд хүч түрэн орж буй өнөө үед үндэсний зан заншилтай зөрчилдөж мэдэх. Хуулийн зохицуулалт сул байгаагаас гаднын шашнууд асрамж, халамжийн төвийн нэрээр халхавчлан шашны үйл ажиллагаа явуулж, сум хороо бүрт салбарлах зарчмаар гэр цуглаан зохион байгуулж байна. Хэдий болтол харийн шашнуудыг халамж нэрээр хаацайлсаар байх юм бэ. Эцэст нь бидний уламжлал, ёс заншил харийн довтолгоонд өртөн, уусан устаж болзошгүй билээ.
О.БАТ-УНДРАХ
Эх сурвалж : www.mongolnews.mn

Энэ байлдаанд Галданг галт зэвсэг хэрэглэсэн хэмээн Энх- Амгалан хааны бодролын бичигт өгүүлдэг байна.Арнай жанжин ийнхүү ойрадуудад ширүүн цохигдон буруулсан бөгөөд Энх-Амгалан хаан түүнийг “Зарлигийг зөрчин омтгой байлдсан” хэмээн тушаалаас бууруулан шийтгэсэн байна.Үүнээс үзэхэд, Галдан Бошготтой хийх тэмцлийг Энх-Амгалан хаан ихэд чухалчилж нягт нямбай хандаж байв.Тэрбээр Галдан Бошготод элч зарж тал засахын зэрэгцээ, цаг хожин цэргийн хүчээ татан хуримтлуулжээ.Энэ үеийг хүртэл Галдан Бошгот дийлэгдэж ялагдаж явсангүй тул ойрад нутагт ар хударгаар нь Цэвээнравдан хаан ширээг нь гудайлгаж, өөрт нь цохигдсон халхууд манжид хүч хавсран дайсагнан байсныг үл тоон манжийн их цэргийг нэгмөсөн цохихоор улайран зүтгэв.Чухамдаа энэ нь Чингис хааны үйлсийг давтахаар мэрийсэн гэлтэй.Манж Чин гүрэн мандан бадрах бүх үеийн түүхэндээ ийм аймшигтай эн тэнцүү хүч үзсэн дайсантай учирсангүй тул нийслэлд нь ойрадын их цэрэг ойртон ирэхэд маш их болгоомжлон, үймэн сандарч байсан гэдэг.

Тэр үед Чин улсын хязгаарыг сэргийлэн суулгасан цэрэг 3 түм байсан бөгөөд түүн дээр Галдан Бошготын цэргийг тосон байлдахаар 10 түмэн цэргийг дайчлан татсан байжээ. Тэрээр өөрийн ах Фу Чуанд “Хол дахиныг дагуулагч их жанжин” цол өгч, 5 түмэн цэрэг бүхий зүүн жигүүрийг захируулсан бол, гуравдугаар ах чин ван Цин Нянд “Умар дахиныг амаржуулагч их жанжин” цол олгон 5 түмэн цэрэг өгч баруун жигүүр болгон Галданг тосуулахаар явуулжээ. Энх-Амгалан хааны газар, газраас татан цуглуулсан 10 түмэн шалгарсан цэргийн дотор галт зэвсэгтэй цэрэг мянга орчим байжээ. Энх-Амгалан ийн цэрэг томилон явуулахцаа Галдан Бошготын их цэрэгтэй байлдана гэж алдаршуулсангүй, харин хааны ах, агь нар Улаанбудан гэдэг газар ирж, өвөрмонголын олон ноёдын хамт Галдантай чуулган хийж, Тушээт хан болон Жавзандамба хутагт нарын бурууг хүлээлгэж, ял хэлтрүүлэх явдлыгхэлэлцэх гэж байна гэх зэргээр халхлан, Галданд бичигявуулсан байна. Галдан үүнийг гэнэдүүлэх арга болохыг мэдэж, мөн уг аргыг хариу хэрэглэн чуулганд очно хэмээн алдаршуулан хэлэлцэж, цэргээ аван урагшлав.

Ойрадын цэрэг 1690 оны 7 дугаар сарын сүүлээр Улхуйн голоос хөдөлж, 8 дугаар сарын орчим Бээжингээс 400 орчим км зайтай Улаанбуданд иржээ. Улаанбуданд Галдан Бошготын цэргийг очиход манжийн зүүн замын цэрэг түрүүлж ирээд нэгэнт ашигтай байрлалыг эзэлсэн байв.Уулын бэлд байрлуулсан манжийн цэрэг их буу олонтой, тэр нь наранд гялалзаж ярайтал жагсаасан байх нь ойрадын эсрэг Энх—Амгалан хаан лут том хүчийг хуралдуулсныг илтгэнэ.Мөн халх, өвөрлөгч хошуудын цэргүүдээс бүрдүүлсэн морьт цэргийг ганга жалганд бөөгнүүлсэн байлаа.Галдангийн цэргүүд их төлөв хөвөнтэй дээлний гадуур нимгэн төмөр цагираг хэлхэж хадсан хуягтай бөгөөд зарим нь тэр хуягныхаа гадуур гинжин хүрэм давхарлан өмссөн байлаа.Түүнчлэн, хүний хүзүүг ч тас харвах хурц иртэй саран зэв, хутган зэв, шөвгөн зэв бүхий нум сумтай байлаа.Хоёр их буутай байснаа манжийн цэрэг эхлээд довтлон ирэх байх гэж үзсэн онь газарт зоов.

Манжийн цэрэг нэмэгдэн ирсээр нэгэнт давуу хүчтэй болсон тул санаачлагыг авч, үхэр буугаараа буудаж сүрийг бадруулсаар уулан дээр давшин гарч ирэхэд, ойрадууд дор шугуй дотор эрэг бүхий голын тэртээ тэмээнүүдээ хэвтүүлэн халх босгож, манжийн цэргийг тосон байлджээ. Ингэхдээ унаж ачиж яваа 500 орчим тэмээг хөндлөн хэвтүүлэн, босч туйлахгүйгээр хөлийг тушин боож, дээрээс нь банз мод тавьж, нойтон эсгий олон давхарлан бүтээсэн нь сумны зэв нэвтэрхээргүй зузаан хаалт болсон байлаа. 2 саахалтын хэр газарт ийм хаалт хийжээ.

Тийнхүү 1690 оны 8 дугаар сарын эхээр хоёр этгээдийн цэрэг тулгаран байлджээ.Манжийн талаас олон их буу зэрэг галлан сүрийг бадруулах нь урьд өмнө сонсож байгаагүй чимээтэй болов.Хаалт эвдрэн, тэмээний зарим нь үхэж, зарим хэсэг нь босож туйлан зугтаалаа.Ойрадын цэрэг энэ үед хариу дайралт хийн цавчилдаж гарав.Их бууны нүргээн, цэргүүдийн хашхиралт, тэмээ орилох, морьд янцгаах дуун нийлж тэнгэрт тулсан бөөн хар утаан дунд чих дүлийрэм чимээ үргэлжлэв.Ойрадын цэргүүд давуу хүчтэй дайсантай тулалдаж, манж цэргийн бөөн бөөн дайралтыг няцаасаар байлаа.Энэхүү ширүүн тулалдаан нар бууж уулын сүүдэр гартал үргэлжилсээр байлаа.Бөөн хүч хавиралдан, тулаан болж байгаа газар хүний, өөрийн цэрэг яаж явааг мэдэх тойм алдагдав.Галдан Бошгот хотойн цөмөрч буй хүрээ рүү нөөц хүчнээсээ явуулан сэлбэг өгч, манжийн цэргийн дайралтыг торгоон барьсаар байлаа.

Оройхон ойрадын цэргийн байгаа уулын араас гэнэт морьт дайсан бөөн хүчээр дайралт хийн улаан манан татуулсан хэдэн мянган иэрэг хуйлруулан орж ирэхэд, Галдан Бошгот ганганд нуусан нөөц морьт цэргээ сөрөн довтолголоо. Уулын бэлд хоёр талын цэрэг нүүр тулж, илд бамбай начигнан, морьд янцгааж, манж, монгол, хятад хүмүүсийн дуун хадаж байв. Ийнхүү морьтой болон явган цэргийн тулаан уулын хяр бэл, голын хөвөө, эрэг ганганд үргэлжилсээр байв.Галдан Бошготын цэрэг нэн овсгоо зориг гарган тулалдсан учир манжийн морин цэргийг өөрийн хүрээнд оруулсангүй гэдрэг нь няцаан зайлуулжээ.Хоёр талын цэрэг унасан дээрээ даван хатгалцаж, газарт урссан цусаа гатлан нүдэлцсээр үдэш болгов.

Ойрадын цэргийг баруун жигүүрээр нь ороон цохих гэсэн манжийн цэргийн хэдэн мянган морьтон болон явган цэрэг энэ үед голын хөвөөний зузаан намагт орж шигдээд, урагшаа ахих аргагүй болж, зарим нь зоогдон, үлэмж хэсэг нь ухарчээ.Энэ явдал ойрадын цэргийн амьд хүчинд их жийрэг болов.Ийнхүү тулгаран байдцсаар үдшийн бүрий болмощ манжийн төмөр бүрээ чарлан дуугарч, бүх шугамаар гэдрэг буцлаа.Тэд ойрадын цэргийн хүрээг сэтлэн дайрсан боловч энэ өдрийн хувьд урагш ахин амжилт олохгүй нь ил болсон байв.

Маргааш нь тулалдааныг үргэлжлүүлэхээр хөдлөхөд ойрадууд газрын бэрхийг авч, хүчтэй эсэргүүцсэн тул манжийн цэрэг хэдэн давхар бүслэн хаажээ. Галдан Бошгот энэ үед цагийн байдлыг тооцоолоод хүчтэй дайсантай тулгарснаа мэдэж, энэ тулалдаан хэт нь ойрадын талд ашиггүй гэж үзэн, бүслэлтээс мултран гарах зорилгоор “төр шашны тулд хэлэлцээр хийе ” хэмээн эхлээд Ялгуусан хутагт дараа нь Жирон хутагтаар толгойлуулсан 70 илүү хүнтэй элчийг манжийн цэргийн хүрээнд тус тус илгээж найрамдахыг гуйв. Манж нар энэ үед тулалдааны хүч нь сарнисан, нөгөөтэйгүүр Мүгдэн, Хар мөрөн, Хорчины туслах цэрэг хараахан хүрэлцэн ирээгүй тул байлдааны ажиллагааг зогсоож, цаг хожих зорилгоор Галдан Бошготын элчийг тусгай цацар барьж хүндэтгэн хүлээн авчээ. Манжийн цэргийн удирдлага Галданг өөрийн элчийн нүүрэн дээр бүх гэм буруугаа хүлээгээд, түүнийхээ баталгаа болгож, бодрол бичиг гаргаж өгөх, манжийн харьяанд орж дагахаа тангараглах, уг байгаа газраасаа хөдлөхгүй хариу зарлиг хүлээх гэсэн гурван зүйлийн шаардлагыг хүлээн авч, бурхнаа барин тангараглаваас байлдааны ажиллагааг түр зогсоохыг зөвшөөрнө гэжээ.

Галдан өөрийн хүрээнд манжийн элч Арнай нарыг хүлээн авч, бурхнаа тэргүүн дээрээ тавиад, тэрхүү элчийн өмнө манжийн талын тавьсан шаардлагыг хүлээн авснаа мэдэгджээ.Гэхдээ хоосон гуу барьж тангараг тавьсан гэдэг.Манжийн элчийг буцаахад Галдан Бошгот “Та бүгдийн шаардлагыг бид ёсоор гүйцэтгэсэн ба харин одоогийн оршин буй газар хүн мал оршиход нэн тохиромжгүй тул хаалганы гадна өвс устай бэлчээрт хүрэлцэн очиж, зарлиг хүлээхийг хүсч буй”-гаа хаанд дамжуулахыг хүсчээ. Дайсны цэрэг байлдаанд бэлэн бус байсны дээр найрамдал байгууллаа хэмээн сэрэмж буурсныг далимдуулан Галдан Бошгот манжийн элчийг буцсан шөнө зай сүвийг олж бүслэлтээс гараад Шар мөрнийг гатлан түргэвчлэн явсаар замдаа Хишигтэн аймгаас хүнсний хонь үхэр, уналгын агтыг олж, өдөр шөнөгүй довтолгон явсаар гөвийг гаталж, Ганга нуурын хөвөөнд хүрсэн байна. Манж нар Галдан Бошготын буруулсныг 3 өдрийн хойно мэдэж нэхүүлсэн боловч нэгэнт хожимдсон байлаа.Энх-Амгалан хаан энэ тухай сонсмогц гол дайснаа нэгмөсөн дарж чадаагүйдээ бухимдан цухалдаж, харьяат цэргийн даамлыг тушаалаас огцруулах, пүнлүүг нь хасах зэргээр хатуу шийтгэсэн байна.Бас Галдан Бошготод захиа бариулан элч довтолгож “Чам лугаа байлдах гэсэн учиргүй, гагцхүү чиний хүн урьд гар хөдөлсөн учир манай цэрэг аргагүй байлджээ” гэх мэтээр түүнд зөвийг өгч, холдуулахгүй хүлээлгэхийг оролдсон боловч ойрадууд зогсолтгүй явсаар 10-р сард Онон голын савд буцаж ирсэн байна.Галдан Бошгот 1690 оны 10 дугаар сарын сүүлээр Ононгийн орчмыг орхиж, Завхан, Хүнгүй голоор дайран Ховдод хүрч суурыижээ.Галдан Бошготын цэрэг Ононгоос Ховд хүртэл урт замыг туулсны дээр Халхын олон нийт түүний замын зуур дайсагнасан учир их хохирол амсжээ.

Манжийн хаан Галдан Бошгот нарын тэмцэл нь зөвхөн Манж, Ойрадын тэмцэл бус Азийн хэд хэдэн орны хувь заяаг шийдэх, олон улсын хэмжээний чухал үйл явдал байсан учир дэлхий нийтийн анхаарлыг зүй ёсоор татаж байжээ.Ийнхүү Галдан Бошгот Манж Чин улсын төв азид явуулсан түрэмгий бодлогыг хамгийн хүчтэй, эцсээ хүртэл тууштай эсэргүүцэгч нөлөө бухий этгээд байсан учир манжийн хаан түүнийг цохисноо урьд хожид байгаагүй их гавьяа хэмээн бодролын бичигтээ өгүүлжээ.

2013-06-27 16:46:12
Мэдээ оруулсан: undesten

Чингээд “БНМАУ-ын түүх, утга зохиолыг сургуулиудад зааж байгаа байдлын тухай” /1949/, “Ардын унших бичгийн тухай”, “Манай намын бодлогод харш үзэл санаа, үг, өгүүлэл гарч байгаа тухай” /1956/, “Б.Ринчингийн сүүлийн үеийн зохиолууд дахь зарим харш үзэл санааны тухай” /1959/ зэрэг Намын Төв Хорооны чухал чухал тогтоол шийдвэрийг дахин хянан үзэж өөрчлөх, заримыг нь хүчингүй болгох тухай асуудлыг нэг бус удаа тавьж байсан.
Тус бүгд хурал Д.Төмөр-Очирыг МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны болон Төв Хорооны бүрэлдэхүүнээс гаргаж, Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн даргын үүрэгт ажлаас халсан байна. Түүний эрдэм шинжилгээний ажил хийх хүсэлтийг үл харгалзан Баянхонгор аймгийн барилга угсралтын конторын даргаар томилж, хэрэг дээрээ нутаг заан суулгажээ. Д.Төмөр-Очирын намын эсрэг ажил явуулга гэгчийн талаар МАХН-ын Төв Хорооны дэлгэрэнгүй захидал гаргаж, намын байгууллагуудын хаалттай хурлуудад танилцуулсан байна. 1963 оны 1 сард намын үзэл суртлын ажилтны улсын зөвлөгөөн болж, намын үзэл суртлын ажлыг бүх талаар эрчимжүүлэх, үндсэрхэх, үгүйсгэх үзэл, хөрөнгөтний үзэл суртлын эсрэг шийдвэртэй тэмцэх заалт өгч “Д.Төмөр-Очирын намын эсрэг явуулга” гэгчийг дахин гүнзгийрүүлэн тайлбарлаж, түүний хор холбогдлыг арилгах талаар тууштай арга хэмжээ авах нь зүйтэй гэж үзсэн байна.
Д.Төмөр-Очирын “Намын эсрэг явуулга”-д Ш.Бат-Очир, Д.Юмжав, Д.Доржсүрэн, Ж.Төмөрбаатар, Т.Чогсом нарыг хамааруулан ажил, албанаас нь зайлуулж, хөдөө орон нутагт амьдрал мэдүүлэх нэрээр нутаг заан суулгасан байна.
1963 оны 4 сард “Түмний нэг” киноны II ангийн тухай “МАХН-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны тогтоол” гарч, киноны уран бүтээлчдийг улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийн асуудалд өрөөсгөлөөр хандаж, хууль ёс алдаа завхралыг засах хэрэгт намын гүйцэтгэсэн үүргийг харуулах гэж оролдоогүй, үндсэрхэх үзлийн нөлөөнд автсан гэж үзэж, Соёлын яамны удирдах хүмүүс, зарим уран бүтээлчдэд арга хэмжээ авсан байна.
1963 оны 12 сард хуралдсан МАХН-ын Төв Хорооны V бүгд хурал “Л.Цэндийн намч биш ажил явуулгын тухай” хэлэлцэж буруутгажээ.
1963 оны 12 сард болсон МАХН-ын Төв Хорооны IV бүгд хурал Ц.Лоохууз, Б.Нямбуу, Б.Сурмаажав нараас намын эсрэг бүлэглэсэн явуулга хийсэн тухай асуудал авч хэлэлцсэн байна. Бүгд хурал дээрх нэр бүхий хүмүүсийг хэд хэдэн үндсэн зүйлээр буруушааж, “намын эсрэг бүлэг” гэж үзжээ. Тухайлбал: Лоохууз, Нямбуу, Сурмаажав нар Намын Төв Хорооны өмнөх бүгд хурлууд дээр удаа дараа эрүүл бус үзэл алдаагаа улам гүнзгийрүүлж, улмаар намын жанжин шугамыг эсэргүүцэн намд хагарал гаргах зорилгоор бүлэглэсэн явуулга хийх зам шуударсан гэж үзжээ.
Тус бүгд хурал Ц.Лоохууз, Б.Нямбуу, Б.Сурмаажав нарыг Намын Төв Хорооны бүрэлдэхүүнээс гаргаж, намаас хөөж, тэднийг болон хань хамсаатан нь гэж үзсэн олон арван хүнийг албан тушаалаас нь халж, нам, захиргааны арга хэмжээ авч, хөдөөд нутаг заан суулгаж, тодорхой албан тушаал, үйл ажиллагаа эрхлэх эрхийг нь хаан, мөрдөн хавчиж, хүний эрх, эрх чөлөөг ноцтой зөрчих болжээ.

Бөө мөргөл, зан үйл

Монгол бөөгийн баатарлаг илэрхийлэл буюу хатуу чанга ёсыг эрхэмлэдэг харын бөөгийн нөгөө талд энэрэнгүй ёсын илэрхийлэл болсон цагаан зүгийн бөө нар байдаг. Цагаан зүгийн бөө нь хүмүүсийн аж амьдралыг ерөнхийд нь чиглүүлж, нийгмийн доторх хэв хуулийг сахиулах, газар уул усны эзэдтэй хэрхэн харьцах, өвөг дээдэс уул усны эздийг хэрхэн тахин номхоруулж тайлах, өвчин эмгэг хэрхэн эмчлэх, муу зуршилтай хүнийг ховсын аргаар сайжруулах үйлд гарамгай сайн байдаг.
#МөхөсНамайгИвээжХайрла

-Таны үүссгэн байгуулалцсан бөөгийн төв хорь шахам жилийн нүүр үзэж байна. Энэ хугацаанд мэдээж их удганы хувьд олон л үйл явдалтай нүүр тулж яваа байх?
-Манай холбоо байгуулагдаад 19 дэхь жилдээ үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Энэ хугацаанд хийсэн ажил их байгаа. Хэдэн мянган уул, усны тахилга , жил болгоны нарны тахилга, их тахилгууд,
Солонгос, Буриад, Тува улсуудтай хамтарсан тахилга хийдэг. Бүх аймгуудын бөө нар, олон бөөгийн төвүүд нэгдэж нэгдсэн эвлэл байгуулаад нэг жилийн ой нь болж байна. Байгуулагдсанаас хойш “Ноён уулын тахилга” , эзэн Чингисийн ойд зориулсан тахилгыг “Хар зүрхний хөх нуур” гэдэг газарт 2000 гаруй бөө нар тахилга хийсэн Саяхан нэгдсэн эвлэлийнхээ үйл ажиллагаанд зориулж журам, дүрэм, бөөгийн ёс жаягийн тухай дүрэм гаргасан.
-Анх байгуулагдаж байхад бас шалгаан, нөхцөл урган гарснаас нэгдэж байсан байж таарна?
-Энэхүү байгууллагыг байгуулсан шалтгаан нь гэвэл бөө нарыг нэгтгэж, түмэн олны сайн сайхны төлөө, уул, ус, байгаль дэлхийгээ хамгаалж, хүндэтгэл үзүүлэх зорилготой. Бөө хүмүүс хүний төлөө гэсэн зөв эерэг үйл ажиллагаа явуулж буруу зөрүү зүйлээ хоорондоо ярилцаж, мэддэг зүйлээ бусддаа зааж, санаа зорилгоо нэгтгэхийн төлөө энэ байгууллага байгуулагдсан. 5-р сарын 25- нд болох Цаст хайрханы тахилгыг Баян-Өлгий аймгийн иргэд их сайхнаар хүлээж авч байгаа. Үүний дараа 6-р сарын 22-нд Монгол туургатны их тахилга гэж болно. Бүх аймаг, сум, бөөгийн холбоо бүгд нийлж хийх юм,
-Бөөгийн нэгдсэн эвлэл удган бөө нартаа зэрэг дэв олгох болж байгаа юм. Мэдээж нарийн шалгуураар эрх бүхий хүмүүс нь зэрэглэх байх гэж ойлгож байна?
-Зэрэг дэв гэдэг нь олон жил бөөлсөн, онгод сахиус нь бүрэн ордог, зөв яваа хүмүүсээ шалгаж үзээд зэрэг дэв олгох үйл ажиллагааг хэлж байгаа. Эхний хорь буюу “Дээд цэц”-ийнхэн , дараа “Бага хуралдай”-нхан үүнд хамаарна. Зэрэглэл тогтоохдоо мэдээж хүч, чадал сорьсон шалгуур үзүүлэлтүүдээр шалгана.”Бага хуралдай”, “Дээд цэцийнхэн “ хамтарч дараагийн бөө нараа шалгаж зэрэг, дэв олгоно. Бөөгийн шашны нэр хүндийг сэвтээж байгаа хүмүүсийг ялгаж, зааглан бөөг цэгцэнд нь оруулъя гэсэн үүднээс энэхүү зэрэг дэвийг олгох гэж байгаа. Тэрнээс нь бол ямар нэгэн алдар нэр хөөх цол гуншин төдий асуудал биш. Хэрвээ бөөд хандах, арга заслаа хийлгэх хэрэг гарахад ард түмэн хэнд очих вэ гэдгээ мэддэг болох боловуу гэсэн үүднээс зэрэг, дэвийг олгох гэж байгаа. Шалгах байгууллага нь “Дээд цэц”, “Бага хуралдай гэсэн бөөгийн эвлэлд үүрэг хүлээсэн хүмүүс гэж ойлгож болно. “Бага хуралдай”-д 200 шахуу хүмүүс байдаг. Дандаа таваас дээш жил бөөлсөн хүмүүс байдаг. Энэ тухай манай эвлэлээс гаргасан ёс зүйн номон дээр тодорхой заасан байгаа. Энэ номыг хүмүүс авч уншвал би хэн дээр очиж заслаа хийлгэх вэ, би хаана очиж хүүхдээ шавь оруулж, өөрөө шавь орж болох вэ гэсэн зөв замыг ойлгоно.
-Таныг Хөвсгөлийн удам дамжсан удган гэж мэдэх юм. Гэхдээ та бидэнд энэ тухайгаа дэлгэрэнгүй сонирхуулж болох уу?
-Би удам дамжсан бөө. Хөвсгөл аймгийн уугуул иргэн .Танаар засал хийлгээд болсонгүй ээ гэсэн гомдол ирж байгаагүй. Нэг хүн ирдэг байсан бол хоёр болж ирдэг, дандаа баярлаж, талархсанаа илэрхийлдэг. Би зундаа бол уул, усны тахилганд 6-р сарын 22- ноос 9-р сарыг дуустал байнга явдаг. Байгаль дэлхийгээ аргадаж тэндээс эрч хүчээ олж авдаг гэсэн үг л дээ. Ган гачиг болох аюулаас аврах гэж, нутаг усныхаа болон хүмүүсийн хүсэлтээр уул, усны тахилга хийдэг.
-Танай удамд нутаг усандаа алдар нь түгсэн ямар бөө байсан бэ?
-Өөрийнхөө мэддэгээс тоолоод өөрийгөө тав дахь үеийн бөө гэж явдаг. Гэхдээ бөөгийн удам есөн үеэр тасардаг.Би тэрнээс дээш үеийнхнийгээ мэдэхгүй. Онгодуудын болон ээжийн маань хэлсэнээр би тав дахь үеийн удган гэж явдаг. “Голомт” төвдөө 20-иод жил болж байна. Бөө нарганц, нэгээрээ яваад амжилтанд хүрэхгүй нэгдэж байж амжилтанд хүрнэ. Зарим нэр барьсан бүтэлгүй хүмүүс буруу зөрүү юм хийж, ард иргэд айдас төрүүлээд, хөрөнгө мөнгөөр нь тоглоод, адаг сүүлд нь амь насаар нь тоглож байна. Ийм асуудлууд их гарч байгаа болохоор нэг хүнд ч гэсэн зөв замыг нь зааж өгөх юмсан гэж манай” Голомт “ төв байгуулагдсан. Бөө хүнд анхаарах зүйл гэвэл бөө хүн шуналтай байж болохгүй, худалч байж болохгүй, архичин байж болохгүй гэж би шавь нартаа зааж сургадаг.
-Таньд шавь орох гэж олон хүн ирдэг байх.Ямар зөнгөөр та тэднийг шалгаж, хүлээж авдаг вэ?
-Хүссэн хүн бүрийг шавь болгож авна гэдэг амаргүй.Багш нь болж байгаа болохоор тэдний ар, өврийг нь даадаг .Албан ёсны 11 шавьтай. Энэ болохгүй байна, тийм газраар яваад ирлээ, онгодоо бариж чадахгүй 4, 5 жил яваад ирлээ гэсэн хүмүүсийг манай Сүхбат тэргүүн багштай болгож уулзуулж өг гэдэг. Зарим заслаа хийлгэж байгаа хүн намайг багш аа гэж дууддаг. Би их л олон шавьтай хүн шиг харагддаг байх .
-Таньд хандаж байгаа хүмүүс ихэвчлэн ямар зовлон, зүдгүүр тоочиж ирж байх юм?
-Байгаль дэлхийтэйгээ буруу харьцсанаас янз бүрийн өвчин тусна, өрөөл татанхай болдог. Үүнийг лусын харшил гэж үздэг. Газар дэлхийгээ ухаж төнхдөг, тахилгатай газар явж бие зассанаас юм уу, байгальтай буруу харьцсанаас болж их хорлол хүрдэг. Анзаараад байхад хүмүүс бие биедээ атаархаж , элдэв янзын юмих хийлгэдэг болсон. Мөнгө төгрөгөөр гачигдаж, орон гэргүй, унах унаагүй яваагүй ч ямар нэгэн доголдолд орж орж, хорлол болсон харагдаад байдаг. Чадах юмаа засч өгнө. Засуулаад сайхан боллоо гэсэн хүмххс зөндөө байдаг. Ер нь мэдээж мөнгөө барахгүй, баяжаад байна гэсэн хүмүүс ирэхгүй. Тийм хорлолд орчихлоо, тэгж өвдөөд байна,энхэр хүүхэд мааньсалах гээд байна гэсэн зовлон ярьсан хүмүүс ирдэг. Эдгээр хүмүүст чадахаа туслаад, чадахгүйд нь зөвлөж сэтгэлийн тэнхээ өгч, сайхан үг хэлээд гаргадаг.
-Сүүлийн үед хүмүүс их стресст орж, түүнээсээ улбаалаад ажил, амьдрал нь болохгүй байгаа мэт ирэх явдал таньд анзаарагддаг уу?
-Хүмүүс бие биедээ сайхан сэтгэл гаргаад жолооч нар нэгэндээ минуд хүрэхгүй хугацаанд хүндэтгэл үзүүлээд зам тавиад өгч чадахгүй байна. Тэгээд аваар осолд ороод, бие биенээ харааж зүхээд байдаг. Хүмүүс бухимдалтай яваад байхаар суурин газарт хар энгерги их хуримтлагдаад байна. Энэ нь хүмүүст их муугаар нөлөөлөөд байгаа. Монголчууд цэлмэг тэнгэр , сайхан уул устай газар амьдарч байж байгаль орчноо хамгаалж, өөрсдөө тайван бие биедээ хүндтгэлтэй хандаж сурвал хар энерги, өвчин зовлонгоос хол байж чадна.
-Бөө хүнд ирж байгаа хүмүүс нүүрнээсээ уншигддаг гэдэг. Таны онгод тэр бүгдийг ялгаж хэлдэг гэсэн үг үү?
-Улаач хүний хувьд онгодоо тахихгүй, буруу зөрүү юм хийвэл онгодууд уурладаг. Онгодоо уурлуулахгүйн тулд улаач хүн алхах гишгэх болгондоо буруу юм хийчих вий гэж эмээж явдаг. Гадны хүн онгод тэнгэрийг уурлуулснаас болж эсрэг хүнд муу нөлөө үзүүлэх тохиолдол байдаг. Олон жил бөөлсөн хүмүүст манай онгод гэж байдаг. Хэрэлдлээ гэж бодоход хамгаалсан онгод нь жаахан шоглоход нь хүмүүс буруу ойлгодог. Нэг бөөтэй хэрэлдсэн чинь намайг хараасан гэж ярих жишээтэй. Өдөр тутмын хэрүүл хийгээд л хэнгэргээ бариад л хүнийг хараагаад сууж байдаг бөө гэхээр дандаа хар талаас нь ойлгодог байсан. Харин одоо хүмүүсийн бодол харьцангуй өөрчлөгдөж байгаа. Зарим зөрүү бодолтой хүмүүс бөө дээр очиж чах юм, хараана гэж ярьдаг. Яг онгод тэнгэртэй бөө хүн түүндээ баригдаад хараана гэсэн юм байхгүй. Харин ч хүнд хараал хийх юм бол өөрсдөө онгоддоо шийтгүүлнэ. Хийсэн хараал нь өөрт нь болон, үр хүүхдэд нь хүрдэг гэмтэй тул бөө хүн байнга алхам бүрээ бодож явах ёстой.
-Таныг туршиж, яах бол гэж бодож ирсэн хүмүүсийг та яаж ялгадаг вэ?
-Мэднэ. Зарим нь туршиж хүн амьтан явуулдаг. Зарим хүнийг үзэх гэхээр ерөөсөө танихгүй байж миний уур хүрээд байдаг. Дараа нь миний онгод тэр хүнийг туршиж орж ирсэн байна гэж хэлдэг. Нэг бол атаач хүмүүс хүн явуулж, өрөө тасалгаанд юм хаясан байх нь ч бий. Онгод тэнгэрээ өөрсдөө зөв удирдаад явж байгаа л бол бусдыг чадалтай чадалгүй гэсэн зүйл миний хувьд байхгүй. Онгодоо хилэгнүүлж, уурлуулаад замыг нь буруутгасан бол тэр бөө муу сүнстэй уулздаг. Тэрнээсээ болоод хүнд муу юм хийгээд, айлгаж сүрдүүлээд, мөнгө төгрөг өвөх гээд нэхээд байдаг. Хэд хоногийн дотор тэр чинь үхэх гээд байна шүүгэж мөнгө нэхдэг. Энэ нь нэг ёсондоо буруу сүнстэй учирсан байдаг. Тэрнээс биш жинхэнэ онгод бол тэр чинь үхлээ, хэдэн төгрөг аваад ир гэдгийг би олж хараагүй. Онгодууд хүмүүсийн хажууд ингэх гээд байна, тэгэх гээд байна, сануулга хэлдэг. Гэхдээ хэдэн сарын хэдэн тийм юм чамд ирнэ гэж улаач даа сануулна уу гэхээс гаймшиг гай болох гээд байна гэж сануулдаггүй. Хэрэг болгоод асуух юм бол зарим онгод тийм юм болно, тийм юм байдаг гэж хэлдэг. Зарим нь загнадаг. Тийм хүн ирэх гэж байна, тэр хүн муу санаж ирнэ гэх зүйлийг сануулж, анхааруулж хэлдэг онгодууд байдаг.
-Та үе залгамж , эрдэм чадлаа тусгаалан өөрийн үр хүүхэд , шавь нартаа өвлүүлэхээр бэлтгэж байгаа юу? Зарим хүмүүс энэ бөөгийн эд хэрэглэл онгод нь гээд хадгалаад байдаг шиг?
-Бөөгийн онгод тэнгэр үе дамжин удамшдаг, гэрийн онгод нь үлддэг. Тэрнээс өмсөж байсан өмсгөл, бариж байсан хэнгэрэг нь үр хүүхдэд нь дамжиж очдог ёс байдаггүй. Улаач хүн өөд болохоор ууланд асарлаад гурван жилийн дараа хээрийн онгод гэж босгодог.
-Бөөгийн шашин хүний хойдох, нас барьсаны дараа сүнсийг хийдэг үү?
-49 хоног ойрд дотны хүн нь нас барахад бөө хүн хэнгэрэг, бөөлөх дуу чимээ гаргадаггүй. Хориотой байдаг. Би бол тийм юм хийж үзээгүй. Гэхдээ хийдэг хүмүүс нь байдаг байх. Сүнс нь дэгдэх үед нь энэ хүний ариун сүнсийг тэнгэрт дэгдээж өгөөрэй гэж тэнгэртэй юм өргөдөг ёс байдаг.