Author: admin_shaman

МБНЭ ийн Удирдлагын бүрэлдэхүүн оролцсон Дархан-Уул аймгийн иргэдтэй хийх уулзалт Театрийн дугуй зааланд боллоо. Уулзалтыг эхэнд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн удирдах бүрэлдэхүүнийг танилцуулж, Монголын бөөгийн байгууллагын цаашдын бодлого үйл ажиллагааг танилцуулж, хэтийн үйл ажиллагаанд тусгах санал бодлыг анхаарч ажиллахаа мэдэгдээд уулзалтыг нээв.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Мөнх хөх тэнгэрийн үзэл санааг түгээхэд “Тэнгэрийн улаач” нарын гүйцэтгэх түүхэн үүргийн талаар мэдээлэл хийлээ. Уулзалтанд Монгол бөөгийн дархан удган Д.Батчулуун, Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, П.Батжаргал, Дархан Уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Бат-Эрдэнэ, Мялдорж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган О.Туул, Нараа, Өөдөө нар оролцлоо.
Уулзалтад оролцогсод Дархан-Уул аймагт сүүлийн жилүүдэд бөөгийн тоо эрс нэмэгдэж, үйл ажиллагааг эрчимжиж байгааг хэлж байлаа. Мөн иргэдийн дунд зарим бөөгийн үйл ажилллагаанд санаа зовинож байгаагаа илэрхийлж байсан.
Дархан хотод амьдарч байгаа бөө нарын дотор янз бүрийн чиг хандлага өрнөж байна. Тэдгээрийн зан үйлийн талаар анхаарлаа хандуулж өгөхийг хүсч байлаа. Зарим улаач нарын үйл ажиллагааг шүүмжилж ярьлаа. Заримынх нь үйл ажиллагаа, асуудлыг цаашид илүү сайн шалгах хэрэгтэй байна гэсэн шүүмжлэл гарч байсан.
Мөнх тэнгэийн шүтлэгтэн, бөө, түшээ нарын сонирхосон асуултанд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, П.Батжаргал нар дэлгэрэнгүй хариулт өглөө. Уулзалт ярилцлага ажил хэрэгч болж өнгөрлөө

Эрдэнэ хайрхан буюу Монгол улсад орших ЗУ-1000, ХӨ-500 -д цэгийн тахилга, Галын тахилга гэсэн хэсгээс бүрдэх тахилгыг амжилттай сайхан хийлээ. Эрдэнэ хайрхан буюу Монгол улсад орших ЗУ-1000, ХӨ-500 -д цэгийн тахилгыг Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн зайран П.Эрдэнэбаатар толгойлон бөөлж, Хөвсгөлийн алдарт зайран Дамдины охин, Монгол бөөгийн удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Үүрийн цолмон нар тэргүүлэн бөөллөө. Тахилгад Монгол бөөгийн их зайран П.Ганболдын шавь нар оролцлоо.
ЭРДЭНЭ ХАЙРХАНЫ ГАЛЫН ТАХИЛГА ХИЙГДЛЭЭ.
Өнө эртнээс Монголчуудын байгаль дэлхийн гайхамшигийг мэдэрч, онгод юугаа залж, шүтэж ирсэн гайхамшигт газрын нэг Эрдэнэ хайрхантай холбоотой домог байдаг. Нутгийн нэг айл холоос даага авчирч, нутагтаа буцаж гүйхээс сэргийлэн өөрийн адуутай холбож тавьжээ. Гэтэл Эрдэнэ хайрханы ар зоонд байдаг тогоо руу унаж, уулмаар нилээд хугацааны дараа Эрхэл нуурт гарч ирсэн байдаг. Тиймээс Эрдэнэ хайрхан, Эрхэл нуурыг хүйн холбоотой гэж үздэг. Эрхэл нуур. Хөвсгөл аймаг Алаг-Эрдэнэ сум.Эрхэл нуурын хөндийд ХӨ 50 ЗУ 100 градусын солбицолтой цэг оршдог.
Эрхэл нуурын зүүн урд эрэг дээр МБНЭ-ийн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэн Галын тахилга хийлээ. Галын тахилгыг Хөвсгөлийн алдарт зайран Д.Дамдины охин, Монгол бөөгийн удган Д.Батчулуун толгойлон бөөлж эхлүүллээ.
Түүний араас Монгол бөөгийн тэргүүн удган Үүрийнцолмон, Монгол бөөгийн их удган В.Жавзансүрэнгийн шавь Ц.Мөнхбүрэн, Ч.Одсүрэн, Бямбаням, Н.Ганхуяг, Баяртогтох, Олонбаяр, Г.Ганчимэг, Батцэцэг, Г.Ганхуяг, Батчулуун, Амаржаргал, Монгол бөөгийн их зайран П.Ганболдын шавь удган Цэндээ нар босч бөөллөө.
Дашрамд дурьдахад МБНЭ-д Хөвсгөлийн алдарт Д.Дамдингийн хоёр охин гишүүнчлэлтэй байдаг. МБНЭ-ийн анхлан байгуулагчдын нэг, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, \Улаанбаатар хотод амьдардаг\, нөгөө нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ суманд амьдардаг, Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн дэд удирдагч, Монгол бөөгийн удган Д.Батчулуун юм.
Д.Хүрэлбаатар

Тосгоноос цааш давхисаар модтой хайрханы өвөрт байрлах Самагалтай тосгонд ирлээ. Энд бид машиндаа шатахуун аваад цааш аялалаа үргэлжлүүллээ. Тосгодод шинээр цөөн ч гэсэн барилгууд нэмэгдэж баригдсан харагдана. Модтой хайрханыг өгссөөр хөтөл дээр байрлах бөөгийн болон буддагийн суварга бүхий өргөлийн газарт ирлээ. Төв замын хоёр талд байрлах энэ өргөлийн газарт нэгэн эмэгтэйтэй тааралдаж ярилцах гэсэн боловч хэл ойлголцсонгүй. Ойрхоноос сайн зүс харж танилцаад өнгөрсөн. Тэндээс хөдлөөд явсаар цөөнгүй км явсаны дараа замын хажууд тэрхүү бусгүй зогсож байгаатай дахин таарсан нь сонин учрал байлаа.
Өндөр хайрханыг давсаны дараа уудам тал угтаж энэхүү талаар давхисаар их хөндийд орших Кызыл хотод ирлээ.
2. Бөөгийн “Дүнгэр” төвөөр зочлов.
Өмнө ирж байснаас зарим зүйл шинээр нэмэгдсэнийг анзаарав. Бөөгийн “Дүнгэр” төв хотын төв замын дагуу байрладагаараа онцлоготой. Тэнд биднийг очиход бөөгийн “Дүнгэр” төвийнхөн угтаж билээ. Бүгд цугларчээ. Хашаан дотроо монгол гэр барьж тэнд биднийг хоолоор дайлсан билээ.
Бид Тувад байх хугацаанд хийх, үзэх ажлаа тохиролцож, ойрын хугацаанд хийж байгаа ажил, үйл явдлаа ярилцсан билээ. Тэндээс гараад бид Сара Оолын гэрт зочилж, түүний гэр бүлийнхэнтэй танилцсан юм. Орой нь саунд сууж аян замын алжааллаа тайлсан билээ.
Хот өргөжин тэлж байна. ОХУ-ын БХЯ-ын сайд Шаогугийн үед энэ хот өргөжин тэлж хөгжиж байна. Хотын төвд байх захиргааны барилга, төв төлбайд очлоо. Тува улсын түүхэнд их үүрэг гүйцэтгэсэн Буянжаргалын хөшөө сүндэрлэнэ. Түүний нэртэй зочид буудлаар оров. Нэгэн цагт Буянжаргалаа буудаж хөнөөсөн түүхтэй Токо буюу Тогоо хэмээх Тувагийн нэртэй цэргийн зүтгэлтэний зураг байна. Лениний одонгоор долоон удаагийн шагнагдсан социалист хөдөлмөрийн баатар цэргийн жанжины түүх байна. Жижиглэсэн масштабаар бол монголын Тогоо хэмээх цэргийн жанжины бусдыг няцалж өөрөө өндийсөн түүхтэй түн адил түүхтэй юм.
Төв талбайд үхэр хөлөглөсөн хүний хөшөө байна. Энэ бол савдагийн хөшөө ажгуу. Биднийг музей үзэх үед үнэт олдворын хэсэг ажиллаж, тувагийн нутгаас олдсон алтан эдлэл болон үнэт зүйлсийн үзмэрүүд бүхий тусгай хамгаалалтай хэсгийг үзэх боломж олдлоо. Зураг авахыг хориглодог тул бөөтэй холбоотой онгод байж болох зарим зургийг авч чадсан билээ.
Тува Улсын их сургуулийн шинэ барилга содон харагдана.
Хотын зүүн хэсэгт Цэргийн кадетийн сургуулийн иж бүрэн барилгын цогцолбор бэлэн болж энэ жилээс сургалт эхлэх бөгөөд монголоос хүүхдүүд ирж суралцах ажээ. Ийнхүү цэргийн томоохон сургууль бэлэн болжээ. Хоёр томоохон сургууль шинэхэн барилгатай болсон нь шинэчлэлийн явц сайн байгааг харуулж байна.
3. Албан ёсны уулзалт хийв.
Монгол Улсаас Тува Улсад суугаа Ерөнхий консуль Ганчимэгтэй МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Тувагийн бөөгийн төлөөлөл Сара Ооловна нар гурвалсан албан ёсны уулзалт хийлээ. Монголын тэнгэр үзэл, бөө мөргөлийн тухай дэлэгрэнгүй мэдээлэл хийж, сонирхосон асуудлаар ярилцлаа.
Бидний уулзалт харилцан мэдээлэл өгч, сонирхосон асуудлаар хариулт өгч найрсаг сайхан болж өнгөрлөө. Өмнөх ерөнхий консулын газрыг бодвол өнгө зүс орж, уулзалтын хүндэтгэлийн танхимтай болжээ.
4. Хамтарсан бөөлөлт хийлээ.
Хотын баруун хэсэгт өндөрлөг газарт мөргөлийн газар эртнээс ажиллаж иржээ. Энд бөө мөргөлийн овоо, буддагийн шашины суварга хоёрыг байгуулжээ. Энд дөч гаруй төрлийн өвчинг эмчилэхэд тустай рашаан байдаг ажээ. Хоёр монгол гэр барьж, үйлчилгээний төв байршуулжээ.
Эрэг дээрээс Енесей мөрөн тод харагдана. Кызыл хотын зүүн хэсэг үзэгдэнэ. Тува бөө нар эхлээд цунцал өргөх галаа бэлтгэнэ. Цунцал дотроо өргөх идээгээ байрлуулдаг онцлоготой ажээ. Бэлтгэл хангаж байх үед удган дуудлагаа уянгалуулан эхлэх бөлгөө.. Тэгээд галаа асаангуут бөөлөлт эхэллээ. Тува бөөгийн удган эхэлж бөөлөв. Түүнийг бөөлж дуусагуут араас нь Тува зайран бөөлөлтөө хийсэн юм.
Монгол бөө нарын хувьд усны урсгалын эх рүү харж байрласан нь сонин санагдсан болов уу. Бид тайлбар хийсэн билээ. Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү хуур, манжигаар онгодоо оруулж бөөлсөн юм. Хуур эгшиглэн тамлага, дуудлагаа дуудаж, онгод орж ирэв. Хамт байсан бөө нар төөрөг тавьж тулгамдсан асуудлаа асууж байлаа.
Бороо зөөлөн шивэрч байсан боловч хувцас нэвт норсон байлаа. Бидний савдаг, лусандаа холбон залбирсан бөөлөлт ийнхүү өндөрлөлөө. Түүхийн арвин их мэдээлийг өөртөө шингээсэн бөөгийн тамлага, дуудлагыг өөртөө шингээн баясч энэ өдрийг хамтдаа баясан баярлалаа.
Хотын зүүн хэсэгт байрлах малчны овоонд очиж залбирч, өргөл өргөлөө. Алсыг харж алхах малчин хүн, түүний эргэн тойрон үхэр, морь, тэмээ, хонь, ямаа, сарлагын хөшөө байна. Төв замаас орой дээр нь гартал асвальтан зам тавьжээ.
Энэ өндөрлөгөөс хөндий бүхэлдээ, Кызыл хот тэрчигтээ харагдах ажээ. Бид эртний тахил бөөгийн “Дух медведев” байгууллагаар орлоо. Анх ирж байхад орж байсан барилгаа дулаалгын давуун материалаар битүү хучжээ. Бусад зүйл огт өөрчлөгдсөнгүй хэвээр байлаа.
Өрөөнүүд нь хүнгүй байв. Хананд нь тэдний хуяг, дуулгууд өлгөөтэй байх бөгөөд сууж ажилладаг ширээнүүд эзэнгүй харагдана. Ихэнх удган, зайрангууд тахилга, тайлгаар хөдөө, гадагшаа явсан гэж тайлбарлаж байв ч хуяг дуулга нь энд байгаа нь нэгийг хэлнэ.
Енесей мөрнийг гүүрээр гарч явсаар өндөр уулын оройд орших нэгэн овоонд хуяглан бөөллөө. Уулын оройгоос алсад байгаа Енесей мөрөн, Кызыл хот тов тодорхой харагдана. Эргэн тойрон түймэр гарсан учраас бороо олон өдөр орсон ч түймэр унтраагүй тул битүү утаан дунд сүймийн харагдана. Бүрэнхий болохын алдад хот гэрлээ асааж байршил нь ямар хэмжээтэй байгаа нь харагдах бөлгөө.
Уламжлалт ёсоор цунцал өргөх мэт модоо өрж, өргөх идээ, зүйлсээ өрж тавина. Тэгээд дуудлагаа дуудаж сүү өргөх бөгөөд дараа нь галаа асаана.
Гал асаж эхэлмэгц бөө хуяглан бөөлөх бөгөөд хэнгэргээ цохин, тамлага дуудлагаа их тод хийж бөөлнө. Бөөлөлтийн байдлыг анзаарахад дуудлага нь дуу аялах мэт уянгалаг бөгөөд хэнгэргээ цохин дуулж байгаа мэт сэтгэгдэл төрнө. Энэ удаагийн бөөлөлтийн зураглалыг авахуулсангүй. Хийж байгаа газар, бөөлөлтийн цөөхөн зураг авахууллаа.
Энэ удаа өндөр уулын орой байсан боловч салхи үгүй, намуухан зөөлөн сэвэлзсэн байдалтай байлаа.
Кызылээс хойш нилээд яваад Цэцэрлэг хэмээх бяцхан тосгоны хажуугаар өнгөрч өндөр уул өөд өгслөө. Өтгөн ойн дунд юу байгаа нь эс харагдана. Ганцхан содон тэмдэг нь энэ өндөр ууланд засмал зам тавьсанаар бүх зүйл тодорхойлогдоно. Өндөрлөг газраас тээр доорх ой мод, алсад дүнхийх уулс үзэгдэнэ.
Машин өгссөөр нилээд дээр гарах үед төв асьфалтан замаас салж, уулын замаар дээш өгсөв. Замын хажууд тахилга хийдэгийн тэмдэг болсон хадаг цуудар өлгөсөн модод байх бөгөөд бид тэнд буудаллав.
Дугуйлан тавьсан чулуунууд дотор авчирсан модоо өрж, өргөх идээ, дээжээ тавьж голд нь хонины сүүл тавьдаг ажээ. Галаа арцаар асаана. Бадран асах гал хуурай модыг асааж эхлэнгүүт сүүгээ өргөн дуулагаа эхлэнэ.
Дараа нь хуяглан босч, хэнгэргээ дэлдэн дуудлага, тамлагаа уянгалуулан эгшиглэнэ.
Ой, хөвч ямар ч хэнгэрийн дууг дэм өгч цуурайтуулан сүрлэг дэм өгнө. Хэнгэрэгийн дуутай хамт удганы уянгалаг хойлоо хэнгэрэгийн дуутай хамт хоршин дуу мэт өрнөнө. Гал аажимхан асна, гал өрнөн асах үед бөөлөлт эрчимжиж, гал бадамлах үед бөөлөлт дуусна.
Нутаг нутгийн бөөлөлт өөр өөрийн онцлоготой, өвөрмөц жаягыг өөртөө шингээсэн байх юм. Олон зүйл бидний өв уламжлал нэгтэйг сануулах ажээ.

5. Саяаны нурууг давав, баяртай Тува.
Бид Тувагийн толгод дунд сүлжин явсаар аажимдаа өндөр уулыг өгсөх болов. Туран, Арадан, Танзынбей тосгоноор дайран их уулыг өгсөж эхэллээ.
Өндөр уулын давааны орой дээр нарах үед урт туннел таарах бөгөөд түүний нэг талыг багана хэлбэрээр шийдсэн хувилбартай туннел байв. Хэзээ нэг цагт олон сар, хоног зарцуулан байж давдаг давааг орчин цагт хэдхэн минут зарцуулан давахаар болгожээ. Цаг хугацаа, хөгжил гэж энэ буй заа. Туннель дуусмагц тусгайлан зассан тавцан, автозогсоол байх бөгөөд эргэн тойрон үзэсгэлэнтэй тод сайхан харагдана. Их оргилын асга хад бүхий хэсэг, эргэн тойрон орших их ой бишрэм сайхныг мэдрүүлнэ.
Дахин ирэхийн ерөөл тавьж, Тувагийн нутгаас гарч байна. Үзэсгэлэнт сайхан нутаг, газрын хөрсөндөө бүхий баялагийг шингээсэн энэ нутгийн ард түмний түүх бол хэзээ нэг цагт монголтой холбоотой байсан арвин судар билээ.

Тумелекын усан хүрхрээ бидний замд байдаг. Энд лус өвөрмөц хэлбэрээр оршдог. Лусдаа өргөлөө өгч цаашид аяны замаа үргэлжлүүллээ. Зааны толгой хэмээх өвөрмөц байгалийн үзэсгэлэнт хошууг тойрон аяны зам үргэлжлэнэ. Зам засаагүй бол ямар хүнд бартаатай үазар болохыг дотроо төсөөлөн бодож явлаа. Бас “Монголын нууц товчоо”-ны үйл явдлууд нүдэнд зураглан үзэндэнэ.
Ноён оргилд Жамухын гэр харагдана. Бурхан халдуны нэг оргил энд байгаа мэт сэтгэгдэл төрнө. Энэ л газраас хоёр тийш их ус эх аван урсах бөлгөө. Ахын эхэнд очиж, билэгт сайхан газраас өргөлөө өргөн залбирлаа. Толгойд “Монголын нууц товчоо”-ны үйл явдал эргэлдэнэ. Яагаад ч салж өгдөггүй.
Эндээс цааш бид давааны уруу бууж эхлэв. Боксоны өргөлийн газар зогсож, өргөлөө өргөлөө. Уул ус, мод ургамал нь онгоноороо сайхан нутаг ажээ. Удалгүй Сорок тосгонд ирлээ.
Улаан нугын өргөлийн газарт олон машин зүгссон харагдана. Гол даган загас барьж яваа хүн хаяахан тааралдана.
Андрей, Аюна хоёр төрсөн нутагтаа соёлын төв байгуулж өгч байна. Хүний оюунд хийх өргөл бол хамгийн үнэ цэнэтэй зүйл юм. Нутгийн зон олон нийтийг хамарсан лекц, ярилцлага, урлаг, соёлын олон араг хэмжээ зохион байгуулах материалаг суурийг байгуулж өгчээ. Энд үе үеийн олон багачууд өөрийн болон дэлхийн өвтэй танилцах болно. Соёлын төвийн барилгын явцтай танилцав.
Гол даган сайжруулсан замаар явсаар Орлыкын өргөлийн газарт ирлээ. Цуудар голдуу уясан модод, өргөлийн төмөр “овоо” байрлуулсан байдаг.
Авто зам уулын хөндийрүү орж ирсэнээр Сенсины талын өргөлийн газарт ирлээ. Хан уул хажууд дүнхийж, бишрэн шүтэж өргөлөө өргөлөө. Монголын олон газраар аялсан надад монголынхоо нэг л гол хөндийгөөр аялж яваа мэт сэтгэлд бууна.
Буриад зон олны билэгдэл болсон Обтайн өргөлийн газарт ирлээ. Бүх шүтээнээ модоор хийсэн байх агаад гол шүтээнээ тойроод буриад язгуур бүрийг төлөөлөн сүлд босгосон байх агаад тэдний нэгэнд Монгол хэмээн багтаажээ. Эндээс би шүтлэгийн гол философыг олж харсан юм.
Цааш хөдлөн Цайллагын усан хүрхрээнд ирж бидний аялал цаад цэгтээ хүрчээ. Усан хүрхрээнд орох нь биеэ ариусгадаг учраас хүрхрээнд орох зориулалтай бөх бат төмрөөр зам, гишгүүр тавьжээ. Хүрхрээг тойрсон үзэсгэлэнт газруудад амралт, зоогийн ширээ зассан харагдана.
Энд буриадууд их ирж амарч, зугаалдаг газар бололтой. Зон олон байнга тасралтгүй ирдэг ажээ.

Хүй долоон худагтаа залбирал хийдэг болсон түүх богинохон билээ. Ийнхүү түүх бичих болсон шалтгаан нь өнөө цагт олон хүн өөрсдөө бие даасан байгууллага байгуулах гэж хүсэх болжээ. Тийм хүмүүст зориулж, болоод өнгөрсөн ажлын сургамж үлдээх нь цаг хэмнэх, хөрөнгө хэмнэх, бас бус ажилд садаа болдог зүйлийн талаар түүх үлдээх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь бидний замаар явахдаа алдаа битгий гаргаарай, дэмий зүйлд цаг битгий үрээрэй гэсэн санаа юм.
Монголчууд бид нарандаа залбирахдаа хэрэг болгож нэгэн газарт цугларч ажил болгоод байдаггүй. Орчин цаг үе маань, хүчтэй чадалтай гадны шашины үйл ажиллагаа, биднийг шинэлэг байдлаар ажиллахад хүргэж байгаа юм. Хүй долоо хутагт улаач нар анхлан олуулаа цугларч нарны залбиралыг хийж, бөөгийн олон арван байгууллагууд өөрсдийгөө сурталчилдаг өдөр болгох зорилт тавьсан байдаг. Гэтэл дараа жил нь Өөдөө, Хишигжаргал удган нар өөр арга хэмжээ зохион байгуулж, төлөвлөсөн ажлууд “нурааж” цугларах хүмүүсийг хагалсан. Нэгдэж цугларах хүмүүс өөр өөрийн чиглэлээр, өөр өөрийн багш нарын дор, өөр газар цугларах болсон. Санамсартай болон санамсаргүй байдлаар эргээд л бөөгийн байгууллагууд чиг чигээ харсан хэлбэрт орсон. Газрыг булаагаад арга хэмжээ зохиосон улсууд нэг жил ажил зохиосон болоод сураг тасарсан. Манай бөө нар нэг нэгэндээ саад болох, атаархлын хэлбэрээр өрсөлдөж, бие даасан ажил хийхдээ гаргуун зантай. Гэвч урт настай ажил хйиж чаддаггүй, тэгсхийгээд сураг тасардаг. Ийм өрсөлдөөн зарим байгууллага Бурхан халдун хайрханыг нарны залбиралын талбар болгоход хүргэж байна. Энэ бол “хатуудсан тоглоом” юм. Бурхан халдун бол бидний хамгийн хүндэтгэж явдаг ариун газар билээ. Тэнд “шалдар, булдар” ажил зохиож болохгүй. Тэгээд ч саяхан бөөлөлтийн зан үйлийг бусдад “худалдаж” ёс зөрчсөн нэгэн тэнд гэмээ хүртэж ясаа тавьж, шийтгэл хүлээсэн тохиолдол бий. Энэ бол сургамж юм.
Энэ цаг хугацаа ч мөн адил, олон бөөгийн байгууллага өөр, өөрсдийн чиглэлээр энд тэнд Нарны залбирал хийж байна. Нэрлэж байгаа нь олон янз. Нарны залбирал, нарны тахилга, уул овооны нэрээр ч нэрлэж буй байгууллага ч байна. Хүн хүнээс, гишүүдээсээ мөнгө төгрөг хурааж, хөрөнгө зарсан ажлууд хийж байна. Гэлээ гээд нийтэд овойж оцойтол мэдэгдсэн, бас нөлөөлсөн ажил болж чадахгүй, амь амиа тээсэн, хэдэн хүн цугларч тахилга хийдэг, “хорхойгоо” дарсан ажил болж хувирч байна. Тэнд гадаадынханыг аваачиж болохгүй, хориглох хэрэгтэй. 4-6 хүн авчираад олон улсын арга хэмжээ гэсэн нэр зүүдэг. Цаашид тэгж болохгүй.
Нарны залбирал бол Монголчуудын өдөр дутмын хийдэг зүйл, харин 6 дугаар сарын 22-г онцлон авч үздэг болсон. Энэ тухай ярих бичих зүйл их байгаа байх. Нарны залбиралаа Монголчууд бид нэг их сүржигнэн ажил болоод байдаггүй. Тэнгэр шүтлэнтэн, улаач нар хотын хамгийн ойр байдаг, Хүй долоон худагийн Хос толгойд хуран цугларч, нарны залбиралаа хийж, хоорондоо танилцаж байвал илүү үр дүнтэй байна. Хувь хүмүүс, улаач нар бие даагаад бэлтгэлээ хангаад ирвэл болоо. Илүү, дутуу зардал шаардагдахгүй. Газар ойрхон, дэд бүтэц сайтай. Цаг их зарцуулахгүй, хэмнэлттэй.
Харин залуучууд 6 дугаар сарын 21-ны орой галын наадам, бөөлөө хийж байх нь боломжтой, бас зохистой санагддаг. Болгоомжлон анхаарах зүйл бол галын аюулгүй байдал юм.
Цаашид тэнгэрлэг монголчууд, улаач нараа, хэдий үзэл бодол өөр, өөр ч, үйл олон янз байдаг ч, нэгдэн нийлж Нарны залбиралаа хийдэг болоё.

Хуралдааны эхэнд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүнг үндэслэн МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан захирамж гаргаж, МБНЭ-ийн гишүүн Удган, Зайран нарт бөөгийн цол олгосныг гардуулав. МБНЭ-ийн бага хуралдайгаар зохион байгуулалтын асуудал хэлэлцлээ.
2014 он гараад нийт зургаан удаагийн Дээд цэцийн хуралдаанд оролцоогүй МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн Ч.Энхбаатарыг сонгуульт ажлаас чөлөөллөө. Мөн МБНЭ-ийн гурван удаагийн Дээд цэцийн гишүүдийн хурал тасалсан Монгол бөөгийн Их зайран Ц.Хадхүү, Зайран О.Даваасүрэн, Б.Батсайхан нарыг анхааруулж тогтоол гаргалаа. МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүнээр Сэлэнгэ аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн Ч.Мөнхжаргал, Я.Давхарбаяр-Хуйтан тэнгэр төвийн УЗ-ийн гишүүн, Б.Цолмон-Дархан-Уул аймгийн ДЦЗ-ийн гишүүн, Удган Пүрэвсүрэн, Ш.Ганбаатар-МБНЭ-ийн гишүүн, М.Нямлхагва-Зайран, Мөнх тэнгэр өршөө төвийн гишүүн, Дархан хотын бөөгийн “Самгалдай” төвийн гишүүн Д.Наранцэцэг, Д.Саранцэцэг, Р.Алтантуяа, Ц.Ононтуул, Д.Батчулуун, Б.Мөнхтунгалаг, Цэрэнжаргал нарыг сонгож баталлаа.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүнээр Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Н.Баярсайхан, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган С.Отгондулмаа нарыг сонгов. Мөн МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгчөөр Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүүг санал нэгтэй сонголоо.
МБНЭ-ийн бага хуралдайн долоодугаар хуралдаанаар:

1. Монгол Их говийн тахилын тухай (2014 оны 5 дугаар сарын 16-17-нд Өмнөговь аймагт хийх.)
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол бөөгийн
Их зайран Д.Одонхүү

2. Монгол туургатны нэгдсэн Их нарны залбирал (2014 оны 6 дугаар сарын 21-22-нд Улаанбаатар хот, Хүй долоон хутагт хийх).
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Т.Дагвадорж

3. Монгол Улсын хоймор Хөвсгөл нуурын Их тахилга (2014 оны 7 дугаар сарын 3-4-нд Хөвсгөл аймгийн Хатгал суманд хийх.)
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Зайран П.Ганболд

4. Монгол Үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаа (2014 оны 9 дүгээр сарын 22-нд Улаанбаатар хотод хийх.)
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч, Д.Жаргалсайхан

5. Нэгдсэн их тахилгын үеэр баримтлах дэг журмын тухай

6. Их говийн нутгаар тойрон аялал.
7 .Бусад асуудлуудыг авч хэлэлцлээ.

МБНЭ-ээс зохион байгуулах нэгдсэн тахилгын үед мөрдөх дэг журмын тухай төслийг МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн гишүүн Го.Бат-Эрдэнэ танилцуулж баталлаа. Хэлэлцэж байгаа асуудалтай холбогдуулан зарим гишүүд асуулт тавьж хариултаа авлаа. Хэлэлцсэн асуудалтай холбогдуулан Монгол бөөгийн Дархан зайран Д.Бямбадорж, Их зайран Д.Одонхүү, П.Батжаргал, зайран Г.Бат-Эрдэнэ, зайран Лхагважав, удган И.Болдбаатар, Ч.Янжинсүрэн, Т.Одончимэг, О.Туул, Т.Хишигжаргал, Д.Наранцэцэг, судлаач Д.Бадарч, урилгаар оролцсон Батчулуун нар үг хэлж санал, шүүмжлэл тавьлаа.

Хуралдаанд Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү боловсруулсан уриалгыг танилцууллаа. Хуралдааныг хааж МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан үг хэллээ. Хэлсэн үгэндээ “МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн нэг бүрт 1-5 бага хуралдайн гишүүнийг хуваарилж өгсөн бөгөөд тэр хуваарийн дагуу Бага хуралдайн гишүүн болон МБНЭ-ийн гишүүд МБНЭ-ийн төв байранд иржь Нэгдсэн их тахилгууд, зохион байгуулах арга хэмжээнд оролцох талаар саналаа ирүүлэхийг даалгалаа.
Мөн Монгол говийн Их тахилгыг зохион байгуулах үүрэг хүлээсэн Дээд цэцийн гишүүн Ж.Алтанчимэг ажиллагаанд оролцохоосоо татгалзсан бөгөөд энэ нь багагүй хүндрэлийг учруулж байна. Гэвч МБНЭ-ийн олон зуун бөө нар, Өмнөговь аймгийн нутгийн төлөөлөл болсон удган, зайран нарын гүн туслалцаатайгаар Монгол Говийн нэгдсэн их тахилга амжилттай болно гэдэгт итгэлтэй байна” гэлээ.
МБНЭ-ийн бага хуралдайн долоодугаар хуралдаан ийнхүү хэлэлцсэн асуудлаа амжилттай хэлэлцэж өндөрлөлөө.
Д.Мандах

Солонгосын ард түмний аугаа их жолоодогч нөхөр Ким Жөн Ирийн мэндэлсний 78 жилийн ойг тохиолдуулан Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын Дарга, БНАСАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Дарга, БНАСАУ-ын Зэвсэгт Хүчиний Дээд Командлагч эрхэм хүндэт нөхөр Ким Жөн Унд баярын мэндчилгээг өргөн дэвшүүлсэнд талархал илэрхийлж, Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд О Сын Хо МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханд баярын мэндчилгээ ирүүлжээ.

Эрхэмсэг ноён Д. Жаргалсайхан танаа

Миний бие таныг Солонгосын ард түмний аугаа их жолоодогч нөхөр Ким Жөн Ирийн мэндэлсний 78 жилийн ойг тохиолдуулан Солонгосын Хөдөлмөрийн Намын Дарга, БНАСАУ-ын Төрийн Зөвлөлийн Дарга, БНАСАУ-ын Зэвсэгт Хүчиний Дээд Командлагч эрхэм хүндэт нөхөр Ким Жөн Унд баярын мэндчилгээг өргөн дэвшүүлсэнд Танд гүн талархлаа илэрхийлж байна.

Бүгд Найрамдах Ардчилсан Солонгос Ард Улсаас
Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд
О Сын Хо
Жүчэ 109(2020) оны 2 дүгээр сарын 27-ны өдөр
Улаанбаатар хот

Он цаг юутай хурдан өнгөрөнө вэ. Уулзах бүхэн өөрийн ерөөлтэй байдаг гэдэг. Энэ өдөр Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн, ОХУ-ын Буриадын төлөөллийг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхантай уулзуулсан билээ.
Монгол бөөгийн өнөөгийн төлөв байдал, МБНЭ-ээс дэвшүүлж байгаа зорилтын талаар МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан дэлэгрэнгүй тайлбарлаж, сонирхосон асуудалд хариулт өглөө.

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн бүрэлдэхүүн Дархан уул аймагт ажиллах явцдаа Тэнгэр шүтлэгтэнүүдийн зохион байгуулсан арга хэмжээнд оролцсон билээ. Уг арга хэмжээг Дархан Уул аймгийн тамгийн газрын хуралдааны танхимд хийсэн юм.
Уг арга хэмжээнд оролцогчид монголын тэнгэр үзлийн талаар өөрсдийн үзэл бодлоо ярилцаж, саналаа солилцсон билээ. Хурал зохион байгуулагчид ч сонирхолтой сэдвээр танилцуулга бэлтгэсэн байв.
Дарханд МБНЭ-ийн үйл ажиллагааг идэвхжүүлэх хүрээнд хийсэн ажил ийнхүү эхэлсэн билээ.

МБНЭ байгуулагдаад хийгдсэн 2013.05.25-26-ны өдрийн Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их тахилгынНарны тахилгад, 2013.6.21-22-ны өдрийн Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад, 2014.05.15-ны өдрийн Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад, 2014.06.22-ны өдрийн Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д, 2014.07.3-4-ний өдрийн Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад, 2014.09.22-ны өдрийн Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд, 2015.05.25-.05.26-ны өдрийн Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад, 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд, 2015.05.20-ны өдрийн “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд, 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад, 2016.08.10 өдрийн Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад, 2017.06.03-ны өдрийн “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад, 2017.06.15-ны өдрийн Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад, 2017.06.22-ны өдрийн Нарны залбиралд тус тус оролцсон. Мөнх тэнгэрийн төлөө зориулсан хөдөлмөрийг нь үнэлж, “Хүрэл шонхор”, “Мөнгөн шонхор”, “Алтан шонхор” медалиар шагнасан байдаг.
Эндээс харахад монгол бөөгийн төлөө хийгдсэн олон арга хэмжээнд маш идэвхитэй оролцож байсан нь харагдана. Тэр яах аргагүй мөнх тэнгэрийн төлөө зүтгэлтэн, нэгэн үед монголын бөөгийн байгууллагыг удирдах хэмжээнд бэлтгэгтэж байсан удган нарын нэг мөн юм.
Тэр оролцсон салбар бүртээ манлайлж явахыг эрмэлздэг. МБНЭ нь түүнд багадах шалтгаан болсон. Тиймээс тэр олон улс, ниймийг өргөн хамарсан Дэлхийн хэмжээний тэнгэр шүтлэгийн холбоог байгуулж, тэмцэж амьдрахаар зориглон тэмүүлсэн. Одоо тэр байгуулагын удирдагч нарын нэг болжээ.