Author: admin_shaman

-2017 оноос хойш олон улсаас нийт 14 медаль авснаас хоёр нь л мөнгө бусад нь алт байгаа нь түүний амжилтыг тодхон харуулна. Тухайлбал,
-2017 оны Парагийн ДАШТ-ээс Азийн рекорд эвдэв. Мехико хотноо болж өнгөрсөн пауэрлифтингийн Дэлхийн аварга шалгаруулах тэмцээний эрэгтэйчүүдийн 107 кг-д өрсөлдсөн Э.Содномпилжээ 235 кг-ыг өргөж мөнгөн медаль хүртэхдээ Ази тивийн рекордыг шинэчлэн тогтоов. Түүний жинд Мексикийн Кастилло 236 кг-аар алтан медаль хүртсэн.
-2018 онд Арабын нэгдсэн Эмират улсын Дубай хотод хоёрдугаар сарын 21-ний өдөр болсон пара пауэрлифтингийн Дэлхийн цомын аварга шалгаруулах тэмцээнд -107 кг-ын жинд 220 кг-ыг түлхэж түрүүлж Алтан медаль.
-2018 онд Финланд улсын Ванта хот Пауэрлифтингийн залуучууд, насанд хүрэгчдийн хэвтээ шахалтын хэрэглэлгүй төрлийн ДАШТ-д аваргалав. -105 кг-ын жинд IPF- ээс стандарт рекордыг 2016 онд 235кг гэж заасан бөгөөд хэн ч энэ жинд хүрч чадаагүй байсан юм. Харин Э.Содномпилжээ 2018 онд IPF raw classic bench press ДАШТ нь орж -105кг жинд 1 дэх оролт 232.5кг, 2 дахь оролт 237.5 кг, 3 дахь оролтыг 242.5кг -ыг шахснаар алтан медаль хүртэж, дэлхийн аварга болж, дэлхийн рекорд эзэмшив.
-Япон улсын Китакюүшюү хот Пара пауэрлифтингийн Азийн АШТ-д аваргалав. Уг тэмцээнд -107 кг-ын жинд өрсөлдөж 239кг өргөж /Түүний өмнө нь эзэмшиж байсан азийн рекорд 235кг/ өөрийн эзэмшдэг Ази тивийн рекордоо 4кг-р ахиулав. Алтан медаль хүртлээ.
-2018 онд Жакартад Азийн наадамд Ирантай өрсөлдөж 244 кг өргөж Ази тивийн рекордыг 5 кг, дэлхийн рекордыг 1 кг, Азийн наадмын рекордыг 12.325 кг-аар эвдсэн. Азийн наадмын рекордыг олимп шиг дөрвөн жилд нэг удаа л эвдэх боломжтой байдаг.
-2019 онд IPF-ийн ДАШТ-ээс мөнгөн медаль хүртэв. Энэ тэмцээн дээр “IPF буюу энгийн төрөлд парагийн тамирчин орж ирээд байна, парагийн тамирчин бид нараас илүү, тэмцээн уралдаан ч илүү зохиогддог” гэх хэл ам гарч, холбооноос классик про тамирчин оруулснаар мөнгөн медаль хүртэж байв.
-2019 онд парагийн ДАШТ-д оролцож алтан медаль /уг амжилтыг дээр дэлгэрэнгүй дурдсан/
Түүний энэ амжилтуудыг энэ есдүгээр сард “Гиннесийн ном”-д албан ёсоор бүртгэж авлаа.

МОНГОЛЫН БӨӨ: 2019 ОНД “УРВУУЛАГЧ ХЭМЭЭХ ШОРООН ГАХАЙ ЖИЛ” ТОХИОСОН ОНЦЛОХ ҮЙЛ ЯВДЛУУД
ОНЦЛОХ ҮЙЛ ЯВДЛУУД ТОДОТГОЖ БАЙНА.
ДӨРӨВ. “ТЭНГЭРЛЭГ ҮЙЛСИЙН АЯН”
МБНЭ-ийн гишүүд өөр, өөрсдийн хариьяа оршин суугаа газруудад сард 1-2 удаа “Тэнгэрлэг үйлсийн аян” зохион байгуулж иржээ. Энэхүү аянаараа өрх тэргүүлсэн ганц бие иргэд, хүнд амьдралтай иргэдэд туслалцаа үзүүлэх ажиллагаа хийсэн. Тэдгээрийн дотроос дараах үйл явдлыг онцлон үзлээ.
Дархан-уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт хүүхдийн боловсролын байгууллагад туслаж, 1 дүгээр сургуулийн олон жил засвар хийгдээгүй байсан зураг зүйн хичээлийн кабинетийг хариуцан авч, засвар тохьжилтийн зардлийг бүрэн дааж хамтран ажилалаа.
Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон Хөгжилийн бэрхшээлтэй хүүхэд залуучуудыг хөгжүүлэх Найдвар төвийн хүүхдүүдэд бэлэг гардуулсан билээ.
Монгол бөөгийн зайран Мөнхчулуун 600 гаруй мянган мод тарих ажлыг удирдан зохион байгуулсан байна. Ийнхүү МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд олон арга хэмжээ зохион байгуулж, “ТЭНГЭРЛЭГ ҮЙЛСИЙН АЯН”-ыг өрнүүлсээр байна.

Хоёр. YOUTUBE-д mongolianshaman 21 БАРИМТАД КИНО МЭДЭЭЛЭЛ ХИЙГДЭВ.

МБНЭ-ийн кино мэдээ, мэдээллийн чиглэлээр 21 кино мэдээ хийгджээ. 2019 онд ОХУ-ын Тува, Хакас, Сибирын өргөн уудам газарт аялал хийж олон зуун улаач нартай уулзаж, оино мэдэээндээ мөнхлөн үлдээжээ.
Байгаль нуур, Аршан аймагт хоёр удаа зочилж, онгодын өргөн уудам нутгаар аялсан. Амьдралдаа анх удаа ийм их баялаг онгодын нутгаар явлаа. Өьөг дээдсийн үлдээсэн асар их өвийн зах зухаас нь мэдрэв.
Хөвсгөлийн их уулсаар явж, ерэн насандаа бөөлөх Монгол бөөгийн их зайран Хүүжийнэгд очиж, цаатаг олны баярт оролцлоо. Гурван үеийн бөөлөлт, уг дамжуулах ёслолд байлаа.
Харь оронд одсон МБНЭ-ийн ярилцлагыг олж, үзэгч олондоо толилуулав. Олон жилийн өмнөх ярилцлага сонирхолтой байлаа.
Халх голын ялалтын 80 жилийн ойд оролцов. Бид халх голын ялалтын дөрвөн их ойд тасралтгүй оролцжээ. Энэ бүхэн кино дүрсэнд үлдсэн. Бид бөөгийн байгууллага, улаач нарын түүхийг бичиж үлдээж байна. Манай улаач нар бол жинхэнэ эх орончид, сайхан хүмүүс шүү.

ДӨРӨВ. Энэ удаа Монгол улс, БНАСАУ-хооронд дипломат харилцаа тогтоосноос хойшхи далан жилийн шинэ үеийн түүхэнд хамрагдах баримт бичиг, үе үеийн удирдагчдын харилцан хийсэн айлчлалын тухай аримт бичиг, байгуулсан гэрээ, хэлэлцээр, харилцааны түүхийг бүтээхэд оролцож явсан дурсамжид тулгуурлан зарим мэдээллийг нэгтгэн толилуулсан ном гарчээ.

1988 онд БНАСАУ-ын Ерөнхийлөгч Ким Ир Сен Монголд айлчилжээ. Тэр үед МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Зэвсэгт хүчний ахмад цолтой, хүндэт зочиноо угтах хүндэт харуулыг бэлтгэх ажлыг удирдаж байжээ.

Соёл, боловсрол, ШУТ-ийн салбарын болон олон нийтийн байгууллагуудын хамтын ажиллагаа хэлбэрэлтгүй өргөжин хөгжиж, урлаг соёлоор дамжин хоёр орны ард түмэн бие биеэ ойлголцон хамтран ажиллах хүрээнд олон удаа МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, төлөөлөл БНАСАУ-д зочилсон байна.

Хоёр орны хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ойг тэмдэглэх хүрээнд оны эхэнд, БНАСАУ-д очиж, Монгол хатны бунханд МБНЭ-ийн төлөөлөл очиж, хүндэтгэл үзүүлж, бөөлөлт хийсэн билээ.
Орчин цагийн түүхэнд Монгол бөө албан ёсны хэвлэлд анх удаа зураг нь тавигдсан түүх энэ болно.

Нэг. “Монгол, БНАСАУ-ын харилцаа-70 жил” сэдэвт симпозиум, соёлын арга хэмжээ, “Цэцгийн баяр” -2019 тэмдэглэв.
“Монгол, БНАСАУ-ын харилцаа-70 жил” сэдэвт симпозиум, соёлын арга Гадаад Харилцааны яамны хурлын болон хүлээн авалтын танхимд болсон билээ. Монгол, БНАСАУ-ын харилцаа-70 жил ойд зориулсан фото зургийн үзэсгэлэн, номын баяр, хүлээн авалтын арга хэмжээ болсон билээ. Энэ бүх арга хэмжээнд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан оролцсон юм.
Энэ удаагийн “Цэцгийн баяр-2019 хорооллын Дако цeнтрийн 15 давхарт Пхеньян ресторанд амжилттай болж өнгөрлөө.
“Цэцгийн байр”-ын арга хэмжээг нээж, БНАСАУ-ын элчин сайд О Сын Хо баярын үг хэлж, баярын арга хэмжээг эхэллээ.
Гадаад хэргийн сайд Цогтбаатар арга хэмжээнд оролцож, албан ёсоор баяр хүргэж мэндчилгээ дэвшүүлж, үг хэллээ.
Уг арга хэмжээнд Монголын төрийн байгууллагуудын төлөөлөгчид, мөн МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, бусад төлөөлөл оролцлоо.
Арга хэмжээ нь Монгол, Солонгосын урлагын тоглолтоор үргэлжилсан юм. Ирсэн зочид төлөөлөгчид цэцгийн өмнө дурсгалын зургаа татуулснаар арга хэмжээ өндөрлөлөө.
Цэцгийн баяр, үзэсгэлэнг БНАСАУ-ын Аугаа их удирдагчийн нэрээр жил бүр тотмол зохион бай¬гуулдаг байна.
Б.Цэлмүүн

Харин дараагийн Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 1997 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулж, улиран сонгогдож найман жил төр барьсан эрхэм. Түүнийг асуудлыг олон талаас нягталж шийдвэр гаргадаг, өөрийн шийдвэр дээрээ хатуу байр суурьтай зогсдог, түүнийгээ хэрэгжүүлэх бодлого боловсруулахдаа гойд хэмээн тодотгодог. Тэр хүний хийсэн, бүтээсэн зүйл юу байв аа гэхээр 2004 онд морин хуурыг үндэсний бахархлын хэмжээнд аваачиж, монгол иргэншил, соёл урлаг, оюун сэтгэлгээний нандин өв уламжлалыг хадгалан хамгаалах, сэргээн дэлгэрүүлж, морин хуурыг айл гэр, албан байгууллага бүрт залахыг зарлигдсан нь өнөө түүний үлдээсэн өв соёл, мөр ажээ. Түүнчлэн түүний зарлигаар Монгол төрийн үндэсний хөгжмийн их найрал байгуулагдан эдүгээ эрийн цээнд хүрчээ. Хоёр ч удаа сонгогдож байсан тэрбээр эдийн засгаа хэрхэн хөгжүүлэх талаар дорвитой зүйл хийгээгүй байдаг. Одоо тэтгэвэртээ гарсан эрхэм “Титэм үг” тэрлэж, олон хүний ой тоонд үлдээх болов. Үүнийг нь оюуны өв мөр гэвэл буруудахгүй байх.

Гурав дахь Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр 2005-2009 оныг хүртэл төрийн тэргүүн, “эцэг” хийсэн хүн. Ерөнхийлөгч болох үедээ Дэлхийн сонгодог утга зохиолын 50 боть номыг хэвлүүлэх тухай зарлиг гаргаж, бас хэд хэдэн уул овооны тахилгыг сэргээсэн байдаг. Бас хөөмийг сэргээх санаачлагыг гаргаж байсан. Хамгийн хэцүү хатуу сорилт нь 2008 оны долоодугаар сарын 01-ний хэрэг байсан бөгөөд түүнээс хойш элдэв хэл аманд орооцолдож, сүүлдээ авлигын эцэг хэмээн алдаршиж “аав”-ын хаалга татсан бөгөөд Өршөөлийн хуулиар суллагдаад өдгөө БНСУ-д биеэ эмчлүүлж байгаа билээ.

Одоогийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж мөн л хоёр удаа сонгогдож, төрийг удирдаж яваа. Тэрбээр “ардчилсан” Ерөнхийлөгч гэсэн тодотголтой нэгэн.

Отгон Ерөнхийлөгч юу хийж, бүтээж байна вэ гэвэл жил бүрийн тав, аравдугаар сарын хоёр дахь долоо хоногийн Бямба гаригт мод тарих үндэсний өдөртэй болгосон. Хойч үедээ үлдээж байгаа хоёр дахь өв бол түүний санаачилсан хүүхэд багачуудад үндэсний үнэт зүйлс, соёл уламжлалт сэтгэлгээ, зан заншлын нийтлэг хэм хэмжээг таниулах зорилгоор “Иргэний боловсрол” хөтөлбөрийн хүрээнд заавал судлах монгол уламжлалт сэтгэлгээ, арга билгийн ухааны үндэс хичээл юм.

Мөн Ц.Элбэгдоржийн гаргасан цөмийн хаягдлыг Монголд булшлахгүй байх тухай зарлиг бол түүний зангарагтай шийдвэрүүдийн нэг гэж хэлж болно. Ерөнхийлөгчийн санаачилсан Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хууль, Ашигт малтмалын тухай хуулийг онцлох нь зөв байх. Одоо төр барьж байгаа хугацаанд авлигачтай хатуухан тэмцэнэ гэдгээ илэрхийлээд, олон ажлыг хийж хэрэгжүүлэхээр болоод байгаа юм. Ийнхүү үе үеийн Ерөнхийлөгчид юу хийсэн, бүтээсэн талаар дурдахад ийм байна. Эх сурвалж www.wikimon.mn

Цаашдаа энэ байдлаар явбал дараагийн 200 хоногт ч босгож, сэргээх аргагүй. 100 хоног гэдэг бол амиа аргацаах л арга. 100 хоног дуусахтай залгаад Хятад, Оросын төрийн тэргүүнүүдийн айлчлал болно. Айл амьтан айлчилж байхад дотроо хэрүүл уруулгүй байя гэсээр байгаад намрын чуулган болтол үлдэж дөнгөнө. Энэ бол ердөө хугацаа хожих л арга. Намрын чуулган эхлэнгүүт энэ Засгийн газар хэрүүлгүйгээр сайн дураараа буувал Монголдоо буянтай хэрэг болно доо.
-Эдийн засгийн хөгжлийн сайд нь эдийн засгийн чухал шийдвэрээ бөөлж гаргадаг гэсэн шог яриа байна. Эдийн засгийн хөгжлийн сайдын тал дээр ямар байр суурьтай байна вэ?
-Ганзагын наймаачид ирээд төрийн толгой дээр суучихлаа. Сайд нарын хувьд бизнесмен, компанийн захирал байж болно. Компани удирдах, улсын эдийн засаг удирдах хоёр чинь газар, тэнгэр шиг ялгаатай. Адаглаад яаманд мэргэжилтэн хийж байсан туршлагатай бол яая гэхэв. Хөгжлийн талаар философийн ойлголттой байж ажиллана шүү дээ. Дэлхий дахинд тогтвортой хөгжил гэж цоо шинэ ойлголт бий болоод байна. Гэтэл манайд Засгийн газар нь хөрөнгө хөгжлөөр, Байгаль орчны яам нь ногоон хөгжил баримтлаад хоёр тусдаа хөгжлөөр явах гээд байна уу, яах гээд байна. Ингэж балайрч байх ямар хэрэг байна. Үнэндээ харамсалтай санагдах юм.
-Таны хувьд эдийн засгийг сайжруулах гарцыг харж байгаа байх. Ер нь танаас Засгийн газар, төрийн түшээд зөвлөгөө авдаг уу?
-Би сайн дураараа Ерөнхий сайд Н.Алтанхуягтай уулзаж санаа, оноогоо хэлэх гэж өөрийн биеэр очиж хоёр удаа уулзах хүсэлт тавьсан. Намайг хүлээж аваагүй, эргэж дуудаагүй болохоор нь дахиж очоогүй. Одоо бол Засгийн газартай ямар ч холбоогүй байдаг. Харин Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржид санаа оноогоо хэлж ярьдаг. Монголын эдийн засаг бол маш жижиг эдийн засаг. Унахдаа ч амархан, сэргэхдээ ч амархан. Өмнөх туршлагуудыг хараад байхад Монголын эдийн засаг зургаан сарын дотор нөхөхөд өндийх чадвартай. Хамгийн гол нь энэ Засгийн газар, УИХ эдийн засгаа өндийлгөж, сэргээж чадахгүй байна. Угтаа хамгийн түрүүнд авах арга хэмжээ бол хэмнэлт. Тэгсэн манайхан хэмнэх оролдлого ч хийсэнгүй. Харин ч эсрэгээрээ 126 сумын 90 жилийн ой хийж 90 тэрбум төгрөг агаарт цацаж УИХ, Засгийн газрын гишүүд наадамд нь очиж зунжин наадлаа. Нийслэлийн төлөөлөгчид нь бөөнөөрөө Бразил яваад хөлбөмбөг үзчих юм. Үүнийг хэмнэлт гэх юм уу. Ийм үед гэрээ хэлцэл хийх, Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдаас бусад бүх айлчлал томилолтыг зогсоох ёстой. Улаанбаатар хотын төлөөлөгчид улирал бүр сонгогдсоныхоо төлөө таван сая, жилд 20 сая төгрөг бэлнээр аваад халаасалдаг. Миний бодлоор бол энэ хүмүүс бүгдээрээ хатуу газар очоод сууж баймаар санагддаг. Ажил хийснийхээ төлөө төрөөс цалин авч байна. Бас намайг сонгоод өг гэж гуйж гувшиж гарч ирчихээд хариуд нь мөнгө аваад байж байдаг. Төр засаг маань даанч ажилласангүй. Олон мянган хүний хүсэл мөрөөдөл шороонд дарагдлаа. АН-ын удирдлага хариуцлагаа хүлээх ёстой.
-Гишүүд улсынхаа эрх ашгийг боддог байгаасай гэж дуугардаг хэрнээ ярьсан шигээ явж чадахгүй байна гэсэн шүүмжлэл гарч байна. Эрх ашгийн эрэмбэ дарааг та юу гэж боддог вэ?
-Намын эрх ашиг гэж байхгүй л дээ. Нам толгойлж байгаа баячуудын эрх ашиг л гэж байна. Жишээ нь 2006-2009 оны хооронд эрх барьж байсан МАХН буюу МАН Эм Си Эс-т л үйлчиллээ шүү дээ. Ямар сайндаа манай судлаачид Монгол Улсын их хурал юм уу, Эм Си Эс-ийн их хурал юм уу гэж сануулж бичиж байлаа. Өнөөдөр компанийн төлөөлөгч нь УИХ-д ороод ташаагаа тулчихсан “Тэр ордыг чинь би авъя” гэж том дуугараад авдаг болсон байна лээ. Нам гэдэг чинь олон түмний үзэл бодлын асуудал. Өнөөгийн ийм ороо бусгаа цагт Ардчилсан нам төрөө барьж байгаа нь зөв юм. Харин нэр цэвэр, бодлого үйл ажиллагаа нь илүү өгөөжтэй байх ёстой. Намын толгойд гарсан хэдэн нөхөр нь хэсэгхэн баячуудынхаа арга аяганд орчихсон байх юм. Бүхэл бүтэн улсын маань Ерөнхий сайд гэхэд л телевизээр “Би жорлонгийнхоо бохирыг гол руу хийгээгүй” гээд яриад сууж байх юм. Гэтэл өөр нэг телевиз нь бүдүүн бохирын хоолойноос бохир ус Туул гол руу урсаад гарч байгааг нь харуулах юм. Ерөнхий сайд нь жорлонгийнхоо бохирыг Улаанбаатарчуудыг ундаалдаг Туул гол руу хийсэн, хийгээгүй гээд яриад сууж байхаар яах болж байна даа.
-Тэгээд одоо ийм гажуудлыг яаж засах вэ, хууль эрх зүйн хувьд засах боломж байна уу. Ингэж явсаар ард түмний бухимдал дээд цэгтээ хүрч тэсэрвэл яах вэ?
-Хэрүүл тэмцэл бу¬химдлаар юуг ч шийдэхгүй. Эв зүй, хууль эрх зүйн хүрээнд аливаа асуудлыг шийдэх нь хамгийн зөв гарц. Ерөнхийлөгчийн санаачилсан дархлаажуулалтыг сулруулах хуулийн төслүүд хамгийн чухал. Нэгэнт л хэрэг төвөгт нэр холбогдсон бол албан тушаалаа сайн дураараа өгөх хэрэгтэй. Манайд одоо хэрэг хийсэн нөхрийг АТГ, прокурор бүгд сануулаад нэмэр алга. Нөгөө УИХ-ын гишүүд чинь бие биеэ өмгөөлж, хамгаалаад тавьж явуулахгүй. АТГ сонгуулийн өмнө намуудад асуудалтай хүмүүсийнх нь нэрийг гаргаж өгсөн боловч нэмэр болсонгүй. Прокурор, УИХ-аас нэр бүхий нөхдүүдийг шалгахын тулд бүрэн эрхийг нь түдгэлзүүлэх гээд бас л нэмэргүй байна.
-Нийт Монголын эрх ашиг чухам хаана, хэний гарт байна вэ гэсэн эмзэглэл төрөх юм?
-Тийм учраас залуучууд минь юу ч болж байсан төрөө худалдахгүй, нутгаа худалдахгүй юм шүү гэдгийг зүрхэндээ нэвт шингээж ойлгох хэрэгтэй. Энэ бүх байдлыг таслан зогсоохын тулд Ерөнхийлөгчийн санаачилсан улс орон, монгол түмний минь хувь заяатай холбоотой хуулийн төслүүдийг араас нь урдаас нь чадах чинээгээрээ олон нийтийн байгууллагууд, хэвлэл мэдээллийн байгууллагууд дэмжээд батлуулаад байх хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол Ерөнхийлөгчийн санаачилсан үндэсний эрх ашгийн төлөөх хуулийн төслүүдийг УИХ, Засгийн газар их хэрзгэр хүлээж авч байгааг анзаарч байгаа биз дээ.
-Өнөөдрийн улстөрчид болохоо байлаа. Залуу үеэр цус сэлбэх ёстой гэдэг дээр ямар бодолтой байгаа вэ?
-Монгол орон шинэч¬лэгдлээ. Бид шинэ орчин, шинэ нийгэмд амьдарч байна. Улс төрд тэр дундаа монгол төрийн жолоог барьж явах шинэ үеийн хүмүүсийг хүмүүжүүлэх, тэдэндээ түшиглэж хөгжих нь нийгмийн бодит захиалга болоод байна. Бид өнөөдрийг хүртэл шилжилтийн үеийн сэтгэлгээгээр асуудалд хандаж, төрийн албыг баяжих, албан тушаал ахих дамжлага болгон хардаг сэтгэлгээтэй хүмүүстэйгээр явж ирлээ. Ийм хоцрогдсон сэтгэлгээтэйгээр цааш явна гээд зүтгээд байвал Монголыг үндэстнийнх нь хувьд ч улс гүрнийх нь хувьд ч мөхөл рүү хүргэх аюултай.
-Аль нэг нам фракц дагаж, эсвэл хэн нэгний цүнх барьж гүйдэг цаг ирээ юу даа…
-Өнөөдөр нам гэдэг ойлголтыг нэлээд шүүмжлэлтэй харах шаардлагатай болжээ. Улс төрийн намууд гурван үндсэн доголтой болчихож. Нэгдүгээрт, улс нийгмээ авч явах философи үзлийн түвшинд үнэн сульдаатай байна. Ардчилсан нам гэхэд либерал гэж ярихаас цаашгүй болсон. Консерватив үзэл гэж чухам юу юм бэ. Консерватив үзлийн жинхэнэ утга бол ирээдүйгээ өнгөрсөнтэй, өнгөрснөө одоотой холбож чадах тухай асуудал. Үүн дээр алдаж байна. МАН гэхэд социализмынхаа үзлийг жаахан хувиргаад түүнийгээ мөрөөдсөн улс. Намын нэрээр төрд орж ирсэн хүмүүс хувийн шуналаа хашиж дийлэхгүй төрөөр дамжуулан идэж байна. Хоёр дахь нь, улс төрийн намууд хөрөнгөлөг хүмүүс, цөөн тооны компанийн халаасанд орчихсон. Улс төрийн намууд тодорхой компани, мөнгөтэй хүмүүсээр тэтгүүлж байгаад сонгуулиар тэднийхээ шантаажинд ороод тухайн компаниар овоглогдсон хүмүүс нэр дэвшээд гараад ирдэг. УИХ-ын гишүүдийг Монголын ард түмний сонгосон хүмүүс гэдэг нэг нүдээр харвал хүндэтгэх хэрэгтэй болдог. Нөгөө нүдээр харвал хулгайч, луйварчин, шунал нь цухалзсан хүмүүс. Гурав дахь нь, цөөн хэдэн хүн намын толгойг барьчихаад жирийн иргэд, гишүүд дэмжигчдийн санаа бодол намын мөрийн хөтөлбөрт огт орохоо байсан. Үүний гайг бид амсч байна. Сүүлийн хоёр сонгууль дараалан үндэснийхээ баялгаа улс төрийн намуудаар тоглууллаа. Адаг сүүлд нь улс орныхоо эдийн засгийг тамирдуулчихсан хараад сууцгааж байна. Ингээд харахаар намууд гэдэг дээр маш болгоомжтой хандах учиртай.
-Намын эрх ашгаас болж улс хэцүү байдалд орлоо гэж судлаачид хэлж байна?
-Ер нь бол нам сонгуульд оролцож, нам бүхнийг шийддэг байх нь явцгүй боллоо. Энэ бол ганцхан Монголын зовлон биш дэлхийн зовлон. Францад гэхэд олон нийтийн байгууллагууд нь сонгуульд оролцдог. Монголд гэхэд Ардчилсан холбоо, Монголын залуучуудын холбоо, Эмэгтэйчүүдийн холбоо, Ахмадын холбоо, МҮЭ-ийн төлөөлөл сонгуульд оролцож байж бүх нийтийн төлөөлөл бүрдэх юм. Израйлд гэхэд Өндөр настны холбоо гурван суудалтай. Улс төрийн тэргүүн эгнээнд намууд байдаг боловч ард нь олон нийтийн маш олон байгууллага байдаг. Намуудын бүрэн эрхийг хязгаарлах бодлого явуулах ёстой. Залуучуудын замыг нээх, гаргаж ирэх тал дээр хууль эрх зүйн хүрээнд баталгаажуулах ёстой.
-Улс төрийн намын тухай хуулийн төсөлтэй танилцаж амжсан уу, намуудын эрхийг хязгаарлах, шинэ үе орж ирэх боломж хуулийн төсөлд тусгагдсан болов уу?
-Хуулийн төслийг харсан. Одоогийн УИХ-д улстөрийн намын нэрээр орж ирээд зангирчихсан, булагначихсан бүлэг хүмүүсийн нэгдэл байгаа цагт хэзээ ч нийгэмд хэрэгтэй хууль гаргахгүй. Улс төрийн намын тухай хуулийг Ерөнхийлөгчийн зүгээс өргөн бариад хэлэлцүүлж болж байна. Түүнээс биш одоо байгаа УИХ-ын нөхдүүдээс хэзээ ч олигтой юм гарахгүй. Нөгөө С.Баярцогт, Н.Номтойбаяр гэсэн нөхдүүд л энэ хуулин дээр сууж байна шүү дээ. 2008 оны УИХ-ын сонгуулийн сурталчилгаа дуусахаас долоо хоногийн өмнө МАХН буюу одоогийн МАН нарийн бичгийн дарга нар бүгдээрээ цагаан цамцтай 1.5 сая төгрөгийн батламж барьчихсан даллаад зогсож байлаа. АН нэг сая төгрөг өгнө гээд амлачихсан байсан. 2012 оны сонгуулиар АН, МАН хоёрын сонгуулийн амлалтад анализ хийгээд үзэхэд МАН-ын мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд 50 тэрбум ам.доллар, АН-ынхад 20-30 тэрбум ам.доллар шаардлагатай гэсэн тооцоо гарсан. Аль аль нь хэрэгжих боломжгүй. Энэ бүхнээс харахад улс төрийн намууд ямар ч судалгаа анализ хийлгүйгээр хоосон амлалт яриад сонгуульд орж байна. Үүнийг л хуулиар хориглох хэрэгтэй. Улс төрийн намууд улирал бүр Монголынхоо нийгэм эдийн засгийн үзүүлэлтэд бодит анализ хийгээд олон түмэндээ мэдээлэл хийдэг маш том судалгааны байгууллага байх ёстой юм. Хууль эрх зүйн хүрээнд ийм байдал руу шахаж өгөхгүй бол бизнесийн хэдэн нөхдүүдийн аманд ороод худлаа ярьж, худлаа амласан газар болох гээд байна. Ардчилсан нам төр бариад хоёр жил болж байна. Мөрийн хөтөлбөрийнх нь биелэлт хэдэн хувьтай байгаа билээ. Хэн үүнийг тооцож байна. Хэдэн наймаачдыг сайд нараар тавьчихсан. Нөгөө хэд нь улс орныхоо эдийн засгийг сайжруулах нь бүү хэл эвдээд хаячихсан. Улс төрийн намууд мөрийн хөтөлбөрөө биелүүлээгүй тохиолдолд дахиж өрсөлдөх эрхийг нь хасдаг байх хэрэгтэй. Тэгэхгүй бол улс төрийн намууд мөнгөтэй, шуналтай хүмүүсийн төрийг худалдаж авах хэрэгсэл болчихоод байна.
-Таныг Ерөнхий сайд байх үеийн улстөрчид болон өнөөгийн улс төрчдийн хооронд ямар ялгаа гарсан бол?
-Манай Засгийн газар шилжилтийн хүнд хэцүү үед 16 хүнтэй ажилласан. Дундаж нас нь 42 байсан. Би өөрөө 48 настай байсан. Хамгийн ахмад нь Батлан хамгаалахын сайд Жадамбаа 51 настай. Хамгийн залуу нь Дорлигоо маань 32 настай, Да.Ганболд 34-тэй байлаа. Тэр үед нийгмээ өөрчлөх залуусын хүсэл зориг маш их байсан. Залуучуудыг багтаа оруулаад хамтарч ажиллаж байсандаа харамсдаггүй. Миний хоёр шадар сайд одоо ч төрдөө зүтгээд сайхан ажиллаж л явна. Манай Засгийн газрын 16 гишүүний ес нь эрдмийн зэрэг цолтой байсан. Тийм учраас ямар ч асуудлыг ярихад мэргэжлийн өндөр түвшинд ойлгож, түүнийгээ шийдэж чаддаг байсан.
-Хувь хүн талаасаа манай улстөрчид хэр боловсорсон бол?
-Хувь хүний чанар, хүмүүжил суурь боловсрол их чухал. Манай Засгийн газрын гишүүдэд шунал гэж ойлголт байгаагүй. Элдэв хэл аманд ганц нэгэн нөхөд орж байсан. Тэдний хувьд социализмынхаа үеийн хуучинсаг сэтгэлгээгээр зарим зүйлд хандаж хэл аманд орж байснаас биш одоогийнх шиг захиалгын хууль боловсруулдаг кабинет байгаагүй. Одоо гарч байгаа хуулиудыг харахад гадны хөрөнгө оруулагчид болон өөрсдийн эрхэлдэг бизнестээ тохируулсан хууль гаргаж байгаа нь илт харагдаж байдаг. Манайх Айвэнхоуд тохируулж хичнээн ч хуулиа өөрчлөв дөө. Үнэхээр эмгэнэлтэй.
-Өнөөдрийн улс төрд залуус гарч ирэх механизм байна уу?
-Сонгуульд өрсөлдөж байгаа хүний сурталчилгааны үгэнд итгэнэ гэвэл дэндүү гэнэн хэрэг болно.
Би хааяа гадуур залуучуудтай уулзаж лекц уншдаг. Тэгээд залуустайгаа ярилцахад өнөө цагийн залуус мундаг, боловсролтой, улс орноо бодсон эрүүл сэтгэлгээтэй төлөвшиж байгаа нь харагддаг. Олон мянган залуус эерэг эрүүл сэтгэлгээтэй төлөвшиж байгааг хараад залуучуудаараа бахархдаг. Энэ мундаг залуусаа өөд нь гаргах механизм манайд байхгүй. Гэтэл энэ улс төрийн намууд ийм залуусыг нухчин дарж байна. Миний бодоход Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулаад нам бүхнийг шийддэг гэдгийг болиулах хэрэгтэй.
-Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах замаар эрхийг хязгаарлана гэхээр АН, МАН хоёр лав хөдлөхгүй болов уу?
-Үндсэн хуульд өөрчлөлт оруулах, Улс төрийн намуудын тухай хууль, Сонгуулийн тухай хуулийг өөрчлөх гэхээр хамгийн том саад болж байгаа зүйл бол Их хурал өөрөө. Өөрсдийнх нь эрх ашиг боомилогдох учир улс төрийн намууд, УИХ-ын гишүүд амиа хорлоё гэж бодохгүй шүү дээ. УИХ бизнесийн сонирхолд захирагдсан, шуналтай хүмүүсийн товчоо болчихсон. Энэ хавар Монголынхоо газар нутгийг 60-100 жилээр гадаадын нөхдүүдэд дуудлагаар худалдана гээд хээвнэг зогсож байна шүү дээ. Газар нутгаа гадныханд худалдана гэдэг төрийн түшээдтэй байна гэдэг Монголын эмгэнэл. Ерөнхий сайд Бадамдорж гэж нөхөр 1919 онд Сү Шү Жаныг хүрээнд ороод ирэхэд орой болгон уулзаж, архи ууж хундага тулгадаг нөхөр байсан гэдэг. Түүнээс хойш Монголынхоо хувь заяанд цэвдэг ханддаг төрийн түшээ, Засгийн газар байсангүй. Тэгсэн энэ удаагийн Засгийн газар гадныханд эх нутгаа дуудлага худалдаагаар худалдах хуулийн төсөл санаачлаад барьчихсан явж байна. Эдийн засгийн байнгын хорооны дарга Б.Гарамгайбаатар гэдэг нөхөр тэр хуулийг нь дэмжээд УИХ дээр ярьж байна шүү дээ. Энэ нөхөр чинь Хэнтий аймгийн Биндэр сумынх. Бид хоёр нэг нутаг усных юм. Үгүй нээрээ хэлэх ч үг алга. Одоо сэрэх цаг болжээ. Энэ чинь юу болоод байна вэ.
-Засгийн газарт та нэлээд шүүмжлэлтэй хандаж байна. АН-ын Засгийн газар мухардмал байдлаасаа хэрхэн гарах вэ. Гарцыг та хэрхэн харж байна вэ?
-МАН-ын хувьд энэ Засгийн газрын хувь заяагаар тоглоод Ардчилсан намыг шатрын ойлголтоор цогц зангад оруулчихлаа. Энэ нь ганцхан нүүдэл хийнэ, тэр нь амиа хорлох. МАН-ын хувьд Засгийн газрыг огцруулах санал оруулсан. Тэр нь огцруулах гэж байгаа юм биш шүү дээ. Зөвхөн зургаа, зургаан сараар амийг нь уртасгаад сонгууль хүргэж байгаад нэг мөсөн тонгорох гэж байгаа юм. Танхимынх нь нэг сайд нь нэг охины хар тамхины асуудлаас болоод өөрийн харьяаны цагдаа, мөрдөн, АТГ, тагнуул гээд хамаг байгууллагынхаа нэр хүндийг бараад, сайдынхаа хөлд бүгд чирэгдлээ шүү дээ. Ийм байдал гаргасан салбарын сайд, Ерөнхий сайд нэг ч хоног тэвчээд сууж болохгүй. Сайн дураараа саналаараа огцрох хэрэгтэй. Харин үүний дараа АН дараагийн Засгийн газраа байгуулаад зөв бодлого явуулбал ирэх сонгуульд найдвар бий.
-Улстөрд залуусыг бодлогоор гаргах нь зөв үү?
-Монгол төрийнхөө залуу удирдагчдыг бэлтгэх чухал шаардлага байна. Улстөрд гэлтгүй нийгмийн бүх давхаргад шинэ үеийн хэрэгцээ шаардлага ус, агаар шиг хэрэгтэй байна. Энэ цаг мөчид шинэ залуусыг бодлогоор гаргаж ирнэ гэдэг бол туйлын зөв. Энэ бол өөрөө шинэ зүйл, шинэ санаачилга. Маш том зүйлийн эхлэл юм. Үр дүнд битгий яараарай. Үр дүн магадгүй 10-15 жилийн гарна. Нийгэмд ус агаар шиг хэрэгтэй байгаа зүйлийн шинэ эхлэлийг тавина гэдэг, шинэ жишиг тогтооно гэдэг өөрөө маш чухал юм. Түүнд яарч болохгүй. Залуучуудаа ганц удаагийн үндэсний төслөөр илрүүлээд орхих биш тэдний цаашдын боловсрол, төрийн албанд шат шатанд нь ахиулж бэлтгэх механизмыг давхар авч явах хэрэгтэй.

Асуух нуруу: хонь, малын ууц ястай нийлж байгаа хэсэг
Асуух нуруу гэдэг сонин нэрийн учир нь хүндэт зочин ирж бүхэл шүүс ууц тавигаар дайлахад зочин гийчин нь асуух нурууг мөлжихдөө заавал асуух нурууны үг хэлэлцдэг заншилтай. Гийчин нь ахмад хүн бол “асуухыг нугалах уу” гэж гэрийн эзнээс асуун нугалаад үелэн мөлжилгүйгээр тавьдаг.Гэрийн эзэн нь ахмад хүнийг хүндэтгэхийн учир олон юм ярьдаггүй. Харин үе насны юмуу залуу хүн бол “нугал, нугал”, “нугал, нугасыг надад өг” гэж хэлдэг. Ийн зөвшөөрсний хойно нугалаад мөн мөлжилгүйгээр тавьдаг.
Харин үе тэнгийн юмуу наадаж наргих зорилгоор асуулгүй нугалж мөлжих тохиолдол байдаг. Гэрийн эзэн энэ надтай наадаж мэтгэх нь гэж ойлгоно. Тэгэхэд гэрийн эзэн зүүн гарын хомхой хуруу болон эрхий хуруугаар чимхэж баруун гартаа дэрс мод барьж (цагаан өвс болно) “энэ хаана байдаг ѐс вэ? та юунд асуулгүй нугалав” гэж асуухад нугалсан хүн хариулж хэлэлцэн сэц булаалдаж наадам наргиан үүсгэх ёс буй. Аль болох сэцэн хурц, алиа шог ярьж ой ухаан сэргэлэн, эрдэм дэлгэр, хэл мэргэн байхыг Асуух нуруунд сайн эрийн магнай, хан гарьдын жигүүр, алтан дөш эмээл, сайн авхайн суудал, алтан сүмбэр уулын орой, хон хэрээний хоншоор зэрэг олон нэрс бүхий дүрс байх ба түүний утга учрыг оруулж хэлэлцдэг зэргээс асуух нуруу гэж нэрлэсэн.

“Гадаад Монголын ардын намын төлөөлөгч нараас Орос улсын Зөвлөлт засгийн газар лугаа хэлэлцэх зүйлийг тэмдэглэсэн нь” хэмээх ажлын удирдамж бүхий С.Данзан, Д.Чагдаржав нар Омскоор дамжин Москвад хүрчээ. С.Данзан, Д.Чагдаржар нар Гадаад хэргийн ардын комиссар Г.В.Чичерин, түүний орлогч Л.М.Карахан, Цэргийн ерөнхий командлагч С.С.Каменев зэрэг Зөвлөлтийн удирдагчид ба КИГХ-ны ажилтнуудтай уулзаж, Зөвлөлт засгийн газарт хандах дараахь хүсэлтийг тавьжээ.
Д.Сүхбаатар, Х.Чойбалсан нар Эрхүү хотноо үлдэж, Хүрээний нөхөдтэй харилцан, Москвад одогсдоос мэдээ хүлээн суухын хамтад Коминтерн ба ОК//б/Н-ын орон нутгийн байгууллагуудын ажилтай танилцаж, И.Ф.Гапоноор дамжуулан улаан цэргийн дарга нарын сургуульд түр суралцаж, цэргийн тактик, зэвсэг техниктэй танилцсан ажээ. Тэдэн дэээр тун удалгүй Омскоос Д.Лосол эргэж иржээ.
1920 оны 2 сарын 12-нд С.Данзан, Д.Чагдаржав нарыг Москвагаас Эрхүүд буцаж ирмэгц МАН-ын төлөөлөгчид зөвлөгөөн хийж, эрх чөлөөний төлөө тэмцэлд бэлтгэх практик үйл ажилдаа түргэвчлэн оржээ.
1921 оны 2 сарын 21-нд Унгернээс Богд гэгээнийг хаан ширээнд залж, таван яамыг байгуулав. Засгийн газрын ерөнхийлөн шийтгэх сайд бөгөөд дотоод яамны тэргүүн сайдад Жалханз хутагт Дамдинбазар, Гадаад яамны тэргүүн сайдад шанзудба Дашзэвэг, Цэргийн яамны тэргүүн сайдад бишрэлт ван Доржцэрэн, Сангийн яамны тэргүүн сайдад Лувсанцэвээн, Шүүх яамны тэргүүн сайдад бэйс Чимиддорж, монгол цэргийн жанжинд Хатанбаатар Магсаржавыг тус тус тохоон томилжээ1. Ийнхүү Богд хаан тэргүүтэй, монгол ноёдоор бүрэлдсэн засгийн газар байгуулагдсанаар Монголын төрийг сэргээснээ зарлав.
Барон Унгерн 3 сарын эхээр Нийслэл Хүрээг дахин дайрсан хятад цэрэгтэй тулалдан, 3 хоногийн дараа буулган авсан ба улмаар Чойр, Хаалганы байлдааны ажиллагааг биечлэн удирджээ.
Улаан хадны байлдаанд Балжинням бэйс, Сундуй гүний захирсан 1200 орчим монгол цэрэг хятад цэргийг бут цохиж ихээхэн хохирол учруулсан бол 3 сарын эцсээр Чойрын сүмийн ойролцоо гамин цагаантны хооронд сүүлчийн тулалдаан болжээ. Хятад цэргийн захирагчид хил даван нутагт зугатаж, хятад цэрэг 4000 орчим хүнээр хохирчээ. Хятад цэргийг хөөн зайлуулсан Унгернд Богд гэгээн хошой чин ван цол шагнаж, дагалдагсдыг ч нэгэн адил хөхүүлжээ.
1 Н.Магсаржав. Монгол улсын шинэ түүх.УБ. 1994. Тал 192.
Унгерны үнэн нүүр царайг монголчууд тун удалгүй ойлгож эхэлжээ. Монголын төр, шашны тэргүүн Богд гэгээн ба Унгерны хоорондын харьцаанд ан цав гарч, Богдоос Унгерны үйл ажиллагаанд ихээхэн болгоомжтой хандах болжээ.

Эсэн бол Чингис хааны гавьяат өрл өг Урианхад ын Зэлмийн 9 дүгээр үеийн ач бөгөөд түүний эцэг нь Ойрадын Чорос аймгийн Тогоон тайш байв. Энэ үед баруун монгол буюу ойрадууд ихэд хүчирхэгжиж ирсэн боловч монголын төр ёсонд Чингисийн алтан ургийн хүн хаан болдог тогтсон журамтай байснаас ойрадын ноёд шууд өөрсдөө монголын их хаан болж зүрхлэхгүй, харин зүүн монголоос хаан болгож, чухамдаа тэдний далбаан дор засаглаж, ирээдүйн замаа засах болжээ. Эсэн тайш яг ийм маягаар Адай хаан, түүний шадар Аругтай нарын эсрэг байлдан дийлэхдээ зүүн монголын Тайсуныг сөргүүлэн хаан болгож, өөрөө түүний шадар сайд буюу тайш болсон авч хэрэг дээрээ улс орны хэрэгт давуу мэдэлтэй оролцох болжээ. Улмаар хаан, тайш хоёр гар нийлэн нийт монгол туургатныг захиргаандаа оруулж чадсан байна. Мөн зүрчид аймгийг эрхшээлдээ авав.

Монголчууд ийнхүү нэгдэн нягтарч байх үед хятадын Мин улс эдийн засгийн талаар хаан боож, дотроос нь хагалан бутаргаж, хүчийг сулруулах бодлогыг эрчимтэй явуулж байв. Иймд Эсэн тайш өөрийн бага хүүд Мин улсын хааны гүнжийг өгнө гэсэн амлалтаасаа буцсан гэдгээр шалтаглан Тайсун хааны зөвшөөрөлтэйгөөр Мин улсад дайн зарлажээ. Энэ үед монголчуудын хуучны цэрэг дайны систем болох мянгатын оронд хопгуу гарч ирсэн бөгөөд цэрэг захиргааны хуваарь болж байсан түмтүүд энэ үед бараг улс гэсэн утгатай болж, бие даасан цэргийг эзэн захирагч нь мордуулах болжээ. Гэхдээ цэргийн хэрэг болон байлдаанд шалгарч гавьяа байгуулсан хүнд хошууч цол шагнаж, хошуу удирдуулдаг байв. Харин Их Монгол улсын үеийн байлдааны журам бараг өөрчлөлтгүй хэрэглэгдэж байв.

1449 оны 7 дугаар сард монголын цэрэг 4 замаар Мин Улсын хилрүү довтлон оров. Эсэн тайпшйн биечлэн удирдсан их цэрэг Датун руу, Тайсун хааны удирдсан цэрэг Ляодун руу, баруун гарын баатруудын чинсан түшмэл Алагтөмөрийн цэрэг Сюаньфу руу, Алчу жанжны цэрэг Шаньси руу тус тус довтолсон байна. Эдгээр 4 замын цэргийн гол хүч нь Эсэн тайш, Алагтөмөр жанжны удирдсан цэргүүд байв. Монголоос нийт 2 түмэн цэрэг энэ дайнд оролцсон бөгөөд 7 дугаар сарын 30-нд Эсэн тайшийн цэрэг Датун хотын ард Мин улсын дэд жанжины цэрэгтэй тулалдахад дэд жанжин нь алагдаад цэрэг нь бутарч, монголчууд Датунгийн арын олон бэхлэлтийг эзлэв.

Мин улс дөрвөн их жанжинаар тус бүр түмэн цэрэг захируулан, байлдуулсан авч цөм ялагдаж, бараг бүх цэрэг нь алагджээ. 8 дугаар сарын 3-нд Датун хотын хамаг эрх мэдэлтэн цэрэг толгойлон Эсэнтэй байлдсан боловч бас ялагдсан байна. Тайсун хаан өөрийн цэргээс гадна Урианхай гурван харуулаас их цэрэг дайчилж, Ляодунгийн хилийн хэрмийг давж ороод Гуаннин хотыг бүслэн байлдахад тус хотыг сэргийлэн хамгаалж байсан Мин улсын цэрэг хотдоо дутаан ороод хотын хаалгаа хамгаалсан ажээ. Тэгэхээр нь Тайсун хааны цэрэг хотын хэрмийг өргөн хэмжээгээр сэтлэн эвдэж үлэмжхэн хөрөнгө, хүн мал олзлон авч цохилтоо үргэлжлүүлсэн ажээ.

Монголын цэргийн бусад гурван замын цэрэг бас л амжилттай тулалдаж ялалт байгуулсан байна. Ийнхүү монголын цэрэг дөрвөн замаар саадгүй давшин урагшлан байгаа мэдээ Бээжин хүрэхэд, хааны ордонд үлэмж нөлөөтэй тайган Ван Чжэнь эзэн хаан Ин Цзунг биеэрээ цэрэг удирдан монголтой байлдан гавьяа байгуулахыг ятгажээ. Гэтэл ордны зарим сайд, түшмэд, хааны хатад хүртэл Ин Цзун хааныг дайнд мордохыг хориглож гуйсан боловч, тэр яаруу зарлиг буулгаж, 8 дугаар сарын 6-нд 50 түмэн цэрэг дайчилж, Бээжингээс мордохдоо бичиг, цэргийн сайд, түшмэл нарыг дагуулж 8-ны өдөр Цавчаал боомтоор гарч, 12-нд Сюаньфу хүрчээ. Яаруу сандруу хөдөлсөн Мин улсын их цэрэг замдаа салхи, борооонд цохигдон тавгүйтэхэд, мод, өвс хүртэл монгол цэрэг шиг харагдах болсныг их түшмэл нь муу ёр хэмээн хаандаа айлтгаж давшилтаа зогсоохыг ятгахад, Ван Чжэнь тайган түүнийг зэмлэж зодсон ажээ. Энэ үед Мин улсын их цэрэгтэй урьд нь алагдсан цэргүүдийн үхдэл энд тэндгүй тааралдаж, улам ч аягүйтүүлэх болсон төдийгүй цэргийн хүнс хоол дутаж эхлэв.

Ин Цзун хааны их цэрэг 18-нд Датун хүрч анхлан зэвсэг зөрүүлэхэд монголын цэрэг сүрдэн дийлдсэн аятай ухрахад Мин улсын цэргийн явдлын яамны сайд Куан Е: “Нэхэн хөөж хэрэгггүй цэргээ татаж буцтугай” хэмээн ятгахад Ван Жэнь тайган ихэд хилэгнэж: “Цэрэг дайны явдал мэдэхгүй ялзарсан бичгийн түшмэл” гэж түүнийг буруушаагаад цэргийг үргэлжлүүлэн давпгуулсан боловч отолтонд орохоос болгоомжлон гэнэт ухруулжээ. 8 дугаар сарын 27-нд Мин улсын цэрэг Сюаньфуд буцаж ирэхэд монголын цэрэг араас нь нэхэн байлдваас, Ин Цзүн хаан үлэмж нэр хүндтэй хүмүүст дөрвөн түмэн цэрэг өгч угтан тулалдуулсан боловч цөм монгол цэрэгт бүслэгдэн устгагджээ.

31-нд хаан их цэргээ авч Тү Мү /одоогийн Хэбэй мужийн Хуай Лай сяний баруунтаа/ гэдэг газар ухран иржээ. Энэ газар нь дөрвөн талаараа уулаар хүрээлэгдсэн бяцхан цайз бөгөөд Цавчаал боомтоос Сюаньфу, Датун зэрэг газарт хүрэх замын чухал өртөө байжээ. Хаан энд ихэд айн сандарч зугтах гэсэн боловч гарах зай олж чадахгүй байв. Ийм үед Эсэн тайш 9 дүгээр сарын 15-нд элч томилон очуулж, Ин Цзун хаантай эвсэж найрамдах гол төлөвлөгөөгөө амжилттай мөрдөж хэрэгжүүлсэн зэрэг нь шийдвэрлэх ялалт хийхэд чухал ач холбогдолтой байв. Ийм цөөхөн цэргээр тийм олон цэргийг ялсан явдал дэлхийн цэргийн урлагийн түүхэнд ховор юм. Энэ нь тэр үеийн монгол цэргийн байлдах чадвар өндөр байсны гэрч болой.

Ин Цзун хааныг олзлон Эсэний цацарт хүргэхэд урьд нь түүнтэй уулзаж байсан хоёр ч хүн түүнийг мөн гэж нотолсон байна. Тэгэхэд Эсэн олон сайд түшмэдээ цуглуулан “Би тэнгэрийн доорхыг нэгтгэн Их Монгол улсыг дахин мандуулья хэмээн үргэлж тэнгэрт залбирдаг билээ. Энэ өдрийн мэт дийлэхийг үзвэл магад биелэгдэх ажээ” хэмээн өгүүлсэн байдаг. Чингис хааны үе эргэж ирэх аюул хятадад ийн тулгарч ирлээ. Гэвч Эсэн тайш их байлдан дагуулагчийн энтэй хүн биш байлаа. Аюулт дайснаа дарж гялалзсан ялалт байгуулсандаа эрэмшсэн тэрбээр түүнийгээ дүгнэж, цэгнэж чадсангүй. Бээжин рүү давшихын оронд буцаж сайн нутаг бэлчээр хайж умар зүг одов. Хятадууд ялагдлын шархаа анагааж, сэхэж сэргээд, шинэ хаан сонгосон хойно л гэнэт сэхээ авч, олзлогдсон эзэн хааныхаа барьцааны мөнгө төлөөгүйд хилэгнэсэн Эсэн тайш Бээжингийн хананд тулж давшсан ч таатай цаг үеийг нэгэнт алдсан байсан тул хэдэн удаагийн бага тулалдааны дараа буцаж, ашиг муутай нөхцөлөөр найрамдахаас өөр аргагүй болов. Зуун жилийн дайн самууны дараа ч нүүдэлчин аймгуудын хүч чадал хэвээр байсныг Эсэн тайш ийнхүү батлан харуулсан гайхам ялалтаа бүрэн дүүрэн ашиглаж чадалгүй, дотоод самуунд татагдан орсон түүхгэй.