Author: admin_shaman

  • № 14 Хайду, Наян нарын бослого

    Хубилай хаан 1271 оны 1-р сараас “Их Монгол Улс”-ын нэрийг “Их Юан Улс” болгон өөрчлөв.
    Ер нь “Юан” гэдэг үг “эх үүсвэр”, “уг удам”, “язгуур үндэс” гэх мэт утга хадгалагдсан хятад үг юм. Юан гүрнийг монголчууд үндэслэн байгуулсан болохоор нэрийг бас монгол хүмүүс тогтоосон байж болох үндэстэй.
    Хубилай хаан хятад орноор төвлөсөн Юан гүрэнг байгуулсан явдал нь нийт монголчуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй удаа дараа тулгарч байв. Энэ эсэргүүцэл тэмцлийг Аригбөхийн бодлогыг тууштай баримталсан нөлөө бүхий Хашийн хүү Хайду /1235-1301/ ноён толгойлжээ. Хайду бол Өгэдэйн үр ач нарын дунд ухаантай сэргэлэн, алсын хараатай гэж алдаршсан хүн байсан бөгөөд Мөнхийн үед хааны эсрэг хуйвалдаан байгуулсан хэргээр төвөөс зайлуулагдан алс хязгаарын Тарвагатайн ууланд очиж суусан байжээ. 1 БНМАУ-ын түүх. Тэргүүн боть.286-287-р тал.
    Ер нь Хайду Их Монгол улсын нийслэлийг хятадад нүүлгэж, хятадаар төвлөсөн Юан гүрэнг байгуулахыг эрс шийдэмгий эсэргүүцэгчдийн нэг байв. Тэрээр гүрний төв монгол газар байж монголоос л эзлэгдсэн улс орныг захиран баримтлах ёстой гэж үздэг байж.
    Нэгэн зэрэг Номхоныг үндсэн монгол орны хэргийг тохинуулан шийдэх хаан хөвгүүнээр томилж, Хархорумд төвлөн сууж, Монголын зах хязгаар нутгийг тайван болгож, Хайдугийн цэргийн довтлох хүчийг бут цохиход аливаа хэргийг бие даан шийтгэж байх эрх олгожээ.
    Хайду нэг удаа бусад монгол ноёдод элч зарж бичсэн захидалдаа дурьдсан нь: “Чингис хаан ба бидний өвөг дээдэс та биднийг хаан ширээ залгамжлах ёсыг нарийн чанд сахигтун хэмээн гэрээсэлсэн биш бил үү. Гэтэл одоо эрхэм ах дүү ноёд та бид эцэг дээдсийн гэрээсийг хайхрахгүй, хөсөрдүүлэн зөрчиж, тэрсээлсэн этгээдэд хаан ширээг алдаж байна. Миний бие хаан ширээг залгамжлах зүй ёсны хүн биш бил үү. Хубилай хятад оронд урваж, монгол улсын тогтсон ёсыг огоорон эцэг өвгөдийн гэрээсийг хөсөрдүүлэн зөрчжээ. Гэтэл та бүхэн тийм хүнийг түшин дэмжих чинь эцэг өвгөдөөс тэрсээлсэн хэрэг бус буу? Сайтар тунгаан бодож, шийдвэрлэтүгэй” гэжээ. Мөн Хубилайд захиа илгээж дурьдсан нь: “Манай төр улсын ёс суурин байгуулж, ёс заншилд нь автаж, хууль дүрмийг нь дагадаггүй учир юу билээ” гэжээ.2
    1277 онд Хайду, Мөнхтөмөр нарын ятгалгаар Жирх ноён урваж, Номхон, Хантун нарыг барьж өгчээ. Хубилай хаан өөрийнх нь хамгийн найдвартай түшиг болж байсан хаан хөвгүүн Номхоныг баривчлагдсан мэдээ сонсмогц байдаг хүчээрээ Хайду, Мөнхтөмөр нартай тэмцэх ажил хийжээ. Гэтэл яг энэ үед Ляо-дуныг захирч байсан ван Наян их цэрэгтэйгээ урван, Хайдугийн талд орсноос Хубилайг бүр ч хүнд байдалд оруулжээ. Иймээс Хубилай юуны урьд Наяны цэргийн хүчийг Хайдутай нийлүүлэхгүй байхыг хичээж, Амабухаар удирдуулсан их цэргийн хүчийг Наян, Хайдугийн хоорондын замыг таслан хаахаар илгээжээ. Баян жанжинд Хархорум хотын орчны газрын хамт Хайдугаас сахин хамгаалах үүрэг өгч, жанжин Гамалаар удирдуулсан цэргийг Хайдугийн эсрэг хөдөлгөжээ. Түүнээс гадна солонгосын ван цэргээ авч зүүн талаас Гамалд туслахаар болжээ.3
    Хубилай өөрийн биеэр их цэргийн гол хүчийг удирдан, Наяныг угтан байлдахаар мордсон байна.4 Хубилай хааны цэрэг Ляо голын орчим очиж Наяны цэргийг бүслэн хоёр өдрийн турш байлдаж их хохирол үзсэний эцэст ялж, Наяныг баривчлан цаазаар авчээ. Баян, Гамала нар Хайдугийн хүчийг бүрмөсөн бут цохиж чадсангүй, довтолгооныг нь түр няцааж, дотогш нэвтрүүлэлгүй зогсоожээ. Хайду үүнээс хойш олон удаа том, жижиг довтолгоон явуулж албат иргэнээ захирсаар байжээ. Хубилай амьд байхдаа Хайдугийн довтолгооныг эцэс болгож чадаагүй юм. Хайдугийн тэмцэл өмөр хааны үед дарагдсан бөгөөд түүний тэмцлийг дарах хэрэгт Номхон, Гамала, Баян жанжин нар их үүрэг гүйцэтгэжээ.
    1 Д.Оссон. “Монголын түүх” I боть. 334-р тал.2 Д.Оссон… 335-р тал.”Юан улсын судар” 10-р бүлэг.
    3 “Юан улсын судар” 127-р бүлэг.4 Мөн тэнд. 127-р бүлэг.
    Гэвч Юан гүрэн байгуулагдсан нь монголын түүхийн хөгжлийн хувьд нэг ч их сайн үйлс болсонгүй.
    Нийслэл Хархорум нь эл хуль захын нэгэн хот болов. Их Монгол улсын хаад хүртэл хятадын хааны цол гуншин олов. Монголын түүх хятадын түүхийн хэсэг болон бичигдэв.
    Хубилай Өмнөд Хятадыг эзэлж бусад оронд довтолсон нь
    Хубилай хаан ширээнд суусан анхины жилүүдээс эхлэн, япон зэрэг бусад улс орныг эрхэндээ оруулан авахын тул олон зүйлийн арга сийлж, аян дайн хийсэн билээ.
    1274 оны 10-р сард Юан гүрний том жижиг 900 онгоц хөлөглөсөн 25000 цэрэг японд довтолсон боловч далайн шуурганд цохиулж олонхи нь амь үрэгдэн, цөөн хэсэг нь нутаг буцжээ. 1281 онд Хубилай хаан монгол, солонгос, хятад их цэргийн хүчээр японыг хоёр дахь удаагаа довтлов. Төв замын цэргийг монгол жанжин Атаахай, хятан жанжин Фан Вэньху нар удирдаж, солонгос нутгаас гарсан зүүн замын цэргийг монгол жанжин Шинду, солонгос жанжин Хон Тагу нар тус тус удирджээ. Их цэрэг японы өрнө хязгаарын Пинхү аралд бууж, Таван луут ууланд байрлажээ. Гэтэл бас далайн шуурга хөдөлж, цэргийн ихэнх нь хөлөг онгоцны хамт далайд живжээ. Таван луут ууланд үлдсэн түм гаруй цэргийг японы цэрэг хүйс тэмтрэн хядсан ажээ.
    Хубилай хаан 1288 онд 90 мянган цэргийг мөн Тогоонд өгч дахин Вьетнамыг байлдуулахад Вьетнамын ард түмэн Монголын цэргийг газар бүр цохиж байжээ. Монгол цэрэг удаан хугацаагаар Вьетнамын нутагт байхдаа хоол хүнсээр гачигдан дутагдаж бас халуун орны бөгчим уур амьсгалд тэсэхгүй өдий төдийгөөр өвчлөн үхэж, үргэлжлэн байлдах нөхцөлгүй болжээ. Тогоон жанжны хэдэн удаагийн аян дайн тийнхүү амжилтгүй өнгөрсөн атал удалгүй Хубилай хааны үед Вьетнам Монголын хараат улс болж, жил бүр алба хураалгаж байсан бөгөөд Монголын дарагч сайд Вьетнамд очиж захиран суужээ.
    Хубилай хаан 1280 онд Бирмийг довтолжээ. Бирмийн ард түмэн мөн л сүрхий эсэргүүцэн тэмцсэн боловч 1287 онд Бирмийн ван Юан гүрний хараат болж алба барьж байхаар тогтжээ. Юан гүрэн 1288 онд Аннамыг байлдан эзэлж, 1292 онд Явын арлуудаар цэрэг оруулан, далайн арал хойгийн улс орнуудад удаа дараа ноёрхлоо тогтоожээ.
    Ийнхүү XIII зууны 90-ээд оны үед монголын байлдан дагуулагчид бүх Хятад болон Зүүн Өмнөд Азийн олонхи орныг эрхшээлдээ оруулжээ.

  • ХАРЬ ГАРИГИЙНХНЫ ЗАХИАСЫГ ДАМЖУУЛАГЧ

    Энэ нь буддын шашны сургаалтай тун ойролцоо учраас монголчуудад ойр байсан байх. Харь гаригийнхны захиас бол хүн төрөлхтнийг аврах зорилгоор өгсөн захиас юм. Олон жилийн өмнө дэлхийд дайн болоход тийм ч аюултай байгаагүй. Харин одоо цөмийн зэвсгийн дайн болж дэлхий сүйрэх дээрээ тулна. Дэлхийг аврах нэг л арга бий. Тэр нь энх тайвныг бий болгох.
    Дэлхийн хүн төрөлхтөн нэг л гариг дээр амьдарч байгаа учраас улс үндэстэн гэж ялгарч, хил хязгаар тогтоох хэрэггүй. Үүнийг 1973 онд харь гаригийнхан захиж, хүн төрөлхтний гарал үүслийг тайлбарласан юм. Хүнийг бурхан бүтээгээгүй. Дарвины эволюцийн онолоор сармагчингаас ч үүсээгүй. Элохим дэлхий дээрх амьдралыг бүтээсэн. Тэр генийн шинжлэх ухааныг 25 мянган жилийн өмнө нээж бидэн шиг хүнийг бүтээсэн юм. Шинжлэх ухааны аргаар тусгай лабораторид бий болгосон үйл ажиллагааны үр дүнд бид үүссэн юм. Элохим өөрийн үр садаа аюулаас аврахаар захиасаа надад үлдээсэн нь энэ. Элохим гэдэг чинь тэнгэрээс ирсэн хүмүүс гэсэн утгатай үг. Хүмүүс цөмийн зэвсэг, цэрэг дайнд зарцуулаад байгаа мөнгөө энх тайвныг бий болгоход л зориулчихвал болно. Одоо Элохимын Засгийн газрыг дэлхийд байгуулахаар бид явж байна. Харь гаригийнхныг харсан хүн Монголд олон байдгийг би сонсч байлаа” хэмээн яриагаа өндөрлөж сэтгүүлчдээс асуулт хүссэн юм. Түүнээс дараахь асуултуудад хариулт авлаа.
    – Та ярьж байгаа зүйлээрээ дамжуулан ямар нэгэн шашныг сурталчлаад байгаа юм биш үү?
    – Дэлхий дээр байгаа шашны бүх урсгалыг Элохим нааш нь илгээсэн. Христийн Моза, Аллахын Мухаммед, Будда, Есүс бүгд түүний элч. Ер нь тэрээр дэлхий рүү 40 гаруй элчийг илгээсэн байдаг. Тэд бүгд амьд сэрүүн Элохимын дэргэд байгаа. Хэзээ нэгэн цагт дэлхий дээр ирэх боломжтой. Элохим өөрийн захиасыг дэлхийд дамжуул гэж намайг сонгосон юм. Тиймээс би Есүстэй өөрийгөө ах дүү гэж боддог.
    – Тэгвэл Элохим ертөнцийн эзэн гэсэн үг үү?
    – Тийм ээ. Тэр ертөнцийн эзэн.
    – Та харь гаригийнхны үл үзэгдэх хөлгөөр тэдний гаригт очсон гэсэн. Хөлөг дотор ямархуу байдалтай байсан бэ. Мөн тэр гариг руу очиход хэдий хэрийн хугацаа шаардсан бэ?
    – Элохимтай анх яаж уулзсан, түүнтэй юу ярьсан, тэр гаригт хэрхэн очсон тухай “Харь гаригийнхны захиас” номд тоочсон байгаа. Элохимын тухай бодох зуур л тэнд оччихсон байдаг. Тиймээс одоогийн шинжлэх ухаанаар үүний учрыг олж чадахгүй. Чингэс хааны үед энэ эрнийхэн онгоцоор таван цагийн дотор нисээд очиход тэд ойлгохгүйтэй адилхан шүү дээ.
    – Харь гаригт очоод Есүс, Буддаг харсан гэсэн. Тэд ямархуу төрхтэй байх юм?
    – Дэлхий дээр амьдарч байхаасаа арай өөр дүр төрхтэй болсон байна лээ. Тэдний ямар царайтай байх нь гол биш. Биеэс нь ямар сайхан гэрэл цацарч байсан нь гайхалтай.
    – Элохимын Засгийн газрыг Монголд байгуулах боломж бий юу?
    – Бүрэн боломжтой. Аль ч улс зөвшөөрвөл болохгүй гэх газаргүй гэсэн хариултууд өгөөд дахин асуулт хүлээн авахаас татгалзсан юм. Дараа нь Брэгиттэ Бойзеллерээс тодруулга авав.
    – Клонийн аргаар анх Дооли хонийг хувилсан талаар тодруулъя?
    – 1997онд Дооли хонийг хувилсан л даа. Тухайн үед олон хүн үүнийг эсэргүүцэж байлаа. Тэгэхэд К.Раел “Хүн хэзээ нэгэн цагт мөнх амьдрахын эхлэл нь энэ юм гэдгийг зөвөөр ойлгоосой” хэмээн хэлж байсан юм. Гурван жилийн дараа эрдэмтдийг нэгтгэж, мөнгөтэй ч болсон учраас Клонийн төслийг хэрэгжүүлж эхэлсэн л дээ. Ингээд 2002 онд анх удаа үр суулгах туршилт амжилттай болсноор өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байна.
    – Эхийн хэвлийд хиймлээр суулгасан үр зулбах тохиолдол бий юу?
    – Өндгөн эсийн гажгаас болоод зулбах тохиолдол гарна. Эсвэл хувилах гэж буй тухайн эс тохирохгүйгээс ч юм уу ийм зүйл болдог.
    – Нас барсан хүнээс амьд эс авч хувилсан уу?
    – Орост нас барсан нэг хүний яснаас амьд ДНХ олсон нэг л тохиолдол байгаа. Гэхдээ түүнийг хувилаагүй хадгалж байна. Удахгүй туршилт хийж хувилах байх.
    – Ер нь нас барсан хүнээс амьд эс олдох нь ховор юм уу?
    – Оросоос олсон энэ хүн хөлдөж нас барсан байсан. Хөлдүү биед амьд эс байх магадлал өндөр. Саяхан бид Африкийн барнаас хувилах аргаар хулгана гаргаж авсан. Энэ мэтээр нэг амьтнаас тэс өөр амьтан
    гаргаж авах боломжтой.
    – Хорт хавдартай эрхтнийг дахин хувилж эрүүлжүүлэх боломж хэр вэ?
    – Байлгүй яахав. Тухайн өвчтэй эрхтний эрүүл хэсгийг авч дахин ургуулж эмчилж болно.
    – Амьд хүнийг хувилна биз?
    – Тухайн хүнээс эсийг нь авч боловсруулаад түүн дотроос ДНХ-г нь авч ургуулна. Түүнийг хувилахад мэдээж өндгөн эс шаардлагатай. Үүний тулд тухайн эмэгтэйд үр хөврөл тогтох боломжийг судалсны дараа болдог. Хувилсан хүн бол анхныхаа хүнтэй царай төрхөөрөө ихэр мэт адилхан боловч өссөн орчин энэ тэрээсээ шалтгаалан өөр хүн болж төлөвшинө. Өмнөх хүний биеийн хөгжлийн гажгийг засах боломж бий.
    – Хувилсан хүн урт наслах уу?
    – Бид өтийг туршилтад оруулахад хувилсан нь жирийнхээсээ 2-3 дахин урт хугацаанд амьдарсан байдаг. Гэхдээ хүний хувьд ерөнхийдөө адилхан наслах боловч биеэ солиод байгаа гэдгээрээ удаан амьдарч байгаа шүү дээ.
    – Монголд үүнийг хийх боломж хэр вэ. Энэ талаар манай эрдэмтэдтэй харилцах бодол бий юу?
    – Энэ талын үйл ажиллагаа явуулдаг эмнэлэг танайд нээгдсэн гэж би сонссон. Тэд надтай холбоо тогтоогоод харилцах юм бол хамтарч ажиллахад бэлэн байна. Гэхдээ Монголын хуулинд Клонийн аргыг зөвшөөрсөн эсэхийг судалж байж шийднэ.

  • Дархадын бөөд хараалгасан самуун бүсгүйн долоон сүвнээс нь цус алдаж үхжээ

    Түүний нэрийг Тунгалаг гэдэг байлаа. Эцэг, эхээс заяасан нэр нь олон оны туршид хувьсан өөрчлөгдсөөр “Пянз” гэдэг хочтойгоор нөгөө ертөнцөд очсон юм. Ингээд хэрэг явдлын тухай бүр эхнээс нь бичиглэе.
    Тунгалаг дунд сургуульд байхдаа амьсгалахад хиртэм хөөрхөн цагаан охин байлаа. Сурлага хүмүүжил бүх юм нь О кей. Гэвч долоодугаар ангид ордог жил ээж нь “хар” Содвоо гэгчтэй ханилснаар хамаг хэргийн үүд нээгджээ. “Хар” Содвоо нь орон шоронгоор олон жил явсаны дараагаар их л аж ахуйч хүн болжээ. Социализмын үед хориотой байсан наймааг тэр л зоригтойгоор хийдэг байлаа. Хот хүрээ явж хөөрөг, гаанс авч ирэн адуу малаар арилжина. Идэшний үеэр хот явж бараа таваар олж ирнэ. Ингэснээр чамгүй хөрөнгө зоорь цуглуулж амжжээ. Түүнд хөрөнгө хогшлыг нь гамтайхан зарцуулчих чамбай авгай хэрэгтэй байлаа. Ингээд дөрвөн өнчин хүүхдээ өөрийнхөө цалингаар эвтэйхэн шиг аваад явчихаж байгаа Долгормаа авгай л таалагдсан байна. Чингээд өмнө хойно нь гүйсээр өөрийн болгож дөнгөв.
    Хоёр талаас нийлсэн шинэ гэр бүл маш найрсаг, эвлэг, хангалуун болсон нь хүмүүсийн атаархалыг төрүүлдэг байв. “Хар” Содвоо архи уухаараа л болдоггүй болохоос бус бусдаараа гэмгүй нэгэн гэж үнэлэгдэх боллоо. Нэгэн жил өнгөрөхөд “Цагаан” Тунгаа бие хаа нь өсгөлүүн болж 8-р ангидаа л хүүхэн шинж нь бүрдээд иржээ. Энэ үед л улаан махны хэргээр аавын хаалга татчихдаг зуршилтай Содвоогийн юм хөдлөж орхисон гэдэг. Үеийнх нь банди нар Тунгалаг руу хошууран ташраараа нурж байсан цаг. Тэгээд ч цагаан Тунгаа гэж нэрлэх болсон аж. Банди нар дагавар охиныг нь эргүүлдэж байгааг мэдэрсэн Содвоо уурсан харамлах нь бух шиг л харагдана.
    Эцэст нь нүгэлт эр дагавар охиндоо сэтгэл алдарчихжээ. Түүнийг харахаараа зүрх нь цохилоод болдоггүй бор нь өндийчихнө. Үнэндээ түүнийг шорон л айлгаж охинд халдахаас аварч байв. Нэгэнтээ сонин хувь тохиов. Аймгийн төвөөс зайдуухан сүү тараг авахаар мотоцикльтой явах болоход нь гэнэн томоогүй Тунгалаг охин
    – Ах аа! Би хамт явах уу? гээд хэлчихжээ. Муу юм болно гэдгийг зөнгөөрөө мэдэрсэн Содвоо
    – Яах юм гэж цааргалсан ч охин хойгуур нь сундалчихсан байлаа. Ингээд давхижээ. Бүсэлхийгээр нь зуурах охины гар цээж биеийг нь зарсхийлгэхэд мань эр аймгийн төвөөс гарангуутаа эзгүй газар руу давхижээ. Зогсонгуутаа охиныг бариад авахад аюулыг зөнгөөрөө мэдэрсэн охин орилов.
    Гэвч
    – Чамайг орилвол ална шүү гэж түрийнээсээ хутга гарган харуулахад охин чимээгүй болжээ. Ингээд охиныг хүчинджээ. Тэр босохдоо
    – Хүнд хэлбэл ээж, дүү нарыг чинь алчихна шүү. Би чамайг дахиад ингэнэ. Хүнд хэлэхгүй бол би чамд гоё хувцас авч өгнө гэж мунхаглажээ. Тунгалаг охин юм юмаа бодоод энэ тухай ам ангайхаас айжээ. Харин “хар” Содвоо охиныг хувцас хунар мөнгө төгрөгөөр булж эхлэв. Шорон санаатай юм болохоороо анхаарал татахгүйн тулд эхнэр болон бусад дагавар хүүхдүүдээ ч эрхлүүлэх болжээ. Гэвч Тунгалагийг сав л хийвэл ийш тийшээ дагуулан явж эзэмдэнэ. Азаар жирэмслээгүй нь нүгэлт эрийн хэргийг илчлэхгүй байлаа. 9-р ангид орсон жил нь биеийн тамирын багш Ганболд гэгч биерхүү эр Тунгалагийг шохоорхон сагсны секцэнд хүчээр шахам оруулав. Олигтой тоглодоггүй түүнийг улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд авч явлаа. Үүний цаад учрыг Содвоо л ганцаархнаа мэдэж байлаа. Түүний дэмий мунхаглаж
    – Энэний спорт хөөдөг гэж юу байдаг юм. Сургуулиас гаргаад оёдолчин болвол таарна гэж дүвчигнэхэд эхнэр нь
    – Иш Содвоо минь чи бид хоёр л мэдэхгүй болохоос биш хот явна гэдэг чинь том юм шүү дээ гэж ятгахад мань эр бууж өгчээ.
    Тэрбээр Тунгалагт 300 төгрөг өгөөд
    – За чиний тамирчин болох ч яахав. Тэр биеийн тамирын багшаасаа болгоомжлоорой. Цаадах чинь чамайг тэгэх гэж шүлэнгэтэж байгаа юм гэж аминчлан захьсан нь бүр ч гай болжээ. Ганболд багш өөрт нь санаархаж байгаа гэж сонссон Тунгалагийн зүрх догдлоод явчихжээ. Учир нь Ганболдын өндөр чилгэр бие, өтгөн хөмсөг, инээвхийлсэн цайвар царай зэрэг нь түүнд таалагддаг байлаа. Хотод ирээд тэмцээн болоход Тунгалаг хувцас барьж суусаар дуусгалаа. Зочид буудалд байрлаж байсан хүүхдүүд тэмцээний дараа төрөл садангийнхаа айлуудад очиж хонох гээд явахад нь Ганболд багш Тунгалагийг зориуд авч үлджээ. Багш нь яах гэж авч үлдсэнийг ч Тунгалаг гадарлаж байв. Чингэж багштайгаа учир ургуулав. Багш нь түүнээс
    – Чи хэнтэй анх хавьтсан юм? гэж асуухад тэр хариулсангүй. Ингэж хойт эцэг, багш, ангийнхаа гайгүй гэгдсэн хөвгүүдтэй ээлжлэн хавьтсаар Тунгалаг сурамгай нэгэн бас, шунал тачаалдаа автсан нэгэн болж хувирчээ.
    10-р ангиа төгсөөд их дээд сургуульд орж чадаагүй ч хүнсний технологийн техникумд орно гэж зүтгэсээр Улаанбаатарыг зорьжээ. Хотод ирээд жил орчим болоход Тунгалаг залуусын анхаарлыг татаж эхэллээ. Оюутны байрных нь үүдэн дээр залуус хоорондоо зодолдон цус нөжтэйгөө хутгалдаж байхад Тунгалаг тас тас хөхөрч суудаг байлаа. Тэр үед CD гэж байсангүй. Тунгалаг хагас сайны орой болгон оюутны байранд бүжиг явуулахаар хэдэн пянз тэврэн ирнэ. Үүнээсээ ч болсон уу, аль эсвэл сексдэхдээ бөгсөө пянз шиг эргүүлдэг байснаас ч тэр үү “пянз” Тунгаа гэдэг болжээ. Тэрээр 2-р дамжаандаа Цогнэмэх гэдэг 40 гарсан, хувьдаа “Лада” машинтай эртэй ханилан суув. Сайхь Цогнэмэх нь нэгэн байгууллагад аж ахуйн даргаар ажилладаг сүйхээтэй эр байжээ.
    Хүүхдээ төрүүлсэн жил буюу 1988 оны хавар нөхөр нь улсын өмч шамшигдуулсан хэргээр 10 жилийн хорих ялтайгаар шоронгийн хаалга татлаа. Цогнэмэхийн бүх өмч хөрөнгийг хураасан учраас Тунгалаг бяцхан үрээ тэврээд л гудамжинд гарав. Тэрээр ил далд явалдаж байсан эрсээсээ замын зардал олж аваад гэрээдээ зорьжээ. Хойт эцэг Содвоо нь хачин их баярлаж байлаа. Нэгэн шөнө тэр хоёр сэмхэн загас наадуулжээ.
    Үүрээр босохдоо Тунгалаг
    – Чи намайг бага балчир байхад минь бузарлаагүй бол би ингэж явахгүй байсан. Өдийд би гадаадын аль нэгэн их сургуульд сурч байсан байх. Одоо чи миний хүүхдийг өсгөж өг. Эс тэгвэл… гэхэд нь Содвоо уйлагнаж
    – За за хайрт минь гэж мунхаглажээ. Харин Содвоо хэлсэндээ хүрч хүүг нь өөрийн үр шиг үзэх болсон гэдэг. Тунгалаг ч хэдхэн хоноод буцлаа. Тээврийн жолоочийн кабинд суусан Тунгалаг түүнийхээ толгойг эргүүлэн сексийн эрдмээрээ урхидсаар хот орон хуурай дүү нь болон жүжиглэж гэрт нь байрлах болжээ. Чингээд тун удалгүй нэгэн эрийг эхнэрээс нь салгаж суусан аж. Гэлээ гээд хар балчраасаа сурсан садар амьдралаа өөрчилж чадсангүй. Нөхрийнхөө найзуудтай хүртэл зүгээр байхгүй заваараад байхаар нь гэр бүлийн хүн нь яаж ч тэсвэрлэхэв дээ. Дахиад л саллаа. Ингэж 1990 онтойгоо золгосноор “пянз” Тунгаагийн хувьд нар нь гийжээ. Тэрээр Улаанбаатар зочид буудлын өмнүүр эргэлдэж биеэ үнэлж эхэлсэн байна. Энэ маягаар хоёр жил орчим биеэ үнэлээд хэдэн охин дагуулан өмнөд хөршөөр дамжин Макаод очжээ. Тэндээ энэ ажлаараа дагнаж байгаад гурван жи-лийн дараа Монголд эргэж иржээ. Тэр амьдралаа бодож аяга цайгаа хуваагаад уучих хүн хэрэгтэй байтал бөгсний дон нь хөдөлсөн “пянз” Тунгаа залуухан хархүүтэй ханилж амьдын жаргал эдлэхээр мунхагласан нь өөрт нь гай болсон юм.
    Тэрээр Арслантай гүүрний ойролцоох нэгэн бааранд ганцаархнаа сууж буй биерхүү пацааныг харчихаад дэргэд нь очиж
    – Уучлаарай! Энд суучихвал болох уу? гэхэд нь залуу яавал ч яаг гэсэн маягтай толгой дохьжээ. Өндөр чилгэр биетэй сайхь залуугийн нас яав ч хориос хэтрээгүй гэж бодоод сээтэн хаялаа. Хэдий дөч дөхсөн ч Тунгаа царайлаг хэвээрээ байсан учраас залуугийн нүд ч сэргээд ирэв.
    – Хоёулаа пиво уух уу?
    – Даан ч мөнгө алга.
    – Ийм сайхан залууд мөнгө байхгүй гэж үү?
    – Би оюутан юм л даа.
    – Өө тэгвэл аргагүй. Ирээдүйн боловсон хүчинд пиво авч өгч болох уу? гэхэд оюутан хархүү дуугарсангүй. Ингээд л пиводжээ.
    – Охид харчихаад хөгшин хүүхэнтэй сууж байна гэж шоолох юм биш биз дээ гэхэд нь
    – Тэдэнд ямар хамаатай юм гэж овоо дуугарахчаан аядлаа. Өөрийгөө Баярмандах гэж танилцуулсан оюутан юм үзээгүй шахам шал ногооноороо нэгэн байлаа. Гэвч бас чиг гоё ганган Тунгалагт татагдаж байгаа нь мэдрэгдэж байв. Шөнө дүл болсон хойно эр хүн гэсэндээ Тунгалагийг 11-р хороололд байдаг байранд нь хүргэж өгчээ. Орц руугаа орохдоо Тунгалаг
    – Би чамд санаа зовоод байна. Чамайг томоотой байвал гэртээ хонуулчихмаар байна гэж маяглахад нь Баярмандах
    – Би томоотой гэж хэлсэн аж. Ингээд гэрт нь орлоо. Гял цал оргисон айлд ороод эвгүйрхсэн Баярмандах
    – Танайхан хаачсан юм? гэж асуулаа.
    – Манайхан, би ганцаараа шүү дээ гэж санаа алдсанаа
    – Ганц бие эмэгтэйг элэг барих гэсэн хүн олон байх юм гэж зовлон жаргал ярьж ганц шил юм гарган хувааж хүртжээ.
    Хүүхнийг зовлон ярьж уйлахад Баярмандах аргадаж байлаа. Цав цагаан царайтай гоё эгчийг хараад үнэн голоосоо сэтгэл алдарсан Баярмандах яаж аргадахаа мэдэхгүй бөнжигнөж байв. Тунгалаг ч эрчүүдэд тоглуулж байсан хэмээн уйлагнахад нь Баярмандах үл таних ах нарыг занаж байлаа. Тэгснээ Тунгалаг
    -Чам шиг залуу надтай учирсан болоосой гэхэд нь Баярмандах ихэд зориглон
    – Би тэгвэл байж л байна ш дээ гэжээ.
    – Нээрээ юу хэмээн бүсгүйг тэвэрч авахад залуу эр зөөлөн буйдан дээр даран унах нь тэр. Олигтойхон юм үзээгүй залууд Монголд боловсорч, Хятадад мэргэжил дээшлүүлэн, Макаод төгс хэлбэрээ олсон бүсгүйн галзуу секс сайхан санагдсан нь ойлгомжтой байх. Залууг уухичин хөдлөж байхад нь
    – Чи ч гэсэн ингээд л орхиод явчихна шүү дээ гэхэд нь
    – Би чамд хайртай. Суумаар байна гэж хэлээд орь дуу тавин тарагаа цацав.
    Ингэж нас зөрүү гэр бүл үүслээ. Хөвсгөл аймгийн Ренчилхүмбэ сумын харъяат дархад залууг нөхрөө болгосон ч “пянз” Тунгаа засарсангүй. Олонтаа сүүлрээд баригдсан болохоор нь залуухан нөхөр нь хөх няц болтол нь дэлсэж орхив. Уурссан Тунгалаг ч тэр дорхноо явалддаг байсан мөрдөн байцаагчдаа мэдэгдэн хөөрхий залууг Ганц худагт хориулж орхисон юм байж. Түүнийг Ганцад орсныг сонссон ангийнх нь нөхөд Хөвсгөлд байдаг эцэгт нь дуулгаснаар энэ хэрэг дуусгавар болсон юм. Хүүгээ завхай явдалтай хөгшин хүүхэнтэй ханилан орон шоронд орсныг дуулсан өвгөн дорхноо онгоцоор нисээд ирэх нь тэр. Хамгийн аймшигтай нь Баярмандахын эцэг нь ус нутагтаа алдартай есөн үеийн харын бөө байх нь тэр. Өвгөн ч сайхь эмэгтэйг ямар хүн болохыг нь гадарлаад бөөлсөөр ухаан алдаж унасан гэдэг. Энэ үед Тунгалаг эмнэлэгт хүргэгдэж байжээ. Ямар ч шалтгаангүйгээр чих, хамар, ам болон нийт долоон сүвээр нь цус садрахад амь тавьж буй “пянз” Тунгаа
    – Цагаан сахалтай өвгөн. Миний буруу гэх зэрэг холбоогүй үгс шивнэсэн гэдэг. Ингэж хормой султай бүсгүй зайрангийн хүүг оролдсоныхоо шанг дэндүү чанга хүртсэн гэдэг.

  • № 5. Монгол бөөгийн хуяг, дуулганы тухай


    Тайлбар: МБНЭ-ийн хамт олон Монгол бөөд тулгамдсан асуудлуудыг хэлэлцээд тодорхой бодлого баримталж ажиллахаар шийдвэрлэсэн. 
    Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн бага хуралдайн есдүгээр хуралдаанаар \2015.10.09\ Монгол бөөгийн түүхэн уламжлал, судалгаа дүнг үндэслэн дараах шийдвэр гаргасан.
    Нэгдүгээрт: Монгол бөөгийн хөгжилд уламлалт бус жаяг газар авч, хүмүүсийн оюун санааны дархлаанд сөрөг зан үйл дэлгэрч, бөөгийн зан үйлд байгаагүй суваргыг толгой дээрээ залахыг МБНЭ-ийн гишүүд үлгэрлэн хориглосон. 
    Хоёрдугаарт: Мод, модлог ургамалд хадаг уяж, үхүүлэх, нийлэг эдээр хийсэн даавуу материалыг ашиглах нь байгальд сөрөг нөлөө үзүүлэх, хог хаягдал бий болгож байна. 
    Хадагийг өргөлд ашиглахаас татгалзах, Байгалын гаралтай бүтээгдэхүүнээр хийсэн даавуу цуударыг өргөн хэрэглэх шийдвэрийг Монголын нийт бөө нарт хэрэгжүүлэхээр уриалан гаргасан. Эдгээр шийдвэр амьдралд биелэлээ олж хэрэгжиж байна. 
    Гуравдугаарт: МБНЭ-ийн хамт олон Монгол бөөгийн хөгжилд онцгой чухал байр суурь эзлэх Монгол бөөгийн хуяг дуулганы чиглэлд онцгойлон анхаарч ажиллаж байна. 
    Монгол бөөгийн хуяг дуулгыг уламжлалт дэг жаягаар хэрэглэх зорилтыг дэвшүүлж байна. Энэ хүрээнд сүүлийн зуунд хэрэглэгдэж ирсэн бөөгийн хуяг дуулганы талаар мэдээлэл хүргэж байна. Хаанаас гаралтай, ямар язгуур, угсааны болохыг тодорхойлж үзнэ биз ээ. Болгоон авч дотроо тунгаан бодож соёрхоно уу.
    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

  • “Монгол Гэсэр хааны тууж” Испани хэлнээ

    Энэхүү эрхэмсэг сайхан уран зохиол нь Төвд, Монгол, Буриад, Тува зэрэг Төв Азийн олон ард тvмний дотор өргөн дэлгэрсэн бөгөөд аль ч утгаар нь аваад үзсэн эртний Грекийн “Одиссей”, Английн “Робин Гуд”, Оросын “Игорь ван”, Испанийн “Мио Сид”, Францын “Ролланы дуулал”, Германы “Нибелүнгүүд” гэх зэрэгтэй эн зэрэгцэн очих бүтээл юм.

    Олон боть бичмэл Гэсэрийн тууж байхаас гадна, ардын vлгэрч, туульчнар “Гэсэрийн тууж”-ийн олон бvлгийг цээжээр дуулан хэлдэг байна. Монголын ард тvмний соёлын гайхамшиг өв болсон энэ зохиол анх 1716 онд модон бараар хэвлэгдсэн байдаг.

    Таван хошуу мал, тарвага, зурам, таанан цагаан гэр, нум сум, илд бамбай, эмээл, хазаар, чөдөр, тушаа, ааруул, ээзгий, аргал, хомоол – энэ бүхэн монголчуудын амьдралын салшгүй хэсэг бөгөөд энэ бүхний тухай “Гэсэрийнтууж”- д өгүүлнэ.

    Др. Проф. Г.Төмөрчулууннь “Монголын нууц товчоо”-г 2004 онд анх испани хэлнээ орчуулж Бүгд Найрамдах Куба Улсад 10 мянган хувь хэвлүүлсэн нь дээрх бүтээлүүд эхнээсээ испани хэлт Латин Америкт түгэн дэлгэрэх эхлэл болсон юм.

  • ХҮННҮГЭЭС ЭХЛЭЭД НҮҮДЭЛЧИД УМАРД ХЯТАДАД НОЁРХОЖ БАЙСАН НЬ

    Эртний хятадын төрийн гадаад бодлогын үндэс нь Хятад бол ерцөнцийн төв, соёлын төв, улс төрийн төв гэх үзэлд суурилсан “Жун го” буюу “Дундад улс”-ын онолд тулгуурласан, хятад төвийн үзэл юм. Хан улсыг шахан дарамталж байсан учир Хан улсын гадаад бодлогод Хүннү гол байр суурь эзэлдэг байсан бөгөөд жил бүр их хэмжээний алба авдаг байсан нь Хан улсын эдийн засагт ихээхэн дарамт болж байжээ. Хан улс нүүдэлчдийн талаар явуулсан бодлогоо: 1. Цэрэг дайны, 2. Бичиг соёлын хэмээн хоёр ангилж үздэг. Бичиг соёлын бодлого нь Күнзийн сургаалаас үүсэлтэй бөгөөд “хүр хорхой навч идэх лүгээ адил хөршийнхөө нутгийг идэх”, “бэлэгдэн хязаарлах”, “таван урхи”-ны бодлого зэрэг олон аргыг хэрэглэж байв. “Хүннү нарын нүдийг урвуулахын тулд хээнцэр хувцас, тэрэг тэдэнд өгөх хэрэгтэй; тэдний дурыг урвуулахын тулд сайхан хоол өгөх хэрэгтэй; тэдний сонорыг урвуулахын тулд хөгжим, эхнэр өгөх хэрэгтэй; тэдний хүслийг урвуулахын тулд сайхан байшин сууц, татвар эмс өгөх хэрэгтэй; тэднийг дагаж ирвэл ухааныг нь урвуулахын тулд эзэн хаан тэднийг цайлан, дарс, хоолоор дайлах хэрэгтэй. Энэ бол таван урхи гэгч мөн” хэмээн хятад сурвалжид тэмдэглэжээ. Ийнхүү Хүннү нарыг тансаг эд зүйлсээр өөртөө татаж, хятад соёлд дасган уусгах бодлогыг хүчтэй явуулсан ч төдийлөн амжилт олоогүй ажээ. МЭӨ 141 онд хан улсын хаан болсон Уди (МЭӨ141-87 он) эхэн үедээ өмнөх хаадын адил МЭӨ 198 оны гэрээг даган мөрдөхөө амлаж байсан ч, цэрэг дайны бэлтгэлээ базааж гүйцээд, МЭӨ 133 оны үеэс Хүннүгийн эсрэг байлдах бодлогод шилжсэн байна. Ийнхүү Хүннү, Хан улсын хооронд олон жил үргэлжилсэн байлдааны ажиллагаа эхэлсэн түүхтэй. Уди хааны Хүннү эсрэг явуулсан олон удаагийн байлдааны ажиллагаа амжилт олоогүй учир, Хүннүгийн зүүн, баруун жигүүрийг довтлох тактикт шилжсэн. Олон жил үргэлжилсэн дайнд Хүннү, Хан улсын аль алин нь цэрэг, эдийн засгийн хүч нөөцийг шавхан суларсан ажээ. Эцсийн дүндээ, баруун жигүүрийн Усунь зэрэг аймгууд Хүннүгийн захиргаанаас гарснаар Хүннүчүүд Дундад Азийн хот улсуудаас авдаг татвар, баруун тийш харилцах гол замаа алдсан нь томоохон хохирол болов. Уди хаанаас хойш Хүннү, Хан улс дайтаж, найрамдаж байсан нь олон юм.
    Язгууртнуудын зөрчлийн улмаас Хүннү гүрэн МЭ 48 онд умард, өмнөд хоёр хэсэгт хуваагдаж, өмнөд Хүннү нар Хан улсыг дагах болов. Хүннү гүрнийг МЭ 93 онд мөхсөн гэж үзэх элбэг байдаг ч МЭ 156 онд Сяньбийн нэгдсэн улс байгуулагдах хүртэл оршин тогтносоор байсан гэж үзэж болно. Умард Хүннүгийн зарим хэсэг нь баруун зүг нүүдэллэн явсаар хожим Европын сурвалжуудад Гунни нэрээр тэмдэглэж, одоогийн Унгарын нутгаар төвлөрсөн хүчирхэг улс байгуулан, Баруун Ромын эзэнт улсыг мөхөхөд чухал нөлөө үзүүлсэн билээ. Өмнөд Хүннү нар өөрсдийн төр ёс, соёлын уламжлалаа хадгалан оршин тогтносоор байсан бөгөөд хожим умард хятадад өөрсдийн төр улсыг байгуулж байсан түүхтэй билээ.
    Хүннүгийн төрийн түүхийг:
    1. Аймгийн холбоо, анхны төр улсын үе (МЭӨ 209 он хүртэлх үе)
    2. Хүннү гүрний үе (МЭӨ 209 оноос МЭ II зууны дунд хүртэлх үе)
    3. Хүннү нар хэд хэд хуваагдаж, бусдын нутагт төр улсаа байгуулж байсан үе (МЭ II зууны II хагасаас МЭ V зуун) хэмээн хуваан үзэж болно.
    МЭ 220 онд Хожуу Хан улс мөхсөний дараа нүүдэлчид урагш түрж, хятадын нутагт өөрсдийн улсуудыг байгуулсанаар 20 орчим улс оршин тогтнож байснаас Сяньби угсааны есөн улс, Хүннү угсааны гурван улс байжээ. Хятадын түүх бичлэгт “Умардын таван аймгийн арван зургаан улсын үе” гэх энэ үеийг Хүннү угсааны Лю Юаньхай 304 онд Түрүү Жао (304-329) улсыг үндэслэн байгуулсанаар эхэлж, 439 онд Сяньби угсааны Тобачуудын байгуулсан Умар Вэй улс умард хятадыг нэгтгэснээр төгсгөдөг. Хятадын он дарааллын бичигт хүннү, цзеху, сяньби, ди, цян аймгийг “таван бүдүүлэг” (Wu hu) хэмээн нэрлэж байв. Хятадын түүх бичлэгт умард хятадад ноёрхлоо тотоож байсан нүүдэлчин улсуудын түүхийг Хятадынх болгон бичиж, мушгин гуйвуулсан байдаг ч гэсэн үнэн хэрэгтээ тэдгээр нь нүүдэлчдийн байгуулсан улсууд буюу хятад бус төрт улсууд байсан билээ. Михаэл Вайерсийн бичсэнээр “умрын эзэнт улсуудын тухайд Хятадын түүх бичлэг эргэлзээтэй байдгаас хятадын чухам ямар эх сурвалжийг (эдгээр нь сяньби нарын талаарх цорын ганц эх сурвалж бөгөөд бүгд хожуу үеэс гаралтай) баримталснаас шалтгаалаад 9 янзын Сяньби улс мэдэгдээд байгаагийн зургааг нь хятадын өөр өөр династи гэж үзсэн байдаг. Эдгээр Сяньби улсын газар нутаг түүхийн янз бүрийн үеүдэд Хянганы уулсаас Шинжаан мужийн гүнд хүртэл үргэлжилж байсан ба цаг хугацааны хувьд нийтдээ МЭ 156-431 оныг хамарна. Энэ бүх хугацаанд бие биеийн эсрэг дайтаж, улсаа булаалдаж харилцан тэмцэлдсэн нийт 42 хааны нүүр үзжээ” .
    Сурвалжаас үзэхэд, Сяньби аймгуудаас Цифү аймгууд Баруун Цинь улс (385-431), Түфа аймгууд Өмнөд Лян улс (397-414), Муюн аймгууд Түрүү Янь улс (337-370), Хожуу Янь улс (384-409), Баруун Янь улс (386-394), Өмнөд Янь улс (398-410), Түгүхүнь нарын Тогон улс (285-663), Тоба аймгууд Умард Вэй улс (386-534), Хятан аймгууд Ляо улс (916-1125)-ыг тус тус үндэслэн байгуулж , умард хятадад ноёрхож байснаас үзэхэд Дунхугийн угсааны монгол хэлт аймгууд тухайн үеийн Төв Азийн улс төрийн тавцанд чухал үүрэг гүйцэтгэж байсан нь тодорхой байна. Үүн дээр Хүннүгийн зарим аймгуудын Умард Хятадад байгуулсан Түрүү Жао (304-325), Умард Лян (397-439), Ся (407-431) улсууд болон Юйвэнь аймаг Вэй улс унасны дараа байгуулсан хожуу Жоу улс, Ухуань, Күмоси, Дуань зэрэг аймгуудын түүхэнд гүйцэтгэсэн үүрэг, Жоужаний хаант улсын Төв Азийн түүхэнд эзлэх байр суурийг нэмж тооцвол тухайн үеийн Монгол угсааны аймгуудын эзлэх орон зай, хэмжээ далайц, төр ёс, угсаа-соёлын хөгжилд гүйцэтгэсэн үүрэг, эзлэх байр суурь тодрон гарч ирж байна .
    Ийнхүү Хожуу Хан улс мөхсөний дараа Сяньби болон Хүннү угсааны аймгууд хойд хятадад ноёрхох болж, нүүдэлчдийн олон төр улс байгуулагдан умард хятадад ноёрхохын төлөө хоорондоо өрсөлдөж байсан нь түүхэн үнэн юм. Энэ тэмцэлд Сяньби угсааны Табгач нар ялж, бусад улсуудаа эрхшээлдээ оруулан, умард хятад болон өмнөд монголыг нэгтгэсэн хүчирхэг умард Вэй улс байгуулжээ.
    Табгачийн Шийзянь 310 онд Табгачийн Дай улсыг үндэслэн байгуулж, одоогийн ӨМӨЗО-ын Хорин Гэр хошууны нутагт Шэнлэ хотыг нийслэл болгож, түүний дараа Табгач Гуй 386 онд ван болж, улсаа Вэй гэж нэрлэсэн нь түүхнээ Умард Вэй (386-534) гэж алдаршсан. Табгач нарын байгуулсан Умард Вэй улс нь хойд Хятад болон Өмнөд Монголд ноёрхлоо тогтоож байсан бөгөөд хожим нь Вэй улс задарч Баруун Вэй (535-581) болон Зүүн Вэй (534-550) гэх хоёр улс болжээ.
    Сяньби угсааны Тугухунь аймгууд Хөх нуурт өөрсдийн улсыг байгуулж, МЭ VII зууны сүүлч хүртэл оршин тогтнож байв.
    Энэ бүгдээс үзэхэд, гурван улс (220-280)-ыг нэгтгэн байгуулагдсан Баруун Зинь улсын нэгдэл дор хятад орон арав орчим жил л байсан бөгөөд “найман ноёдын үймээн” 15 жил (291-305) үргэлжилж, хойд хятадыг үгүйрүүлэн сүйтгэсэн тэр үеэс Сүй улс байгуулагдах хүртэл монгол угсааны аймгууд умард хятадад ноёрхож байсан гэж үзэж болохоор байна.

  • Сүүлийн жилүүдэд манайхан бөө, удган шүтдэг болоод байгаа. Юм л бол лам эсвэл сайн гэсэн бөөг зорьдог.

    улсууд ч олшрох болсныг холбогдох байгууллууд мэдэгдээд байгаа. Баянзүрх дүүргийн долдугаар хороонд байрладаг байрны зургаан давхрын тагтнаас иргэн А гэгч уржигдар “Бөөгийн онгодорлоо” хэмээн дэггүйтэн үсэрчээ. Азаар тэрээр амьдгарсан ч эрүүл мэндээрээ хохирчээ. Энэ мэт бөөгийн нэрийг ашиглан эрсдэлтэй алхам хийдэг улсууд цөөнгүй дуулдах боллоо. Ямартаа ч тагтнаас унаж гэмтсэн бөөгийн хэргийг Баян зүрх дүүргийн цагдаагийн хэлтэс шалгаж байна.
    Харин иргэн А одоогоор гэмтэл согог судлалын үндэсний төвд хүргэгдэн эмчлүүлж байгаа гэнэ.
    Ч.Уянга

  • ДУУСДАГГҮЙ ТАМХИНЫ УУТ

     

    Би чинь нэг хоёр cap хээр явах юм. Иймхэн гожгор юманд тамхи хийж явахад хоёр хонолгүй дуусах юм биш үү? гээд уурлажээ. Тэгтэл эхнэр нь:

    Та битгий уурла. Тамхи чинь дуусчихвал намайг нэрээр минь хэд дуудаад зүүн дэрэн доогуураа уутаа хийгээд унтаарай гэж гэнэ.

    Тайгад олон хоног яваад Гэндэн гуайн тамхи нь ч дуусаж. Гэндэн гуай хариугүй юм оёж өгдөг энэ тэр гэж жаал үглэж байгаад хэлснээр нь уутаа зүүн дэрэн доогуураа хаяж орхиод унтаад өгчээ. Өглөө сэрээд хартал өнөөх жижиг уутанд тамхийг нь хуруу орох зайгүй чигжээд хийчихсэн байж гэнэ. Тэрнээс хойш Гэндэн гуай анд явахдаа тамхиндаа санаа зовохоо больсон гэж О.Пүрэв гуайд хуучилжээ.

  • Монгол бөөгийн Их Удган Дамбадаржаагийн БУЛГАН (1970-2021)

     

    МОНГОЛ БӨӨГИЙН ХОТГОЙДЫН ИХ УДГАН

    МОНГОЛ БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛИЙН гишүүн

    Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын бөөгийн Дамдин, Шагдарсүрэн нарын ач охин.

    Монгол бөөг хөгжүүлэхэд амьдралаа зориулсан.
    Өвөрмонголд бөөгийн зан үйл хийхэд ёс зүйн алдаа гаргаж байгаа \нэг айл, ам бүлийг бүгдийг нь бөө болгох, гм \талаар гомдол ирсэн.

    • 2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
    • 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.
    • 2013.05.25-26-ны өдөр. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
    • 2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
    • 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
    • 2015.05.25-.05.26-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
    • 2015.06.15-ны өдөр. Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон.

     МБНЭ-ийн хүрэл шонхор медалиар шагнагдсан.
     Бөөгийн “Голомт” тэргүүлэгч гишүүн

     

    Монголын анхны төвлөрсөн нэгдсэн төв байгууллага МБНЭ-ийн анхдугаар Дээд хуралдайн төлөөлөгч, МБНЭ-ийг үүсгэн байгуулахад оролцогчдын нэг Монгол бөөгийн Их удган Д.Булган зуурдаар нас барж, уй гашуу, гунигийг авчирлаа. 

    Д.Булган нь Булган аймгийн Бүрэгхангай сумын харьяат бөөгийн Дамдин, Шагдарсүрэн нарын ач охин бөгөөд 1998 онд зайран Төмөрт шавилж, Балжир удганаар багшилуулж уламжлалт бөөгийн дэг жаягаар боссон удган байлаа. Даян дээрх, “Атаа таван тэнгэр”, “Галын тэнгэр”, “Хар тэнгэр” Цагаан тэнгэрүүдийг дуудан бөөлж, Бүрэгхангай уул, Шувуут Хайрхан, Бодь модны лус, савдагийг дуудан тахиж ирсэн байдаг.

    Монголын анхдагч бөөгийн байгууллага “Голомт” төвийн үйл ажиллагааг үргэлжлүүлэгчдийн нэг, улмаар биеэ даан Бөөгийн “Шувууд уулын онгод” Төвийг байгуулж тэргүүнээр өнөөг хүртэл ажиллаж иржээ. Тэрээр монголын бөөгийн түүхэнд өөрийн өвөрмөц мөрөө үлдээсэн, бүх л амьдралаа монголын тэнгэр шүтлэгт, уламжлалт бөө мөргөлийн төлөө зориулсан нэгэн байлаа.
    Монгол бөөгийнхөө төлөө амьдралаа зориулж, бөөгийн нэгдсэн байгууллагын төлөө хамтран зүтгэж явсан түүний зүтгэлийг бид мартахын аргагүй. МБНЭ-ийг байгуулах анхдугаар дээд хуралдаанаас МБНЭ-ийн Бага хуралдайн гишүүн, Дээд цэцийн гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байсан.
    Монгол бөөг уламжилж ирсэн байдал, бөөгийн чадамжийг үнэлж 2013 оны 4 дүгээр сарын 20-ны өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдааны нууц санал хуралдаанаар гишүүд санал нэгтэйгээр түүнд Монгол туургатны хэмжээнд Монгол бөөгийн их удган цол олгосон байдаг
    МБНЭ-ээс гаргасан анхны шийдвэрийн дагуу 2012 оны 5 дугаар сарын 13-ны өдөр болсон Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн Ноён уулын Нэгдсэн тахилгад идэвхтэй оролцож байсан бөгөөд түүний тэмцэл үр дүнд хүрсэнийг олон түмэн мэднэ.
    2012 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр болсон Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 4200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, 2013 оны 5 дугаар сарын 25-26-ны өдөр, Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилга, 2013 оны 6 дугаар сарын 21-22-ны өдөр, Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилга, 2014 оны 7 дугаар сарын 3-4-ний өдөр, Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилга, 2015 оны 5 дугаар сарын 25-26-ны өдөр, Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы гуравдугаар Нэгдсэн Их Тахилга, 2015 оны 6 дугаар сарын 15-ны өдөр хийгдсэн Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад тус тус идэвхтэй оролцсон байдаг.
    Энэхүү нэгдсэн тахилгуудад оролцохын зэрэгцээ эх орон, түмэн олныхоо сайн сайханы төлөө тэмцэгч, олон нийтийн зүтгэлтэн байлаа.
    Д.Булган нь төр нийгэмдээ зүтгэж, хүүхэд багачуудыг сурган хүмүүжүүлэх үйлсэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж байсныг үнэлж, 1993 онд боловсролын тэргүүний ажилтан, 2006 онд Тэргүүний залуу алтан медаль, үндэсний өв соёлыг сэргээн хөгжүүлэхэд зүтгэж явсаныг нь үнэлж, 2013 онд Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор”, 2015 онд “Мөнгөн шонхор” медаль, 2015 онд Хөдөлмөрийн хүндэт медалиар тус тус шагнагдаж байжээ.
    Монгол бөөгийн уламжлалт чанаруудыг эзэмшсэн Д.Булган хотгойд бөөгийн өвөрмөц зан үйлийг бид байнга дурсаж явах болно. Таны улаачийн үйл үр удам, шавь нарт чинь үргэлжлэх нь лавтай.
    Та тэнгэрийн харанхуйн орондоо тайван амгалан оршиж, биднийхээ төлөө ямагт хамт байж, тэнгэрийн үйлээ үргэлжлүүлэх болно.

    МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүд: Байнгын
    Д.Жаргалсайхан, Д.Одонхүү, П.Батжаргал, Г.Янжинлхам, Ц.Отгонсүрэн, Т.Баттогтох, Я.Мөнгөнсувд, Я.Отгонбаатар, Б.Батжаргал, Б.Нарангэрэл, Б.Бахаамаазагд, У.Ганхуяг, Сайхантуяа, Р.Маахүү, Ш.Нямдорж, А.Оюунтуул, Б.Мөнхчулуун, Д.Улаанцэцэг, С.Сэргэлэн, Т.Анхмаа, Т.Баттогтох, А.Оюунчимэг, Л.Баяржаргал, Ц.Цэндсүрэн, Ц.Тамжид, Д.Хүнбиш, Б.Балжмаа, Б.Баттогтох, Ж.Эрдэнэцэцэг, Л.Гэрэлмаа, Ж.Ариунтуяа, Д.Мөнхжаргал, Б.Анхбаяр, Б.Гомбо, О.Тэгшжаргал
    Байнгын бус:
    Д.Батчулуун, Б.Бадамсүрэн, Г.Гэрэлтуяа, А.Энхтайван, Б.Нанжаа, Ц.Дуламжав, Ж.Өлзийсайхан, Ц.Бор, Ч.Даваабаяр, Д.Сосорбарам, Ц.Лувсанлхама, Б.Энхээ, Ц.Бор, Н.Баттогтох, Ч.Энхтуяа, Д.Батмөнх, П.Эрдэнэбаатар, Д.Наранцэцэг, Н.Цэвэлмаа, Ё.Алтанзул, В.Жавзансүрэн, Ч.Болд, Э.Болд, Р.Цэрэндэмэд, Р.Туул, Б.Солонго, Д.Уранчимэг, Б.Энхбаатар, Б.Байгалтөгс, Г.Гэнэнхүү, Э.Болдоо, Л.Мөнх-Очир, Ж.Сонинжаргал, Л.Дорж, Г.Ган-Эрдэнэ, Б.Оюунзул, Д.Отгонцэцэг, Буяннэмэх, Б.Чанцал, Б.Байгальмаа, Ц.Чулуунбаатар, Ч.Дангаасүрэн, Ш.Содов, Б.Баяраа, Д.Дарьчулуун

  • Монгол бөөгийн Их зайран Гомбын БОЛД (1952-2020)

     

    МОНГОЛ БӨӨГИЙН ИХ ЗАЙРАН

    МОНГОЛЫН БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛИЙН ДОРНОД АЙМГИЙН ДАШБАЛБАР СУМЫН БӨӨГИЙН ЗӨВЛӨЛИЙН УДИРДАГЧ сонгуультай

    Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын харъяат

    МБНЭ-ийн салбарыг орон нутагт байгуулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан. Нийгмийн зүтгэлтэн.
    Монголын Буриад бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан.

    • 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
    • 2013.09.12-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгад Хайрханы тахилгад тэргүүлж бөөлсөн.
    • 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад идэвхтэй ороллцсон.
    • 014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд оролцсон. .
    • 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
    • 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд Галын тахилгад толгойлж бөөлсөн.
    • 2015.07.14-15-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн Их Тахилгын Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
    • 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн
    • 2016.08.10 Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгад оролцсон.
    • 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Тэнгэрийн тахилгад толгойлж бөөлсөн
    • 2017.07.20-ны өдөр. Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Буриад бөөг удирдаж оролцсон.

     Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон од” одонгоор шагнагдсан.
     МБНЭ-ийн хүрэл шонхор, “Мөнгөн шонхор” , Алтан шонхор медалиар шагнагдсан.

     

    Монгол бөөгийн өв уламжлалыг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан Монгол бөөгийн соёлын үнэт өвийг уламжилж ирсэн, монголын зүүн хязгаарт орших, Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын бөөгийн зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн Их зайран Г.Болд таалал төгсөж, бидэнд уй гашуу авчирлаа.  

    Монгол бөөгийн салшгүй хэсэг болсон Буриад бөөгийн үнэтэй өвийг хөгжүүлэхэд түүний оруулсан хувь нэмэр асар их билээ. Буриад бөөгийн өвөрмөц уламжлалыг өнөө болон ирээдүйд залгамжлан, өвлүүлэхэд түүний үйл ажиллагаа чиглэгдэж байлаа.
    Монгол бөөгийн их зайран Г.Болд Дорнод аймгийн бөөгийн хүрээлэн болон МБНЭ-ийн салбарыг орон нутагт байгуулж, суманд монголын бөөгийн нэгж байгууллага ажиллах үлгэр замыг тавьж өгснөөрөө бөөгийн түүхэнд чухал хувь нэмэр оруулсан билээ.
    Эх нутгаа эзний ёсоор хайрлан, байгаль орчиноо хамгаалах үйлс түүнийг Нийгмийн зүтгэлтэн болгосон юм. Тэрээр бүхий л амьдралаа Монголын Буриад бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө зориулсан байна.
    2012 оны 06 дугаар сарын 22-нд болсон Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилгад Дорнодчуудаа төлөөлөн сумынхаа бүх бөө нарыг нэгтгэн оролцож байсан.
    2013 оны 09 дугаар сарын 12-ны өдөр, Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгыг зохион байгуулахад гол үүргийг гүйцэтгэсэн билээ. Тэрээр “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгын Хайрханы тахилгад тэргүүлж бөөлсөн.
    2014 оны 07 дугаар сарын 3-4-ний өдөр болсон Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад аймаг, орон нутгийн төлөөлөө нэгтгэн оролцуулж байлаа.
    2014 оны 09 дүгээр сарын 22-ны өдөр Улаанбаатар хотод Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн ажиллагааны нээлтэд оролцсон.
    2015 оны 10 дугаар сарын 10-ны Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
    2015 оны 05 дугаар сарын 20-ны өдрийн “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд Галын тахилгад толгойлж бөөлсөн.
    2015 оны 07 дугаар сарын 14-15-ны өдөр болсон Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн Их Тахилгын Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
    2016 оны 05 дугаар сарын 15-ны өдрийн “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
    2016 оны 08 дугаар сарын 10-ны Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад хамт олон ПАЗ автобустай, гэрээ ачин оролцож байж билээ.
    2017 оны 06 дугаар сарын 03-ны өдрийн “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
    2017 оны 07 дугаар сарын 20-ны өдөр болсон Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Дорнодын хамт олон нэгдэн ирж, Тэнгэрийн тахилгыг толгойлох Буриад бөөг удирдаж оролцсон байдаг.
    2019 онд хамгийн сүүлд Дэлхийн тэнгэр шүтлэгтний нэгдсэн холбооны зохион байгуулсан Бурхан халдуны тахилгад оролцсон байдаг.
    Түүний монгол бөөг уламжлалт жаягаар хөгжүүлэхэд оруулсан их хувь нэмрийг үнэлж, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон од” одон, “Хүрэл шонхор”, “Мөнгөн шонхор”, “Алтан шонхор” медалиар шагнаж байжээ.
    Г.Болд бол Монгол бөөд, түүн дотроо Буриад бөөд өөрийн орон зайг эзэлсэн Монгол бөөгийн Их зайран байлаа.
    Хүнд өвчинд шаналж байсан сүүлийн саруудад их зайран, эвлэлээрээ байнга ирж, цаашид хийх олон ажлыг ярилцаж явсан билээ. Тэрээр хүнд үед “хүний чанар их танигддаг юм байна” гэж ярьдаг байлаа.
    Түүний ярьж хэлж байсныг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлэх хамт олон байна. Монгол бөөгийн төлөө түүний санаж бодож явсаныг бид биелүүлэх болно.
    Түүний гэр бүл, гэргий, үр хүүхдэд гүн эмгэнэл илэрхийлж байна.

    МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүд: Байнгын
    Д.Жаргалсайхан, Д.Одонхүү, Д.Батчулуун, П.Батжаргал, Ц.Отгонсүрэн, Я.Мөнгөнсувд, Г.Янжинлхам, Я.Отгонбаатар, Б.Батжаргал, Л.Цагаанхүү, Б.Бахаамаазагд, У.Ганхуяг, Д.Отгончимэг, Б.Нарангэрэл, Т.Баттогтох, Ч.Одбаяр, Б.Мөнхчулуун, А.Оюунчимэг, А. Оюунтуул, Д.Улаанцэцэг, Л.Баяржаргал, Д.Хүнбиш, С.Сэргэлэн, Т.Анхмаа, Ц.Цэндсүрэн, Ц.Тамжид, Б.Балжмаа, Б.Баттогтох, Ч.Гаваагүнчин, Ж.Эрдэнэцэцэг, Ж.Ариунтуяа
    Байнгын бус:
    Б.Бадамсүрэн, Г.Гэрэлтуяа, А.Энхтайван, Б.Нанжаа, Ц.Дуламжав, Ж. Өлзийсайхан, Ц.Бор, Ч.Даваабаяр, Д.Отгонцэцэг, Л.Дорж, Ц.Лувсанлхама, Ч.Энхтуяа, Ё.Алтанзул, Л. Баттогтох, В.Жавзансүрэн, Б.Солонго, Д.Уранчимэг, Б.Энхбаатар, Б.Байгалтөгс, Г.Гэнэнхүү, Л.Мөнх-Очир, Ж.Сонинжаргал, Д.Сосорбарам,