Author: admin_shaman

  • ХАВТГАЙ ТЭМЭЭ ДАЙЖИЖ, харийн нутаг руу одож байна1

    Одоо Хятад улсад 600 хавтгай байна. Энэ амьтны нөгөө гол нутаг болох Монгол Улсад 300 орчим хавтгай байна. Үүнээс үзвэл дэлхийн зэрлэг тэмээний нийт тоо 1000 хүрэхгүй байна” гэж “Синьхуа” агентлаг 2011 оны арваннэгдүгээр сард мэдээлж байсан бол саяхан “Хятадын байгаль хамгаалагчид хилийн ойролцоох нутгуудаар судалгаа хийж явахдаа 124 хавтгайтай таарчээ. Эдгээр зэрлэг тэмээ Монголын нутгаас орж ирэн, идээшиж байна” хэмээн мэдээлэв.
    ХАВТГАЙН ГАЗАР НУТАГ 30 ЖИЛД 15.000 АМ КМ-ЭЭР ХУМИГДЖЭЭ
    Хавтгай хэдийгээр Монгол Улсын баруун өмнөд, БНХАУын баруун хойд хэсэгт цөөн тоогоор сүрэглэн амьдрахдаа хил дамнан нүүдэллэж явдаг ч гэлээ сүүлийн жилүүдэд малчдад шахагдан, малд бэлчээр нутгаа алдаж байгаа нь үнэн. Жилээс жилд сая саяар өсөн үржиж байгаа мал сүргээ малчид зэрлэг амьтдын газар нутгийг булаан идээшлүүлж байна. Дээрээс нь олз хайгч нинжа нараас үргэн дайжиж буй амьтдаа буцаан даллах бодлого манай улсад алга. Түүнээс болоод хавтгай эх нутгаасаа дайжиж, эргэж ч харалгүйгээр харийн нутаг руу үүрд явж байгааг үгүйсгэх аргагүй. Манай оронд хэдэн хавтгай нутаглаж буйг яг таг хэлэх хүнгүй, нэг хэсэг нь устаж байна гэхэд нөгөө нь түүнийг үгүйсгэж сууна. Зэрлэг тэмээ Говийн их дархан цаазат газрын “А” хэсэг буюу Говь-Алтай, Баянхонгор аймгийн таван сумын 44 мянган ам км нутаг дэвсгэрт нутагладаг (1980-аад оны үед) гэж үздэг байсан бол өдгөө Майхан ус, Хар хайрхны нуруу, баруун урагшаа Сайрын хошууны булаг, Гурван шар уул, Бэлийн хэлтэс, Нүдэн булаг, зүүн тийш Талын мэлтэс, Наран сэвстэй, Булган хошууны нурууны урд бэл, Хатан суудлын нурууны өвөр бэл, зүүн хойшоо Хөх хулсны нуруу, Ланзатын нурууны зүүн хэсэг, хойд зүгт Эдрэнгийн нурууны зүүн өмнөд болон өвөр бэлээр Цулбуур харын нуруу хүртэлх 29.000 ам км нутагт амьдарч байна. Энэ нь 1900-1920 оны үеийнхээс 3.5 дахин бага нутаг юм. Хавтгайн газар нутаг ийн хумигдаж байгаа нь энэ амьтан Монголд цөөрч, харьд хулжиж буйг илтгэх бас нэг нотолгоо бус уу.
    SOS ЖАГСААЛТЫН НАЙМДУГААРТ ХАВТГАЙГ БҮРТГЭЖЭЭ
    1873 онд Оросын судлаач Н.М.Пржевальский Төв Азид хийсэн хоёр дахь судалгааныхаа үеэр хавтгайг харж, ийм амьтан байдгийг шинжлэх ухаанд “хэлж өгсөн” түүхтэй. Хавтгай агнахыг манай улс 1930 оноос хуулиар хориглон, 1958 онд дархалж, 1975 онд Говийн их дархан газар бол энэ амьтны үндсэн тархац нутаг болохыг тогтоожээ. Ан агнуурын тухай 2000 оны хуульд хавтгайг байгалийн жамаар нөхөн сэргэх чадваргүй, тархац хязгаарлагдмал, устах аюулд орсон, нэн ховор амьтны ангилалд оруулсан байна. Монгол Улс нэн ховор, ховор амьтдыг хамгаалах Биологийн төрөл зүйлийн конвенц (SBD)-д 1993 онд, Зэрлэг амьтан ба ургамлын аймгийн ховордсон төрөл зүйлийг олон улсын хэмжээнд худалдаалахыг хориглох тухай конвенц (CITES)-д 1996 онд, Зэрлэг амьтдын нүүдлийн зүйлүүдийг хамгаалах тухай Бонны конвенц (CMS)-д 1999 онд нэгдэж, хавтгайгаа бүртг үүлсэн тул энэ амьтныг хамгаалах нь олон улсын өмнө хүлээсэн том үүрэг болж байгаа юм. Гэтэл манай улс энэ үүргээ биелүүлэхийн оронд аргацаасаар өдий хүрэв.
    Уг нь энэ хосгүй ховор амьтан тэнэгэр говьдоо идээшилж, хавтгай Монголд байдаг хэмээн дэлхийд зарлуулж байвал бидний, Монголын бахархал. Гадаадын эрдэмтэд хавтгай бол дэлхийн гайхамшиг юм хэмээн онцолж, Амьтан судлалын нийгэмлэг Эволюцийн хувьд тусгаар, генетикийн хувьд устах аюулд орсон зүйл (EDGE) хэмээх хөтөлбөр (SOS жагсаалт гэж болох)-т хавтгайг оруулж, жагсаалтын наймдугаарт бүртгэжээ. Монгол Улсын Засгийн газрын 2008-2012 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт “Ховордсон ан амьтныг унаган байгальд нь хадгалан хамгаалах ажлыг сайжруулж, хавтгай тэмээ зэрэг нэн ховор амьтдыг идээшил нутагт нь өсгөн үржүүлэх, тэдгээрийн генийн санг хамгаалахад биотехнологийн ололтыг ашиглах”-аар заасны дагуу 2010 оны есдүгээр сард БОАЖЯ гадаад, дотоодын судлаачдыг хамруулсан томоохон хурал зохион байгуулж, “Хавтгай хамгаалах үндэсний хөтөлбөр” боловсруулж эхэлсэн ч одоо болтол гарт баригдаж, нүдэнд харагдах юм хийсэнгүй.
    2003-2007 онд Байгаль орчны яам НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөртэй хамтран, “Их говийн экосистем, түүний шүхэр зүйлийг хамгаалах” төсөл хэрэгжүүлсэн нь чамгүй үр дүнд хүрчээ. Гэвч уг төслийн хүрээнд хавтгайн хорогдлын шалтгааныг тогтоох байсан ч эрдэмтэд үүнд хариулт өгөөгүй байх юм. Биологийн хүрээлэн, АНУын Денверийн амьтны хүрээлэн хамтран хавтгайн байршил, нүүдлийн замыг тодорхойлох, ажиглалт хийх зорилгоор 2003 оны аравдугаар сард нэг хавтгайд сансрын дохиололтой хүзүүвч зүүсэн байна. Мөн олон улсын “Тахь” групп, ШУА-ийн Биологийн хүрээлэн хамтран 2007 оны тавдугаар сард нас гүйцсэн гурван буур, хоёр ингэн хавтгайг хүзүүвчилсэн байна. Үүний гурвыг Буурын хяр, Атасын шал, Давхар харын нуруунаас барьсан бол хоёрыг нь Хар сайрын хөндийгөөс барьж хүзүүвчлээд, буцаан тавьжээ. Гэсэн ч ганц л хавтгайд зүүсэн хүзүүвчний дохиолол ажилласан гэнэ. 1998 онд хавтгай тэмээ, монгол бөхөнг хамгаалах талаар БОЯ, ШУА, МУИС, Улсын багшийн их сургууль, ХААИС, Дэлхийн байгаль хамгаалах сангийн төлөөлөгчид оролцсон зөвлөлгөөн болж, хавтгай тэмээ, монгол бөхөнг хамгаалах, нөхөн сэргээх тухай санамж бичиг баталжээ. 2001 онд Бээжинд болсон хавтгай хамгаалах олон улсын бага хурлын үеэр Хавтгай хамгаалах сангаас Монгол, Хятадын Засгийн газрын хооронд дэд сайдын хэмжээний уулзалт зохион байгуулж, хавтгай тэмээг хамгаалах, харилцан мэдээлэл солилцох тухай хамтын ажиллагааны баримт бичигт гарын үсэг зурсан байна. Харамсалтай нь эдгээр хурал, цаасны үр дүн чамлалттай.
    1980-1982 ОНД ОНГОЦООР ТООЛЛОГО ХИЙЖЭЭ
    1943 оны үед Монголд 300-гаад хавтгай байсан гэх тоо дуулддаг бол 1980-1982 онд 500-800 бий гэсэн тоо гарчээ. Манай улс 1980-1982 онд “АН- 2” онгоц, автомашин ашиглан, Алтайн цаад говьд хавтгайн тооллого явуулсан байна. Үүний үр дүнд манай эрдэмтэд хавтгайн онцгой шинж, экологийн үндсэн үзүүлэлт, тоо толгой, байршлын талаар төсөөлөлтэй болсон аж. Үүний дараа Говийн их дархан цаазат газрын мэргэжилтнүүд 1982-1988 онд хавтгайн тоо толгой 500-600-гийн хооронд хэлбэлзэж байна гэж тооцоолжээ. 1997 оны гуравдугаар сард Монгол, АНУ, Германы судлаачид хамтран, агаарын тооллого хийгээд 802 хавтгай бий гэж мэдээлсэн байна. 1980-1982, 1997 онд хийсэн тооллогын дүнгийн зөрүү их байгаа нь судалгааны арга, боловсруулалт, судалгаа хийсэн газар нутгийн хэмжээ өөр байсантай холбоотой бололтой. 2004-2005 онд нэгдсэн аргачлалаар улирал тутамд тодорхой замналын дагуу хийсэн тооллого, судалгааны дүнд Алтайн өвөр говь, Говийн их дархан цаазат газрын “А” хэсэгт 463 хавтгай байгааг тогтоожээ. Үүнийг үнэнд ойр тоо хэмээн судлаачид үзэж байна. Хамгийн сүүлд БОНХЯ-ны захиалгаар ШУА-ийн Биологийн хүрээлэн, МУБИС, Хавтгай тэмээ хамгаалах сан, БХЭОЗХ хамтран, 2012 оны намар хавтгайн тооллого хийж, Монгол Улс 800 гаруй хавтгайтай гэж дүгнэжээ.
    ГАРШУУЛСАН ХАВТГАЙ ҮРЖИЖ ОЛШРОХДОО ТААРУУ БАЙНА
    Хавтгай 2-3 насандаа өөрийн бие даасан сүргийг үүсгэдэг. Энэ үедээ анхаарал сэрэмж муутай, айж зугтаахын оронд сонирхох, тандах нь давамгайлдаг тул чонын идэш болох, бууны овоо хараанд орох магадлал өндөр байдаг аж. Устаж буй энэ амьтныг аврахын тулд Баянтооройгоос 2001 онд 11 ботго барьж, Баянхонгор аймгийн Эхийн голд аваачин, хоёр жил гаршуулжээ. 2003 оноос Английн Хавтгай хамгаалах сан, Ховор амьтан хамгаалах үндэсний комиссын дэмжлэгээр уг 11 хавтгайг Баянтооройд буцаан авчирч, үлдсэн хоёр ингэтэй нийлүүлснээр хавтгай гаршуулах ажил үргэлжилж байна. Одоо Захын усны үржүүлгийн төвд малчин, малын эмч нар хавтгайг хүний оролцоотой үржүүлэн, байгальд буцаан тавих үйл ажиллагаа явуулж байна. Гаршуулсан хавтгайн зэрлэг байдлыг нь алдагдуулахгүйн тулд дөрөвдүгээр сарын 20-нд бэлчээрт тавьж, аравдугаар сарын 20-ны үед ороо нь орох цагаар хашиж, алсаас өвс тавьж өгдөг аж. Баянхонгор аймгийн Аудитын газрын дүгнэлтээс үзвэл гаршуулсан хавтгай тооны хувьд өсөлт муутай байгаа аж. Хавтгайн ботгоны бие дааж амьдрах чадвар муу байгаагаас өсөж олшрохгүй байгаа бололтой. Хавтгай гаршуулагчид өвөл орооны үед хавтгайн буур, үржлийн ингийг хашаанд тусгаарлан нийллэгт оруулах, хээлтэй ингийг тэжээж тордон эсэн мэнд төллүүлэх, төлийг нь бүрэн торниулах, зун, намарт задгай бэлчээрт хариулж тарга хүч авахуулахын хажуугаар ажиглалт, судалгаа явуулдаг гэнэ.

    МОНГОЛ, ХЯТАДЫН ХАВТГАЙ ХАМГААЛАХ ЯЛГАА
    Манай улс Говийн их дархан газрыг 1976 онд дархан цаазтай болгож, улсын тусгай хамгаалалтад авсан ч хавтгай хамгаалах талаар одоо болтол нэгдсэн бодлого, хөтөлбөргүй сажилж ирлээ. Энэ ажилд улсын төсвөөс мөнгө зарцуулдаггүй, хавтгай хамгаалах ажлыг өдий хүртэл гадаадын байгууллагуудад ацаглан орхижээ. Говийн их дархан цаазат газрын Хамгаалалтын захиргаа 2005 онд 3.0 сая, 2006 онд 35.5 сая, 2007 онд 67.9 сая, 2008 онд 106.4 сая, 2009 онд 103.5 сая төгрөгийн санхүүжилт улсаас авчээ. Үйл ажиллагааны зардлын 75.5 хувийг нь цалин эзэлдэг энэ байгууллагад хавтгай хамгаал, өсгөж үржүүл гэж мөнгө өгдөггүй. Ажилтнуудад нь хавтгай хамгаалах сэтгэл зүтгэл байлаа ч түүнийгээ мөнгө болгон судалгаа шинжилгээ хийж, өвс, ус, хужир болгон хавтгайд тавьж өгч болох биш дээ. Засгийн газрын 2006 оны 87 дугаар тогтоолоор дархан цаазат газрын цөлийн нөхцөлд нэг байгаль хамгаалагчид 200 мянган га талбай хариуцуулахаар тогтоож өгчээ. Үүгээр бол 4.4 сая га талбайтай Говийн их дархан цаазат газрын Хамгаалалтын захиргаанд 22 байгаль хамгаалагч ажиллах ёстой атал 11 ажиллаж байна.
    Гэтэл Хятад улс 2003 оноос Шиньжанд Лоб нуур, Ганьсүд Ань Наньба гэх, хавтгай хамгаалах байгалийн хамгаалалтын бүс дараалан байгуулсан юм. 78 мянган ам км газар нутагтай энэ хоёр нөөц газрыг хавтгайд тусгайлан зориулжээ. “Олон жилийн уйгагүй хүчин зүтгэл, төрөөс мөнгө санхүү, бодлогоор дэмжиж байгаагийн хүчинд Хятадад зэрлэг тэмээний тоо мэдэгдэм нэмэгдэж байна” хэмээн урд хөршийнхөн ам бардам байна. Тэд хавтгайн тооллого, судалгаа шинжилгээг ч тасралтгүй хийж, өөрийн нутаг дахь хавтгайг Монголын хил давуулахгүй байх, Монголын талаас орж ирсэн хавтгайг тэндээ үүрд нутагшуулахад ихээхэн анхаарч байгаа нь анзаарагдав. Хятадууд үүл буудан бороо оруулж, хавтгай хамгаалах нутгаа өвстэй, устай байлгахад анхаарч байна. Амьтан ч бас амьд юм хойно устай, ургамалтай айх аюулгүй газар бараадах нь мэдээж.
    Хавтгай Монголоос хулжиж, хүний нутаг руу үүрд одвол хятадууд “Хавтгай гэх хосгүй ховор амьтан зөвхөн манайд л байдаг” хэмээн сайрхаж, хавтгайгаа үзүүлэхээр гадаадынхныг урин дуудаж, Хятадыг сурталчлах нэрийн хуудсаа нэгээр нэмнэ. Английн Хавтгай тэмээ хамгаалах сан зэрэг байгууллага хандив тусламжаа тэр үед зөвхөн тийш л чиглүүлнэ. Харин тэр үед бид яах вэ. Хятадаас хавтгайгаа гуйх уу, гадаадын амьтны хүрээлэнгүүдээс хайх уу.

  • Олон шашин нийгмийн оюун санаанд сөргөөр нөлөөлдөг үү

    Тухайлбал, номлогчдын клуб гэгддэг нормоны үзэлтнүүдийн тухай дэлгэрүүлэн бичжээ. Нормон гэдэг нь үндсэндээ христийн цэвэр шүтлэг биш аж. Учир нь нормоны үзэл нь Есүсийг амьд байсан онолд дулднйдвал, түүнийг дагагчдын нэгийг шүтэх үзэл гэнэ.
    Юу гэхээр, Есүс христийн цэвэр номлолоор даган дууриагч үзлээ хэрэгжүүлдэггүй гэгддэг аж. Христийг нэг дагалдагчийг хэт шүтсэн буюу түүнээс үлгэрлэн дууриах үзлийн хамгийн том жишээ аж. “Сандэй Миррор”-т онцолсноор бол Азид нормоны үзэл дэлгэрэх хандлага өндөр байдаг аж.
    Японд сүүлийн 30 гаруй жил нормоны үзлээр амьсгалагсад баян, тансаг амьдардаг гэх судалгаа бий. Харамсаптай нь учир битүүлэг үхэл, ер бусын нэг хэв загварын амиа хорлолтын дараа тус улсын хуулийнхан энэ шашныг мөрдөж эхэлжээ. Гэтэл нормоны урсгалд хэт итгэгсэд шинээр элсэгчиддээ маш их урамшуулал олгосны дараа тэдний амь насаар шан харамжаа буцаан авдаг байжээ.
    Үүнийг Японы прокурорын байгууллага баримттай дэлгэж, уг шашны удирдагчдыг хуулийн хариуцлагад татсан байдаг.
    Үүнээс хойш Токио, Саппоро зэрэг томоохон хотуудад нормоны үзлээс татгалзахыг уриалсан хууль баталжээ. Дэлхийн ихэнх улсад аливаа шашныг шахан гадуурхах үзэл байдаггүй учраас нэг мөсөн хориглох шийдвэр тэр бүр гардаггүй. Харин мусульманы хэт даврагсад болон лал, хиндичүүд энэ байдлыг тэвчдэггүй.
    Өөрөөр хэлбэл, Арабын орнуудад лалаас өөр шашин давамгайлсан он цагийн хэлхээс аль 5000 жилийн өмнөөс л байгаагүй. Үүнээс үзэхэд Их Британийн сонинд өгүүлснээр манай улсад нормоны чимээгүй дайралт нүүрлэхэд хэт ойртсон байгаа юм.
    Энэ нь нийгэмд шууд механик үйлдлээр тодрохгүй ч оюун санааны тахлаар илэрдэг гэдгийг шашин судлаачид баталжээ. Тиймээс нормоны шашин Монголын нийгэмд аюултай гэдэгт эргэлзэх хэрэггүй аж.
    ЭНД ТЭНДГҮЙ СҮМ, ШАШНЫ БАРИЛГУУД СҮНДЭРЛЭХ БОЛОВ
    Улаанбаатарт олон зовлон бий. Түүний нэг газрын маргаан. Захиргааны хэргийн шүүхэд энэ төрлийн гомдлын мөр хөөсөн шүүх хуралдаан өдөр бүр л болж байдаг.
    Үүний үрээр газар олгогчид болон шийдвэр гаргагчдын луйвраар томчууд бүгд хөлжиж амжсан. Гэтэл “Чоно борооноор” гэдгийн үлгэрээр нийслэлийн “А” зэрэглэлд байршилтай хэд, хэдэн шашны тодотголтой барилга байдаг. Дээр, дооргүй үнэ, мөнгө ил тод хаяад ч хотын төвийн “А” зэрэглэлийн бүст газар олж авна гэдэг хэцүү.
    Харин шашныхан бол чадаад байна. Тэд сайн үйлс, хүмүүнлэгийн зорилгоор олон тооны байршил сайтай обеькт нийслэлийн энд, тэндгүй бариад авчихсан. Харин тэднийг яг зорилгынхоо шугамаар үйл ажиллагаагаа явуулдаг талаар мэргэжлийн байгууллагууд хяналт, шалгалт хийж байсан удаагүй.
    Мөн шашны барилга, байгууламжтай холбоотой шүүх хурлын сураг ойрын хэдэн жилдээ л дуулдаагүй. Үүнээс үзэхэд харийн шашин дэлгэрүүлэгсэд нутаг дэвсгэрийн төлөө “дайтдаг” улаанбаатарчуудаас хол байдаг аж. Үнэхээр тэднийг шалгаад үзэхэд буруудахгүй болов уу.
    Христийн цуглаан, хиндичүүдийн мөргөл, лалын залбирал гээд үндэстний буддист соёлоо хольж хутгасаар буй монголчуудад шашны үзэл хэт зөөлдөөд байдаг нь оргүй зүйл биш мэт. Түүнчлэн, Монгол Улсын төр, сүм, хийдийн харилцааны
    тухай хуулийн хоёрдугаар бүлгийн дөрөвдүгээр зүйлийн 8-д зааснаар “Лам санваартан нарын үнэмлэхүй тоо, сүм хийдийн байршлыг төрөөс хянан зохицуулна” гэжээ.
    Харин тоо, тоймгүй баригдаж, толгой дараалан нэмэгдэж буй сүм хийд, лам санваартныг нарийн хянах хэрэгтэй мэт.
    СҮМИЙН ХАНДИВ НЭРЭЭР ОРЛОГО ОЛОГСОД
    Нийслэлд үйл ажиллагаа явуулдаг ямар ч христийн сүмд хандив цуглуулдаг гэвэл хилсдэхгүй. Долоо хоног бүр цуглаан зохион байгуулсны дараа хандивын “сав” аялуулж үүндээ хүссэн мөнгөө хийхийг санал болгодог.
    Гэхдээ шинэ гишүүдээс л “мөнгө хураадаг”. Долоо хоногт болж байгаа цуглаан бүрийн дараа хандивын “сав” аялсаар байдаг. Харин олсон мөнгөөр сүмийн санхүүжилт, бусад асуудлаа шийддэг аж. Гэтэл эдгээр шашны байгууллагууд манайхаас албан ёсны зөвшөөрөл авахдаа иймэрхүү мөнгө хураах болон хандив зэрэг асуудлаар ярилцдаг болов уу.
    МОНГОЛД ШАШИН ТҮРГЭН ДЭЛГЭРЧЭЭ
    Манай улс 2010 оны хүн ам, улсын тооллогод шашин шүтлэгийн асуулт нэмж оруулсан нь монголчуудын шашин шүтлэгтэй иргэдийн тоог нарийн гаргах боломж гарч ирсэн байдаг. Монголын нийт хүн амын шашин шүтлэгийн төлөв байдлын талаар хийсэн тоотой хэдхэн судалгаа байдаг аж.
    Одоогоос 30 гаруй жилийн өмнө буюу 1970-1980-аад онд Шинжлэх ухааны академиас хөдөлмөрчдийн шашин, шашингүйн үзэл, хүмүүжлийн асуудлаар социологийн судалгааг тодорхой үе шаттайгаар тогтмол явуулж ирсэн аж.
    Харин улс орны хөгжлийн чиг баримжаа үндсээрээ өөрчлөгдөн, хүн амын шашин шүтлэгийн байдалд гэнэтийн эрс өөрчлөлтүүд гарах болсон шинэ нөхцөлд буюу 1994 онд Монгол Улсын хүн амын шашин шүтлэгийн төлөв байдлыг тодруулах зорилгоор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн захиалгаар 1600 хүнийг хамруулан социологийн судалгааг анх хийжээ.
    Уг судалгааны асуултыг шинэчлэгдсэн нөхцөл байдалтай уялдуулан нэмэлт зарим асуулттайгаар 2003 онд Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны захиалгаар “XXI зууны эхний Монгол дахь шашин шүтлэг ба үндэсний аюулгүй байдал” сэдвээр дахин судалгаа явуулсан нь одоогоор энэ чиглэлд хийгдсэн сүүлчийн дорвитой судалгаа болж байгаа юм.
    Хэдийгээр Хүн ам, орон сууцны тооллогод шашины талаар ганцхан асуулт оруулсан боловч өмнөх хоёр судалгааны дүн мэдээтэй харьцуулах боломжийг бидэнд олгож байгаа аж. 2003 оны байдлаар шашин шүтдэггүй иргэд 77.8, харин шүтлэгтэй иргэд 22.9 хувийг бүрдүүлж байжээ.
    Тэгвэл 2010 оны сүүлчээр хийсэн судалгаанд шашин шүтэгчид 38.6 хувиар нэмэгдсэн байна. Энэ нь тоон үүднээс авч үзвэл харьцангуй бага тоо мэт боловч, нийгмийн хамааралд эрчимтэй өсч буй шашин, шүтлэгийн “масс”-ыг олж харж болно. Харин шашин хүчтэй дэлгэрч буй уг байдалд болгоомжтой хийгээд бодлоготой алхам барих нь нийгмийн оюун санааны “мөргөлдөөн”-өөс сэргийлдэг аж.
    Т.Батсугар
    Эх сурвалж: “Нийгмийн толь”

  • Чинагийн Галсан: Би өөрийнхөө хөрөнгөөр эх орондоо нэг сая мод тарина

     

    -Яагаад та ингэж олон мод тарихаар болсон бэ?

    -Дэлхий дээр их олон мод тарь¬сан хүн байдаг. Миний үлгэр жишээ хүн бол дэлхийн Энх тайвны шаг¬налт Вангари Матай юм. Тэр хүн хоёр жилийн өмнө бурханы орон руу явсан. Тэр хүн Африк тивд 35 сая мод тарьж үлдээ¬с¬эн байгаа юм. Миний хувьд анх сая мод тари¬на гэж өөртөө амлах том зүйл мэт санагдсан. Мэдээж их том амлалт байсан л даа. Манайхан Улаан-баатар хотын эргэн тойронд, байс¬хийгээд мод тарьдаг. Миний мэдэ¬хийн нийслэлийн ойрол-цоо Зуун мод нэртэй дөрвөн ч газар бий. Тэдгээр газарт тарьсан модыг тоолж үзсэн чинь 100 хүрдэггүй юм билээ. Дээд тал нь 80-90 модтой. Тэдгээр моднууд зун цэцэглэ¬сэн байхдаа монгол хүний нүдэнд жигтэйхэн сайхан ой болж харагд¬даг. Харин мод ихтэй европ тивийн-хэн бид¬ний хэлээд байгаа ойг төгөл л гэж хэлнэ. Хэдий тийм ч бид монгол ухаанаар 100 модыг нэг ой гэж ойлгодог шүү дээ. Энэ ойлгол¬тоор миний тарих сая мод арван мянган ой болох юм. Тэгэхээр би өөрийн¬хөө хөрөнгөөр эх орон¬доо арван мянган ой буюу нэг сая мод тарина. Тарьсан модоо байнга эргэж тойрдог. Үнэндээ мод бол үржих хөрөнгө юм. Зуун жилийн дараа би байхгүй ч миний тарьсан моднууд үлдэнэ. Тэр үед энэ модыг 100 жилийн өмнө нэг зохиолч тарьсан гэнэ лээ хэмээн дурсах байлгүй.
    -Тэр олон модоо хаана тарь¬сан бэ. Хамгийн олон нь хаана ургаж байгаа вэ?
    -Өөрийнхөө төрж өссөн нутаг болох Баян-Өлгий айм¬гийн Цэнгэл сум, Улаан¬баатар хотын эргэн тойронд нэлээд олон мод тарьсан. Анх Тэрэлжид мод тарьж байлаа. Дараа нь нийслэл дэх цэр¬гийн ангиудыг ногооруулсан. Цэргийн хуаран гэхээр л саарал байх ёстой мэтээр манай нөхдүүд төсөөлдөг.
    Цэргийн хуран¬даа нартай би ном хаялцсан. Тэд энд “Хуарангаа ногооруу¬лаач” гэхээр “Хуаранд мод тариад яадаг юм” гэдэг байсан. Харин одоо тэдний энэ бодол өөрчлөгд¬сөн. Цэргийн болон ангийн захи¬рагчид “Галсан гуай хэдэн мод өгөөч ээ” гэцгээдэг боллоо.
    Тарьсан моднуудын маань хам¬гийн олон нь нийс¬лэлээс 50 км-ийн зайд, Таван толгой гэдэг газар ургаж бай¬гаа. Тэнд манайхан “Хааны эрэлд” гэж цэргийн сур¬гуульд гадныхантай нийлж, цэр¬гийн бэлтгэл сургууль хийдэг. Цэргийн энэ сургуулилтад оролц¬сон цэргүүдийг амра¬хад нь зориулж “Энх тайвны цэцэрлэгт хүрээлэн” бай¬гуулж байна. Энэ хүрээлэнд 200 мянга шахам мод тарилаа.
    -Таныг мод, суулгац худал¬даж авахдаа гар татдаггүй гэх юм. Мод тарих ажилдаа хэдий хэмжээний хөрөнгө мөнгө зарцуулаад байна?
    -Би мод, суулгацыг маш өндөр үнээр худалдаж авдаг. Үүнийг зарим хүмүүс ойлго¬дог-гүй юм. Үнийн хувьд мэ¬дээж өөр өөр. Мод, суулгацаа хамгийн багадаа мянга, дээд тал нь 20-30 мянган төгрө¬гөөр худалдаж авдаг. Авсан модоо заримдаа хүмүүст, байгууллагуу¬дад үнэгүй өгчих¬дөг. Монголын газар нутагт л ургах юм хойно тэр модыг хэн ч авсан хамаагүй шүү дээ. Би ой үржүүлгийн хоёр ч газартай. Нэг нь Улаанбаатар хотод, нөгөө нь Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд байгаа.
    Манайхан нэг хэсэг Улаан¬¬баа¬та¬рыг ногооруулж байна гээд 22-ын товчооноос Амгалан хүртэлх замд том том мод авчирч суулга¬сан. Анх тэр модыг суулгаж бай¬хад “Дөрвөн жилийн дараа энэ мод¬нууд чинь үхнэ” гэж би хэлсэн. Учир нь би мод тарих аргыг мэргэжлийн хэмжээнд судаллаа. Монгол Улс малын, халаасны хулгайтай тэмц¬дэг хэрнээ байгалийн хулгайчдыг бараг шийтгэлгүй шахам өнгөрүүл¬дөг. Энэ нь УИХ-ын гишүүдтэй хамаатай гэж боддог.

    -Яагаад?

    -Тэд чинь хувийн нэг бус компа¬ни¬тай. Зарим нь хувь¬даа 10-20 компанитай байх¬гүй юу. Өнөө компаниа өөд нь татахын тулд Хэнтийн хөв¬чөөс 30-50 жил урга¬сан модыг хулгайлж, хүчтэй техни¬кээр ачиж бизнес болгочихсон байна. Ингээд нийслэлийг ногоо¬руулах нэрээр тендер авч, хулгайн юмаа хийдэг. Ийм аргаар суулга¬сан мод сайндаа л таван жил ургаад үхдэг. Харин би ийм замаар мод тарьдаггүй. Тиймээс надад бусдын адил хүнд харуулах 30-40 метрийн өндөр¬тэй ногоон мод байх¬гүй. Миний тарьсан модны хамгийн өндөр нь одоо 3-4 метр хүрч байгаа. Үнэндээ нэг зүйлийг бодохоор миний уур хүрдэг.
    -Уурыг тань хүргэдэг тэр зүйл юу болохыг асуумаар байна?
    -Монголд нэрд гарч, өөрсдий¬гөө одууд гэж ярьдаг хүмүүс цөөн¬гүй болж. Тэднээс ялгарах зүйл нь гэвэл би авдаг биш, өгдөг од нь байгаа юм. Надад энэ төр засгаас өгсөн юу ч байдаггүй. Намайг Төрийн шагнал, Хөдөлмө¬рийн баатарт ч нэр дэвшүүл¬сэн. Тува¬чууд бид эх хэлээ хаяагүй. Одоо ч эх хэлээрээ ярьдаг. Тиймээс л төр засагт таалагддаггүй байх л даа. Би чинь 1977 онд Ю.Цэдэнбал дар¬гаас банга хүртсэн. Тэр хүн Улс төрийн товчооны бүх гишүүдийн өмнө надад “Мон¬голд нэг ч тува байхгүй шүү. Үүнийг чи мэдэж яваарай” гэсэн. Тэгэхээр нь би “Тэгвэл би юу юм бэ” гэж асуухад “Чи бол урианхай” гэсэн юм. Би “Урианхай чинь монгол хэлтэй, бид нар бол тувачууд. Бид турк хэлтэй” гэсэн.
    -Таныг Монгол дахь хамгийн олон тэмээтэй хүн гэх юм билээ. Та хэдэн тэмээтэй вэ?

    -Мөнгөний араас явсан бол би Монголын толгой баячуудын нэг байх байлаа. Одоогоос 18 жилийн өмнө төгрөгийг одоогийнхтой харь¬цуулахад чанга байсан шүү дээ. Тэр үед би хоёр гурилын шуудайгаар дүүрэн нийт 40 сая төгрөгөнд тэмээ худалдаж авахаар говиор явж байлаа. Намайг очи¬хоос өмнө тэмээ 15-20 мянган төгрөгийн үнэтэй байсан гэсэн. Гэтэл 500 тэмээ худал¬даж авах миний сургаар мал¬чид ганц шөнийн дотор тэмээ¬ний үнийг гурав дахин өсгөж, 60 мянга болго¬сон. Тэгэхэд надад хохиролтой байсан ч одоо бодоход тэмээ хамгаалахад өөрийн хувь нэмрээ оруулсан гэж боддог. Надад 130 гаруй тэмээ бий. Одоо миний төр¬сөн нутаг болох Баян-Өлгий айм¬гийн Цэнгэл суманд үржиж байгаа. Үр төлийнхөө заримыг Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур, Алтанцөгц сумын зааг нутагт амьдардаг малчин н.Уатханыд аваачсан.

    -Тэгвэл жилд хэдэн төг¬рөгийг мод тарихад зар¬цуулдаг вэ?
    -Одоо бол жилд 50-60 сая төгрөгийг мод тарих ажилд зарцуулдаг.
    -Та ямар нэгэн бизнес эрхэл¬дэг үү. Зөвхөн нэг жилд 60 сая төгрөгийг мод тарихад зарцуул¬даг гэхээр таны орлого их өндөр байх нь ээ?
    -Би өнгөрсөн хугацаанд 40 ном бичсэн. Миний 34 ном герман хэлээр хэвлэгдсэн. Монгол хэл дээр хэвлэгдсэн зургаан номтой. Мөн гурван ч роман маань англи хэл дээр орчуулагдаж, АНУ, Кана¬дад хэвлэгдлээ. Дээр нь франц хэлээр ес, испани, итали, еврейчүү-дийн хэлээр хүртэл ном маань хэвлэгдсэн бай¬гаа. Энэ мэтчилэн надад номын мөнгө байна. Энэ бол бага хэсэг нь. Би гадаадад байхдаа энд, тэнд очиж лекц уншдаг. Олдог мөнгөний маань дийлэнх хувь үүнээс л бүрддэг юм.
    -Таны гаргасан номнууд хам¬гийн эрэлттэй нь байдаг гэж дуул¬сан. Ингэхэд ямар бүтээл тань таныг алдар¬шуул¬сан гэж боддог вэ?
    -“Аянгат цагийн тууж” маань намайг олонд таниул¬сан. Дээр нь дэлхийн уран зохиолтой намайг ойртуул¬сан гэж боддог.
    -Та нэг хэсэг Монголд бороо оруулах тусгай төхөөрөмж бүтээх гэж ажилласан байх аа?

    -Тийм ээ. Бороо оруулах төхөө¬рөмж зохиох гэж 50 сая төгрөг зарцуулсан. Алжи¬рийн Мачид Абделасис? гэж НҮБ-д бүртгэлтэй, дэлхийд танигдсан том эрдэмтнийг хоёр жилийн өмнө Монголд ирүүл¬сэн. Уг нь тэр хүн надад зүгээр явж өгөх хүн биш л дээ. Сахарын цөлийг ногооруулс¬наа¬раа дэл¬хийд танигдсан энэ хүнийг Монголд цагийн 100 еврогоор хөлсөлж, 14 хоног байлгалаа. Ингээд 2012 оны дөрөвдүгээр сарын 9-нд уг төхөө¬рөм¬жөө ашиг¬лал¬тад оруулсан. Өнгөрсөн жил уг төхөөрөмжөө Хатадын ам гэж өөрийнхөө амьдар¬даг газарт байрлууллаа. Сүү¬лийн жилүүдэд зундаа бороо хур ихтэй байсан биз дээ. Ингээд ярихаар намайг инээдэмтэй болгодог, муу¬чил¬даг улсууд “Энэ галзуурчээ. Тэнгэрийн бороог би оруул-лаа” гэж ярилаа гэх байх. Ямар ч байсан би бороо ороход хувь нэмрээ оруул¬сан. Тухайн төхөөрөмж маань ассан үедээ тэнгэрийн бүх тортогийг сордог. Төхөөрөм¬жөө ойрын таван жил ажил¬луул¬на. Энэ хугацаанд Мон¬го¬лын газар нутаг зохих чийгээ авна.

    -Та хамгийн сүүлд ямар ном бичсэн бэ?
    -Монгол хэл дээр гарсан миний хамгийн сүүлийн ном “Тэнгэрийн зүүд” нэртэй. Сүүлд бичсэн гурван роман маань маш том шуугиан дэг¬дээ¬сэн. Нэг нь нөгөөгөөсөө давсан роман бичсэн л дээ. Би нийтдээ арван роман бичлээ. Одоо надад дахиж ном бичихэд бэрх байна. Бич-вэл өмнөхөөсөө давсан ном л байх учиртай байгаа юм. Харин одоо нүүдэлчин амьдралын сурах бичгийн тухай ном гаргахаар юмаа цуглуулж байна. Яагаад ийм ном бичихээр болсон бэ гэвэл, бид чинь их сонин амьдралаар амьдар¬сан. Намайг жаахан байхад тува хүүхэд болгон хатсан хус барьж явдаг байлаа. Энэ нь тухайн үед галзуу өвчин дэлгэрсэнтэй холбоо¬той. Галзуу чоно, нохой дайраад ирэхэд нөгөө хатсан хусыг ам руу нь хийж, тулахаар гараа сугалж ав гэж хөгшчүүл зааж сургадаг байсан юм. Азаар би галзуу чоно, нохой¬той таа¬раа¬гүй. Энэ мэтчилэн бид¬ний багад зааж сургасан, үеийн үед дамжиж ирсэн тэр юмыг л сурах бичиг маягаар, шог байдал оруулж бичиж байна.
    -Таныхаар Монголын утга зохиолын өнөөдрийн өнгө төрх ямар байгаа бол?

    -Монголын уран зохио¬лыг муу гэж байгаа юм биш. Гэвч жаахан гэнэн хүүхэд шиг байдаг байхгүй юу. Монгол гэдэг бол дэлхийн шилдэг үндэстэн гээд л хаана л олиг¬той юм байна бүгдийг Мон¬го묬той хамааруулж, магтдаг. Үүнийг гадныхан уншаад “Бичсэн юмыг нь” гээд инээм¬сэг¬лээд өнгөрдөг. Үнэндээ манай зохиолчдын гарга¬даг хамгийн том алдаа нь, ном гаргах өвчин туссан юм шиг бичээд л байдаг. Номын хэнээ¬тэй болж, нэр төр хөө¬цөл¬дөж, нэг их олон номтой болох гэж улайрдаг. Миний хувьд тийм олон номтой болохыг хүсдэггүй.

    Энэ нэг зүйлийг хэлэхэд, манай¬хан их дардайх, өөрий¬гөө хэт үнэлдэг байдлаас одоо салах хэрэгтэй. Чингэс хаанаа март гэж хэлэх нь хаашаа юм. Чингэс хаанаа зөв үнэлж, хүмүүсийн айдсыг тайлж, тэдний сэтгэлээс айдас хардлагыг угаах хэрэг¬тэй. Чингэс чинь Гитлер шиг алуурчин байгаа¬гүй шүү дээ. Би Чингэсийн талаар бүхэл бүтэн роман бичсэн боло¬хоор юу нэмж хэлэх вэ. Мон¬гол¬чууд энэ байдлаараа бай¬вал хэцүү. Чингэс дахин ами¬лаад ирлээ гэж бодоход бүгд толгойгоо авахуулж мэднэ. Учир нь Чингэсийн нэрээр улс төр, бизнес хийдэг хүмүүс олширсон. Сүхбаа¬та¬рын хөшөөг хүртэл Чингэсийн талбай болголоо. Түүх бол тэр үедээ үнэн байдаг. Евро¬пын хаа¬дын хөшөө байж л байгаа. Бат-Үүл утаа арил¬га¬на гэж хотын дарга болчи¬хоод, Ленин, Сүхбаатарын хөшөө рүү довтлох ямар хэрэг байна. Сүхбаатарын талбай гээд нэрлээд олон жил болсон ард түмэн Улаанбаатарыг Сүхбаата¬рын талбайгаар л төсөөлдөг. Гэтэл Чингэсийн талбай болгож, нэг аймгийг Чингэс хот болгох хэрэг байна уу. Ганцхан нисэх буудлаа ч гэсэн Чингэсээр овоглочихсон.
    -Германд олон жил бай¬сан хүний хувьд үндэсний утга зохиол, Монголын зохиолч-дыг гадагшаа гар¬гах, танилцуулах тал дээр хэр их юм хийв?
    -Түдэв гуайн “Хорвоотой та¬нилц¬сан түүх” гэдэг номыг герман хэлээр орчуулж, хэв-лүүл¬сэн. Энэ бол Монголын утга зохиолд оруул¬сан миний хувь нэмэр.

    -Ингэхэд та яаж яваад Герман улстай амьдралаа холбосон бэ?
    -Энэ бол хувь заяа. Би Герман улстай холбогдоод 52 жил өнгөр¬чээ. Энэ тухай роман ч бичсэн. Нэг ёсондоо өөртөө шалгалт өгч байгаа хэрэг л дээ. \
    -Хараад байхад та ган¬цаа¬раа байгаад байх шиг санагддаг. Та Монголын зохиолчидтой хэр холбоо¬той ажилладаг вэ?
    -Уг нь зохиолч найзууд бий. Харин зохиолчдын хороо¬той бараг холбоогүй байдаг. Намайг ч гэсэн нэг их уриад байдаггүй. Би Монго¬лын зохиолчдын хороонд гурван ч удаа хувийн хэргээ бүрдүүлж өгсөн. Гэтэл “таны хувийн хэргийн хавтас хоосон байна” гэдэг. “Юу яриад бай¬на” гээд очихоор бүгдийг нь устгачихсан байдаг юм. Энэ бол атаархал. Намайг Нобе¬лийн шаг¬нал авах хүн гэж дэлхий дахин шуугисан. Харам¬салтай нь намайг Нобе¬лийн шагналд дэвшүү¬лээд өгөх Засаг төр ард минь байхгүй. Тийм учраас би дэл сул явж байна даа. Гэхдээ би үүнд гудайдаггүй. Би мөнгийг модоор сэтгэдэг. Европоор хэсч, уулзалт хийгээд явж байхдаа орой нь зочид буу¬дал¬даа ирээд олсон хэдэн цаасаа тоолдог. Мөнгөө тоолоод 80 мод, 100 мод, 500 мод гэж хашгирдаг. Нэг модыг 10 еврогоор боддог. Ингэж л өөрийгөө зоригжуулдаг.

    -Үр хүүхдүүдээс тань таны зам мөрийг хөөсөн нь бий юу?
    ]-Би дөрвөн хүүхэд, есөн ачтай. Хоёр хүүхдэдээ өөрийн¬хөө эдлэн газартаа хоёр хаус барьж өглөө. Өөрөө ч гэсэн хаустай. Гурав дахь хүү маань ууланд даяан хийгээд, бясалгаад сууж бай¬на. Шадивлан¬гийн уулын оройд том чулуун хашаа бий. Тэр газрыг би худалдаж авсан. Дээр үед тэнд эртний Монго¬лын сүм хийд байсан юм. Бага хүү маань миний үйлийг үргэлжлүүлж яваа. “Чинагийн Галсан сан”-гийн гүйцэтгэх захирал. Одоо Мон¬голд герман хэлээр радио нэвтрүүлэг хийдэг.
    Ч.АННА

  • Алаг мэлхий өрөх

    Монголчууд мал аж ахуй эрхлэх болсоор түүний зарим яс, шагааг хүндэтгэх, оршуулгын ёслолд оролцуулан хэрэглэх болсон олдвор манай орны нутаг дэвсгэрээс нэлээд олдсон байна. Тухайлбал Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын Хануй багийн нутаг Балгасан тал дахь Хүннүгийн язгууртны нэгдүгээр булшны гуравдугаар дагуул булшнаас олдсон богийн шагаан дээр төрөл бүрийн тамга, дүрс зураас гаргажээ. Булган аймгийн Хутаг- Өндөр сумын Хантай багийн нутаг Баянзүрх уулын энгэр дэх хоёрдох дөрвөлжин булшнаас богийн 22 шагаа олдсоны 12-ыг морь байдлаар босгож өрсөн байсан зэрэг археологийн маш олон олдворууд малын зарим яс, ялангуяа шагааг хүндэтгэн оршуулгын ёслолд хэрэглэх, тоглоом наадгайд ашиглах болсон нь маш эрт үеэс улбаатай болохыг баталж байна.

  • Дэлхийд ноёрхохын төлөө Ангорын дэргэдэх шийдвэрлэх тулалдаан

    Чингис хаан том хүү Цагадайд улсыг нь тасалж өгөхдөө монголын уугуул Барлас аймгийг хааныхаа хэвтүүл хорчин болж, шадарлан хамгаалж яваг хэмээн захиргаанд нь оруулсан байдаг.Хожим Цагадайн улс бутран бүхий үед энэ аймгийн овгийн ахлагч Тарагайд хүүтөрсөн нь дэлхийн түүхэнд “доголон” гэдэг хочоороо алдаршсан Төмөр байв.Тэрбээр Чингисийн угсааны эмир ноён Казганы охиныг хатан болгож авснаараа өөрийгөө монголчуудын төдийгүй Чингисийн үйл хэргийг шууд үргэлжлүүлэгч гэж зүй ёсоор үзэх эрхтэй болсон юм.

    Төмөр бага залуу наснаасаа эхлэн цэрэг эрийн хатуу ширүүн, амь дүйсэн амьдрал дунд өндийхдөө энэ үед дараалан мөхөж асан Ил хаад, Юань зэрэг монголын эзэнт улсуудын уналтыг үзээд шүд зуун хорсож байсан гэдэг.Иймээс монголчуудын хүчийг дахин зангидаж, бутарсан эзэнт улсыг сэргээн тогтоохыг өөрийн амьдралын зорилгоо болгосон ажээ.Үүний тулд хожим олон төрлийн дипломат бодлого явуулж байсан нь Тохтамышийг Алтан Ордны, Буняширийг Монголын их хаанд тус тус өргөмжилж, дэмжин тэтгэж байсан зэргээс тодорхой харагддаг.Хэдий мусульманчлагдсан байсан ч Их Засаг хуулийг сэргээн мөрдүүлж, монголын цэргийн цөм зохион байгуулалтыг цогцлуулсан “Доголон” Төмөр хаан шилдэг армийг бий болгосон юм.Түүх сурвалжуудад Төмөрийг монгол хүн, армийг нь монголчууд гэж цөөнгүй дурьддаг нь жир хэрэг бус аа.

    Харин энэ үед Чингисийн монголчуудаас бууруулан зугтсаар Бага Азид ирж суурынсан түрэг угсаатан, чадал самбаатай удирдагчдын дөрвөн үе улирч өнгөрөхөд Европ дахиныг айлгасан гүрэн улс болж хувирчээ.Османууд зүг бүрээс цутган ирсэн түрэг овог аймгуудаас морин цэрэг байгуулсан нь хатуу сахилга бат, хэтийдсэн итгэл үнэмшлийнхээ ачаар бүх хөршөөсөө давуу хүчтэй болсоор Бага Азийн улсуудыг дарангуйлан захирав.Мөн морин цэрэг дээрээ гаргууд хүчтэй явган цэргийг нэмэрлэсэн агаад тэднийг янычар буюу шинэ баг хэмээжээ.

    Янычарууд нь түрэгүүдийн дайрч түйвээж асан христийн орнуудаас олзлон авчирсан залуу хөвгүүдээс голчлон бүрдэж байсан ба тэднийг лалын улайрсан үзлээр хүмүүжүүлэн, сонгомол цэрэгт оруулдаг байв.Тэднийг багаас нь Түрэгийн султан хаанд чин үнэнч, хатуу чанд хүмүүжилтэй, бас хэнийг ч үл хайрлах харгис, хэрцгий зан араншинтай болгон өсгөж, байлдааны урлагг сайтар сургажээ. Үүнтэй адил эртний спартууд эрэгтэй хүүхдүүдээ 7-8 настай нялх балчир байхад эхээс нь салган, тусгайхуаранд, бөөнөөрхатуучанд хүмүүжүүлж, шилдэгдайчин эрс болгож өсгөсний үрээр, грекийн хот улсуудын манлайллын төлөө тэмцэлд, тухайн үед хөгжлөөрөө хавьгүй өндөрлөгт байсан Афиныг буулгаж байсан түүхтэй байдаг. Гэхдээ сул дорой төрсөн эрэгтэй хүүхдийг эхээс нь хүчээр салган, хээр хаяж орхидог харгис заншлыг спартууд чанд мөрддөг байв.Түрэгүүд сонгомол цэргээ магад үүнээс ч хатуу хүмүүжүүлдэг байсан нь хэнийг ч үл хайрлах төмөр мэт сэтгэлтэй янычарууд, орон гэр үр хүүхэд гэсэн нийгмийн ойлголтоос хөндий өсч, эмэгтэй хүнд зөвхөн биологийн үүднээс хандах нэг ёсны зомби цэрэг болж хувирснаас тодорхой.Иймээс түрэгүүдтэй байлдаж асан өрнө, дорны хаад түрэгийн янычаруудыг олзолсон дор алж устгахыг илүүд үздэг байв.

    Айж эмээх, алдаж хоргодох зүйл гэж байхгүй шийдсэн янычарууд түрэгүүдийг Балканы хойгт цөмрөн орох үед бүхий л тулалдаанд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж, дийлдэж эзлэгдсэн ард түмнийг цөлмөн дээрэмдэж, дураараа авирлаж байв.Ялж дийлсэн янычар цэргийн уухайг дайснууд нь сүрэг чонын улиан, улангасан араатны дайралттай зүйрлэжүлдээсэн ньолонтой.Баяазитсултаныүед түрэгүүд Грек, Серб, Булгар, Албанийг булаан эзэлж Византи, Унгарт шууд заналхийлж, Европ дахиныг чичрүүлэв.1000 жил оршин тоггсон агуу их ромын эзэнт улсын сүүлчийн мөхлөг Византын нийслэл Константинополь тал талаасаа түрэгүүдэд хүрээлэгдэн сүүлчийнхээ цохилтыг хүлээж, арга ядсан авралын дуудлагаа Төмөрт илгээн, гүрэн улсыг минь аймшигт дайснаас аварч хайрлаач хэмээн наманчлан гуйв.

    Тэдний итгэл найдвар болж, Европ дахинаас пап ламын хаман цуглуулсан, шашин гарвал нэгт загалмайтны 60 мянган цэрэг Дунай мөрний эрэг дээрх Никополийн толгодын дэргэд унгарын Сигизмунд вангийн удирдлаган дор түрэгүүдтэй нэгийгээ үзсэн боловч хиартал цохиулж, рыцариудын цог хийморь болсон өнгө өнгийн туг хиур, үнэтэй хуяг дуулга сэлт нь тулалдааны талбарт өстнийхөө өлмийд хөглөрөн хөнхийв. Дашрамд өгүүлэхэд рыцарь цэрэг бол Европ дахинаа хөлөг баатрууд гэж алдаршсан, феодолын хүнд морин цэрэг байв.Гэвч европын хөлөг баатрууд улайрсан янычарын довтолгоонд хүчин мөхөсджээ.Харгис хатуу Баяазит султан олзлогдогчцоос мөнгөн төлбөр авах хоёр мянган язгууртан дайчдыг амьд үлдээж, бусдыг хүйс тэмтрэн дуусгав.

    Энэ үед Доголон Төмөр хуучин Алтан Орд, Ил хааны гүрэн, Дундад Ази, Энэтхэгийг эзлэн түрэмгийлж, хүч чадлынхаа ид хавтайд байлаа.Одоо хоёр байлдан дагуулагчийн хоорондын тэмцэлд саад болох зүйл нэгээхэн ч үлдсэнгүй.Тэд урд нь бие биений замд хөндөлдөж, тээр саад болж явсангүй.Түрэгийн байлдан дагуулах төлөвлөгөө өрнө зүг Европ руу чиглэж байсан бол Чингис хааны залгамжлагч Төмөр Бага Азийг сонирхож байсангүй.Гэвч Төмөрийн дайсан Ахмед султан, түүний хараат Юсуф хоёр Баяазитын өмөг түшгийг бараадсан нь анхны оч хаяжээ. Төмөр оргодлуудыг гаргаж өгөхийг шаардахад хариуд нь Баяазит: “Төмөр нэрт цуст нохой чи мэдтүгэй. Түрэгүүд анд нөхдөө дэргэдээ орогнуулж, өмгөөлж хамгаалахаас ухарч хойш сууж сураагүй, дайсантай тулалдахаас зүрхшээж үзээгүй улс” хэмээн бардамнажээ.Улмаар тэдний захидал бичгийн хэл хатуурсаар Төмөр Баяазитыг “туркмены орхидос” хэмээн хочилсон бол хариу илгээлт хувиа тавьсангүй.Хоёр байлдан дагуулагч зайлшгүй болох шийдвэрлэх тулалдаанд чамбайлан бэлтгэлээ.

    Энэ тулалдаанд Баяазитын талаас 200 мянга, Төмөрийн талаас 250 мянган цэрэг оролцсон нь дундад зууны Европын түүхэнд урьд өмнө гарч байгаагүй нүсэр тулгаралт болсноор барахгүй дэлхий ертөнцийн цаашдын хувь заяаг ганцхан цохилтоор шийдвэрлэх болжээ. Чингис хаан 130 мянган цэрэгтэй агуу их байлдан дагуулаа эхэлсэнтэй энэ тоог харьцуулаад, үргэлжилсэн фронтоор биш ганц шийдвэрлэх тулалдаан болсныг тооцвол түүний цар хүрээ, сүр дуулиан төсөөлөгдөх биз.Хэн нь агуу их гэдгээ баталж түүхэнд үлдэх цаг иржээ.Баяазит, Төмөр хоёр харилцан хэд хэдэн удаа элч сольсон бөгөөд түрэгийн элч нарын өмнө Төмөр өөрийн цэргийн жагсаалыг үзүүлж сүрдүүлэхийг оролдсон бол, Төмөрийн элч Баяазиттай хэлэлцээ хийхээр очихдоо туркмений 18 мянган цэрэг “…хэрэв олгогдоогүй хөлсийг нь нугалж өгвөл урваж ороход бэлэн” гэсэн маш чухал тагнуулын мэдээ авчирчээ.Ялагдашгүй хэмээх янычаруудаас цөм бүрдэх Баяазитын их цэрэг Ангор буюу одоогийн Анкара хот дахь гол хүрээнээсээ хөдөлж, цэрэг явах цорын ганц их замаар Төмөрийн өөдөөс алгуурхан урагшлав.Замын хагас орчимд хүрээд Төмөрийн морьт цэрэгт тохиромж муутай доворхог ойтой газарт цэргээ буулгаж, давуу байдалтай болсон хэмээн итгэж хүлээв.Гэвч Төмөр довтлон ирсэнгүй.Баяазит турпгуул цэрэг зүг бүр илгээсэнд тэрбээр хаана ч байсангүй.Гэнэт Ангороос элч довтолгон ирэв.Гэтэл Төмөр Ангорын өмнө байсан ба хот сууринд гар хүрсэнгүй Баяазитээс зай барьж өрнө зүгт тойруу замаар сэм давшиж явсаар, морьт явган цэрэг, байлдааны заан, бэхлэлт эвдэх оньсон техник бүхий цэрэгтэйгээ Баяазитын ар талд зогсож байв.

    Баяазит ул с орноо түйвээлгэхгүй, тусл амж авах замаа таслуулахгүйн тулд цэргээ яаравчлан ухрааж хөдөлгөв.Төмөр Ангорыг дайрахаар яаравчилсан боловч гадна хэрэмийг довтлон авахаас өмнөхөн Баяазитын цэрэг ойрхон байгаа тухай мэдээ ирсэн тул бүслэлтээ зогсоож цэргээ мөн сэм хөдөлгөж Баяазитын орхисон хүрээнд аваачив.Ингэхдээ өмнүүр нь урсаж буй голыг хүрээний араар нь урсгахаар голдрилыг нь өөрчлөөд дайсанд гүйцэгдэхээргүй болж, зам зуур бүх худгийг даруулав.Баяазитын их цэрэг 7 дугаар сарын ид халуунд олон хоног явж, Ангорын тэгш талд хүрэлцэн ирээд дайсан өөрийнх нь хүрээг эзэлчихээд байгааг харжээ.Ийнхүү өөрсдөө ч ундлах, морьдоо ч услах усгүй, ангаж цангаж ядарч туйлдсаны эцэст шийдвэрлэх тулалдаанд оров.

    Түрэгийн цэрэг дэлхийн бүх үеийн түүхэн дэх шилдэг армиудын нэг байсан бөгөөд эрэлхэг баатарлагийн гайхамшгийг үзүүлж, өглөө эрт 6 цагт эхэлсэн тулалдаан шөнө дөл болтол үргэлжилсэн ч Баяазитын цэрэгт юу ч тус болсонгүй.Ван нь толгойлж байлдсан, ган хуяг дуулга бүхий сербийн хоёр түмэн цэрэг амь насаа түрэгийн төлөө өргөсөн ч нэмэр болсонгүй.Янычарууд байрнаасаа алхам ч ухралгүй цавчилдсаар амиа өгсөн ч байдлыг өөрчилж чадсангүй.Баяазитын цэрэгт хүчээр татагдсан Бага Азийн туркмен цэргүүд урьд тохирсон ёсоор Төмөрийн бараа бологсдын дунд харьяат захирагч ноёд нь байгааг үзмэгц тулалдааны дундуур нөгөө талд орсноор бүх зүйл нэгэнт өнгөрсөн нь тодорхой болов.Сүүлийн мөч хүртэл ялагдлаа хүлээн зөвшөөрөхийг хүсээгүй Баяазит янычаруудынхаа дунд алалдан тулалдсаар эцэст нь бууруулж зугтах цаг ирсэн ч хожимджээ.Түрэгийн их цэрэг өглөө болоход Ангорын их тал шугуйгаар таран бутарчээ.Ийнхүү буруулан зугтаж амжаагүй Баяазит султаныг амьдаар нь олзлон, Төмөрт хүргэж өгчээ.Түүхэнд өгүүлснээр Төмөр олзлогдсон их байлдан дагуулагчийг хараад учиргүй чангаар инээхэд, эвгүйцэж дургүйлхсэн Баяазит “Төмөр чи юунд инээнэм. Аллах бурхан хүсвэл чи ч миний өмнө ийн зогсох бус уу?” гэж өчихөд, Төмөр: “Би чамайг дооглож инээсэнгүй. Харин Аллах яагаад чи бид хоёр шиг ийм хүмүүст эрх мэдэл атгуулдаг л гайхалтай байна” хэмээн өгүүлжээ.Учир нь, Баяазит хараа муутай, Төмөр доголон байжээ.

    Төмөр дийлдсэн дайсныхаа агуу их нэр сүрийг харгалзан, ихээхэн хүндлэл үзүүлж, хаЖуудаа суулган, чамин тансаг хувцас бэлэглэж, өөрийнхөө өргөөний хажууд түүнд тусгай орд гэр бариулж өгчээ.Гэвч өвгөн дайчин энэ хүнд ялагдлын гутамшгийг тэсвэрлэсэнгүй.Бага Азийн эрэг хавийн нутгийг хүртэл Төмөр довтлон эзэлж түйвээхэд, Европын Түрэг рүү зугтсан хүү Сүлейман нь Төмөрийн эзэн эрхийг хүлээн зөвшөөрч шалдаа буухыг үзсэний эцэст Баяазит тэнгэр хальжээ.Төмөр ийнхүү түрэгүүдийг ялсан нь Константинополийг аварсан хэрэг байв.Өтөлж доройтсон Византи ийнхүү тавин жилийн хугацаагаар өршөөл амсав.Ангорт байгуулсан Төмөрийн ялалтыг Константинопольд өөрсдөө ялсан мэт сүр дуулиантай тэмдэглэж, Византийн эзэн хаан ялагчдад бэлэг сэлт илгээж, Төмөрийн эзэн эрхийг хүлээн зөвшөөрөв.Нэг талаар христийн ертөнцийн аврагч болсон Төмөрийн алдар суу Европын бүх нутаг оронд хүрсэн бөлгөө.

    2013-06-13 16:21:16
    Мэдээ оруулсан: undesten

  • №5-2 Монголын төлөөлөгчид Орос тусламж гуйсан нь

    Ийнхүү Монголын нийгмийн янз бүрийн анги давхаргын дэвшилтэд эх оронч хүчин Манжийн ноёрхолыг түлхэн унагааж, монголын үндэсний улсыг байгуулах эрх чөлөөний тэмцэлд нэгдэж боссоны дүнд XXБХТЕШГ мөн өдрийн оройн 7 цагт Их Хүрээн дэх Чин улсын сүүлчийн сайд Сань До-г гурав хоногийн дотор хилээс гаргах шаардлага тавьмагцаа, Монголын төрийг сэргээн мандуулах тунхаг гаргаж, гудамж, зах зээлийн газраар нааж зарласан байна.
    Дараа нь Хүрээн дэхь бүх хятад цэргийн зэвсгийг хураан авч , улмаар Оросын консулын газар хоргодож буй Чин улсын сайд түшмэдүүдийг 12-р сарын 4-нд монгол түшмэд цэргүүдээр харгалзуулан, Хиагт хүртэл өртөөгөөр явуулж, Монгол нутгаас үлдэн зайлуулсан ажээ. Хүрээнд монголын тусгаар тогтнолыг тунхаглахаас өмнө XXБХТЕШГ баруун аймгуудын чуулганд орон нутгаас цэрэг дайчилж, уг газруудыг даруй чөлөөлөхийг тушаасан билээ. Тэр ёсоор баруун аймгийн чуулган хошууд харьяат нутгаасаа дайчилсан цэргийн хүчээр Улиастай хотыг чөлөөлөхөөр очиход, манж жанжин, сайд над нь гаднаас туслах хүчин авах найдваргүй байсан учраас 1912 оны 1 сарын 21-нд эсэргүүцэлгүй бууж өгснөөр Улиастай хот чөлөөлөгдсөн юм.
    Ховдын Манж сайдын захиргаа Улиастайн адил бууж өгөөгүй, харин орон нутгаас хүрэлцэн очсон чөлөөлөх цэргийг эсэргүүцэн тулалдахаар шууд бэлтгэж эхэлсэн тул Монгол улсын Засгийн газар нийслэл Хүрээнээс гүн Магсаржав, Дамдинсүрэн нараар цэрэг удирдуулан 1912 оны зуны эхэн сарын шинэ дээр хөдөлгөхийн зэрэгцээгээр баруун хоёр аймгаас цэрэг нэмж дайчлан хөдөлгөх шийдвэр гаргаж, нутгийн хүн амд тусгаар тогтнолын учир холбогдлыг тайлбарлан таниулах ажлыг янз бүрийн арга хэлбэрээр өргөн зохиов.
    1912 оны эхээр зэвсэглэгдсэн ардууд Улаангом болон түүний ойр газарт байсан хятад худалдаачдыг дайрч цохиход цөөн зарим нь Ховд руу зугтжээ.
    Ар Монголтой залгаа оршдог Хөлөнбүйрт үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн Өвөр Монголын аль ч хошуу нутгаас илүү хүчтэй өрнөсөн юм. Хөлөнбүйрын Өөлд бүгдийн дарга Шэн Фу тэргүүтэй ноёд 1912 оны эхээр хуралдаж, Их Хүрээнд байгуулсан Монгол улсын засгийн газрыг зөвшөөрөн хүлээж, дагахаа илэрхийлсэн төлөөлөгчөөр Солон хошууны бүгдийн дарга Цэндийг явуулахаар тогтсон ажээ. Үүнээс гадна Баргын үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний зарим удирдагч тухайлбал, сумын занги Дамдинсүрэн, бичээч Гайхасу нарын 7 хүн, Баргыг төлөөлөн Нийслэл Хүрээнд хүрэлцэн ирэв. Баргад гарсан зэвсэгт бослого Их Хүрээний шууд удирдлага заавраар гарсан ажээ.
    1911 онд Ар Монгол ба Хөлөнбүйрт гарсан тусгаар тогнолын тэмцлийг дэмжсэн хөдөлгөөн Шилийн голын чуулганд өрнөв.
    Шилийн голын чуулганы арван хошуу, Жирийн чуулганы 6 хошуу, Их зуугийн чуулганы таван хошуу, Зостын чуулганы хоёр хошуу, Улаан-цавын чуулганы 6 хошуу буюу дотоод монголын 49 хошууны 35 хошуу нь Монгол Улстай нэгдэж нэгэн улс болох саналаа илэрхийлэн албан бичиг баримт гаргаж өөрсдийн төлөөлөгчдөө Их Хүрээнд ирүүлсэн байна.
    Монгол улсын хаан Жибзундамба хутагт ийнхүү дотоод монголын чуулганы 49 хошууны 45, Чахар найман хошуу, Хөлөнбүйрын баргын хошуу дагаар орохоор илэрхийлснийг талархан хүлээн авч, эл хэрэгт хүчин зүтгэж гавьяа байгуулсан хүмүүст Чин улсын үеийн ноёдын зэрэг дэвий нь шат ахиулан, харьяат чуулган, хошуугаа захирах тамга, захирлага шийтгэн олгож хөхүүлэхийн зэрэгцээгээр бичиг цэргийн чадвартай зарим ноёд түшмэдийг Монгол улсын Ерөнхийлөн захирах яам болон төрийн бусад яаманд дэвшүүлэн ажилуулав.
    Гүшири мэргэн хан хутагт Лувсан-Одсэржамц, Чахар 8 хошууг удирдан дагаар иржээ. Тэгэхэд Монгол Улсын хаан, Гүшири мэргэн хутагтын шударга зүтгэлийг сайшаан хөхүүлж, Чахар аймгийн ерөнхийлэн захирах сайдаар томилжээ.

     

  • Өнөөдөр өнөө сүрхий чанар

    Баянгол дүүргийн 20 дугаар хорооны иргэн 17 настай, МУИС-ийн оюутан Н-г ээж нь “Хулгана жилтэй хүмүүст морь жил харш юм байна. Хичээл номынхоо завсраар Гандан орж ном уншуулаарай, юмыг яаж мэдэхэв. Дээрээс нь чиний мэнгэ голлосон юм билээ” гэж хаанаас ч юм бэ олсон нэгэн сонины тасархай олоод хэлжээ. Гэтэл ээжийнх нь хэлсэн энэ үг ч нөлөөлсөн юм уу шалгалтаа тааруухан өгөв. Нэг бүдрэхээр долоо бүдэрнэ гэгчээр дараагийнхаа шалгалтан дээр ч уначихсанаас хойш охины толгойд лам хуваргаар явах нь дээр юм байна гэсэн бодол хэдэн өдөр эргэлдэв. Сар шинийн 15-наас өмнө амжиж Ганданд очихоор гудамж ороон явж байтал “ Харш жилтэй хүмүүст бөөгийн бүх төрлийн засал хийнэ, хар цагаан хэл ам, хараал жатга хариулна “ гэх зар бичсэн хашаа өөрийн эрхгүй нүдэнд нь тусчээ. Охин ч эрсэн зүйлээ олсон мэт орвол хашаан дотор хамгийн буланд байх нэгэн жижиг шавар байшинд нүүрнийхээ урдуур унжлага унжуулсан Бэхбат гэх бөө Н-г босго давангуут “ Хулгана жилтэй эмэгтэй хүн ч энэ морин жил явдалтай “ хэмээн хэлэхэд охин үнэн голоосоо итгэв. Тэгээд үргэлжлүүлэн “ Хар цагаан хэл ам ихтэй байна. Шиний 25-ны дотор засал хийлгэхгүй бол амь насанд цөвтэй. Гараад нэг шил архи, арц, таван ширхэг том чихэр, сонгино, сармис нэг нэгийг аваад ир “ гэжээ. Бөөгийн гүнээ итгэсэн Н ухасхийн гүйн гарч, хэрэгцээтэй зүйлийг нь авч ирэв. Бэхбат архиа задлан, бөөгийн засал хийнэ хэмээн архи уулгаж нэлээд согтоожээ. Түүгээр ч барахгүй хар, цагаан хэл амыг нь архиар цэвэрлэж гаргана хэмээн хуурч зочид буудалд дагуулан ороод хамаг хувцсыг нь тайлж, хөвөнд шингээсэн архиар биеийг нь арчсан дүр үзүүлж дөвчигнөжээ. Үлдсэн тал шил архийг аягалан ямар нэгэн юм шивнээд охинд шахсаар уулгаад согтоожээ. Ийнхүү тасарч унасан охиныг тэрээр өөрийн дураар буудлын өрөөнд хэдэн цагаар эдэлсэн аж. Охин ухаан орсоны дараа босож ирвэл хамаг бие нь хөндүүр байх бөгөөд дотуур хувцас нь нил цус болсон байж. Н шууд эмнэлэгт очиж үзүүлбэл онгон хальс нь хөндөгдсөн, хүчиндүүлсэн болохыг тогтоожээ. “ Харш жилтэй хүнд бөөгийн засал хийнэ “ хэмээн хуурч залилаад хүчиндсэн Бэхбатыг цагдан хорих явцад мөн л 17-18 насны хулгана жилтэй гурван охиныг хүчиндсэн нь илэрчээ. Бэхбат нь таван жилийн өмнө бөө болсон бөгөөд урьд өмнө залилангийн хэргээр тэнсэн авсан аж. Үүнээс гадна Төв аймгийн нутагт бөөгийн чанарыг авахуулж байна хэмээн нэгэн хуурамч бөө цэл залуухан 25 настай охиныг халуун чулуун дээр суулгаж, түлж алсан ноцтой хэрэг гарч байжээ. Мөн Сэлэнгэ аймгийн Баянгол суманд үйлчлүүлэгчээсээ ахиухан мөнгө салгах гэсэн нэгэн шуналт бөө машиныг нь дэлбэлж байсан хэрэг гарч байсан юм. Энэ мэтчилэн сар шинийн дараа луйварчин гаж донтой бөө, удгануудын хэрэг өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байна.

  • Д.Батчулуун: Аавын минь өвийг залгах үе ойрхон байгаа

    -Аав чинь аль нутгийн хүн юм бэ?
    -Аав минь Хөвсгөлийн Ренчинлхүмбэ сумын хүн.1960 оноос цаатангуудыг суурьшуулсан шүү дээ.Цагаан нуур сум гэж бий, аавын минь онгод шүтээнтэй нутаг.Аавыг хүмүүс их л дурсан ярьцгаадаг юм.Эрдэм чадалтай л зайран байсан даа.Ээжийн минь ээж намайг анх хүй боож авсан юм билээ.Эмэг эх минь есөн хүүхэд төрүүлсэн буурал байлаа.Намайг нэг настай байхад аав минь баривчлагдсан юм.Ээж маань 1950 онд намайг аваад хот орж, Батцагаан гэдэг шоронд аавыг эргэж очиж байсан.Манайхан чинь ер нь “ногоон малгайтан” гэхээр их айдаг улс байж.Ялангуяа ээж минь “ногоон малгайтан”, тэнгэрийн дуу хоёроос л их айна.Хуучин арьс өнгөний эмнэлэг чинь шорон байлаа шүү дээ.Гаднаас эргэлт оруулахгүй болохоор нь балчир надад гуулин данхтай цай, идэж уух юмыг нь бариулаад явуулж байсан юм.Би багадаа бэтгэ өвчин тусч бие их мууддаг байсан.Том гэдэстэй, явган яваад амьсгааддаг сонин хүүхэд байлаа.Эмнэлгээр яваад нэмэргүй.Манайх Хатгалд хэсэг амьдарсан л даа.Тэнд эмчлүүлээд тус болоогүй.Тэгтэл нэг орой аав хүрээд ирсэн.

    -Шоронгоос оргоод ирсэн юм уу?
    -Бодвол тэгсэн байлгүй дээ.Аав надад үлгэр их ярьж өгнө.Шоронгоос хүрч ирсэн шөнөө намайг өвөртөлж унтсан.Маргааш нь би маш их шээж, бэтгэ маань тэр дороо л эдгэрсэн.Ер нь аав маань засал хийж байна гэж нэг их юм хийдэггүй байсан санагдана.Яахав, хатуу үйлийг засдаг л байсан байх.

    -Олон удаа баривчлагдсан уу?
    -Олон доо.30 гаруй жил шоронгоор явсан.Монгол, төвд бичиг үсэг сайтай, тоонд их гаргууд хүн байсан юм.Үнсэн самбарт тоо бичиж хүмүүсийн төөрөг заяаг хэлдэг, хүнийг шууд хараад мэдэрдэг байсан юм билээ.Би бол ном судар юмаа харж хэлдэг.Аав шиг шууд хараад хэлж мэдэхгүй шүү дээ.Тийм хүч чадал одоохондоо надад хүрч ирээгүй байна.Гэхдээ манайхны удам ирнэ гэж би боддог юм.Гурван зээ, нэг охинтой.Аавын минь сүнс бидэндээ эргэж ирсэн.Тиймээс аавын өвийг залгах үе ойрхон байна.

    -Ю.Цэдэнбал гуай аавыг тань шоронд байхад Б.Ширэндэвийг уулзуулахаар илгээж байсан юм гэдэг.Тэр тухай та хуучлахгүй юу?
    -Судлаачид тэгж л ярьцгаадаг юм.Би тэр тухай сайн мэдэхгүй.Би хүмүүсээс аавынхаа тухай зөндөө их зүйл сонсож байсан.Наадах чинь тэдгээрийн нэг биз.Аав бол аргагүй л чадалтай зайран байж дээ.Ээж бид хоёр анх хот руу нүүж ирээд аавын эгчтэй суусан Даваажав гэдэг айлын хажууд гэрээ барьсан юм.Ээж нүүрс асааж чадахгүй их хөглөдөг байлаа.Нэг орой тэгж будилж суутал гэнэт аав ороод ирсэн.Түүнийг орж ирэхээс өмнө би нүүрсний угаарт цохиулж үхэх шахаж байсан юм билээ. Аав шууд л над руу шанагатай ус цацаж амийг минь авсан. Ер нь их сонин, хамгийн эгзэгтэй цаг мөч бүрд аав маань аль ч шоронд байлаа гэсэн хүрч ирээд л янзлаад явдаг хүн байв.Түүний хувьд шоронгоос гарч явах нь чөлөөтэй байсан юм шиг байгаа юм.Шоронд тэр одоогийн хүмүүс шиг зовж зүдэрч байгаагүй болов уу.Өөр газар байх боломжгүй юм чинь аав минь шорондоо төрийнхөө сүлдэн дор бөө хүний ёсоор зөв амьдарч байсан нь тэр байх.Тэнгэрийг төрт ёстой нь холбож өгөх гэж л бөөгийн эрдэмд мэрийж явсан юм.Харамсалтай нь би хоёр удаа аавыгаа цагаатгах гээд чадаагүй.

    -Яагаад чадаагүй гэж?
    -Бөөгийн зан үйл хийлээ гээд л аавыг баривчилж хорьдог байлаа шүү дээ.Энэ бол хэлмэгдүүлэлт.Бөөлөхдөө хүнээс өргөл барьц авдаг байсан гэж ялласан юм билээ.Есөн хадаг, гурван дээлийн өнгө, дөрвөн данх, 273 төгрөг л авсан байдаг юм.Үр хүүхдүүд минь Дээд шүүхээр хөөцөлдөх байлгүй дээ.Хуулийнхан болохоор хэлмэгдүүлэлт биш ээ, тэр үеийн хуулийн заалт нь тийм байсан юм гэдэг.Гэхдээ бөө, шашныг хорьж байсан үеийн хэлмэгдүүлэлт яах аргагүй аав дээр их хатуу туссан гэж би үздэг юм.Одоо цагт юун 273 төгрөг, хэдэн тэрбумаар нь ууж идэж байна шүү дээ, энэ эрх мэдэлтнүүд нь.Гэхдээ аав шоронд орохыг ер тоодоггүй хүн байсан.Хамт хоригдсон хүмүүс нь ярьдаг л юм, Дамдин зайрантай л хамт хоригдох юмсан гэцгээдэг байсан гэж.Шоронд хонины мах чануулж идээд л, дуртай үедээ гардаг, хүмүүст их тусалдаг, шидийг ч үзүүлчихдэг, ер нь их олон түмэнтэй хүн байж дээ.

    -Бөөд хүмүүс өргөл барьц өгөх ёстой юу?
    -Хүмүүс лус савдгаа хилэгнүүлж байна.Хэрүүл үүсгэж байна.Энэ бүхнийг засахын тулд заавал тэнгэрээ аргадах хэрэг гарна.Барьц өгнө гэдэг чинь хүний л муу үйлээс болж байгаа юм.Өргөл барьц гэдэг бол тухайн үйлээсээ шалтгаална.Өргөл барьц өгч л таарна.Гэхдээ тааруулж авах нь чухал.Ул үндэсгүй өргөл барьц бол аль алиндаа зохимжгүй.

    -Таны ээж бас удган хүн байсан уу?
    -Ээж болохоор Завхан аймгийн Яруугийн голын хүн.Ягаан удган гэж байлаа.Хөвсгөл рүү нүүж очоод Хатгалын ноосны үйлдвэрийн анхны ажилчин болж байсан юм.Ээжийн талд лам олонтой.Цагийн эрхээр хил давж гарсан лам ч бий.Аавын минь ээж нь түүний тэнгэрийг таньж удган болгосон.Бие нь их мууддаг хүн байсан юм.Сүүлдээ чадалтай удган болсон доо.Ялангуяа хүүхдэд их ээлтэй.Олон хүнд өвчтэй хүүхдийг амьдруулсан.Одоо тэр азтай хүмүүс нь бидэнтэй уулздаг л юм.Ер нь дээр үеийн улаач нар ямар сайхан улс байсан юм, одоогийнхныг дагуулахгүй чанартай шүү.Гэвч бас л баривчлагдаж байлаа.

    -Ээж тань хэдэн удаа баривчлагдсан юм бэ.Бөөллөө гэж тэр үү?
    -Гурван удаа баривчлагдсан юм.Гэхдээ мөрдөнд нэг нэг хоноод гарч байлаа.Хамаг юмыг нь хурааж аваад явуулдаг байсан.Ааваас хойш архи их ууж байсан даа.Санаа сэтгэл нь ямар олигтой байх билээ дээ.Ээж их олон онгодтой байсан юм билээ.Тэрийгээ хүн бүрд үзүүлэхгүй шүү дээ.Ойр дотны хүндээ л гаргадаг байж.Би одоо шавь авдаггүй.Тийм хэмжээний улаач болоогүй байгаа.

    -Аав тань бас шид үзүүлдэг их олон янзын онгодтой хүн байсан гэл үү?
    -Ер нь манай уг удмын онгод бол өндөр дээд онгодууд юм.Дархадын нисдэг долоон бөөгийнх ч бий.Мөн Есөн их хайрхадын онгод байдаг.Эд бүгдээс сэтгэлд оромгүй хүч чадал гарна л даа.Хулгайч онгодууд ч байсан.Аав минь аль онгодоо ашиглаж байсныг би сайн мэдэхгүй юм.

    -Аавын тань танилууд, шавь нар нь таньтай уулздаг уу?
    -Өө, их олон хүн дурсаж суудаг.Зарим нь ирж уулздаг л юм.Би нэг сайн дурсамжийн ном бичдэг юм билүү гэж бодож байна.Түүхэнд хүмүүсийг зөв бичиж үлдээх нь чухал.Аавыг минь бэрээр нь овоглоод бичсэн хүн ч байж л байх юм. Зарим нь Дамдин зайрангийн аав Батчулуун гэдэг удган байсан гэж бичих вий дээ. Ингэж гажуудуулж болохгүй шүү дээ.

    -Ер нь хуурамч бөө олон болжээ.Та тийм хүмүүстэй уулздаг л биз дээ?
    -Харин тийм ээ.Гэхдээ тийм хүмүүс чинь надаас зугтаадаг юм.Тэнгэр шүтээнээ олон нийтэд таниулах ажил хийж яваа болохоор тэдэнд би их харамсдаг.

    -Бөө удганд сургалт зайлшгүй хэрэгтэй юү?
    -Одоо цагт их хэрэгтэй байна.Зан үйл, онгод тэнгэрийг зөв зааж, хэлж өгөх хэрэгтэй.Дээр үед бол өөр байж.Огт уг байхгүй хүнийг бөө болгоно гэх нь утгагүй шүү дээ.Багш нь тухайн шавийнхаа уг удмыг сайн мэддэг байх ёстой.Гэтэл зарим нь 99 тэнгэрийн дээр байгаа 106 дахь тэнгэрийн онгод чамд байна гэх мэтээр залж байх юм.Ингэж болохгүй шүү дээ.Бөө болох гээд чадаагүй, болих гэхээр больж чадахгүй хүний өмнө хүүхдүүд нь бөхийж очоод мөргөх, өрөвдмөөр юм.Хаанаас ч юм татаж авчраад өөртөө нааж орхисон онгодтой бөөнцөр цөөнгүй байна.Өчнөөн сая төгрөг өгч багш, шавь болоод сүүлд нь багшийгаа хайгаад олохоо больсон ч хүн байж л байх юм.Тиймээс бид бөөгийн ёс зүйн дүрмээ хэлэлцэж баталсан.Яваандаа чанаржих байх.

    -Та хэдийд удган болсон юм бэ?
    -Аав, ээжийнхээ нас барснаас хойш ганц охиноо үхдэгийн даваан дээр, амьдралд шахагдаж явсаар нэлээд хожуу удган болсон.

    -Охины бие гайгүй болсон уу?
    -Одоо зүгээр ээ.Хань бүлтэй сайхан л амьдарч байна.Би чинь бас онгодын хүчээр амьд явж байсан хүн шүү дээ.Ээжийн минь арав гаруй онгод намайг тээж явна.Зайран хүнээр надад хуур бэлдүүлж өгсөн юм.Амь тогтоход тэр нь ч зөв байсан юм билээ.Миний багш чинь Баяр удган.Тэр миний дүү юм.Надад дээд язгуурын, бүр 200 гаруй жилийн өмнө байсан онгодууд ч бий.Миний уг удамд тэр бүгд байдаг байжээ.Өөр дээрээ бороо оруулдаггүй хүн ч манайхан дунд байсан.Энэ ч яахав, бараг жирийн юм.

    -Тань руу олон хүн ирж засал хийлгэдэг үү?
    -Би ер нь хүн хүлээж авдаггүй.Аав, ээж дээр минь даатгалтай байсан, нутаг усны, танилын хүрээнийхээ цөөн хүнийг авдаг юм.Зарим нэг найз нар минь гуйгаад хүрээд ирдэг л дээ.Гэхдээ голдуу утсаар яриад юмыг нь үзээд өгчихдөг.Заримдаа хийхээс аргагүй зарим хүний юмыг тусгайлан хүлээж авахаас аргагүй л болдог доо.

    -Та Бөөгийн нэгдсэн эвлэлд ямар алба хашиж байгаа вэ?
    -Дэд ерөнхийлөгчөөр нь ажиллаж байгаа.Бид бөөгийн ёс заншлаа жинхэнэ ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө зүтгэж байна. Бидний тухай www.mongolianshaman.com сайтаас уншиж болно.

  • Улиран одож буй 2019 онд монгол бөөгийн түүхэнд ямар үйл явдлууд тохиов? № 14

    66. АНУ-ын Элчин сайд Майкл С.Клечески МБНЭ-д талархал ирүүлжээ.
    67. 2019 онд Монгол бөөгийн их зайран 1, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран удган 4, Монгол бөөгийн тэргүүн удган, зайран 12, Монгол бөөгийн зайран удган 12 тус, тус цол шинээр хүртжээ.
    68. 2019 онд Хөдөлмөр, бүтээл, үйлээрээ шалгарч Монгол бөөгийн “Долоон өвгөн од” одонгоор 1, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медалиар 3, “Мөнгөн шонхор” медалиар 10, “Хүрэл шонхор” медалиар 22 тус тус шагнагджээ.
    69. АНУ-ын Элчин сайд Майкл С.Клечески МБНЭ-д баярын мэндчилгээ ирүүллээ.
    70. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан 10 жилийн хугацаанд 8 удаагийн шүүх хуралд оролцож, бүгдэд нь ялалт байгуулжээ.

     

  • Улиран одож буй 2019 онд монгол бөөгийн түүхэнд ямар үйл явдлууд тохиов? № 13

    61. АНУ-ын Элчин сайд Майкл С.Клечески МБНЭ, Монгол бөөгийн өргөөнд зочлов.
    62. Монголын тэнгэр шүтлэгтэний холбооны анхдугаар чуулган болж, МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү оролцов.
    63. “Тэнгэрлэг Залуус, спорт-2019” тоглолт болж, сагсан бөмбөг, гар бөмбөг, теннисийн төрлөөр зохион байгуулж, Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэн “Шилжин явах цом”-ын эзэд боллоо.
    64. Монгол бөөгийн ёс зүйг зөрчсөн тул Монгол бөөгийн их зайран Э.Балжирын цолыг нэг шат бууруулж хариуцлага тооцлоо.
    65. МБНЭ-2019 он шинэ жилийн арга хэмжээ боллоо.