Author: admin_shaman

  • Шонхор экспортлохыг хориглох санал гаргав

    Эдгээрээс Засгийн газрын тогтоолоор 175 дурсгалыг улсын хамгаалалтад, 275 дурсгалыг аймаг, нийслэлийн хамгаалалтад авчээ. “Түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалыг хамгаалах, сэргээн засварлах хөтөлбөр”-ийг 2008-2015 онд хэрэгжүүлэхэд 13.2 тэрбум төгрөг зарцуулахаар төлөвлөсөн байна. Хөтөлбөрийн хүрээнд соёлын өвийг сэргээн засварлах төвийг байгуулж, мэргэжилтнүүдийг бэлтгэж буй гэнэ.Эрдэнэ зуу хийдийн тухайд музей нь 19 хүний орон тоотой, 7909 үзмэртэй, түүний 117 нь “түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйл” юм байна.Нийт үзмэрийн 25.8 хувь нь үзүүлэгт, 69 хувь нь сан хөмрөгт, таван хувь нь Лавиран сүмд буюу Эрдэнэ зуу хийдэд байгаа аж. Эрдэнэ зуу хийдийн хамгаалалтыг сайжруулах, сэргээн засварлах ажлыг Соёлын өвийг хамгаалах тухай шинэчлэн найруулж баталсан хуулийн хүрээнд хийх юм байна.
    Дээрх музейг улсын чанартай болгохоор төлөвлөжээ.Үүний дараа гишүүд зарим зүйл асуув. Хүн чулуунуудыг хэрхэн хамгаалах, нутгийн ард иргэдэд түшиглэсэн аялал жуулчлал хөгжүүлэх, үндэсний брэнд бий болгох, Ховд аймагт байдаг бага ястнуудын бий биелгээ зэрэг биет бус соёлын өвийг уламжлуулах, монголчуудын өөрийн онцлог бүхий адууны соёлыг түгээн сурталчлах гэх мэт саналыг гишүүд хэлжээ. Пүрэв гаригт болсон “Соёл ба хөгжил” үндэсний чуулганы үеэр үндэсний болон орон нутгийн брэндийн талаар хөндсөн байна. Биелгээ зэрэг биет бус соёлын өвийг хамгаалах, уламжлуулахталааранхаарчбайгаа, аяллыналтанцагирагбийболгонзамхарилцаа, дэд бүтэц, үйлчилгээг нь сайжруулах, шаардлагыг өндөрсгөх, бүс нутагт хамтын уялдаатай шийдвэрийг гаргаж байх талаар бодлого боловсруулж байгаа гэдгээ салбарын сайд нь хэлэв. О.Баасанхүү гишүүн Монголын бахархалт шувуу болгон зарласан шонхор шувууг гадагш нь зарахыг хориглох санал гаргасан.
    С.ТУУЛ

  • ӨЭЛҮН ЭХЭД АЛТАН ЭЭМЭГТЭЙ ИРСЭН ТАТАРЫН ШИГИХУТАГ

    Энэ үе бол Чингис хааны эсрэг янз бүрийн хүчнүүд гарч Монголын нэгдсэн улс байгуулахыг эсэргүүцэх явдал их байсан, өөрөөр хэлбэл амь дэнсэлсэн хүнд мөчүүд байв.Түүний гол дайсан Татар аймаг Халхын гол орчимд бугшиж байсан юм. Тийм учраас Халх гол нь Монголын нэгдсэн их улс байгуулах асуудлыг шийдвэрлэх чухал цэг болж байсан юм.
    Шигихутагийн тухай түүхийн сурвалж бичигт өгүүлснийг авч үзвэл: 1196 онд Алтан улс Бор хотоос 30 мянган цэрэг ирүүлж татартай байлдав. Уг байлдаан нь татар аймгийн тэргүүн Мэгүжин сүүлт нь, Алтан улстай тохиролцсон гэрээгээ биелүүлээгүй учраас түүний эсрэг байлдав. Тэгээд Алтан улсын цэрэг Мэгүжин сүүлтийг нэхэн хөөж Улз гол хэмээх газар ирсэн байж. Энэ тухай мэдээг Чингис хаан сонсоод, Хэрэйдийн Тоорил ханд элч илгээж, Татарууд бол манай өвөг эцгийг алсан өштөн дайсан болох юм. Одоо Татарын Мэгүжин сүүлт, Алтан улсын цэрэгт дийлэгдэн баруун тийш зугтааж, Улз гол өөд ирж байна гэнэ. Бид өшөө авах цаг болов. Тоорол хан эцэг цэрэг гарган туслана уу гэж хэлүүлжээ. Үүнийг Тоорил хан зөвшөөрч өөрийн цэргийн хамт гурван хоногийн дараа хүрч иржээ Энэ үед Татарын Мэгүжин сүүлт нь Улз голын “Хусут шүтээн” “Нарт шүтээн” гэдэг газар хороо бэхлэлт байгуулан хоригложээ. Гэтэл Чингис хаан, Тоорил хан нар Татарын тэр бэхлэлтийг эвдлэн орж, Мэгүжин сүүлтийг барьж авч тэнд нь алсан байна. Татарын бэхлэлт байгуулан хоргодож байсан “Нарт шүтээн” гэдэг газраас гээгдэн орхигдсон хүүг Чингисийн цэрэг олж аваад Чингис хаанд өгөхөд нь ээждээ авчирч өгчээ.Тэмүжин Монголын олон аймгийг нэгтгэх явцад Мэргэдийн нутгаас олж авсан Хүч, Дайчуудын Басуд овогтны нутгаас олж авсан Хөхч, Татар нутгаас олж авсан Шигихутаг, Зүрхэний нутгаас олж авсан Борхул энэ дөрвөн хөвгүүнийг Өэлүн эх өөрийн хүүхэдтэй адил үзэж, хөвгүүдийнхээ өдөр үзэх нүдэн, шөнө сонсох чих болгоё гэж өсгөн бойжуулж хөлий нь дөрөөнд, гарыг нь ганзаганд хүргэснээр барахгүй, тэд цөмөөрөө бүх Монголыг нэгтгэх агуу их үйлсийн дунд Тэмүжиний үнэнч найдвартай анд, өрлөг баатар жанжин суут мэргэд сайд нь болсон юм.
    Нууц товчооны 135-р зүйлд Татарын хоргодож байсан Улз гольм Нарату Шүтээний нутаг дээр нэгэн өчүүхэн хүүхэд орхигдсоныг бидний цэргүүд олзолжээ. Үзвэл Дөртай Алтан ээмэг зүүсэн ба булгаар доторлосон: даж торгон элгэвч (хантааз) өмссөн байв. Тэр хүүхдийг Чингис хаан авчирч, Өэлүн эхэд бэлэг гэж өгөв. Өэлүн эх өгүүлрүүн: “Сайн хүний хөвгүүн биз. Язгуур сайт хүний ураг биз. Таван хөвүүний дараах зургадугаар хөвүүн болгоё” гээд Шигихутаг гэдэг нэр өгч асрав гэжээ.
    Нууц товчооны 135-р зүйлд Чингис хаан Тоорил хан хоёр, цэргээ авч Ванчин Чансанд туслахаар Улз гол өөдөө явж очвол Улзын Хусуту Шитээн Нарату Шүтээн гэдэг газар Татарын Мэгүжин сүүлт тэргүүтэй Татар нар хороо бэхлэлтийг барьжээ. Чингис хаан Тоорил хан хоёр тэр хот Мэгүжин Сүүлт нарыг бэхлэлтээс нь барьж тэнд нь алаад мөнгөн өлгим батана эрдэнийн чимэгт хөнжлийг нь Чингис хаан олзлон авав.

    Улз гол нь Халхын язгуур нутаг бөгөөд Сэцэнхан аймгийн баруун гарын зүүн хошууны газар гэж 1920-иод оны Хятадын зурагт тэмдэглэлд “Хусуту шүтээн” “Наранд шүтээн” гэж “Богд баатар биеэр дайлсан] тэмдэглэлд”-д дурьджээ.
    Чингис хаан их хуралдай дээр есөн өрлөгүүд тэргүүлэн хүчнээ өгөгсдөд нармай их Монгол улсын төрийг засахын тулд зүтгэсэн хүнд Гүн их цол, их ямба тушаал хүртээж, их өглөгийг хүнд хөнгөн зэргээр соёрхож, наян найман гавьяатан, ерэн таван мянганы ноёдыг нэгд нэгэнгүй нэр заан шагнажээ. Түүний дотор Шигихутагт “Чи миний 6-р дүү биш үү Өргөмөл дүү чамд өөрййн дүү нарын адилаар өмч хуваан олгоё. Бас чиний ач тусын хариуд есөн удаагийн алдал осолыг хэлтрүүлье” гэж зарлиг буулгасан бөгөөд “Мөнх тэнгэрийн ивээлээр гур улсыг зүглүүлж бүхийд, чи үзэх нүдэн, сонсох чих болж яв. Чинии тушаасан үгийг хэн ч өөрчилж үл болно.” гэж зарлиг болгожээ. Ингээд Шигихутагийг Түр” (бүх) улсын доторхи хулгайг цээрлүүлж хуулийг мохоож, ухуулах ёстойг ухуулж, яллах ёстойг яллаж бай” гэж бүх улсын дээд зарлиг болгов. Шийтгэсэн хэргийг хөх дэвтэрт бичиж дэвтэрлэгтүн хэмээжээ.

  • Г.Жаргалсайхан: Энэ онд бид гурван соёлын өвөө бүртгүүллээ

    -За баярлалаа. Юуны түрүүнд төрийн маань энэхүү шагнал бидний хийж байгаа үйл хэргийг гэрэлтүүлж өглөө гэж бодож байна. Бид зөв замд яваа юм байна. Бидний зам мөр үргэлж гэрэлтэй байж бусдыг мөн гэрэлтүүлэх од нь болж ажиллах болно гэдгээ хамт олныхоо өмнөөс олон түмэндээ хандаж хэлье дээ.
    – Өнгөрөгч 2013 онд ЮНЕСКО-гийн Монголын Үндэс¬ний комисс юуг хийж амжуулав?

    -Энэ 2013 он бидний хувьд онцлог олонтой жил байлаа. Манай үндэсний комисс байгуулагдсаны 50 жилийн ой тохиож байгаа энэ оныг бид чамгүй өндөр амжилтаар үдэж байна. Монгол улсаас явуулж байгаа бодлого зорилтыг ЮНЕСКО өндрөөр үнэлж байдаг бөгөөд Монгол улс НҮБ-ын хамгийн их гишүүнчлэлтэй байгууллагад бодлого тодорхойлж оролцлоо. Тухайлбал өнгөрсөн өнгөрсөн арваннэгдүгээр сард Парис хотноо хуралдсан 37 дугаар чуулганаар Монгол улсын санаачилсан Ардчиллын боловсролоор дамжуулан дэлхийн иргэнийг хөгжүүлэх тухай тогтоолыг маань гишүүд санал нэгтэй баталлаа. “Бичиг үсгийн 10 жил” тогтоолыг мөн Монгол Улс санаачлан НҮБ-аар батлуулж ЮНЕСКО-той хамтран 2003-2012 онд хэрэгжүүлсэн бөгөөд цаашид энэ салбарт Монгол улс санаачлан зохион байгуулагч нь байж болох ажлыг эхлүүллээ. Шинжлэх ухаан, соёл, боловсрол, байгаль орчин, хэвлэл мэдээллийн олон арга хэмжээнүүдийг холбогдох байгууллагууддтай хамтран амжилттай зохион байгууллаа. Тоймтойг нь дурьдвал шинжлэх ухааны олон улсын зөвлөгөөн, бичиг үсгийн боловсролын үндэсний зөвлөгөөн хэлэлцүүлэг, Хүн ба шим мандлын зүүн азийн бүсийн зөвлөгөөн, хэвлэлийн эрх чөлөөний үнэлгээ хэлэлцүүлэг, туулийн олон улсын хоёр зөвлөгөөн гэх мэт олон ажил амжууллаа. Энэ онд бид ЮНЕСКО-д гурван соёлын өвөө бүртгүүлж чадлаа. Соёлын биет бус өвд Монгол уран бичлэг, Монгол гэр урлах уламжлалт арга, түүнтэй холбоотой зан үйлийг бүртгүүлсэн бол Дэлхийн баримтат өвөөр есөн эрдэнийн Ганжуурыг бүртгүүлсэн. Гандантэгчилэн хийдийн номын санг засварлах ажлыг эхлүүлээд байна.
    -Ирэх онд юу хийхээр төлөвлөсөн бэ?
    -Бичиг үсгийн боловсролын асуудлаарх их эвслийг олон улсын хэмжээнд байгуулж ажиллах боломжийг судалж санаачлан ажиллах зорилт дэвшүүлээд байна. Хэрэгжүүлж чадвал Монгол улс энэ салбарт өөрийн олсон нэр хүндээ дэлхий дахинд улам бататгахаас гадна энэ салбарт хийх маш том буянтай ажил болох ёстой. Өнөөдөр дэлхий дээр 700 гаруй сая бичиг үсэггүй иргэд байна. Улс орнуудтай нь хамтран ажиллаж шийдвэрлэх боломжийг ЮНЕСКО-той хамтран эрэлхийлэх юм. Гагцхүү дэмжлэг л хэрэгтэй. Мөн Зүүн азийн хүүхдийн урлагийн наадам хамтран зохион байгуулна.

    -ЮНЕСКО-гийн гишүүн орон байх, гишүүн биш байх, конвенцуудад нэгдэх, нэгдэхгүй байхын ялгаа юу вэ?
    -Монгол улс ЮНЕСКО-д нэгдээд их амжилт олсоон. Өнөөдрийн боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, харилцаа холбооны салбарын хөгжил энэ хамтын ажиллагаатай салшгүй холбоотой. Бид зөвхөн НҮБ болон ЮНЕСКО-оос дэмжлэг хандив хараад байлгүй одоо бүр тус байгууллагад бодлого тодорхойлж оролцох бололцоотой. Өнгөрсөн хугацаанд хоёр ч удаа гүйцэтгэх зөвлөлийн гишүүнээр ажиллаа. Одоо өнөөдрийн байдлаар Засгийн газар хоорондын таван хороонд сонгогдоод байна. Ингэж гишүүн болж хороодод сонгогдох нь мэдээж маш их давуу талтай. Нэг жишээ дурдахад бид сая Хууль бусаар өмчилсөн соёлын өвийг уугуул улс оронд буцаах Засгийн газар хоорондын хороонд сонгогдлоо. Энэ хороо юу хийдэг вэ гэхээр хууль бусаар гадаадад гарсан соёлын өвийг буцаан авчрах ажлыг зуучлан зохион байгуулдаг хороо. Өөрөөр хэлбэл Батаар шиг хууль бусаар гадаадад гарсан өвийг уугуул оронд нь авчрах ажлыг шийдвэрлэхэд оролцоно гэсэн үг. Гагцхүү холбогдох мэргэжлийн байгууллагууд нь идэвхитэй ажиллаасай гэж хүсэж байна. Олон улсын боловсролын товчоо мөн ялгаагүй. Бид гишүүн болсон давуу талаа ашиглах хэрэгтэй юм.
    -Конвенцид нэгдэх нь нэг хэрэг. Конвенцид нэгдсэнийхээ төлөө хүлээх үүргээ хэр биелүүлж байна. Ямар асуудал бэрхшээл байна?
    -Өнөөдрийн байдлаар Монгол улс ЮНЕСКО-гийн 10 конвенцид нэгдэн ороод хэрэгжүүлж байна. Мэдээж нэгдэж орсон үүрэг хариуцлагаа хэрэгжүүлж тайлангаа хугацаанд нь гаргахаас эхлээд тодорхой бодлого хөтөлбөрөө нийцүүлэх ёстой байдаг. Өөрийн гэсэн онцлогтой Конвенциуд ч бас бий. Тухайлбал Дэлхийн өвийн 1972 оны Конвенци, Соёлын биет бус өвийг хадгалж хамгаалах 2003 оны конвенцийн дагуу төр засгаас тодорхой бодлого, хөтөлбөр, төлөвлөгөө гаргаж газар нутаг өв соёлоо хамгаалах үүрэгтэй. Тулгарч байгаа бэрхшээл цөөнгүй. Хөрөнгө мөнгө санхүүгийн бэрхшээл байгаа хэдий ч хамгийн ихээр тулгамдаж байгаа асуудал боловсон хүчний асуудал болж байна. Энэ тал дээр төр засгаас дэмжлэг хэрэгтэй.
    Б.МАНД

  • Шагаа шүүрэх, бөгцөг няслах

    Хэрэв ойр орчмын шагаанд гар хүрч хөдөлгөх, атгасан шагаанаасаа унагавал алдаа гэж үзээд хүчингүйд тооцож дараагийн хүн шүүрнэ.
    Дээрх алдааг гаргалгүй авсан хүн шагаагаа өөрөө авна. Ингэж наадсаар дэвжээн дээрх шагаа дуусахад хамгийн цөөхөн шагаатай хүний шагааны тоотой адил шагаа нийлүүлэн дэвжээнд цацаж тараагаад түрүүчийн тоглолтын хамгийн сүүлчийн шагааг авсан хүн эхэлж шүүрнэ.
    Шагаа шүүрэхэд хамгийн сүүлд гар багтахуйц цөөн шагаа үлдвэл түүнийг хажуугийн хүн алгандаа шигшин багцалж өгдөг. Энэ багцыг шүүрэхэд нэг шагаа үлдэхийг зөвшөөрдөг бөгөөд үүнийг сүүл гэж нэрлэдэг. Хэрэв тоглогч ээлжиндээ энэ миний алганд багтахгүй гэж үзвэл багцаас ганц шагаа аваад дараагийн хүн шүүрдэг. Зарим тохиолдолд цөөхөн 2-5 хүртэл шагаа үлдвэл түүнийг энд тэнд байрлуулж сум буцаж буух хооронд тоншиж (түүж) авдаг. Энэ нь маш хурдан шалмаг хөдөлгөөн, хурц хараа, баримжаа шаарддаг юм.
    Ийнхүү наадаж тоглолтын явцад нийлэх шагаагүй болсон нь хасагдсаар, бүх шагааг өөртөө авч чадсан нь хождог. Шүүргийн шагаа нь маш жижиг шагаануудыг түүж тусад нь бэлтгэсэн байдаг.

  • ИХ МОНГОЛ УЛСЫН ЦЭРЭГ АЛТАН УЛСЫГ АМЖИЛТТАЙ ДАЙЛСНЫ УЧИР

    Чингис хаан анхныхаа томоохон аян дайныг хийхдээ Алтан улсыг дайлсан агаад тэр дайн бүхэл бүтэн таван жил үргэлжилсэн билээ. Алтан улс хүчирхэг дайсанд тооцогдож байв. 1200 оны үед тус улсад 50 сая орчим хүн амьдарч байсны 4-5 сая нь зүрчидүүд байжээ. Тэр үед Алтан улс өөрийн өмнөдийн Сүн улстай дайтахад 2.270.000 цэрэг дайчлан гаргаж чадсаныг 1159 оны цэрэг татлагаас бид мэднэ. Тэгэхлээр Алтан улс Монголчуудтай харьцуулахад тооны хувьд асар их давуу цэрэг цэрэгтэй, бараг шавхагдашгүй хүн хүч, материалын нөөцтэй байсан хэрэг. Тэгсэн ч Чингис хаан хамаагүй цөөхөн цэрэгтэйгээр нэлээд их цаг хугацаа зарцуулж байж тэр их гүрнийг ялсан билээ. Түүний тэрхүү ялалтыг ойлгоход дөхөм болгох үүднээс Алтан улсын зарим өвөрмөц байдал, дайтаж байлдах онцлогийг нь энд хөндөн ярих гэсэн юм.
    Юун түрүүн тус гүрэн ихэд хятадчилагдсан байсныг хэлэх хэрэгтэй, харин хятад бус шилмэл удирдлага нь зүрчидүүд байв. Хүн амынх нь 90 хувьхятад гаралтай байжээ. Хятадач Жак Гернет “Жүрчидийн улс төр, засаг захиргааны байгууллага, эдийн засаг, соёл нь хятадчилагдсан байсан” тухай тэмдэглэсэн буй.[1] Цэрэг армийнх нь удирдлагын бүтэц, байлдааны ажиллагаа, байлдах арга ухааны талаарх үзэл баримтлал нь ч гол төлөв Тан улсын үеийнхийг хуулбарласан хятад уламжлалаар тэжээн тэтгэгдэж байжээ. Гэвч тэр нь Алтан улсад ихээхэн гай тарьсан нь тодорхой болсон. Чингис хааныг 1211 онд анхны аян дайнаа Алтан улсад хийхэд эзэн хаан Вэй шао ваны дөнгөж шинээр томилоод байсан цэргийн захирагч Вангиан Чэнюй 400.000 хүнтэй цэргээ авч сөрөн байлджээ. Чингис хааны цэргийн жанжин Мухулай юунаас ч үл шантрах шилмэл “үхлийн цэргүүд”-ээ удирдан түүний цэргийг довтолсон байна. Юань улсын сударт: “Монгол цэрэг цөөхөн байсан боловч удалгүй Хятан болон Зүрчидийн цэргийг эвдэн бусниулжээ…” хэмээн онцолсон буй.[2] Вангиан Чэнюйг үлдсэн цэргээ аван ухрахад Чингис хаан өөрийн биеэр цэрэг авч мөшгөн хөөсөн байна. Эцэст нь гурван өдрийн тулалдаанаар Алтан улсын цэрэг хиар цохиулжээ. Юань улсын сударт бичсэнээр: “100 гаруй ли газар дайсны үхдэл хүүрээр дүүржүхүй.”[3] 1213 оны намар Чингис хаан Жиншаны дэргэд Жүхү Гаочи, Вангиан Ган нарын удирдсан Алтан улсын их цэргийн үлдэгдлийг бут цохижээ. “Алтан улсын түүх”-нд тэмдэглэснээр дан ганц Вангиан Ганы цэрэг л гэхэд 100.000 хүнтэй байсан аж. Тийнхүү Алтан улсын цэргийн гол хүч бүрмөсөн хиар цохиулсан ажээ. Гэсэн ч Алтан улсыг дайлсан аян дайн 1216 оныг хүртэл сунжран үргэлжилсэн нь Монголчууд цэргийн шинэ ажиллагаа болох хот, бэхлэлт цайзуудыг булаан эзлэх, цэрэг хамгаалалттай даваа гүвээг давахад анхаарлаа төвлөрүүлэх ёстой болсон, өмнө зүгт давших тутмаа өөрсдөд нь болоод морьдод нь халгаатай цаг агаар, бүс нутгийн эсэргүүцэлтэй тулгарах болсонтой илүү холбоотой.

    Гэхдээ яагаад Чингис хаан аян дайнаа эхлэнгүүт л наад зах нь 500.000 хүнтэй Алтан улсын цэргийн гол хүчийг ялж чадсан бэ? Өмнөд Сүн улсын үеийн дайн байлдааны түүхийг судалсан Франке энэ талаарх ойлголт төсөөллийг бидэнд өгч байна.[4] Юуны өмнө цэрэг удирдах арга ухаан Алтан улсад ч, Сүн улсад ч Тан улсаас хойш ер өөрчлөгдөөгүй байсан гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Морьт цэргээр жигүүрээсээ хамгаалуулж, хайрцаглан жагссан хоёр этгээдийн явган цэрэг өргөн уудам тэгш талд бие биеийг сөрөн зогсох нь тэр үеийн ойлголт төсөөллөөр хамгийн зохистой төгс төгөлдөр байрлал байжээ. Дайсагнасан хоёр талын гол цэргийн захирагчид аль нэг гүвээ толгой юмуу модон цамхаг дээр гарч зогсоод туг далбаагаар цэргүүдийг ийш тийш нь залж удирдана. Хэнгэрэг дэлдэж дайрах тушаал, харанга цохиж ухрах тушаал өгдөг байж. 100.000 хүнтэй гол цэргийг жагсаахад Тан улсын үеэс тодорхой тоо тогтоож өгдөг болсон байна. Цэргийг “том солонгон” жагсаалаар жагсаахад нийт фронтын өргөн нь 4.125 метр байх ба гүн рүүгээ 300 метрт цэргүүд цуваа болон зогсоно. Тэрхүү тэгш өнцөгтөд цэргийн гол хүч нь өргөөшөө 2.205 метрт багтдаг байжээ. Уг гол хүч нь тус бүр 50 цэргээс бүрдсэн салаануудад хуваагдаж, тэдгээр нь дайралтын зүгт суваргалан байрладаг байж. (1-р эгнээ: 7 цэрэг + салааны дарга, 2-р эгнээ: 8 цэрэг + салааны орлогч дарга, 3-р эгнээ: 9 цэрэг + нэг тугч, хоёр туг хамгаалагч, 4-р эгнээ 10 цэрэг, 5-р эгнээ 11 цэрэг). Нэг салаанд 225 ам метр, нэг цэрэгт 4.5 ам метр талбай ногдохоор тооцно. Хоёр явган цэргийн хоорондын зайг 3.1 орчим метр байх нь зохистой хэмээнэ. Жигүүрийг хамгаалах морьт цэргүүдийн хувьд ч бас л үүнтэй төстэй тоон үзүүлэлтийг баримталдаг байжээ. Хоёр морьт цэргийн хоорондын зай 6 метр, урд, хойд эгнээний хоорондох зай 30 метр байх ёстой байв. Морьт суман хоорондын зай 75 метр байж. Мэдээж тийнхүү тогтоосон тоо нь хамгийн зохистой гэсэн хэмжээ байсан, түүнд нь газрын бартаа зэрэг саад учруулах юм бишгүй байж. Тийм үед хоорондын зай өргөөшөө багасах төдийгүй цэрэг дайчдын чөлөөт хөдөлгөөн ч бас хумигддаг байв.
    Ийм гол цэргийг хөдөлгөх хамгийн гол нөхцөл нь дасгал сургуулилалт, сахилга байсан нь эргэлзээгүй. Үе үе жагсаалын хаа нэгтээ газар орны нөхцөл байдлаас болж явган марш хурдаа өчүүхэн өөрчлөх төдийд л жагсаалын эмх цэгц алдагддаг байв. Тиймээс цэрэг арми, цэргийн маневрлах чадвар нь туйлын уян хатан бус байжээ. Дээр нь бас цэргийнхэн бус Күнзийн сурталт энгийн түшмэд цэрэг удирдах явдал тийм ч ховор бус тохиолдоно. Мөргөлдөөн гарсан тохиолдолд ийм цэрэг яахыг төсөөлөөд үзье л дээ. Бараг хүч тэнцүү Хятадын хоёр цэрэг хоорондоо дайтлаа гэхэд нэгэн цагт тодорхой шийдэлд хүрэх нь лав. Харин өөрсдөө тооны хувьд хичнээн давуу ч Монголчуудтай бол чингэх ямар ч боломж байхгүй.
    Эргэн санацгаая: Мухулай жанжин юуны өмнө явган цэргээс бүрдсэн Алтан улсын цэргийн гол цөмд “Үхлийн морьт цэрэг”-ээ цүүц хатгалтаар нэвтрүүлж, тулалдааны байрлал, жагсаалынх нь эмх цэгцийг алдагдуулсан болов уу. Цүүц хатгалдаанаар асар хурдтай цөмрөн оржээ. Цүүц дайсны жагсаалыг баруун солгойгүй эвдэн бусниулж, их хурдтай өргөжин тэлж, зүүн, баруунгүй дайсны хүчийг талбай нь улам хумигдан, хүч нь улам эрчлэх усны эргүүлэг лугаа байдалд оруулжээ. Дайсан эх захаа алдан бужигнаж, айдас хүйдэст автан, эмх замбараагүй болж дутаана. Чингис хаан хөнгөн зэвсэглэж, өвч тоноглосон морьт цэргээ тулалдааны өмнө хоёр жигүүрт хуваасан байжээ. Одоо тэр зөвхөн цүүц хатгалдааны үзүүлэх нөлөөг хүлээж, морьт дайчдынхаа хоёр жигүүрийг эмх цэгц нь нэгэнт алдагдсан дайсны явган цэргийн жагсаал руу довтолгон оруулах л хэрэгтэй байв. Тэгээд ердөө алаад байх л үлджээ. Юань улсын сударт бичсэнчлэн: “100 гаруй ли газар дайсны үхдэл хүүрээр дүүржүхүй.” Үнэхээр ч Алтан улсын цэргийг бодвол Монголчуудын амссан хохирол бага байсан буй заа.
    Европын хөдөлж ядсан болхи хуягт баатруудын цэрэгтэй Лийгнитц зэрэг газарт хийсэн иймэрхүү тулалдаануудад ч Монголчуудыг амжилт үзүүлэхэд нь хуучирч үеэ өнгөрөөсөн, уян хатан бус байлдааны дэг журам, хэтэрхий хүнд зэвсэг агссан, өвч өмсгөлтэй хуягт баатруудын армийн хөдөлгөөн муутай байдал тодорхой үүрэг гүйцэтгэсэн байж болох талтай.
    Дайснуудынх нь үздэгээр Монголчууд ихээхэн үр нөлөө бүхий хүч тэнцвэргүй дайныг хийсэн. Өдгөө ч гэсэн хамгийн сүүлийн үеийн техникээр тоноглосон өндөр хөгжилтэй цэргүүд хүч тэнцвэргүй дайны аргад дадсан цэрэгтэй газар орны хүнд бэрх нөхцөлд харьцангуй найдвар багатай дайтаж байгааг бид мэдэх билээ.

  • № 5-3. Орос-Японы нууц хэлэлцээр

    Үүнд:
    Нэгдүгээр зам нь: Егүзэрийн хийдийн чиглэлд бэйсийн зэрэг туслагч Чимидцэрэнгийн удирдсан цэрэг
    Хоёрдугаар зам нь: Дарьгангын чиглэлд дэс түшмэл чин зүтгэлт гүн Хайсан, дэд сайд Бавуужав нарын цэрэг
    Гуравдугаар зам нь: Сөнидийн хоёр хошуу, дөрвөд вангийн чиглэлд дэд сайд, бишрэлт байс Насан-Аривжихын цэрэг
    Дөрөвдүгээр зам нь: Хөх хотын чиглэлд, сайд гүн Сономдоржийн цэрэг
    Тавдугаар зам нь: Урадын гурван гүн, Хатан голын чиглэлд, дэд зэрэг түшмэл Зүтгэлийн цэрэг тус тус хөдлөх болсон ажээ. Мөн Ховдын хязгаарыг чөлөөлөх дайнд гавьяа байгуулж, үе улиран залгамжлах засаг, бэйл, цэргийн жанжин, манлай баатар цолоор шагнуулсан баргын Дамдинсүрэнгийн зүүн өмнө зүгийн цэргийг дайчлан захирах жанжнаар тохоон томилжээ.
    1913 оны зун Өвөр Монголын нутагт байлдаж явсан монгол цэрэг Хятадын үлэмжхэн цэрэгтэй олон газар шаргуу тулалдаан хийж байжээ. Мөн тэр үед Ховд, Алтайн хязгаарын зааг Цагаан Түнгэний Улаанхайрхан гэдэг газар монгол, хятад цэргийн хооронд ширүүн тулалдаан болж байв. 1913 оны намар Шилийн гол, Чахарын нутаг чөлөөлөгдөж дууссан бөгөөд улмаар монгол цэрэг Цагаан хэрэмд зарим газраар тулж очоод ялангуяа Чуулалт хаалга хотын хэрмийн хаалганы араас эхлэн Монгол нутгийн хилийг хамгаалж байжээ.
    1911 оны 12-р сарын 25-нд гадаадаас Шанхайд эргэж ирсэн Сун Ятсен (Сун Чжуншань)-ийг өмнөд Хятадад хувьсгалт хүчин тойрон нягтарч байлаа. Өмнөд мужуудын төлөөлөгчдийн бага хурал Нанжин хотноо болж 12-р сарын 29-нд Сун Ятсенийг Бүгд Найрамдах Дундад Иргэн Улсын (БНДИУ) Ерөнхийлөгчөөр сонгосон ажээ. Ингэж Монгол, Хятад хоёр улс шинэ төрийн тэргүүнээ нэг өдөр өргөмжилсөн юм.
    ДИУ-ын хурал хуралдаж 1912 оны 3-р сарын 10-нд ДИУ-ын түр үндсэн хуулийг баталжээ. Түүний 3 дугаар зүйлд <<Бүгд Найрамдах Дундад Иргэн Улсын нутаг дэвсгэр нь 22 муж, ар, Өвөр Монгол, Түвэд нь тус бүр таван төлөөлөгчийг үндэсний хуралд сонгоно гэж заажээ. Энэ бол ДИУ Монголын тусгаар тогтносон улсыг хүлээн зөвшөөрөхгүй, харин түүнийг Хятадын хэсэг гэж үзэж байгаагаа хуульчлан заасан баримт мөн.
    Монгол садан тусгаарлах нь ашиггүй, харин тунхагласан тусгаар тогтнолоо цуцалж, Дундад Иргэн улсад нэгдэх хэрэгтэй, үүний тул хэлэлцээ хийлгэхээр Бээжингээс төлөөлөгчид явуулав гэж 1912 оны 6 сарын 7-нд Монголын засгийн газарт мэдэгджээ. Монгол улсын засгийн газар Хятадын төлөөлөгчдийг хүлээн авч, хэлэлцээ хийхээс эрс татгалзсаар хариу өгөв. Гэтэл ДИУ Нийслэл Хүрээнд 1912 оны VII сард Богдтой хэлэлцээр хийлгэхээр өөрийн төлөөлөгч хоёр хүнийг ирүүлж, Богдтой уулузуулсан боловч Богд хаан тэдний ятгалгыг хүлээн авалгүй, нийслэлээс нэн даруй гарч явахыг шаардсан ажээ2.
    2 Б.Ширэндэв. Монгол ардын хувьсгалын түүх.УБ. 1969. Тал 38.
    Ар, Өвөр Монгол нэгдэж нэгэн улс болох гэсэн байдал төлөв улам бүр илэрхий болж байхад, Алс Дорнодод ноёрхлоо тогтоох эрмэлзлэлтэй империалист Япон, Орос улстай Монгол дахь нөлөөнийхөө хүрээг 1907, 1910 онд тогтоосноо түүхэн шинэ нөхцөлд албан ёсоор дахин бататган тогтоож авах нь чухал гэж үзсэн учраас Орос улстай Монголын асуудлаар нууц хэлэлцээ хийж эхлэв.
    1912 оны 6 сарын 25-нд Орос, Япон хоёр улсын байгуулсан энэхүү нууц гэрээний хоёрдугаар зүйлд заахдаа: “Өвөр Монголын Бээжингийн уртраг /Гринвичээс зүүн тийших өргөрөг 116 градус 27/-ийн зүүн баруун хоёр хэсэгт хуваагдана. Оросын эзэн. Хааны засгийн газар нь дээр дурдсан уртрагаас зүүн тийш орших Өвөр Монголын хэсэг дэх Японы тусгай ашиг сонирхлыг зөрчихгүй үүргийг хүлээнэ. Японы эзэн хааны засгийн газар нь дурдсан уртрагаас баруун тийш оршдог. Өвөр Монголын хэсэгт Оросын тусгай ашиг сонирхлыг зөрчихгүй үүргийг хүлээнэ”2 гэжээ.
    2 Гримм Э.Сборник договоров и других документов…М.1927. стр.180.
    -Хэрээд Л.Жамсран. Монголын төрийн тусгаар тогтноолын сэргэлт. УБ. 1997. Тал 66.

  • “Сартваахи”-уудын хаврын синдром эхлэлээ

     

    Манай улсын хувьд 1990 оноос өмнө шашин номлолыг үгүйсгэх марксист, социалист үзэл хүчтэй өрнөж байснаа 1990 оны ардчилсан хувьсгалаас хойш иргэний шашин шүтэх эрх чөлөө хуулиар хамгаалагдан нээлттэй болсон. Үүнтэй аялдан тухайн цаг үед нэг хэсэг иргэдийн “ангаж цангасан” итгэл үнэмшил дээр дөрөөлөгчид цөөнгүй төрсөн байдаг. Ямар сайндаа л Монгол улсын Ерөнхийлөгч дэргэдээ “төрийн үзмэрч”-ийг залж байхав дээ. За тэгээд харь гаригийнхантай учрагсад, өөрөөсөө гал гаргадаг Өнөрмаа, Алтан цөгцний хэрэг гээд олон хөгжилтэй үйл явдлуудыг дурьдаж болно.
    Харин эдүгээ дээрх цаг үеийг бодвол хүмүүсийн итгэл үнэмшил харьцангуй тогтвортой болсон. Гэсэн хэдий бидний дунд “бурханаар бөөлжигч”, “дүнз доктор”, “мөнгөний даллага дуудагч”, “дэлхий сөнөхийг урьдчилан харагч”, “хаан хатан ухааныг дэлгэрүүлэгч”, “хар цагаан сүлд тахигч”, “ханийн заяа дуудагч”, “алтан ургийн хунтайж” гээд сонирхолтой хүмүүс байсаар л байна. Тэдний үйл хэрэг намар хавар идэвхидэг гэж хэлж болно. Намар сургууль соёл эхлэж, хөдөө гадаанаас боловсрол мэдлэг багатай хүмүүс олноороо хотод цугладаг. Энэ үед элдэв “сартваахи”-ууд ээлжит номлол, лекцээ явуулдаг. Тэдний “сургаал”-ыг сонсохын тулд 10-20 мянган төгрөг төлөх хэрэгтэй.

    Хүмүүний амьдралд жаргал зовлон ээлжилдэг нь хорвоогийн жам. Хоногийн хоолоо олж идэхийн тулд хог шаг түүхчээ болж амьдарч байгаа нэгэн байхад унаж байгаа машиныхаа түлшинд сардаа 1-2 сая төгрөг зарцуулж байгаа нэгэнч байна. Эдний дунд “хоёр идэхгүй, хоосон хонохгүй” хорвоогийн бор хоног, шар нарыг элээж байгаа олонхи бас байна. Ийм хүмүүсийн хувьд ажил үйлсээ бүтээх, мөнгө төгрөгтэй болох, эд эдлэл элбэгтэй байх нь “мөнхийн мөрөөдөл”. Мэдээжийн хэрэг баялаг бүтээхийн тулд хүн хөдөлмөрлөх ёстой. Гэхдээ хөдөлмөрлөөд, зүтгээд хүн бүхэн “хүссэн” амьдралдаа хүрч чадахгүй нь гачлантай. Ингээд аргаа барж явахад, “мөнгөтэй” болгох арга зааж өгөгсөд гараад ирнэ. Тэд хүмүүст амар хялбар аргаар мөнгөтэй болохыг зааж өгнө. /хулгай, луйврыг аргаар мөнгөтэй болох тухай биш шүү/ Энэ арга нь хялбархан, тарни унших, сарруу түрийвчээрээ даллах, нар зөв гарав эргүүлэх, даллаганы уутаа зөв байршуулах гээд олон арга байдаг юм билээ. Жаахан хошигноод хэлбэл, “Буратино” зохиолд гардагчлан Базилио муур, Алиса үнэг хоёр Буратиног зальдаж мөнгийг нь авдагтай адилхан мэт.
    Хавар бас тэдний үйл ажиллагаа идэвхижинэ. Ингэх л бас л итгэл үнэмшилтэй холбоотой. Хаврын тэргүүн сарын шинийн 15-ны дотор хүмүүсийн үйлдсэн буян арвиждаг гэж үздэг буддын шашны үзэл санааг дагалдуулан буян номын үйл, сан уншлага, гүрэм засал нэрийдлээр бусдын итгэл үнэмшил дээр дөрөөлөн өөрийн түрийвчээ зузаатгагчид олон.
    Тун удахгүй газар гэсэхтэй холбоотойгоор бөөгийн зан үйл идэвхжээд эхлэнэ. Үүнийг дагалдан энэ төрлийн “бизнес” цэцэглэнэ дээ. Монголчууд бид чинь төрийн хууль батлах дээд байгууллага, Засгийн газартаа бөө зайрантай хүмүүс шүү дээ. Мөнх тэнгэр тэднийг ивээг дээ.

    Одоо элдэв лекц, уншлага, буян ном хурахуйн үйл ид үргэлжилж байна. Та тэдэнд найдах уу, өөртөө найдах уу…
    Ц.Мөнх

  • ХӨГЖЛИЙН БАЙДЛАА ХАРЬЦУУЛАХ НЬ

    Улаанбаатарыг утаагүй болгох үндсэн зорилт бол монголчуудыг орон сууц, барилгажуулах асуудал юм. Гэхдээ халаалалтыг зөв шийдэх асуудал юм. Орон сууц, барилгажуулалтыг хийхдээ эргэн тойрон ногоон бүсийг иж бүрэн хийх нь чухал байна. Манайх шиг өргөн уудам нутагтай улс, хотынхоо төвийг тойрсон явцуу төлөвлөлтөд “чихдүүлж”, ажлаа хийгээд байгаа юм. Хотын төв одоо зай завсаргүй болсон. Барилгууд нь нэг нэгнийгээ цонх хаалгыг хааж барьсан, газар үгүй мэт шавааралдсан нийслэл,одоо олон бэрхшээлтэй тулгараад байгаа.
    Нийслэлийн захирагч Бат-Үүл тэртээ олон жилийн өмнө сайхан ерөөлтэй үг хэлсэн нь Улаанбаатар хотыг 2020 он гэхэд метротой болгох ерөөлийн үг байсан. Тэр жил Өвөрмонгол төв хот Хөх хотоо метротой болгохоо зарласан.
    Ерөөл дэвшүүлж байсан 2020 он гарлаа. Ерөөлт сайхан жил болоход манай болон өмнөд орны улс төрчдийн ялгаа тод томруун харагдав. Манайд метротой болно гэж тунхагласан нь улс төрчдийн амнаас гарсан хоосон хий, бэлэгдэл байв. Харин Хөх хот метроныхоо нээлтийн хийхэд бэлтгэж туршилтын явалтаа хийж эхлээд байна. Улс хоорондын хөгжлийн ялгаа улам бүр ихэссээр байна. Бид яах ёстой юм бэ. Хий хоосон өмнөд хөршийнхөө эсрэг дайсагнасан ухуулга хийж, он жилийг элээсээр байх уу, Эсвэл асуудлыг бодитойгоор ухаарч хөгжлийн чиг хандлагаа өөрлөх үү. Энэ бүхэнд “утаа” санаа өгсөөр байна. Бидний автомашины түгжрэлийг бууруулах, хотын хөгжлийн асуудлыг шийдвэрлэх, эдийн засгийн хөгжлөө эрчимжүүлэх зорилтыг судлахаар нэг их хол явах шаардлагагүй болсон байна. Энэ бүхнийг шийдэж буй арга бидэнд тун ойрхон байна.
    Энэ удаа Өмнөд хөршийн өвөрмонголын Хөх хотын утааг нийслэлийнхээ утаатай харьцуулж үзүүлэхийг хичээв. Далан хар уулын өмнө байрлах Хөх хотын утаа иймэрхүү харагдаж байна. Улаанбаатарын утаа ийм харагдаж байна. Утааны талаар үнэлэлт өгөхийг хүссэнгүй. Уншигч олон өөрсдөө тунгаан бодно биз ээ.

  • Соёлын баримтат өвийг хамгаалах хөтөлбөр баталлаа

    Монголчуудын оюун ухаанаар бүтээгдсэн соёлын баримтат өвийн үндэсний хэмжээний бүртгэл, мэдээллийн сан үүсгэн судалгаа шинжилгээний эргэлтэд оруулах, хадгалах, хамгаалах, сурталчлах, сэргээн засварлах цогц ажлыг төлөвлөж багтаасан “Соёлын баримтат өвийг хамгаалах хөтөлбөр”-ийг баталлаа. Хөтөлбөрийг 2015-2017, 2017-2022 он гэсэн 2 үе шаттайгаар хэрэгжүүлнэ.
    Бичиг үсэг, дүрс, дуу авиан гэх мэт олон арга хэлбэртэй соёлын баримтат өв нь улсын түүх, хэл, соёл, ёс заншлыг тээн хадгалж байдаг тул эрдэм шинжилгээний чухал хэрэглэгдэхүүн болдог.Зориулалтын байр, тоног төхөөрөмжийн дутагдлаас шалтгаалан үндэсний эдгээр үнэт өв гэмтэж муудсаар байна.
    Үндэсний номын сангийн сан хөмрөгт гурван сая гаруй ховор чухал ном, судар хадгалагддаг. 2008 онд хийсэн улсын тооллогоор эдгээрийн 85 хувь нь гэмтэлтэй гарсан бөгөөд 20-30 жилийн дараа гэхэд тэн хагас нь устах аюултайг олон улсын шинжээч, эрдэмтэн, мэргэжилтнүүд анхааруулжээ. Мөн Шинжлэх ухааны академийн Хэл зохиолын хүрээлэнд 1100 орчим тод үсгийн судар, аман зохиол болон нутгийн аялгууг тэмдэглэсэн 1200 орчим соронзон хальс, 450 орчим хавтаст материал хадгалагддагийн зарим нь элэгдэж хуучирчээ.
    Төрөөс жил бүр төсөв хөрөнгө хуваарилан тодорхой дэмжлэг үзүүлснээр ийм байдал ирэх жилүүдэд давтагдахгүй, соёлын өвийн хадгалалт хамгаалалт эрс сайжирах юм.

  • Монголоос олдсон олдворууд 2019 оны онцлох жагсаалтад багтжээ

    АНУ-ын Археологийн хүрээлэнгийн “Archaeology” сэтгүүлээс гаргасан 2019 оны онцлох 10 олдворын жагсаалтад Архангай аймгийн нутгаас олдсон Сүннү гүрний үеийн дээдсийн хоёр булшнаас гарсан олдворууд багтжээ.

    МЭӨ III зуунаас МЭ I зуун хүртэл Евразийн зүүн хэсгийн тал нутагт ноёрхож байсан нүүдэлчин ард түмэн болох сүннүчүүд Хятадын Хань гүрэн рүү (МЭӨ 206-220) байнга халддаг байв. Эл халдлагаас хамгаалахын тулд Хань гүрнийхэн бэхлэлт босгосон нь эцэстээ Цагаан хэрмийн нэг хэсэг болжээ.
    “Улаанбаатар” их сургууль, Хятадын Хэнань мужийн Соёлын өв, археологийн хүрээлэнгийн хамтарсан багийнхны малтсан хоёр булшинд тансаг хэрэглэлүүд байсан аж.
    Том хэмжээтэй булшнаас мөнгөн бөгж, алтадсан мөнгөн луу зэрэг хэрэглэлтэй модон хайрцаг гарсан бол жижиг булшинд морин тэргэн дээр оршуулсан хүний шарил, адууны 15 толгой, морины 19 мөнгөн чимэглэл байжээ. Түүнчлэн булшнуудаас хаш чулуугаар чимэглэсэн илдний хэсэг гарсан байна.
    Т.Есүхэйтөмөр