Author: admin_shaman

Энэхүү гайхамшигт нуурыг хүссэн хүн бүр яг одоо харах боломжтой. Үүний тулд Google Maps-аа 34°15’07.8″S 58°49’47.4″W дээр тааруулаад хиймэл дагуулаас үзэх гэсэн дээр тавихад л болно.
Энэ арал нь Аргентинд Парана хэмээх намгархаг голын ай савд байрладаг. Эхэндээ Ричард болон мэргэжил нэгтнүүд нь энэ газарт зорьж очиж чадаагүй юм. Хэтэрхий намгархаг газар нутагт хүрнэ гэдэг хэцүү. Гэсэн ч хоёр дахь удаагаа нисдэг тэргээр очоод амжилттай газардаж, эрдэмтэд энэхүү өвөрмөц газрыг нүдээр үзжээ.
Арлыг Eye буюу Нүд гэж нэрлэсэн байна. 118 метр диаметртэй, усны гадаргуу дээр арай илүү хэмжээтэй. Нутгийн иргэд ийм арал байдгийг эртнээс мэддэг байсан ч тэнд эртний бурхад амьдардаг хэмээн ойртож зүрхэлдэггүй байв.
Ричард Петрони Google Maps-ын архивыг судалж үзээд энэ арлыг сервисийн үйлчилгээ анх гарсан 2003 онд л байсныг олж нээжээ. Хиймэл дагуулын зургаас харахад цаг хугацааны явцад арал тэнхлэгээ тойрон эргэлдэж, байрлалаа өөрчилдөг болох нь тогтоогдсон байна. Харин одоо Ричард энэ газарт гурав дахь аяллаа хийж, геологийн тусгай тоног төхөөрөмжөөр Нүд арлыг судлахаар төлөвлөж байна. Энэ багийнхан хандив цуглуулж, 5000 доллар төлсөн хүнд арлын тухай эхний мэдээллийг өгөх, 10 мянгыг төлсөн хнд хамтдаа аялж, өөрийн биеэр нууцлаг газрыг судлах эрх олгож байгаа юм.

Их Монгол Улсыг байгуулсны дараа тэрээр амьдралынхаа явцад Ази, Европын ихэнх нутаг дэвсгэрийг эзэлсэн бөгөөд харин түүний үр хүүхдүүд үүнийг нь үргэлжлүүлж, тухайн үед соёл иргэншилт хүн төрөлхтөнд нээгдээд байсан дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэлсэн байна.
Чингис хаан Тангудыг эзлэсний дараа 1227 онд нас баржээ. Түүний оршуулагдсан газар нь одоо хүртэл олдоогүй болно. Чингисийн үр удам өнөөгийн Хятад, Солонгос, Кавказ, Төв Азийн орнууд, мөн өнөөгийн Орос, зүүн Европ, Ойрхи Дорнодын зарим хэсгүүдийг эзэлсэн буюу түшмэг, улсуудаа болгосон ажээ.

Уг гарал

Монголын нууц товчоонд Чингис хааны язгуур, дээд тэнгэрээс заяат төрсөн Бөртэчино эхнэр Гoo маралын хамтаар тэнгис далайг гаталж ирээд Онон мөрний эх Бурхан халдун ууланд нутаглаж, Батцагаан гэдэг нэгэн хөвүүнийг төрүүлжээ хэмээн дурдсан байдаг. Дараахь үе удмуудыг жагсаавал Тамача, Хоричар мэргэн, Уужим буурал, Саль-Хачау, Ихнүдэн, Шинсочи, Харчу, Боржигидай мэргэн, Торголжин баян, Добу мэргэн. Добу мэргэний эхнэр Хорь түмдийн Хорилардай мэргэний охин Алун-гуа. Добу мэргэн хоёр хүүтэй болоод нас барсны дараа Алун-гуагаас төрсөн гурван хөвүүний бага нь болох Бодончар мунхагаасБоржигин овгийнхон үүсэн гарчээ. Нууц товчоонд бичсэнээр бол Алун-гуа Добу мэргэний нас барснаас хойш хөвгүүд төрүүлснийгээ Малиг баяуд овгийн зарц бус харин шөнө тотгоор орж ирэх тэнгэрийн цагаан шар хүнтэй холбон тайлбарладаг. Боданчар мунхаг нэгэн жирэмсэн эмийг барин ирснээс гарсан хүү нь Жажирадай бөгөөд энэ нь Чингис хааны анд Жамухын уг гарал юм.

Боданчарын үр удам нь Хабич баатар, Мэнэн тудун, Хачи хүлүг, Хайду, Байшинхор догшин, Тумбинай сэцэн болно. Хайдугийн хүү Чирхай лянхуагаас Тайчууд овог үүсэн гарчээ. Тумбинай сэцэний хүү Хабул хаанХамаг Монголыг захирч байсан ба түүнээс Хиад Боржигин овог гарчээ. Хабул хааны хоёр дахь хүү Бартан баатар нь Чингис хааны эцэг Есүхэй баатарын эцэг байжээ. Хамаг Монгол Хутула хаанаас хойш хангүй байсан тул Хиад Боржигин овгийг ерөнхийд нь Есүхэй баатар захирч байсан.
Чингис хааны Монголын тулгар төрийг үүсгэн байгуулах явцад нөлөөтэй байсан хэд хэдэн феодал язгууртнууд Хабул хааны удам буюу Хиад Боржигины ноёдууд байжээ. Даридай отчигин нь Бартан баатарын бага хүү (Чингис хааны авга ах), Алтан нь Хабул хааны дөрөв дахь хөвүүн Хутула хааны хүү (Чингис хааны хаяал), Хучар нь Бартан баатарын хоёр дахь хүү Нэгүүн тайжийн хүү (Чингис хааны үеэл), Жүрхиний Сача-Бэхи нь Хабул хааны ууган хүү Охинбархагийн ач хүү (Чингис хааны хаяал), Бүри бөх нь Хабул хааны дөрөв дахь хүү Хутугту Монхорын хүү (Чингис хааны эцэг Есүхэйн үеэл) байжээ.

Бага нас
Чингис хаан 1162 онд Онон голын хөвөөнд Дэлүүн Болдог хэмээх газар Есүхэйн хатан Өэлүн эхээс төржээ. Монголын нууц товчоо түүнийг төрөхдөө шагайн чинээ нөж атгаж төрсөн гэж бичсэн байдаг. Энэ үйл явдал нь тухайн үед Хиад Боржигины удирдагч байсан Есүхэй баатар Татарын Тэмүжин-Үгэтэй тулалдан олзолж авсантай тохиосон тул шинэ төрсөн хүүг Тэмүжин хэмээн нэрлэжээ. Тэмүжиний төрсөн дүү нар нь Хасаp, Хачиун,Тэмүгэ Отчигон, Тэмүлэн. Мөн Сочигил хатны хөвгүүд болох эцэг нэгтэй ах дүүс Бэгтэр, Бэлгүтэй нар байжээ.
Тэмүжин 16, 17 настай байхдаа өмнө сүй тавьсан Бөртэг буулган авч гэрлэсэн бөгөөд инжинд ирсэн булган дахыг өөрийн эцэг Есүхэйн анд байсан Хэрэйд аймгийн удирдагч Тоорил ханд өргөн барьж холбоо тогтоосон нь хүчирхэг ивээн тэтгэгч, холбоотонтой болсон томоохон хэмжээний дипломат алхам болсон байна. Тэмүжинд Бөртэ үжин Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй, Тулуй гэсэн дөрвөн хүү төрүүлж өгчээ.
Мэргидийг дарсан ба Хамаг Монголын хан болсон нь
1180 оны үед Гурван Мэргид цэрэглэн ирж өмнө Мэргидийн Их Чилэдү эхнэр Өүлэнийг Есүхэй баатарт булаалган алдсаны өшөөг авахаар ирэн Бөртэ үжинийг булаан авч Чилгэр бөхөд өгсөн байна. Тэмүжин өмнө нь түүнийг ивээлдээ багтаахаа амласан Хэрэйдийн Тоорил ханд очиж тусламж хүссэнд хүлээн авч Жадаран аймгийн Жамухатай хүч хавсран Мэргид аймгийг дайлан Буур хээрийн тулалдаанд бут цохин Тэмүжин эхнэр Бөртийг эргүүлэн авчээ. Энэ үед Бөртэ жирэмсэн байсан нь Тэмүжиний ууган хүү Зүчийн жинхэнэ эцэг хэн байсныг маргаантай болгожээ. Гэвч Монголын Нууц Товчооны 104-р зүйлд “Санамсаргүй байтал гурван мэргид довтолж, эхнэр хүүхдийг минь булааж авав…” гэсэн байна. Тэмүжиний өгүүлсэнээр бол Бөртэ хатан жирэмсэн байсан байна. Тийм ч учраас Тэмүжин амьдралынхаа туршид Зүчийг өөрийн хүү гэж үзэж байжээ. Мэргидийг дайлсны дараа Тэмүжин, Жамуха хоёр гурав дахь удаагаа анд барилдан хамт нутаглаж байсан байна. Гэвч удалгүй салж явцгаасанд өмнө Жамухыг дагаж явсан Боржигин болон бусад овог аймгийн иргэдийн зарим Тэмүжинг даган ирсэнээр түүний өөрийн овог аймгийн удирдагч болохын эхлэл тавигджээ. Улмаар 1189 онд Алтан, Хучар, Жүрхиний Сача-Бэхи,Даридай-Отчигон зэрэг Хиад Боржигины ноёдууд санаа нийлэн Тэмүжинг Хамаг Монголын ханд өргөмжилж, “Чингис хаан” хэмээн цол олгожээ. “Чингис” гэдэг үгийн гарал нь “тэнгис” гэсэн үгнээс гаралтай гэсэн түүхэн бичээс буй юм.

Жамуха, Татар, Жүрхин, Тайчуудтай тэмцэлдсэн нь

Түүний хойно Жамуха өөрийн дүү Тайчирыг Чингис хааны харьяатуудад алагдсаныг шалтаглан 13 хүрээнээс цэрэг дайчлан довтлоход Чингис хаан өөрийн 13 хүрээнээс мөн цэрэг дайчлан угтаж очин Далан Балжуд хэмээх газар тулалдсан нь Монголын түүхэнд 13 хүрээний тулалдаан гэж нэрлэгджээ. Уг тулалдаанд Жамуха хүч түрэн Чингис хааныг Зээрэн хавцалд шахаад буцаж явсан ба замдаа Чинос аймгийн залуучуудыг далан тогоонд чанаж харгисласан байна. Энэ тулалдааны дараагаар Уруудын Жүрчидэй, Мангудын Хуйлдар, Хонхотаны Мэнлиг зэрэг олон жижиг овгийн төлөөлөгчид Жамухаас салж Чингис хаантай ирж нийлжээ.
XII зууны эцсээр Алтан улсын Вангин Чансан жанжин Татарын Мэгүжин сүүлтийг хөөн Улз гол руу шахаж байх үед урьдын өшөөт Татарыг дарах боломжийг ашиглан Чингис хаан, Тоорил хан нар хүч хавсран байлдаж Улз голын Хусуту шитүэн, Нарату шитүэн гэдэг газар Мэгүжин сүүлтийг дарж устгажээ. Үүний дараа Вангин чансан Тоорил ханд “Ван хан”, Чингис хаанд “Чаутхури” гэдэг цол олгожээ. Үүнээс хойш Тоорил ханыг Ван хан хэмээх болжээ.
Чингис хааныг Мэгүжин сүүлтийг дайлаар явсан хойгуур Жүрхинүүд ар гэрийг нь тонож дээрэмдсэн тул Хэрлэнгийн Хөдөө арал хавьд Жүрхинийг довтолж Тэлэтү ам хэмээх газар Сача-Бэхи, Тайчу нарыг барьж өмнө Бэлгүтэйн мөрийг цавчсан, Татарын эсрэг хавсран байлдаагүй, ар гэрийг дээрэмдэн тоносон зэрэг шалтгаануудаар цаазалжээ.
1201 онд Хатагин, Салжиуд, Дөрвөн, Татар, Ихирэс, Хонгирад, Горлосууд, Найманы Буйруг хан, Мэргид, Ойрд, Тайчууд нар Алхуй булаг гэдэг газар чуулаад Жамухыг хан өргөмжлөхөөр хэлэлцэж андгайлан тангараглаад тэндээс Эргүнэ мөрөн рүү нүүж, Эргүнэд цутгах Хан мөрний шанаагийн Агуу нугад Жамухыг Гүр хан болгож өргөмжилжээ. Улмаар Чингис хаан, Ван хан хоёртой байлдахаар мордъё гэлцсэнийг Чингис хаан олж мэдээд Ван ханд мэдэгдсэнд, Ван хан цэргээ авч хүрч иржээ. Хоёр талын тулалдаан Хүйтэн хэмээх газар болсон ба түүхэнд Хүйтэний тулалдаан гэж нэрлэдэг. Нууц товчоонд өгүүлснээр Буйруг, Хутуг нар хур оруулах арга мэддэгээ хэрэглэсэн нь өөрсөд дээр нь буусанд тэнгэр хилэгнэв гэж айн тархан зугатацгаасан байна. Жамуха Эргүнэ мөрний зүг өөрийн нутаг руу зугтахад Ван хан нэхжээ. Тайчуудын Аучу баатар Ононы зүг зугтахад Чингис хаан араас нь нэхсэн байна. Ононы цаана хүлээж байсан Аучу баатар, Таргудай Хирилтуг нартай тулалдахад Чингис хаан хүзүүн тушаа Тайчуудын Зургаадайд (хожмын алдарт Зэв жанжин, Чингисийн дөрвөн нохойн нэг) харвуулан шархадсан байна. Шөнө нь Тайчууд тархан зугтаснаар уг тулалдаан Тэмүжиний ялалтаар дуусчээ.

Нас нөгчсөн нь

Чингис хааныг нас барах үеийн эзэнт гүрний нутаг
1227 онд Тангуудыг ялсны дараа Чингис хаан нас барсан (Монголын нууц товчоонд тэмдэглэснээр), Түүний үхлийн шалгаан нь эргэлзээ ихтэй тодорхой бус олон таамаглалууд байдаг, Зарим түүхч түүнийг биеийн ядаргаа, дайнаас авсан шарх гэмтлийн улмаас өнгөрсөн гэдэг байхад Одоогийн Египетэд морь унаж байхдаа унасны улмаас өнгөрсөн гэж үздэг харин үлдсэн хэсэг нь түүнийг уушгиний үрэвсэл гэх мэтийн өвчин тусаж тэр нь хүндэрч сэдэрснээр өнгөрсөн гэдэг байна, Galician-Volhynian Chronicleодоогийн Украйн сударт бичсэнээр түүнийг Тангуудтай дайтаж байхдаа алагдсан гэж тэмдэглэсэн байдаг.
Чингис хаан өнгөрөхдөө өөрийн омгийн заншлаар тэмдэггүй газар оршуулаарай гэж захисан. Түүнийг нас барсны дараа түүний биеийг нь одоогийн Хэнтий аймгийн Онон голын сав газар дахь Бурхан Халдунууланд оршуулсан гэсэн таамаглал байдаг байна. Домогт үзсэнээр оршуулгын хамгаалагч ямар нэг хүнийг алсан ба (хааныг нас барсан гэж мэдэгдүүлэхгүйн тулд) замдаа нуухын тулд эцэст нь булшилсан гэж үздэг, Чингис хааны бунханыг түүний үхлээс олон жилийн дараа барисан боловч тэр нь түүнийг оршуулсан газар биш юм.

Чингис хааны булшны нууц

Их хааны булш төдийгvй тvvний хэрхэн өөд болсон нь он жилийн зузаан хөшгөөр бvрхэгдэж одоо хvртэл тодорхой бус хэвээр байна. XIII зууны vед Монголоор аялж байсан алдарт аялагч Марко Пологийн бичиж vлдээснээр Чингис хаан тулааны vед хортой сум өвдгөнд нь оносноос болж өөд болсон гэнэ. Харин Ромын хамба ламын элч Плано Карпини 1247 онд буцаж ирэхдээ их хааныг аянганд цохиулсан гэж хэлсэн байдаг. Тэгвэл ангийн vеэр мориноосоо унаж гэмтсэний улмаас хорвоог орхисон гэдэг хувилбарыг ихэнх эрдэмтэн судлаачид албан ёсны хувилбар гэж нэрлэдэг. Дэлхийн талыг байлдан дагуулсан их хааны булшийг өнөө хvртэл эрсээр байна. Марко Поло “Чингис хааны vр удмын их хаадыг бvгдийг нь Алтай хэмээх том ууланд нутаглуулдаг байсан. Хаан хаана ч нас барсан байсан хамаагvй дөч хоногийн дотор энэ ууланд авчирч харин шарилыг авч ирэхэд дагалдан ирсэн бvгдийн амийг сэлмээр цавчин хороож, их хааныг нөгөө ертөнцөд нь дагалдуулдаг байсан” гэж бичиж vлдээжээ. Чингис хааны тэнгэрт одсон он буюу 1227 оны vйл явдлыг энд тэндхийн эх сурвалжуудаас цуглуулбал нэлээн дэлгэрэнгvй дvр зураг харагдах юм. Их хааны шарилыг ачсан гашуудлын цуваа Шар мөрний (одоогийн Хятадын нутаг дээрх Хуанхэ мөрөн) хөндийгөөс хөдөлж Говийг гатлан Харахорум хот руу чиглэжээ. Харин замдаа их хааны vхлийн тухай цагаас нь өмнө мэдэх вий хэмээн сэрэмжилж тааралдсан бvхнийг хvйс тэмтэрч байсан гэнэ. Товлосон өдөр бөө нар цогцсыг авсанд хийжээ. Дараа нь энэ авсаа дахин дөрвөн давхар авсанд хийж улмаар Бурхан Халдун уул руу авч одсон гэнэ. Энд хааныг нутаглуулсан бөгөөд хожим хойно хэн ч тvvний амар амгаланг бvv алдуулаасай гэсэндээ нутаглуулах ажилд оролцсон бvх зарц боолыг хvйс тэмтэрчээ. Он жилийн уртад Хэнтийн нурууг өвс ургамал мод бут бvрхэж яг аль уулыг Бурхан-Халдун гэж нэрлэдэг байсныг ч хэлэхэд бэрх болсон юм. Хэнтийн нурууны нэг уулыг ариун газар хэмээн нэрлэж ийшээ ойртсон хvнийг цаазаар авдаг байсан тухай эх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1990-ээд оноос хойш Монголын нийгэмд өөрчлөлт орж Чингис хааны шарилыг эрэх эрэл эхэлсэн байна. 1990-ээд оноос хойш япон, америкчууд монголчуудтай хамтран эрсэн боловч ямар ч vр дvнд хvрээгvй хэвээр. Гэвч эрэл хайгуул хийгчид бууж өгсөнгvй. Их хааны төрсөн нутаг болох Онон мөрний сав газарт тvvний хөдөөлvvлсэн гэсэн шинэ хувилбар гарч ирэв. Домог ёсоор Чингис хааны цэргийн жанжинууд нь тvvний шарилыг Дэлvvн-Болдог уулын ойр авчирж улмаар голын урсгалын гольдролыг өөрчилсөн гэнэ. Уулын болроор авс хийн их хааны цогцсыг дотор нь хийж голын ёроолд байрлуулаад дахин голын урсгалыг гольдрилд нь оруулсан аж. Мөн Оросын нэртэй аялагч Г.Н.Потанин Ордос дахь Их ээжийн хороо хэмээх газарт Чингис хааны шарилыг агуулсан гэр байсан гэсэн тэмдэглэл ч байна. Энэ газарт лам нар жил бvр Чингис хааны гэрийн гадна хvндэтгэл vзvvлж баяр хийдэг гэнэ. Харин шарил байгаа гэх гэр дотор мөнгөн завьяанд их хааны vлдэгдэл ясыг хадгалдаг аж. 1998 онд Ч.Голбоиноор ахлуулсан хэсэг буриадууд Их Монгол улсыг vндэслэгч Чингис хааны шарилын эрэлд гарсан юм. Тэд эрлийнхээ өмнө Сэлэнгэ мөрний зvvн эргээр дамжин Чингис хаан төрсөн нутаг руугаа явж байсан гэдгийг тогтоожээ. Буриадуудын баг Хамар давааны нуруунд хvрч өндөрлөгvvдийн нэгний орой дээр овоо босгон тvvнийгээ “Бурхан гал уул” гэж нэрлэсэн байна. Ойр тойрны бусад оргилуудад ч тэд нэр өгсөн байна. Өмнө нь “Бага алтан” гэдэг байсан оргилыг Хатан уул тvvнээс хойд зvгт байгааг нь Хаан уул гэж нэрлэжээ. Ч.Голбоины багт аз таарсан гэж болно. Хамар давааны баруун хойд хэсэгт тэд Чингис хааны бөө нар ёслол vйлдэж их хааны сvнсэнд залбирдаг байсан овоо-газрыг олсон юм. Энэхvv овоо нь янз бvрийн чулуунаас бvтсэн дээшээгээ 15 метр, голч нь 50 метрийн хэмжээтэй пирамид хэлбэртэй байжээ. Урьд нь энэ газрыг битvv ой бvрхдэг байсан ч хэд хэдэн удаа хvчтэй тvймэрт өртөн хоосорсон юм байна. Найман зууны турш монголчууд энэ газрыг Их хориг хэмээн нэрлэж энэ хэсэг газарт ан хийх газар хагалахыг хориглодог байсан юм. Эндээс Саяны нуруу алган дээр тавьсан мэт харагддаг ажээ. Дэлхийг байлдан дагуулагчийг нутаглуулахад маш тохиромжтой газар. Гэхдээ л Чингис хааны шарил хаана байгааг олсон хvн алга хэвээр байна.

“Хожмоо Монголын засаг захиргааны бүтэц зохион байгуулалт аймаг хошууны тогтолцоонд шилжсэний дараа Сайн ноён хан аймгийн Зая гэгээн хутагтын хүрээнд тоглож байсан уламжлалтай байсан тухай нутгийн уугуул ардын дунд ам дамжигдан, тээгдэж ирсэн мэдээ багагүй таардаг. Түүний уламжлал Монгол улсын баруун хагас, Архангай аймагт багагүй хадгалагдсан бөгөөд энэ нь мөсний шагайн наадааны түүхэн уламжлалтай, цаг уур, газарзүйн нөхцөл байдлаас шалтгаалсан сонирхолтой тоглоом юм. Мөсний шагайн наадааны талаарх тусгайлсан судалгааны бүтээл, судалгааны эргэлтэд оруулсан бүтээлүүд төдий л их биш байна. “Мөсний шагайн наадааныг түүхэн хөгжлийнхөө хугацаанд “шагалцах”, “мөсөн шагай”, “өрөг харвах” гэж хэмээн тус тус нэрлэж байжээ. Мөсний шагайг тоглоход бод, богийн 4 ширхэг шагай, атгасан гарын хэртэй хушга, сум, онооны тооцоог тэмдэглэх үнсэн самбар зэргийг хэрэглэдэг байжээ. Хушгыг үхрийн засааны арьсыг хөндий хатааж хийдэг байсан нь орчин үед түүнийг хатуу цаас, материалыг бөөрөнхий хэлбэрт оруулан орлуулах болжээ. Сум буюу “захыг” эрт үедээ аргал угалзны ясан эвэр, эсвэл гуулиар цутгаж хийдэг байв (Бадамхатан, Цэрэнханд 2012) Орчин үед яс хэрэглэхээсээ илүү тугалга юм уу, ган, гуулиар гадна талыг нь бүрж хийсэн, хоёр талдаа ховилтой, дотроо хөндий, жижиг тугалга хийж дотор нь гүйж болохуйц, ойролцоогоор 120 орчим грамм жинтэй сум байна.

Харин өдгөө Төрийн ордонд залсан хөшөөг ХБНГУ-ын брахми үсэг судлаач Д.Мауэ болон “Дэлхийн нууц бичээс” төслийн багийн эрдэмтэн А.Вовин, М.Лемас, Э.Л.Вейссер нар судалж, 2014 онд тус хөшөөний бичгийн анхны хэв, хуулгыг тайлж уншин, монгол бичиг, үсэг байх магадлалтай гэж үзжээ. Тодруулбал, Монгол дахь Түрэгийн үеийн дурсгалуудыг цуглуулж байсан судлаач Н.Базелхан дээрх хөшөөний бичээсийн хуулбарыг эрдэмтэн Д.Мауэд хүргүүлсэн байна. Мөн БНХАУ-ын ӨМӨЗО-ы эрдэмтэн Л.Хурцбаатар судалгаа хийгээд хөшөөн дээрх бичээс аялгуу хөгтэй, тахилгын хэв шинжтэй, бурхны шашны зан үйлтэй холбоотой агуулгатай бөгөөд монгол брахми үсгээр бичсэн гэж үзсэн байна. Мөн уйгаржин монгол бичгээр “Хүйс толгойн бичээс” нэртэй ном бүтээжээ. Брахми үсэг нь олон төрөл төдийгүй дэлгэрэх явцдаа өөр орны хэл, соёлд уусаж, үсэг, зурлага нь нэмэгдсэн аж. Үүний адилаар Монголд дэлгэрч, 4-5 зурлага нэмэгдсэн гэдгийг судлаачид тогтоосон байна.
Тус хөшөө нь одоогоос 1400 жилийн өмнө буюу руни бичгийн дурсгалаас түрүү үед хамаардаг бөгөөд Түрэгийн Нири болон Жужаны Анахуай хааны нэр, дахин төрөөсэй гэсэн залбирал, төр ёс, бурхны шашны зан үйлийн тухай бичиж үлдээжээ. Монгол Улсын Засгийн газар энэ оны есдүгээр сарын 25-нд тогтоол гарган, Хүйс толгойн бичээсийг түүх, соёлын хосгүй үнэт дурсгалт зүйлийн жагсаалтад оруулсан. Түүнчлэн түүх, соёлын дурсгалд алаггүй хандаж, гурван хөшөөг хамгаалах, сэргээн засварлах, зориулалтын орчинд хадгалах шаардлагатайг ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн Дундад зууны судалгааны секторын эрхлэгч, доктор А.Энхтөр хэллээ.

Багадаа зүүн хөлөө гэмтээж доголон болсноос түүхэнд энэ хочоороо мөнхөрчээ. Төмөр сайн сэлэмч, шилдэг анчин, үеийн нөхдөө хошуучлагч болж өсөв. Тэрбээр Дундад Азид ихээхэн газар нутаг эзэмшдэг, Чингис хааны удмын Тогтох ханы албанд орж улмаар мужийн захирагч болж, монголын барлас омгийн иргэдээс бүрдсэн цэргийн багтай болсон байна. Гэтэл эрэмгий зоригоороо цэргүүдийн төдийгүй харьяат иргэдийн дотор нэр хүндтэй болж байгаа Төмөрт Тогтоххан дургүйцэн, түүнийг гадуурхах болсноос өөрийн шадар жаран цэргийг дагуулан оргож Бадахшаны ууланд гарч нуугджээ. Тогтох хан түүний хойноос цэрэг илгээсэн авч отолтонд орж хүйс тэмтрүүлэв.

Эрх мэдлийн төлөөх тэмцэлд зориг шулуудан боссон Төмөр Балх омгийн захирагч, тэрчлэн Самаркандын эмир Хусейн нартай цэргийн холбоо байгуулж, Тогтох хан болон түүний хүүтэй байлдаж, төдөлгүй саяхны холбоотон Хусейнд дайн зарлан муудалцав. Удсангүй Дундад Азийн томоохон хотуудын нэг болох Самарканд хотыг эзэлж, нийтдээ 100 мянга орчим цэрэгтэйгээс 80 мянга орчим нь хот цайз хамгаалдаг Туглуг ханы эсрэг байлдааны ажиллагааг идэвхжүүлж, дайн байлдаанд хатуужсан 2 мянган морин цэргээ удирдан, Тогтох ханы цэрэгт хэд хэдэн удаа цохилт өгч, 1370 онд Сырдарьяа мөрний нөгөө эрэг хүртэл элдэн хөөжээ. Энэ үеэс эхлэн Төмөр дайн байлдаан хийхдээ хүний санаанд багтамгүй арга заль хэрэглэдэг болсон аж. Тэрбээр Тогтох ханы цэргийг удирдаж байгаа хүү Хожийн нэрийн өмнөөс цайзуудын захирагч нарт хариуцсан цайзаасаа цэргээ авч Сырдарьяа мөрний цаад эрэгт гарах хуурамч тушаал өгч, цайзуудыг эзгүйрсэн хойно нь бүгдийг нь дараалан булаан авчээ. Төмөр өөртөө чин үнэнч, байлдах ур чадвар төгс 313 дайчдынхаа хамт эрх мэдлийн төлөө тэмцлийг эхэлж, тэд нар дотроос 10-г аравтын дарга, 100-г зуутын дарга, сүүлчийн 100 хүнийг мянгатын даргаар томилж, бусдыг нь шадар жанжид болгожээ.

Аравтын дарга нарыг цэргүүдээр сонгуулж зуут, мянгатын дарга нарыг биечлэн тохоож, “Ташуур, бороохойноос захирах нэр хүнд, хувийн үлгэр жишээч байдал тун чухал” гэж тэднийг сургамжилж байв. Аравт, зууг, мянгатын цэргүүд нь морины өнгө зүс, өмсөж байгаа хуяг дуулга, туг, хувцасны өнгөөрөө хоорондоо ялгагдаж байв. Тэрбээр ийнхүү цэргийн хүчээ монголчуудаар бэхжүүлж, 1370 ондоо Сырдарьяа, Амударьяа мөрнүүдийн хооронд орших Мавренахр мужийн эмирээр өөрийгөө өргөмжилж, Самарканд хотыг нийслэлээр зарлан, нүүдэлчин омгуудын язгууртнууд, лалын шашны дээд лам нарын дэмжлэгтэйгээр Чингис хааны үр садын нэрийн өмнөөс бүх эрх мэдлийг гартаа төвлөрүүлжээ. Тэрбээр байлдан дагуулалтаа 1371 онд эхэлж, 1380 он гэхэд есөн удаагийн аян дайнаар голдуу узбек иргэд оршин суудаг, өнөөгийн Афганистаны нутаг дэвсгэрийг эрхшээлдээ оруулав. 1386 онд Кавказ руу дайн хийж, Тиблис хотын ойролцоо болсон тулалдаанд гүржийн цэргийг хамх дохин, нийслэл хотыг нь түйвээн, зэргэлдээ орших Армен орныг явуут эзлэв. Энэ үед Амударьяа мөрний эрэг дагуух Памирын уул наас Арал тэнгис хүртэлх нутаг түүний мэдэлд оржээ. Нийслэл Самарканд хотоо үнэт эрдэнэсээр дүүргэж, эзлэн түрэмгийлсэн орнуудаас нийтдээ 150 мянга гаруй уран гартан авчирч, гоёмсог орд харш бариулж, тэдгээрийг монголын цэргийн байлдан дагууллыг харуулсан зургаар чимэглүүлдэг байв.

Уналт, таталт өгөх нь сэтгэцтэй холбоотой хэмээн үздэгээс гадуурхагдах, өвчнийхөө талаар мэдэхгүй, оношлуулаагүйгээс олон хүн тэр дундаа хүүхдүүд бөө болж байгааг мэргэжлийн эмч нар онцолж байна.
Эпилепси өвчний үүсэх шалтгаан, эмчилгээний талаар Монголын неврологийн нийгэмлэг, “Өнө-Энх” мэдрэлийн эмнэлгийн их эмч М.Үүрийнтуяатай ярилцлаа.
-Эпилепси өвчин үүсэх ямар шалтгаанууд байдаг юм бол. Уналт, таталт өгдөг гэхээр удамшлын өвчин гэж ойлгох нь бий.
-Эпилепси буюу унадаг, татдаг өвчний талаар хүн амын дунд ойлголт муу байна. Мэдрэлийн өвчлөлийн дотор нэг хувийг эзэлдэг, элбэг тохиолддог өвчин.
Энэ өвчнөөр бүх насныхан өвчилдөг. Наснаасаа хамаарад шалтгаан нь өөр байдаг. Жишээлбэл, 20 хүртэл насанд энэ өвчнөөр өвчлөх шалтгаан нь төрөлтийн явц удаан үргэлжилсэн, бүтэлт өгсөн зэрэг байж болно. Өндөр халуурснаас болж энэ өвчнөөр өвчилж болно. Дээр нь удамшил бас нөлөөлдөг. Харин 20-35 насанд гэмтэл бэртлээс шалтгаалдаг. Түүний дийлэнх нь зам тээврийн осол, хамгаалалтгүй мотоцикл унах зэрэг эзэлж байна. 35-50 насанд тархины цус харвах, хавдар зэрэг голомтот өөрчлөлт нөлөөлж байна. Харин 60-аас дээш насанд даралт ихсэх, тархины цусан хангамжийн өөрчлөлтөөс болж дээрх өвчин илэрч байна.
Эпилепсиг сэтгэцийн эмгэг гэж ойлгосноос болоод бусдаас нуудаг
Манай улсад давамгайлж байгаа шалтгааны нэгдүгээрт гэмтэл. Өөрөөр хэлбэл хоёрдогч шалтгаанаар үүсэх унадаг, татдаг өвчин нэлээн байр суурь эзэлдэг. Уналт таталт өгсөн хүн бүр эпилепси өвчтэй биш учраас ямар шалтгаанаар таталттай болсноо таньж мэдэх, түүнийгээ оношлуулах шаардлагатай.
-Өвчнөө мэдэхгүй, оношлуулахгүйгээс болоод бага насны хүүхдүүдээс эхлээд олон хүн бөө болдог гэж байсан.
-Өвчнийхөө талаар мэдэхгүй, шалтгааныг нь тодруулж үзүүлэлгүй уналт, таталт өгсөн гэхээр л бөө болох ёстой юм байна гээд эмчилгээг зогсоож байна. Ийм тохиолдол маш олон. Жоохон хүүхдүүдийг өвчнийг нь оношлуулж, эмчлүүлээгүйгээс бөө болгочихсон байна шүү дээ. Тиймээс ар гэрийнхэн нь энэ тал дээр онцгойлон анхаарах хэрэгтэй.
-Энэ төрлийн өвчтэй хүмүүс сэтгэл зүйн хувьд дарамтад орсон байдаг гэсэн?
-Нийгэмд уналт таталтыг сэтгэцийн өвчин гэж ойлгох нь давамгайлдаг. Мөн энэ төрлийн өвчтэй хүн ч эпилепсиг сэтгэцийн эмгэг гэж ойлгосноос болоод бусдаас нуудаг, автобус унаанд, олон нийтийн газар явахдаа, хайртай хүнийхээ, анги, хамт олныхоо дэргэд байхдаа уначих вий гэсэн байнгын айдастай байдгаас болоод сэтгэл санааны дарамтад ордог. Зарим тохиолдолд таталт өгөхтэй зэрэгцэн бие засдаг. Ийм өвчтөнүүд үүнээсээ санаа зовоод нийгэмд, олон нийтийн дунд орохоос зайлсхийж улам сэтгэлзүйн дарамтад орж байгаа юм.
Эпилепситэй хүмүүс сурч боловсрох, хөдөлмөрлөх эрхээ эдэлж чадахгүй байгаагаас гадна хамт олон, нийгмээс тусгаарлагдан сүүдэрт амьдарч байна
Мөн гэр бүлийнхэн нь манай энэ татаж унадаг юм чинь сургуульд сурах, ажил хийх, олон нийттэй байх боломжгүй гэж үздэг. Тиймээс л цэцэрлэгээс эхлээд бүхий л шатанд энэ өвчний талаар ойлголтыг өгөх, эрүүл мэндийн ажилтнуудын ч мэдлэгийг нэмж байж эпилепситэй хүмүүс сүүдрээс гарч, нийгэмдээ зэрэгцэн орших боломжтой болно. Нийгэмд зөв хандлагыг бий болгож, дараа нь тэдэнд хэрхэн туслах вэ гэдгийг ойлгуулах нь чухал.
-Хөдөлмөр эрхлэлтийн байдал хэр байдаг юм бол?
-Дэлхийн хэмжээнд 70 орчим сая эплепси өвчтөний 80-85 хувь нь хөгжиж буй орнуудад байдаг бөгөөд манай орон ч энэ тоонд ордог. Эдгээр хүн эдийн засаг, нийгэм, тусламж үйлчилгээний хомсдолтой байдалд байна гэсэн судалгааг Олон улсын эпилепситэй тэмцэх холбооноос гаргасан байдаг.
Дээрх тооны хүмүүс сурч боловсрох, хөдөлмөрлөх эрхээ эдэлж чадахгүй байгаагаас гадна хамт олон, нийгмээс тусгаарлагдан сүүдэрт амьдарч байна.
Манай улс дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагатай хамтран хийсэн судалгаагаар Улаанбаатар хотод амьдарч байгаа эпилепситэй хүмүүсийн 69.9 хувь нь хөдөлмөрийн чадвар алдалттай, 13.1 хувь нь ажил эрхэлдэггүй, ажил эрхэлж байгаа хүмүүсийн 71 хувь нь өвчнийхөө улмаас ажлын байраа өөрчилсөн, 49.1 хувь нь ядуу гэжээ. Энэ нь манай улсад энэ өвчнөөр өвчилж буй хүмүүсийн нийгмийн халамж үйлчилгээ муу байгааг харуулж байгаа юм.
Тасралтгүй таван жил эм ууж, дэглэм барих шаардлагатай. Эмчилгээний үр дүн 80 хувь
Өөрөөр хэлбэл эдгээр хүнийг хөдөлмөрийн чадваргүй гэсэн дүгнэлт гаргаж байгаа юм. Гэтэл Наполеон Бонапарт, Ван Гог, Достоевский Федор Михайлович гээд олон алдартай хүмүүс энэ өвчнөөр өвчилсөн байдаг. Ингээд ажилгүй, орлогогүй болчихоор сэтгэл санааны байдал нь хүнд болдог. Тиймээс ч бид хүмүүсийг энэ талаар мэдлэг боловсролтой болоосой гэж хүсэж нөлөөллийн ажил хийдэг.
-Эмчилгээний талаар, үнэ өртөг, үр дүн нь ямар байдаг бол?
-Таталт өгөх давтамж янз бүр. Жилд нэг удаа ч байж болно өдөр болгон ч байж болдог. Энэ өвчнөөр өвдсөн хүн эрт оношлуулж, эмчилгээндээ орвол таван жилийн дараа эдгэрэх боломжтой. Манайд эмчилгээ хийлгэж буй хүмүүсийн 80 хувь нь ууж байгаа эмийн хувьд сардаа 15-20 мянган төгрөг. Үүнээс арай үйлдэл сайтай эм нь 50 мянган төгрөг байдаг. Тасралтгүй таван жил эм ууж, дэглэм барих шаардлагатай. Эмчилгээний үр дүн 80 хувь. Гэвч манайд эмчилгээгээ бүрэн хийлгэхгүй, дэглэмээ барихгүй байна.
Манай лабораторид шинжилгээ өгч байгаа хүмүүсийн 70-76 хувь нь эмээ уух ёстой тунгаар бага тунгаар ууж байна. Тэгэхээр тухайн хүний өвчин намдахгүй, таталт өгсөн хэвээр байна. Өвчтөн өөрөө эмээ уухгүй буруутай байж болох ч нөгөө талаасаа ажилгүй, орлогогүй хүмүүс эмээ авах мөнгөгүй байж ч болно шүү дээ. Тиймээс л энэ өвчтөнүүдийн амьдралын чанарыг сайжруулахын тулд нийгмийн талаас ажилтай болоход туслах, эдийн засгийг дэмжих гээд олон талт арга хэмжээг авах шаардлагатай гэж үзэж байна.

Нартын орны үрс
Алиагаа алдсан амьтад
Далайн мандлаас цаашихыг нь
Даанч мэдэхгүй дээ
Агаар мандлаас дээшхийг
Арайч мэдэхгүйдээ
Эх дэлхий ээжийнхээ
Элгэн биенээс үүссэнээ
Огт оргүй тэнгэрээс
Оюун санаагаар биежсэнээ
Хүн төрхөө алдагсад
Мөн чанараа гээгсэд
Ухаарч ойлгоогүйд
Удмын тэнгэрүүд хилэнтэй
Хүн төрөлхтөний үйл хэрэг
Хөрст дэлхий ээжийн
Хүсэл зорилгод нийцэхгүй байна
Орон дэлхийн уудамд
Огт оргүй зайд
Цаг хугацаанд баригдахгүй
Цаглашгүй их тэнгэр
Хий дүртэн
Хийсгэлэн биетэн
Хийсвэр оюун санаатнуудаас
Биелэж бүтсэнээ мэдэхгүй байна
Оюун санааны тэнгэрээс
Оргиж их буугаатангууд
Мөнх хөх тэнгэрээс
Мөргөл залбирал хүртээтэнгүүд
Хөрст этүгэн дэлхийн
Зүрхэн дээр оршоотонгууд
Хүмүн төрөлхөт заяаны
Мөн чанарыг гээгээтэнгүүд
Билигийн сүв нь нээгдэж
Билиг оюун нь хаагдсанд
Мөн чанараа алдаж
Мөхөл сөнөлд хүрснийг
Үүсгэгч нар хүлээхгүй
Үр дагаварыг нь хариуцахгүй
Хөрст этүгэн эхийн
Өвөр дээр эрхлэх
Хүмүн төрөлх заяаны
Мөн чанарыг илэрхийлэх
Заяагаа хайж
Залбирч байгаа нь талархалтай ч
Дайр этүгэн эхийн хилэнд өртөж
Дарьтай торхон дээр сууж
Дальдарч байгаа амьтад
Дагжин байгаа үрс
Өндөр тэнгэрийн үрс гэхэд
Үнэмшимгүй болжээ
Өндөр дээд шүтээнээ гэж
Өргөж тахиж байгаа бол
Өнгөтийн орны үрс борчуул
Өмөг гуйгаад мөргөж байгаа бол
Ихэсийн алтан онгоноос
Ивээл гуйгаад ирж байгаа бол
Хамаг Монголын хаанаар
Хан тэнгэрт гэрчлэгдсэн
Өргөн дайдыг эзэллээ гэж
Өөртөө омогшсон
Эзэн хааны дархлагдсан шүтээнд
Ивээл гуйгаад мөргө
Тэнгэрт гэрчтэй шүтээн юм шүү
Тэрсэлдсэнд халтай онгон юм шүү
Өнгөтийн орны борчуул
Өмөг гуйсан амьтасад
Айлтгаж хэлэх үг байна
Өндөр этүгэн ээжий чинь юмаа
Өмөг ихтэй тэнгэр эцэг чинь юмаа
Бие чинь этүгэн эхээс үүсэлтэй
Билиг оюун чинь тэнгэрээс эхтэй
Этүгэн их шүтээний
Эмзэг нарийн эрхтэнийг
Эрдэнэс нэрээр цөлмөж
Гал болгон шатааж байгаа
Гангараа болгон зүүж байгаа нь
Өнгөтийн орны үрсийг
Өлсөхөөрөө өөрийгөө иддэг
Өтнөөс өөрцгүйд бодно
Хөгжил гэдэг
Хөгжил гэдэг
Хөнөөлийг өөртөө дуудсан
Хөөрхий нялх борчуул
Сүүлийн 100 жилд
Сүйрлийг өөртөө авчирсан
Оюун санаанд нь
Оргүй их баялаг байтал
Орон лусаа ухаад
Ойгүй гасланд унасан
Харцын үрс
Хааны зэрэгт хүрдэггүй юм
Хан төрийг түшдэггүй юм
Алтан ястай
Ариун цустай
Тэнгэрт тамгатай
Өнгөтөд зүстэй амьтныг
Дээрээс нь илгээнэ
Дэргэд лусаас түшэхэд
Олон түмний онцгой мэдрэмж хэрэгтэй
Олж өргөх хэрэгтэй
Энэ орон дэлхийн
Эзэн болсон тэнгэр нь
Цагаан зүгийн тахилтай юм
Цай сүүний нэхэлтэй юм байна
Цаг хугацаанд баригдаггүй
Хий биеэрээ хийсэж
Огт оргүйгээр оргиж
Орон дэлхийгээ эргэж байдаг юм
Эгэл ардын үрс
Эрдэм номтой байсан ч
Хааны язгуурт хүрэхэд
Төрөл солих хэрэгтэй
Алтан ястай
Ариун цустаныг
Олж өргөвөл
Олон түмэн түшвэл
Өеөдсөн төр өндийж
Өнчирсөн түмэн сэргэнэ
Хүмүн төрөлхтөн
Хөгжихийн хэрээр
Хөнөөл дууддаг юм байна
Ариун сайхан үүсгэлдээ
Аюулыг авч ирдэг юм байна
Алтан сайхан лустыг
Ашиг болгож хараатангууд
Үйлээ удахгүй үүрнэ
Үйлс заяа нь харлана
Хоёр зууны дараах
Хорлолын эхийг тавилаа
Эх дэлхий ээжийгээ
Эндэж халахад хүргэлээ
Усан эрдэнэ ширгэж
Ургамал ногоо хатахад
Алтан дэлхий этүгэний
Амьсгал тасрана
Агаар мандал замхарна
Улаан элсээр шуурсан
Улаан нар нь төөнөсөн
Ув улаан цөлд уйтгарлаж явна
Балга ус олдлооч
Балгахын заяа үгүй
Эвэр хошуутай амьтан болж
Энэлэх үйлийг эдлэнэ
Хаа долоон зууны өмнөөс
Домог болгон шүтэж
Ихэсийн ариун шүтээн гэж
Дархалсан газар нь
Хан төрийн харъяалалаас гарснаас
Өндөр төр өеөдсөн
Өргөн түмэн өнчирсөн
Заяачууд нь холдсон
Зам мөр нь бүдгэрсэн
Онголсон шиг онгол
Дархалсан шиг дархал
Эрдэнийн лусыг хөндөөтөнгүүдэд
Элгэн биенд нь халдаатангуудад
Эрээ цээргүй авирлаатангуудад
Алтан биенд нь халдаатангуудад
Хилэн уураа гаргаж
Хэрэг үйлсийг нь зогсоо
Үйлийнх нь үрийг
Үрийх нь үрд үүрүүл
Хоёр үеийн цаана
Хорлол болгож очуул

Хамба хилэн хэвнэгтэнгүүд минь
Халиу булган нудрагатангууд минь
Хаш цагаан олбогтонгууд минь
Хэц хэнгэргэн жолоотонгууд минь
Агуу их хүчтэнгүүд минь
Авралт заяат сахиустангууд минь
Далд их биетэнгүүд минь
Давхар олон шидтэнгүүд минь
Хар цагаан гарвалууд минь
Харь халуун гарвалууд минь
Бурхан цагаан гарвалууд минь
Буумал их шүтээнүүд минь
Амьд бүхнийг тэтгэсэн
Алтан шар нар минь
Алсын замыг заасан
Алтан гадас од минь
Атаа таван тэнгэр минь
Лусын найман аймаг минь
Харсан долоон од минь
Барууны 55 цагаан тэнгэр минь
Зүүний 44 харын тэнгэр минь
Хүчин 33 хурмаст минь
Номтын 33 баатрууд минь
Хясаан улаан тэнгэр минь
Хялман хатан ээж минь
Ойхны 13 ноёдууд минь
Номын хатан ээж минь
Сайн зүгийн тэнгэрүүд минь билээ та бүхэн
Саруул зүгийн заяа билээ та бүхэн
Дээд тэнгэрээс заларч
Дэвжид асараас туяарч
Ханат гэрийн хойморт
Халуун голомтын эхэнд
Эргэн байж буугаарай
Найрлан байж цэнгээрэй
Эрдэм чадал, ид шидээ
Хайрлан хайрлан буугаарай.
Өнө их тэнгэрийн
Өндөр дээд шүтээнүүд минь
Өмнө талаас ирэх
Өнө их саадаас нь
Өмөөрч намайгаа хамгаалаарай
Барууны 55 цагаан тэнгэрийн
Урхан цагаан гарвалууд минь
Баруун талаас ирэх
Бартаа их саадыг нь
Барин хааж намайгаа хамгаалаарай.
Хойд зүгийн тэнгэрийн
Хатуу догшин гарвалууд минь
Хойд зүгээс ирэх
Хамаг их саадаас нь
Хүрээлэн байж намайг хамгаалаарай
Зүүний 44 харын тэнгэрийн
Зуун түмэн сахиусууд минь
Зүсрэн ирэх их саадаас нь
Зүсэн байж хамгаалаарай.
Мөнх хөх тэнгэрийн
Мянга түмэн сахиусууд минь
Магнай дээрээс минь ирэх
Мянга түмэн саадаас нь
… улаачаа
Мятрашгүй сайн хамгаалаарай.
Хий их тэнгэрийн
Хийсвэр үүлэн дамжлагатангууд минь
Сэрвийн бүгдээрээ хараарай
Сэртийн бүгдээрээ чагнаарай
Унаган биеийг минь хуяглаарай
Удмын харгуйг минь таниулаарай
Дааган биеий минь тахлаарай
Далдын харгуйг минь хараарай
Тоонон дээр минь эргээрэй
Тод туяа татуулаарай
Гэр дээр минь эргээрэй
Гэрэлтэй туяа татуулаарай
Оргойтой бөөд олуулахгүй
Орхимжтой ламд тушуулахгүй
Хатуу чанга хамгаалаарай
Заяа гуйн залбирч байна
Ерөөл гуйн мөргөж байна.
Гунан хандгайн эвэр бариултай
Гутаар загасан зэр зэвсэгэн холбуйтой
Сухаа улаан бардагаа
Сонгон байж уриалж байна.
Зуун хөлт зултай
Харын сайхан тахилтай
Хамба торгон билэгтэй
Хадаг мөнгөн хавчуургатай
Орон дэлхийн их идээтэй
Идээ бүр нь дээжтэй
Аагтай шаргал цайтай
Таван тансаг идээтэй
Ариун сайхан сүүтэй
Хатуу харын сэрчимтэй
Энэ л сахан хүндлэл дээр минь
Эргэн байж буугаарай
Таныг гэж тахиж байна
Тахил зулаа бадрааж байна.
Мөн гэж мөргөж байна
Мөнхийн зулаа бадрааж байна.
Хаан шиг халамжтай
Ноён шиг номхон
Нам сууж найрлаарай
Удаан сууж ундаалаарай.

46. МБНЭ-ийн төлөөлөл Сибирийн их түймэр, усны их үертэй тааралдаж, замд монголд хийгдсэн нислэгийн сонгодог үзүүлбэрийг үзэв.
47. ОХУ-ын Буриадын бөө нартай уулзалт хийлээ.
48. Сибирийн гал түймрийг унтраах нэгдсэн тахилгад МБНЭ-ийн төлөөлөл оролцов.
49. ОХУ-ын Буриадын бөөгийн онгодын нутгаар аялах хувь тохиов.
50. “2000 цааны баяр”-т МБНЭ-ийн удирдлага оролцов.

41. 7 дугаар сарын 19-ны өдөр, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилгыг Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү толгойлж, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Я.Мөнгөнсувд тэргүүлж бөөлөв.
42. 7 дугаар сарын 19-ны өдөр, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Лусын тахилгыг Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн толгойлж, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал тэргүүлж бөөлөв.
МБНЭ-ээс Отгонтэнгэр их хайрхандаа “Монгол төрийн өнөөгийн байдлыг мэдүүлж”, өргөл өргөв.
43. Халимагт Чингис хааны төв байгуулагдав.
44. ОХУ-ын Тувагийн бөөгийн төлөөлөлтэй уулзаж, ярилцлаа.
45. ОХУ-ын Тувагийн болон МБНЭ-ийн бөө нар хамтарсан бөөлөлт хийлээ.