Author: admin_shaman

  • № 10. Монгол бөөгийн хуяг, дуулганы тухай .

    Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн бага хуралдайн есдүгээр хуралдаанаар \2015.10.09\ Монгол бөөд тулгамдсан асуудлууд, Монгол бөөгийн түүхэн уламжлал, судалгаа дүнг үндэслэн хэлэлцээд шийдвэр гаргасан.
    Нэгдүгээрт: Монгол бөөгийн хөгжилд уламлалт бус жаяг газар авч, хүмүүсийн оюун санааны дархлаанд сөрөг зан үйл дэлгэрч, бөөгийн зан үйлд байгаагүй суваргыг толгой дээрээ залахыг МБНЭ-ийн гишүүд үлгэрлэн хориглосон.
    Хоёрдугаарт: Хадагийг өргөлд ашиглахаас татгалзах, Байгалын гаралтай бүтээгдэхүүнээр хийсэн даавуу цуударыг өргөн хэрэглэх шийдвэрийг Монголын нийт бөө нарт хэрэгжүүлэхээр уриалан гаргасан. Учир нь мод, модлог ургамалд хадаг уяж, үхүүлэх, нийлэг эдээр хийсэн даавуу материалыг ашиглах нь байгальд сөрөг нөлөө үзүүлэх, хог хаягдал бий болгож байна.
    Гуравдугаарт: МБНЭ-ийн хамт олон Монгол бөөгийн хөгжилд онцгой чухал байр суурь эзлэх Монгол бөөгийн хуяг дуулга, Монгол бөөгийн хуяг дуулгыг уламжлалт дэг жаягаар хэрэглэх зорилтыг дэвшүүлж байна.
    Энэ хүрээнд сүүлийн зуунд хэрэглэгдэж ирсэн бөөгийн хуяг дуулганы талаар мэдээлэл хүргэж байна. Хаанаас гаралтай, ямар язгуур, угсааны болохыг тодорхойлж үзнэ биз ээ. Болгоон авч дотроо тунгаан бодож соёрхоно уу.
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

    djmedia:72
  • № 9. Монгол бөөгийн хуяг, дуулганы тухай .

    Нэгдүгээрт: Монгол бөөгийн хөгжилд уламлалт бус жаяг газар авч, хүмүүсийн оюун санааны дархлаанд сөрөг зан үйл дэлгэрч, бөөгийн зан үйлд байгаагүй суваргыг толгой дээрээ залахыг МБНЭ-ийн гишүүд үлгэрлэн хориглосон.
    Хоёрдугаарт: Хадагийг өргөлд ашиглахаас татгалзах, Байгалын гаралтай бүтээгдэхүүнээр хийсэн даавуу цуударыг өргөн хэрэглэх шийдвэрийг Монголын нийт бөө нарт хэрэгжүүлэхээр уриалан гаргасан. Учир нь мод, модлог ургамалд хадаг уяж, үхүүлэх, нийлэг эдээр хийсэн даавуу материалыг ашиглах нь байгальд сөрөг нөлөө үзүүлэх, хог хаягдал бий болгож байна.
    Гуравдугаарт: МБНЭ-ийн хамт олон Монгол бөөгийн хөгжилд онцгой чухал байр суурь эзлэх Монгол бөөгийн хуяг дуулга, Монгол бөөгийн хуяг дуулгыг уламжлалт дэг жаягаар хэрэглэх зорилтыг дэвшүүлж байна.
    Энэ хүрээнд сүүлийн зуунд хэрэглэгдэж ирсэн бөөгийн хуяг дуулганы талаар мэдээлэл хүргэж байна. Хаанаас гаралтай, ямар язгуур, угсааны болохыг тодорхойлж үзнэ биз ээ. Болгоон авч дотроо тунгаан бодож соёрхоно уу.
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

    djmedia:71
  • № 8. Монгол бөөгийн хуяг, дуулганы тухай .

    Нэгдүгээрт: Монгол бөөгийн хөгжилд уламлалт бус жаяг газар авч, хүмүүсийн оюун санааны дархлаанд сөрөг зан үйл дэлгэрч, бөөгийн зан үйлд байгаагүй суваргыг толгой дээрээ залахыг МБНЭ-ийн гишүүд үлгэрлэн хориглосон.
    Хоёрдугаарт: Хадагийг өргөлд ашиглахаас татгалзах, Байгалын гаралтай бүтээгдэхүүнээр хийсэн даавуу цуударыг өргөн хэрэглэх шийдвэрийг Монголын нийт бөө нарт хэрэгжүүлэхээр уриалан гаргасан. Учир нь мод, модлог ургамалд хадаг уяж, үхүүлэх, нийлэг эдээр хийсэн даавуу материалыг ашиглах нь байгальд сөрөг нөлөө үзүүлэх, хог хаягдал бий болгож байна.
    Гуравдугаарт: МБНЭ-ийн хамт олон Монгол бөөгийн хөгжилд онцгой чухал байр суурь эзлэх Монгол бөөгийн хуяг дуулга, Монгол бөөгийн хуяг дуулгыг уламжлалт дэг жаягаар хэрэглэх зорилтыг дэвшүүлж байна.
    Энэ хүрээнд сүүлийн зуунд хэрэглэгдэж ирсэн бөөгийн хуяг дуулганы талаар мэдээлэл хүргэж байна. Хаанаас гаралтай, ямар язгуур, угсааны болохыг тодорхойлж үзнэ биз ээ. Болгоон авч дотроо тунгаан бодож соёрхоно уу.
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

    djmedia:70
  • № 7. Монгол бөөгийн хуяг, дуулганы тухай

    Түүнийг онцлон харуулав. Бөөг устгаж чадахгүй болохоо ойлгосон шашин эд зүйлсээр дамжуулан нөлөөлөх болсон.
    Тайлбар: МБНЭ-ийн хамт олон тодорхой бодлого баримталж ажиллахаар шийдвэрлэсэн.
    Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн бага хуралдайн есдүгээр хуралдаанаар \2015.10.09\ Монгол бөөд тулгамдсан асуудлууд, Монгол бөөгийн түүхэн уламжлал, судалгаа дүнг үндэслэн хэлэлцээд шийдвэр гаргасан.
    Нэгдүгээрт: Монгол бөөгийн хөгжилд уламлалт бус жаяг газар авч, хүмүүсийн оюун санааны дархлаанд сөрөг зан үйл дэлгэрч, бөөгийн зан үйлд байгаагүй суваргыг толгой дээрээ залахыг МБНЭ-ийн гишүүд үлгэрлэн хориглосон.
    Хоёрдугаарт: Хадагийг өргөлд ашиглахаас татгалзах, Байгалын гаралтай бүтээгдэхүүнээр хийсэн даавуу цуударыг өргөн хэрэглэх шийдвэрийг Монголын нийт бөө нарт хэрэгжүүлэхээр уриалан гаргасан. Учир нь мод, модлог ургамалд хадаг уяж, үхүүлэх, нийлэг эдээр хийсэн даавуу материалыг ашиглах нь байгальд сөрөг нөлөө үзүүлэх, хог хаягдал бий болгож байна.
    Гуравдугаарт: МБНЭ-ийн хамт олон Монгол бөөгийн хөгжилд онцгой чухал байр суурь эзлэх Монгол бөөгийн хуяг дуулга, Монгол бөөгийн хуяг дуулгыг уламжлалт дэг жаягаар хэрэглэх зорилтыг дэвшүүлж байна.
    Энэ хүрээнд сүүлийн зуунд хэрэглэгдэж ирсэн бөөгийн хуяг дуулганы талаар мэдээлэл хүргэж байна. Хаанаас гаралтай, ямар язгуур, угсааны болохыг тодорхойлж үзнэ биз ээ. Болгоон авч дотроо тунгаан бодож соёрхоно уу.
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

    djmedia:69
  • № 6. Монгол бөөгийн хуяг, дуулганы тухай

    Түүнийг онцлон харуулав. Бөөг устгаж чадахгүй болохоо ойлгосон шашин эд зүйлсээр дамжуулан нөлөөлөх болсон.
    Тайлбар: МБНЭ-ийн хамт олон тодорхой бодлого баримталж ажиллахаар шийдвэрлэсэн.
    Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн бага хуралдайн есдүгээр хуралдаанаар \2015.10.09\ Монгол бөөд тулгамдсан асуудлууд, Монгол бөөгийн түүхэн уламжлал, судалгаа дүнг үндэслэн хэлэлцээд шийдвэр гаргасан.
    Нэгдүгээрт: Монгол бөөгийн хөгжилд уламлалт бус жаяг газар авч, хүмүүсийн оюун санааны дархлаанд сөрөг зан үйл дэлгэрч, бөөгийн зан үйлд байгаагүй суваргыг толгой дээрээ залахыг МБНЭ-ийн гишүүд үлгэрлэн хориглосон.
    Хоёрдугаарт: Хадагийг өргөлд ашиглахаас татгалзах, Байгалын гаралтай бүтээгдэхүүнээр хийсэн даавуу цуударыг өргөн хэрэглэх шийдвэрийг Монголын нийт бөө нарт хэрэгжүүлэхээр уриалан гаргасан. Учир нь мод, модлог ургамалд хадаг уяж, үхүүлэх, нийлэг эдээр хийсэн даавуу материалыг ашиглах нь байгальд сөрөг нөлөө үзүүлэх, хог хаягдал бий болгож байна.
    Гуравдугаарт: МБНЭ-ийн хамт олон Монгол бөөгийн хөгжилд онцгой чухал байр суурь эзлэх Монгол бөөгийн хуяг дуулга, Монгол бөөгийн хуяг дуулгыг уламжлалт дэг жаягаар хэрэглэх зорилтыг дэвшүүлж байна.
    Энэ хүрээнд сүүлийн зуунд хэрэглэгдэж ирсэн бөөгийн хуяг дуулганы талаар мэдээлэл хүргэж байна. Хаанаас гаралтай, ямар язгуур, угсааны болохыг тодорхойлж үзнэ биз ээ. Болгоон авч дотроо тунгаан бодож соёрхоно уу.
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

    djmedia:68
  • МБНЭ-ИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН ХУРАЛДАЙН ТАВИН ТАВДУГААР ХУРАЛДААН БОЛОВ.

    3. Монгол дахь шашины удирдлагуудын уулзалтын тухай
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
    4. Өвөрмонголд ажилласан тухай мэдээлэл
    МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн удирдагч
    Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал
    5. Монгол бөөгийн шагнал олгох журамд нэмэлт оруулах тухай,
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
    6. “2019 онд МБНЭ-ийн зохион байгуулах ажлын Төлөвлөгөө”-ний төслийн анхдугаар хэлэлцүүлэг.
    Хэлэлцсэн асуудалтай холбогдуулан Д.Одонхүү, П.Батжаргал, Ц.Отгонсүрэн, Б,Батжаргал, Отгончимэг, Б.Мөнхчулуун, Сосорбарам, Нанжаа нар үг хэлж, санал бодлоо хэллээ. Хэлэлцсэн асуудал болон ойрын үед хийх ажлын талаар зохион байгуулалтын асуудлыг зөвлөлдөж дараах чиглэлээр шийдвэр гаргалаа.
    7. ШИЙДВЭР БАТЛАХ
    -Ажлын уулзалт, зөвлөлгөөн зохион байгуулах тухай
    – Шагналд тодорхойлох тухай
    -Монгол бөөгийн цол олгох тухай
    -Спортын арга хэмжээ зохион байгуулах тухай
    -Шинэ жилийн үдэшлэг зохион байгуулах тухай
    Энэ удаагийн хуралдааны ирц өндөр байлаа. Хуралдаанд Н.Даарий, Я.Мөнгөнсувд нар өвчтэй, Баттогтох, Хүнбиш, Баярмаа, Мөнхнаран нар ажилтай тул оролцсонгүй.
    Н.Баярсайхан, Бахаамаазагд, А.Оюунчимэг, Б.Болдбаатар, Байгальмаа нар хуралдаанаа тасалав.
    Хуралдааны явцад Монгол бөөгийн их зайран Дангаасүрэн үг хэлсэн юм. Монгол бөөгийн их зайран Дангаасүрэн МБНЭ-ийн сайтад намайг элдвээр доромжлон бичих боллоо. Тиймээс МБНЭ-ийн дээд цэцийн хуралдайгаас гарч байгаагаа мэдэгдсэн юм. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн сайтад тавигдсан”” өгүүллэгийг гаргаж, түүний тухай бичсэн “” хэсгийг уншиж танилцуулсан юм. Эдгээр өгүүлэлд хүн бухимдаад байх өгүүлбэр байсангүй. Гэвч асуудал үүнд биш өөр зүйлд байсан юм.
    Энэ удаагийн дээд цэцийн хуралдаанд анхаарал татсан асуудал бол багш зайран нь эмэгтэй шавь нартаа дарамталсан ёс зүйн зөрчил байв. Өнгөрсөн зуны Говийн нэгдсэн тахилгаас эхлэн хөндөгдсөн багшлуулахаас татгалзах тухай удган нарын хүсэлт Багш-их зайрангийн эндүүцлийг их хүргэх болжээ. Тиймээс ёс зүйн энэ зөрчилдөө анхаарч засаж ажиллахын оронд өөр байгуулагад гишүүн болохоор шийдсэн бололтой. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдааны гишүүнээс гарч байгаагаа мэдэгдэв.
    Хуралдааны төгсгөлд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан үг хэлж хуралдааныг хаалаа. Хуралдаан 3.30 минут үргэлжлэв.

  • Хавцалын амны сүг зураг хөдлөхийг харсан хүмүүс чөтгөрийн ший гэдэг байжээ

    Нутгийнхан болгон андахгүйгээс гадна адал явдалд дуртай зарим нь хэрэг, зориг болгон очдог ч гэлцэх. Тэр тухай сонссон, дуулснаа дүрслэн хүргэхийг хичээлээ.
    Хавцалыг өөрийн нүдээр үзэн гайхан биширч явсан хүний нэгэн би өөрөө хэдий ч чухам тийнхүү хөдөлж, дэлгэцэнд кино, ший мэт тусч, гарч байхыг үзээгүй, нэг талаар туйлын азгүй нэгэн гэхэд хилсдэхгүй. Тэгсэн хэдий ч түүнийг үзээгүй хэмээн тэгтлээ гоморхдоггүй билээ. Явуулын мань мэтэд байтугай зорьж очигсод ч тэр бүр байгалийн сайхныг үзэх хувь дутдаг гэнэм. Тэрхүү онц сонирхолтой үзэгдэл жилд хэдхэн тохиодгийг бодоход тэгэхээс ч аргагүй юмдаг уу даа. Тэргэл сартай өдөр гэхийг бодоход шинийн нэгэнд л үзэгдэж, харагддаг юм болов уу даа. Нутгийн ах нар, анчид л хааяа их сонин зүйл хөөрөлддөг байсныг хүүхэд байхдаа сонссоноо өнөө хэр огт мартдаггүй бөлгөө. Яагаад гэхээр дэндүү сонирхолтой, бараг итгэмээргүйгээс тэр байх л даа. Байгалийн чухам ямар үзэгдэл тохиолдоод байгааг нь шинжлэх ухааны үүднээс бүрэн тайлаагүй юм уу, аль эсвэл би сонсоогүй, уншаагүй байж мэднэ. Сургуулиар олж авсан боловсрол, мэдлэгийнхээ үүднээс дотроо дүгнэх гэж үзвэл гэрлийн хугарлын үзэгдэл байх магадлал маш өндөр ажгуу. Өөр юу ч байх билээ дээ. Тэргэл саран үүлтэй шөнө тусахдаа тэрхүү ер бусын үзэгдлийг кино, ший мэт бодит дүр, дүрс болгон харуулдаг байж болох юм. Үүлэн дунд саран цахилахыг харж, ажиж явсан хүн л гадарлах буй за. Саран ер бусын гэхээр хурдан цахилж байдаг шүү дээ. Яг энэ үед тэндхийн зурагт дүрслэгдсэн амьтан болгон амь ордог гэх юм билээ. Манай нутгийн анчин Баатай гуайн хэлсэн, ярьсан зүйл одоо хүртэл цээжний цаана тодрон байна.

    Би Бугатад аргал, янгирийн анд явлаа. Нутгийн гурван анчинтай явсан юм. Хавцалыг ямар мэдэхгүй биш. Багаасаа л олон удаа очиж үзсэн дээ. Харин тэгэхэд л ёстой үзээгүйгээ үзсэн юм. Тэр гурван анчин манай нагац нар байсан юм. Бид андаа дөхөж очоод амрахаар зэхэв. Үдшийн бүрий тасарсан, намрын хүйтэн орой болохоор хавцал бараадалгүй яахав. Гэнэт үүлшээд эхэллээ. Хавцал уруу уруудаж хонох гэхээр ангаасаа холдчих гээд болдоггүй. Үүрээр босохоос нь өмнө л юм нудрах санаатай явахгүй юү. Хавцалын оройд нэг хэсэг нөмөр газар байдгийг нутгийн анчид хэлэв. Ингээд тэнд нь амрахаар болоод дээрээс нь тонгойчихгүй юү. Үгүй ер өө, мөн гайхалтай юм үзлээ. Хавцалын цаад ханан дээр таних, танихгүй амьтад харайлгаж, гүйлдэж харагддаг байгаа. Захын хоёр том амьтныг нь /арслан заан. сурв/ мэдэхгүй юм. Хэдэн янгир зүгээр цахилаад явчихлаа. Би ч эхэндээ ойлгосонгүй. Тэрийг хар аа, янгир, янгир гэвэл ах нар инээлдээд “Янгир нь ч янгир аа. Тэгэхдээ бидний агнах амьд янгир биш ээ” гэдэг байгаа.

    Нээрэн тийм л дээ. Хажууд нь байсан хоёр том бух шиг амьтан манай нутагт байх биш. Өвгөчүүл заан ч бил үү, нэг амьтан гэдэг юм. Халуун орны амьтан яахаараа манай энд байсан болж таарах вэ? Би анхандаа их л гайхдаг байсан юм. Хоноглох газраа товлож аваад хоол, унд болох далимдаа байгалийн кино үзэх боллоо. Нутгийнхан чөтгөрийн ший гэдэг юм билээ. Өнөөдөр үүлтэй, салхитай өдөр болохоор чамд чөтгөрийн ший үзүүлэхээр нэг талаас зориуд энд ирж хоног тааруулсан юм гэв. Жаахан доош уруудаад хартал нэг ирвэс мэт арай том цоохор амьтан нэг буга хөөж явна. Бараг гүйцэн алдаад байх юм гээч. Буга ч булай хол үсэрдэг амьтан юм. Яг баригддагийн даваан дээр үсрээд зайлчих юм. Нөгөөх нь ч араас нь нүгэлтэй хол харайн хөөж явлаа. Түүнээс нэлээн доохно хэдэн анчин алсан ангаа янзалж байх юм. Яг л мал гаргаж байгаа юм шиг чулуун сүхээр цохиод л өвчиж гарч байв. Бараг “Нэг, хоёрын гурав аа” гэж хашгиралдах шиг болсныг яана. Бид шөнөжингөө ший үзэв. Уйдашгүй юм билээ. Зөвхөн тэргэл сартай, үүлтэй, салхитай үдэш үзэгддэг юм гэнэ билээ. Маргааш нь биднийг сэрэхэд тэнгэр цэлмэсэн байсан болохоор өнөө амьтад ямар юмных нь хөдлөх манатай. Улаан зосоор зурчихсан томоос том зурагнууд л байсан даа гэж ярьсныг нь санаж явдгаа ийнхүү болхи боловч уншигчиддаа хүргэлээ.

  • Зургаа. Гадаад харилцаа, арга хэмжээ.

    Ноён уулийн нэгдсэн тахилгын дараа МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг баривчилан хорьсон явдал бидэнд багагүй сургамж үлдээсэн билээ. Бид байдлыг үнэлж АНУ-ын элчин сайдын яамтай хамтран ажиллах хэлбэрээр дэлхийн шашны нэг хэсэг болж хамгаалалтад орох хувилбарыг сонгоход хүргэсэн юм. Олон улсын хамтын ажиллагаа нь дотоодоос халдах халдлагаас хамгаалах чухал алхам болсон билээ.
    АНУ-ын Төрийн нарийн бичгийн дарга Керри “Олон улсын шашны эрх чөлөөний тайлан”-г 2015 оны 10-р сарын 14-ний өдөр мэдэгдлээ. Энэхүү тайланд “Монголын засгийн газраас явуулсан судалгаагаар судалгаанд оролцсон хүмүүсийн 6 хувь нь өөрсдийгөө бөө мөргөл шүтдэг гэж тодорхойлсон бөгөөд 8,6 хувь нь бөө мөргөлийг буддын шашинтай хамт шүтдэг гэж хариулжээ. Хэдийгээр Монголчууд урт хугацааны туршид бөө мөргөлийг бусад шашны хамт шүтэж ирсэн түүхтэй ч сүүлийн жилүүдэд бөө мөргөл шүтэх явдал ялангуяа хот суурин газарт нэмэгдсэн тухай эрдэмтэн судлаачид тэмдэглэж байна.” Гэжээ. Өөрөөр хэлбэл Монголчуудын 14,6 хувь нь Мөнх тэнгэрийн үзлээ шүтдэгийг Дэлхийн нийтэд албан ёсоор тунхаглаж, 200-аад оронд эх хэл дээр нь түгээж чадсан. Энэ бол МБНЭ-ийн байгуулсан гавьяа мөн.
    Бид өнөөдөр дэлхийн 46 орны бөө нар, бөөгийн байгууллагатай холбоотой ажиллаж байна.
    Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө мөргөл бол Хүннү гүрнээс өнөөг хүртэл Монгол үндэстнүүдийн шүтэж ирсэн гол шүтлэг билээ. Их Хүннү гүрний үед Монгол төр мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн гол шүтлэг болгосноос хойш 2225 жил 2016 онд болж, чухамхүү энэ ойн жил, АНУ-гаас Монгол улсад суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Женнифер Зиндал Галт жирийн улаачийн онгод тэнгэрийн өргөөнд зочилсон нь Мөнх тэнгэрийн үзэл, Монгол бөөг хүлээн зөвшөөрөхөд томоохон дэмжлэг болсон. Энэ бол Монгол бөөгийн түүхэнд онцгой чухал үйл явдал болсон билээ. Хамтын эрхэм зорилгоо ухамсарлаж нягтарч, цэгцэрч ажиллах юутай сайхан. Гурван жилийн хамтын ажиллагаа үүнийг харуулав.
    Монгол дахь Иссус, Ватикан, Үнэн алдартны, Будда, Лалын Шашин, бөө шүтлэгийн байгууллагын тэргүүн нарын уулзалтад тогтмол болж, түүнд оролцож ирлээ. Бидний уулзалтууд Монгол улсад шашин шүтлэгийн асуудалд үнэтэй хувь нэмэр оруулах нь дамжиггүй.
    МБНЭ-ийн дэд Еранхийлөгч, Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал тэргүүтэй бүрэлдэхүүн БНСУ-д явагдсан ЮНЕСКО-ын олон улсын фестваль, арга хэмжээнд оролцсон билээ. Монгол бөөг богино хугацаанд дэлхийд таниулахад ЮНЕСКО-ийн арга хэмжээнд оролцсон явдал чухал түлхэц болсон юм. Уламжлалт монгол бөө нь өнөөдөр өөрийн шинж чанар зан үйл, биет болон биет бус соёлын өвийн нэг болхоо батлан харуулж чадсан. ЮНЕСКО-ийн зөвлөх, мэргэжилтнүүдтэй МБНЭ-ийн төлөөлөл хоёр удаа хамтарсан уулзалт хийлээ. Энэхүү дэлхийн байгууллага-ЮНЕСКО нь“бөө нарыг олон мянган жилийн өмнөөсөнөөг хүртэл түүхэн уламжлалыг тээж ирсэн-биет бус соёлын өвийг тээгч” гэж үнэлжээ.
    Монгол туургатан бөө нарын төлөөлөгчид Монголын Дархад, Тува, Цаатан, Урианхай, Халх, Буриад, ОХУ-ын Буриад, Тува, БНХАУ-ын Өвөрмонголын төлөөлөгчдийг Монгол улсын их хурлын дэд дарга Л.Цог хүлээн авч уулзсан. Энэ бол төрийн төвшинд уулзсан анхны тохиолдол байв.
    МБНЭ нь Дэлхийн бөөгийн сан, ОХУ, БНХАУ, АНУ, БНАСАУ-ын Элчин сайдын яамны Соёлын Атташе нартай уулзаж, хамтын ажиллагааны талаар саналаа танилцуулсан болно.
    МБНЭ-ээс Монгол туургатан болох ОХУ-ын Тува, Буриад, Халимагт, БНХАУ-ын Өвөрмонгол, Шинжаны монгол, Хөх нуурын монголчуудын амьдралтай танилцаж, санал бодлоо солилцлоо.
    МБНЭ-ийн удирдлагууд ОХУ-ын Тувагийн “Дүнгэр”, “Адыг зерен”, “Дух медведя”, Буриадын бөөгийн “Хаан Тэнгэр”,”Дээж” төвийн тэргүүн, Халимагийн тэнгэр үзэлтэн нартай уулзаж, үйл ажиллагаатай нь танилцаж, хамтран ажиллаж байна.
    ОХУ-ын Тува Улсад анхлан МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Н.Баярсайхан, Монгол бөөгийн удган Ц.Чанцал нар албан ёсоор ажиллаж, бөөгийн “Дүнгэр”, Байвгайн онгод”,”Адыг зерен” төвөөр орж бөө нартай уулзаж, үйл ажиллагаатай нь танилцав.
    Улаан-Үдийн “Тэнгэр” Буриадын бөө нарын чанарт оролцож, олон сайхан тэнгэр үзэлтнүүдтэй танилцаж, хамтарч ажиллах эхлэлүүд тавигдлаа. Буриадын бөөгийн “Тэнгэр” төвийн тэргүүн, ОХУ-ын Буриадын Ерөнхийлөгчийн шашины асуудал хариуцсан зөвлөх Б.Ж.Цырендоржаевтай уулзлаа.
    Монголчуудтай холбоотой түүхэн газрууд Чингисийн ширээ, Бух ноёны онгод, Байгаль нуур, Ольхон болон Бөөгийн аралд очлоо.
    Халимагт очиж, Монгол туургатангууд Буриад, Тува, Халимаг, Өвөрмонгол, Шинжаны монголчууд, Афганистаны моголчууд, Пакистаны Хазаруудтай уулзсан. Халимагийн тэнгэр үзэлтэнүүдтэй хамтарч ажиллаж байна. Халимагт очиж Ганц модны булаг, хэлмэгдэгчдийн хөшөөнд мөнх тэнгэртээ залбиран, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн удган Б.Биндэрьяа нар анхлан бөөлж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан байлцав. Мөн тэнд болсон Монгол туургатны Олон улсын фиствальд оролцов.
    Бид анх удаа Өвөрмонголд монгол бөөгийн өргөөг шинээр байгуулж, нээлтэд нь оролцлоо. Монголын бөө нар БНХАУ-ын нийслэл Бээжин хотод аялж хөгжил дэвшил ололт амжилттай танилцав. Ордос дахь Чингис хааны цогцолборт хоёр удаа өргөн бүрэлдэхүүнтэй аялав. Бид онгодын тандалт хийж, тусгайлан залбирч хуур манжигаар бөөлсөн билээ. Мөн өвөрмонголын хошуудад ажиллаж, тэнгэр шүтлэнтэн нартай уулзалт ярилцлага хийлээ.
    Бид БНАСАУ-д зочилж, Монгол төрийнхөө даалгавраар түүхэнд тэмдэглэгдэж үлдсэнМонгол хатны бунханд гурван жил дараалан очиж, бөөлөлт хийсэн. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар бөөгийн зан үйлээр оролцож анхлан түүхэнд мөрөө үлдээлээ.
    Өмнөд солонгосын бөөгийн бүлгүүдийн монголд хийсэн аялал, бөөлөлтийн үйл ажиллагаанд туслалаа. Энхтайван найрамдал хамтын ажиллагаа нь бидний үйл ажиллагаанд илэрлээ олж байна.
    МБНЭ нь БНХАУ-ын Өвөрмонгол, хятад, уйгар, ОХУ-ын Тува, Халимаг, Буриад,Чита, Москва, Эрхүү, АНУ, ХБНГУ, Голланд, Герман, Итал, Бразил, Ирланд, Румын, БНАСАУ, БНСУ, Франц, Япон, Турк, Дани, Унгар, Ганконг, Тажикстан, Финдланд, Эстон, Казакстан улсын бөө, судлаач нартай уулзалт хийлээ.
    Дэлхийн бөөгийн сантай холбогдон бөөд докторын хуурөмч цол олгож байсныг таслан зогсоосон.
    Манай бөө нарын урилгаар гадаадын олон бөө, жуулчид ирж байна. Шаардлагатай гэж үзвэл МБНЭ-ийн удирдлагатай уулзуулж хэвших, ялангуяа томоохон бөөгийн байгууллагатай хамтарч ажиллахад МБНЭ ихээхэн анхаарах болно.
    Бидний ажлын хамтын зорилгын төлөө урагшлах явцад Манай улаач нарын өөрийгөө эхэнд тавьдаг, атгаг санаа, алба, амин хувиа ялгадаггүй, хувиа бодсон, нийгэмшиж чадаагүй, багаараа ажиллаж чаддаггүй, ховоор ажлаа явуулдаг, нийтийн зорилгыг хувийн эрхшээлээр ашиглах гэсэн оролдлог цаг ямагт тулгарч байв. Хамтын ажиллагааны үр дүнг зарим хүмүүс хувийн зорилгоор бие даан ашигласан явдал гарлаа. Гадаад хамтын ажиллагаа нь хатуу хяналт, удирдамжийн дагуу явагдах ёстой. Ийм итгэлийг хүлээж ажилласан зайран Д.Дарьчулуун бие тоож, сагсуурав.
    Хүмүүсийн дотоод мөн чанарыг таньж чадаагүйгээс хамтын ажиллагаандаа алдаа гаргалаа. Хувийн тоглолт бол бидний хувьд байнга тохиолдож байдаг зүйл, бөө хүний хувьд өөрийгөө байнга хөгжүүлж, нийгэмшиж, багаар хамтарч ажиллаж сураагүйн, бас амин хувиа бодсон арчаагүй зангийн илэрхийлэл юм. Тэгэхдээ том зорилгын төлөө ажиллаж байгаа бидэнд замын явцад хүмүүсийн мөн чанарыг таньж замын ашиг хонжоо хайсан “бэртэгчингүүд”-ээс салсан нь гол үр дүн байлаа. Ийм үр дүнг ганц амиа бодсон хувь хүний алдаа харилцааг үгүй хийж болдгийг хариуцлагагүй улаачын үйлдлээс тодорхой харагдаж байна. Цаашид ийм зүйлийг давтуулан гаргуулахгүй байхад гадаад харилцаанд анхаарах болно. Гадаад хамтын ажиллагаа нь зөвхөн хэдэн хүний асуудал биш бөгөөд бидний хамтын зүтгэл нэн чухал.
    МБНЭ-д гишүүдээс хүсэлт тавьж гадаадын хүмүүсийг урьдаг. Гэвч түүнтэй хэрхэн хамтарч ажиллаж байгаа нь тодорхойгүй байх тохиолдол гарч байна.МБНЭ-ийн гишүүдгадаад арга хэмжээнд оролцохдоо Монголынхоо нэр төрийг ямагт эрхэмлэн дээдлэх шаардлагатай. Гадаадын гааль дээр бөөгийн хуяг дуулга, эд хэрэгслээ хураалгах тохиолдол цөөнгүй гарлаа.
    Дэлхийн тавцанд Монгол бөөгийн нэр төрийг хамгаалах чадвартай бөө нар олон байна. Гэвч өнөөдөр бид олон улсын анхаарлын төвд байгаа хэрнээ дотооддоо ямар хэмжээнд бодлогоо уялдуулан зохицуулж байгаа билээ гэдэгт анхаарах цаг болжээ.
    Америк, Европ, Ази тивд зохион байгуулагдаж байгаа олон улсын арга хэмжээнүүдэд бид хэрхэн оролцож байна вэ? Хэн Монголын бөөг төлөөлж, хэрхэн нэр хүндийг авч явна гэдэгт анхаарлаа хандуулж үзлээ. Монголын бөөг өнөөдөр мэдээллийн ертөнцөд сошиал ажиллуулдаг, түүгээрээ дамжуулж олон улсын бөө нар судлаачдын анхааралд өртсөн тийм хүмүүс голлон авч явж байна. Бид ийм ажлыг хийж яваа бөө нарт талархах ёстой боловч нөгөө талдаа хувийнхаа нэр хүндийг дээшлүүлэхэд хэт анхаарч байгаад, дэндүү хувийн тоглолт хийж байгаад шүүмжлэлтэй хандаж байна. Цаашдаа Монгол бөөгөө уламжлан авч яваа, Монгол бөөгийн хар хайрцагны бодлогыг хатуу баримталж явдаг, мөнх тэнгэрийн төлөө би гэж бус бид нар гэж ярьж, хийж чаддаг хүмүүс төлөөлх шаардлагатай байна.
    Монголын бөөгийн судалгаанд эрдэмтдийн үүрэг нэн чухал юм. Мөн БНХАУ, ОХУ, Япон, Өмнөд Солонгос гээд олон оронд бөө судлалаар шинжлэх ухааны эрдмийн зэрэг авсан судлаачид бий болжээ. Харин Монголд бол өөр байна. Манай эрдэмтэд шинжлэх ухааны аль нэг салбарт эрдмийн ажил хийдэг боловч бөө судлалыг түүний нэг хавсарга болгосон хүмүүс байна. Тэд голдуу бөөгийн нэр дээр явагддаг олон улсын арга хэмжээнд бөө судлаач нэртэй оролцдог атлаа бөөгийн хөгжлийн төлөө юу ч хийгээгүй гэхэд болохоор байна.
    Олон улсын арга хэмжээнд манай бөө нар танил тал, холбоо сүлбээсний хэлбэрээр санамсаргүй сонголтоор сонгогдон оролцох хэлбэр давамгайлж байна. Тэгээд түүнийгээ хувьчлан авч явах хэлбэрээр өмчилж байна. Харин өнөөгийн байдлаар бөө судлаачдын түвшинд бөөгөөр дагнасан бүтээл туурвигч Ш. Сүхбатаас өөр хүн алга байна. Харин Монгол бөөгийн ёс зүйн боловсруулах явцад судлаач Зайран Б. Батсайхан, Тэргүүн Зайран Д. Одонхүү нарын оруулсан бүтээл ихээхэн үнэ цэнэтэй байна. Монгол бөөгийн ёс зүйг ОХУ, Өвөрмонголд орчуулан түгээх шаардлагатай байна.
    Монгол бөөгийн хөгжилд хэн нь бөө судлаач, хэн нь бөө шинжээч, хэн нь бөө сурталчилагч, хэн нь бөөгийн бүтээлийг орчуулагч гэдгийг нь тодорхой болгох шаардлагатай. Олон улсын арга хэмжээнд тохиолдлын шинжтэй эрдэмтэн явуулахыг болиулах хэрэгтэй юм. Цаашид бөө судлаач эрдэмтэн бий болгоход анхаарах шаардлагтай нь харагдлаа. Оросын алдарт бөө судлаач Банзаровын бүтээлийг өөрийн бүтээл мэт гадаадад хэвлүүлсэн монголын иргэн хүн байна.
    Жил бүр 6 дугаар сарын 22-д Хүй Долоон худагт Монголын бөөгийн байгууллага, улаач нарын сурталчилдаг өдөрлөг болгон хэвшүүлэх зорилго тавьж байна.
    Монгол бөө бол дэлхийн шашны хөгжилд өөрийн байр сууриа олсон нэг хэсэг болж чадлаа. Энэ бол өнгөрсөн жилүүдэд бидний хийсэн бүтээсний үнэлэмж төдийгүй, бөө шүтлэгийг дэлхийн нийтэд тунхаглаж, биднийг хүлээн зөвшөөрсний илэрхийлэл болно. Улс төрийн ээлжит сонгуулийн өмнө Монголын тэнгэр шүтлэгтэнгүүд ийм амжилтад хүрсэн нь Монголдоо биднийг албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөх алхам хийгдлээ гэж үзсэн.

    djmedia:65
  • Хийх ёстойгоо хийчихээд л энэ ертөнцөөс буцмаар байна

    “Монгол хүний оюуны ур чадвар
    дутуу үнэлэгдэж болохгүй”
    -Театрын нэрний тухайд чухам яагаад ийм нэр өгсөн юм бэ?
    -Театрын нэрийн хувьд “Live Theatre”. Урьд нь бид олон нэр өгч үзсэн. “Live” гэдэг үг нь амьд, шууд харьцаа гэсэн утга бүхий учир бид энэ нэрийг сонгож тогтсон. Хүмүүсийн дунд гадаад нэр өглөө гэсэн зүйл яригдаж байна лээ. Англи хэл бол дэлхийн хэл шүү дээ. Технологи өндөр хөгжиж буй, сошиал ертөнцөд энэ үгийг мэдэхгүй хүн ховор.
    -Танай театрын хувьд хамгийн анхны жүжиг шүү дээ. Сэтгэгдэл ямар байна вэ?
    -Театрынхаа нээлтийг хийх гэж байгаадаа бид бүхэн их баярлаж, сэтгэл догдолж байна.
    -Та уншигчдад маань театрынхаа уран бүтээлчдийг танилцуулаач?
    Театрын уран бүтээлчдийн хувьд бүгд мэргэжлийн, их дээд сургууль төгссөн, уран бүтээлч, жүжигчид байна. Үзэгчдэд хараахан танил болж амжаагүй, авьяаслаг, чадварлаг залуучууд байгаа. Бидний уран бүтээлийг ирж үзээд үзэгчид маань жүжигчдийн уран чадварыг үнэлэх биз ээ.
    Манай театр нь монголын бүх уран бүтээлчдийг хамрах боломжтой. Учир нь энэ бол хувийн театр. Нөгөөтэйгүүр бид өөр уран бүтээлчидтэй чөлөөтэй хамтарч ажиллах бодолтой байна. Тиймээс ч Монголын өнцөг булан бүрт байгаа авьяаслаг уран бүтээлчидтэй хамтарч ажиллахад нээлттэй.
    Мөн бид энэ театрыг анхнаасаа маш зөв зохион байгуулалттай байгаасай гэж хүссэн. Манай театр дотроо залуу уран бүтээлч, зохиолчдын “Үүдэл” гэж багтай. Шүүмж судлалын хэдэн залуучуудтай. Бидний жүжиг гарсны дараа мэргэжлийн талаасаа бодол саналаа чөлөөтэй илэрхийлэх, үнэлэлт дүгнэлт өгөх боломжтой. Үзэгчдийн сэтгэгдлээс арай өөр гэсэн үг. Тайз, зураг, хувцасны баг, уран бүтээлийн баг, удирдлагын баг, гадаад харилцааны багтай гэх мэтээр үйл ажиллагаагаа эхлүүлээд явж байна даа.
    “Үзэгчид маань энэ театрыг гар дээрээ
    өлгийдөөд аваасай л гэж хүсч байна”
    -“Live Theatre Mongolia” хамт олны зорилго юу вэ?
    -Өнөөгийн нийгмийн нөхцөл байдалд гарцаагүй хошин шог, инээдмийн төрөл жанраас гадна амьд, үнэн бүтээлийн шаардлага, нийгмийн эрэлт хэрэгцээ байна гэж манай залуучууд хоорондоо ярилцаад театраа байгуулья гэж зориглосон юм. Үзэгчид маань тодорхой хэмжээнд соёлтой болж. Урлагийн ямар төрөл жанрыг сонгох вэ гэдэг дээр сонголт хийх хэмжээний боловсролтой болсон байна. Тэр дундаа театрын жүжгийн, амьд харьцааны орон зай зайлшгүй үзэгчдэд үгүйлэгдэж байна. Ер нь бол монголд сэргэн мандалтын үе ирчихээд байна гэж хувьдаа бодоод байгаа. Тийм ч учраас уран бүтээлчид, үзэгчид маань бүгд зэрэг хөгжиж, өөрчлөлтийг монголд авчрах хэрэгтэй. Би учиргүй хувьсгалд уриалаад байгаа юм биш л дээ. Гэвч хувьсан өөрчлөлтөнд орохгүй бол дэлхий өнөөдөр хавтгай болчихсон, глобалчлагдаж байгаа ийм цаг үед хөгжлийг гүйцнэ гэдэг бэрх. Монгол хүний оюуны ур чадвар дутуу үнэлэгдэж болохгүй.
    -Магадгүй кино продакшн байж болох байсан шүү дээ. Яагаад заавал театр гэж?
    -Драм бол бүх урлагийн суурь. Бүх урлагийн төрөлд жүжигчний уран чадварын хичээл ордог. Тэгэхээр театр гэдэг бол хамгийн чухал суурь гэсэн үг юм. Гэхдээ театрт ч гэсэн хувьсал, өөрчлөлт хэрэгтэй байна. Театр шинэчлэгдэх, шинэ зүйлийг үзэгчдэд хүргэх зайлшгүй хэрэгцээтэй байна. Хувьсалаар л энэ цаг үетэй хөл нийлүүлэхгүй юм бол болохгүй. Үүгээр хуучнаа үгүйсгэж байгаа юм биш л дээ. Хуучнаас бид авах юмаа авна. Үлдэх нь тэртээ тэргүй үлдэнэ шүү дээ. Хуучингүй шинэ гэж үгүй. Тэгэхээр энэ ахмад үеэсээ залуу үедээ залгаа болж байгаа би өөрийнхөө хувьд хийх ёстой юмаа хийчихээд л энэ ертөнцөөс буцмаар байна. Үр, бүтээл хоёр л үлддэг хорвоо гэдэг дээ.
    -Тэгвэл нээлтийн жүжгийн тухайд? Яагаад заавал тус жүжгийг сонгох болсон юм бэ?
    -Би энэ театрын уран сайхны удирдаач гэж явдаг. Манай жүжгийн ерөнхий продюсер Б.Балжинням гэж залуу бий. Жүжгийн зохиолын хувьд авсртийн зохиолч П.Туриннигийн бүтээл “Хархны устгал” буюу орос хэлнээ “Үхэр оготны ав” гэж орчуулагдсан байдаг. Бид бүхэн “Устгал” нэрээр тайзнаа тавьж байна. П.Туринни зохиолчын бүтээлийг СУИС-ийн Театрын урлагийн сургуулийн багш, оюутнууд сайн мэдэх байх.
    Хүн яах гэж төрдөг юм бэ? Хорвоод яах гэж ирдэг юм бэ? Амьдралд үнэн шударга зүйл гэж байна уу, үгүй юу? гэдгийг л хамтдаа хайж, тэмтэрч, эндээс тодорхой хэмжээний гаргалгааг олж авах нь л энэ жүжгийг тавих болсон шалтгаан, үндсэн санаа юм. Жүжгээр өнөөдрийн нийгэмд байгаа бузар булай, муу муухай бүхнийг устгах хэрэгтэй гэсэн санааг илэрхийлэхийг зорьсон.
    Цохож дурьдахад одоогоос 23 жилийн өмнө 1995 онд Соёлын төв өргөөний тайзнаа Монголд анхны абсурд жүжиг гэж энэ жүжиг тоглогдож байсан түүхтэй. Тухайн үед жүжгийн найруулагчаар Ё.Алтангэрэл, гол дүрийн эрэгтэйд миний бие, гол дүрийн эмэгтэйд н.Долгор бид гурав хамтарч ажиллаж байсан. Тэр үедээ ганцхан удаа л тоглосон. Маркетинг, менежмент ч гэж байхгүй, сайн хөгжөөгүй байсан үе л дээ. Ёстой бид уран бүтээлийн эрч хүчээрээ, залуу халуун байсан учир зүтгээд л тоглож байсан санагддаг юм. Тухайн үед өрөнд ороод л тоглож байсан. Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч Г.Аюурзана манай жүжгийг үзээд шүүмж бичиж байсан олзуурхууштай үйл явдал болж байлаа. Түүний шүүмжинд монголын тайзан дээр тавигдаж байгаа анхны абсурд жүжиг гэж тодотгосон байсан. Учир нь энэ жүжиг тухайн үед европд маш алдартай байсан. Жүжгийн агуулгыг үзэгчид ирээд үзвэл ярьснаас илүү сонирхолтой болов уу. Үзэгчид маань энэ театрыг гар дээрээ өлгийдөөд аваасай л гэж хүсч байна.
    -Театрын цаашдын төлөвлөгөө юу байна вэ?
    -Цаашдаа бид олон төрлийн бүтээлүүд туурвих бодолтой байна. Эмгэнэлт, инээдэм, туульсын драмын жүжгүүд тавих болно. Олон улсын театрын уралдаант тэмцээнүүдэд уран бүтээлээ сойх зэрэг олон төлөвлөгөө манай театрынханд байна. Бидний эхлүүлж буй үйл хэрэгт сайн муугийн асуудал яригдах л байх. Сайнтай муутай байж л аливаа юм үнэн оршдог.
    -Өнөөдөр драмын урлагийн чиг хандлага хаашаа чиглэж байна гэж та бодож байна?
    -Улаанбаатарт өнөөдөр драмын жүжиг тавьж байгаа ганцхан театр байна. Театрын уран бүтээлч хүний хувьд би сэтгэл дундуур явдаг. Мэдээж хангалтгүй. Хангалтгүй учраас л өнөөдөр энэ театрыг үүсгэн байгуулсан.Бөөсөө арилгахгүйгээр бид хөгжлийн тухай ярьж болохгүй. Адгууслаг шинжээ хадгалаад, адгууслаг шинжнээсээ салахгүйгээр бид хотжихгүй. Тийм учраас л өнөөдрийн театрын урлагийн түвшин ямар байна вэ гэдгийг дүгнэж ярих биш хийж л харуулья гэж бодож, зорьсон юм. Хийснээс минь хүмүүс миний үгийг сонсоод, хийснээс минь хүмүүс намайг ойлгоосой гэж хүсэж байна. Миний бодол санаа, бүгд уран бүтээлд маань шингээстэй байгаа. Үзэгчдийн гоо зүй, театрын боловсролд дусал ч атугай нэмэр оруулж байвал бидний ажил бүтлээ л гэсэн үг. Цаашид би өөрөө ч гэсэн тайзан дээрээ дүр бүтээнэ.
    -Та театрын үнэнч үзэгчиддээ хандаж юу гэж хэлмээр байна?
    -Театр бол хүний сэтгэлийг ариусгагч. Энэ их бухимдалтай, зүг чигээ алдчихаад байгаа нийгэм цэгцтэй байгаасай гэж би хүсдэг. Тийм байхын тулд хүн өөрөөсөө эхлэх ёстой. Бүгд өөрсдийнхөө үзэл бодлыг нэг нэгэндээ тулгахгүйгээр амьдрарч чадвал амьдрал энгийн. Гэхдээ тэгэхгүй байгаа учир л амьдралд зөрчил, мөргөлдөөн, тэмцэл гараад эхэлдэг. Тиймээс л хүмүүс театрт ирж сэтгэлээ ариусгадаг байгаасай, театраас сэтгэлийн гоо сайхныг мэдэрч, сэтгэлийн дутуу, дундуур байгаа бүхнээ дүүргэж аваасай л гэж хүсч байна. Театр амьд учраас хүчтэй. Тийм хүчтэй байдаг болохоор л бид бүхэн театрт дурладаг шүү дээ.
    Н.Даваасүрэн

  • №19.Алтан ордны улс

    1225 онд Чингис хаан дөрвөн хүүдээ нутаг хуваан өгчээ. Ууган хүү Зүчидээ Эрчис мөрнөөс баруун тийш, Хорезмээс хойш монгол цэргийн морины туурай хүрсэн газрыг өгчээ. Зүчи Урал мөрнөөс зүүн тийш Кипчакийн тал нутгийн зүүн хэсэг, Амур, Сыр-Даръяа мөрний доод урсгалын Хорезмын нутгийг эзэмшиж байлаа. Зүчийн хоёрдугаар хүү Бат 1236-1240 оны хооронд Урал мөрнөөс баруун тийш Волга мөрний дагуу, Кипчак, Болгарыг эзэлж Оросыг эрхшээлдээ оруулсан байна. Эхлээд Рязаны Пронск, Белгород, Ижеславск хотуудыг эзэлжээ. Ока мөрнийг өгсөн Коломна хотыг эзэлж улмаар Москва, Кремлийг авсан байна. Москва гэснийг монголоор Мушгуу гэсэн голын нэр, Кремл гэдгийг хэрэм гэсэн үг, Арбат гэдгийг аравт монгол үг гэж зарим судлаач тайлбарладаг байна. 1238 онд Владимир, Ростов, Угмич, Ярославль, Юрьев-Польский, Переярславль, Жнятин, Кошүн, Тверь, Торжак, Дмитров, Волоколамск, Городец, Костром, Галич-Мерский зэрэг бусад хотыг эзлэн авчээ.3
    Алтан ордоны улс зүүн тал нь Эрчис мөрнөөс баруун тал нь Днепр мөрөн хүрч, зүүн хойш Болгарт хүрч, умарт тал нь Крым ба Кавказад хүрсэн өргөн уудам нутгийг эзэлж байв. Үүнд Дундад Азийн Хорезм, Сырдаръяа, Крым, Умард Кавказ зэрэг газар нутаг багтаж байжээ. Монголын байлдан дагуулагчид бүх Оросыг эзэлж чадсангүй, түүний зөвхөн өмнөд ба баруун урд хэсгийг эрхшээлдээ оруулжээ. 2 Тинзингаунзен. Сборник материалов относящихся к истории Золотой Орды с Египетом, СПб, 1884, стр.193 3 Каргалов В.В. “Внешнеполитические факторы” стр.98
    Оросын бусад хэсэг нь Алтан ордоны бүрэлдэхүүнд оролгүй, алба барьдаг, хараат улсын байдалтай үлджээ. Алтан ордоны хаадын дотроос нэрд гарсан нь Чингис хааны ууган хүү Зүчи /1223-1237/, Бат /1237-10256/, Бэрх /1257-1266/, Мөнхтөмөр /1266-1280/, Туяамөнх /1280-1287/, Тулабуга /1287-1291/, Тохта /1291-1312/, Үзбек /1312-1342/, Жанибек /1342-1357/, Тогтамыш нар болно.
    Зүчи, Бат нарын үед Алтан ордоны хаан өөрийн улсыг Монгол гүрний нэгэн хэсэг гэж үзэн, Монголын хаанд захирагдаж байсан боловч Бэрх ханы үеэс, өөрөөр хэлбэл, Юан улс байгуулагдсан цагаас эхлэн биеэ даасан байдалтай болж, удалгүй Монгол гүрнээс бүрмөсөн тусгаарлан салжээ. Алтан ордоны олон угсаатны нийгэм эдийн засаг, соёлын хөгжлийн хэр хэмжээ жигд биш байжээ.
    Батын ах Орду одоогийн баруун Сибир Казахстаныг эзлэн Цагаан ордот улсыг байгуулжээ. Батын суурийг түүний дүү Бэрхэ /1257-1266/ эзэлсэн байна. Бэрхийн лүед Алтан ордны улс үндсэндээ биеэ даасан улс болон хувирчээ.
    1262 он болон 1265-1266 онд Бэрхэ хан Кавказын нурууг эзлэхийн тулд Египет улстай холбоо байгуулжээ. 1266 онд Бэрхэ 46 насандаа Кавказын нуруунд аян дайн хийж яваад нас баржээ. Түүнийг Сарай Бэрхэд аваачин оршуулсан байна. Бэрхийн дараа Мөнхтөмөр Алтан ордны хан болж 14 жил суужээ. Мөнхтөмөр Египетийн султантай хамтран, Ираны Абага ханы эсрэг байлдаж байжээ. Мөн 1271 онд Константинополь руу дайн хийжээ. Мөнхтөмөрийн ханчлалын үед цэргийн туршлагатай жанжин Ногай их эрх мэдэлтэй байсан ажээ. Ногай өмнөд Орос, Византыг эзэлжээ. Алтан ордоны дотор үймээн самуун гарч, хан ширээ монгол ноёдын нэгэн бүлгээс нөгөөд шилжих явдал тохиолдож байлаа. Зарим үед төрийн эрх алтан ургийн угсааны бус ноёдын гарт ордог байжээ. Ийм явдал нэг бус удаа гарч байв. Тухайлбал бидний өмнө өгүүлсэн Ногай ноён засгийн эрхийг гартаа авч, өөрийн дураар авирлаж байсныг Тогта ноён 1287 онд эцэс болгосон байна. Тогтаг Оросын түүхийн бичигт, энхийг сахигч хан гэж нэрлэжээ.
    Үзбек ханы үед Исламын шашин ихэд хөгжиж, тэнд оршин сууж байсан Монголчууд ч Исламын шашинд автах болсон байна. Үзбекийн дараа түүний хүү Жанибек /1342-1347/ хан ширээнд суужээ.
    1357-1380 он хүртэл Алтан ордны улсад улс төрийн хямрал болж, хорь гаруй жилийн дотор хорин хэдэн хан солигдож зарим нь хан ширээнд сууж чадалгүй амь эрсдэж байсан ажээ. 1282 онд Москваг эзлэж, дахин алба гувчуур авах болжээ. Тогтамыш Төмөрийн дэмжлэгийг авч байсан боловч удалгүй хоорондоо эвдрэлцэж, 1389-1395 оныг хүртэл 3 удаа ширүүн дайн хийж Алтан ордоны улсын хүчин мөхөсдсөн ажээ. 1420-иод онд Сибирийн хант улс Алтан ордоны улсаас салж тусгаарласан байна. Мөн XV зууны дунд үеэс Казаны хант улс хагацан салж тусгаарлажээ. Мөн Астраханы хант улс салан тусгаарлажээ. Энэ үеэс Алтан ордоны улсын хүчин доройтсоор 1502 онд бүрмөсөн мөхжээ.
    Хуучин Оросын вант улсуудын засаг захиргааны тогтолцоо бүхэлдээ хэвээр үлдсэн юм. Орос гагцхүү алба гувчуур төлж байжээ5 гэсэн байна. Алтан Ордоны улсад монгол хэл бичгийг албан баримтанд ашиглаж байжээ. XIV зууны дунд үеэс монголоор бичсэн зарим нэгэн зарлиг, ханы тунхаг бидний үед уламжлагдан иржээ. Мөн үед хамрагдах ханы нэрийг монгол үсгээр дээр нь бичсэн нь Тогтамын ханы сүүлчийн зооснуудад байдаг. 5 Sh.Bira.The Mongol Empire: Cultural Exchangec. The Khanats-Монголын түүх, соёл, түүх бичлэгийн судалгаа. Токио. 1994.438-р тал.
    Монголын эзэнт гүрэн янз бүрийн улс түмнийг нэгэн хүчтэй засаг төрд нэгтгэсэн нь тэдний соёл, уламжлал хоорондоо нэгдэн нягтарч харилцан нөлөөлөхөд түлхэц өгсөн нь тодорхой юм.
    Аливаа дайн дажин хүн төрөлхтний амгалан байдлыг эвдэж, түүх соёлын үнэт зүйлийг устгадгийг хэн ч цагаатгах аргагүй юм. Гэвч тухайн цагийн түүхэн өвөрмөц нөхцөлд төрөл бүрийн улс түмний янз бүрийн иргэншлийн өргөн харилцаа холбоо дэлхий даяар дэлгэрч эд, оюуны үнэт зүйлс улс түмний дунд түгэн тархаж, ард түмнүүд ойртон нягтарч байсан үйл явц нь хүн төрөлхтний дэвшил хөгжилд нааштай нөлөө үзүүлсэн болохыг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй.