Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэг бол орчлон ертөнцийг бүхэлд нь багтаасан байгалийн хүчин зүйл бөгөөд хэн нэгний үндэслэн гаргасан ном, номлол болох шашин огт биш гэдгийг сайтар ойлгох. 2. Монгол бөөгийн уламжлалт ёс зүй бол Манх тэнгэрийн бичигдээгүй хуулв бөгөөд зөрчих аваас тэнгэр гэсгээнэ гэдгийг асар сайг ойлгох.Өөрөөр хэлбэл Монгол бөөгийн ёс зүйг зөрчсөн хүмүүнийг хувь тавилан хатуу шийтгэдэг гэдгийг санаж мөрдлөг болгох. 3. Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгийн зан үйлийг эрхлэн үйлдэгч эгэл бус хүмүүнийг бөө хүн буюу бөө улаач гэнэ. Бөө болох хүн нь дээд тэнгэр, удмын тэнгэр сахиусууд нь сонгож тамгалсан, удам дамжсан байгалиас заяасан зөн мэдрэмж далдыг харах увидас чадвартай заяагдмал эрчим хүчтэй хүмүүс байдаг. Дурын хүн өөрийн хүсэлтээр бөө болж болдоггүйг анхаарах. 4. Орчлон ертөнцтэйгээ зөвөөр харилцах тэр л арга ухааныг бөө ухаан гэнэ. Үүнийг бөө улаач хүмүн нь сайтар ойлгож ухамсарлан нарийн учир зангилааг нь тайлж амьдралд бодитой бүтээлчээр хэрэгжүүлж чаддаг байх. 5. Байгаль дэлхийгээ хайрлан хамгаалж,далд ертөнцөөс орчлон хорвоо хүмүүний амьдрал ямар их нөлөөлөл хамааралтай байдаг учир шалтгааныг эгэл хүмүүст тайлбарлан таниулж онгод тэнгэрийн ертөнцтэй харьцан хүмүүсийг холбон зуучилж, амьдралд нь тохиох саад тотгор бэрхшээл зовлонгоос нь салгаж зам мөрийг нь засамжилан аз жаргалтай сайхан амьдрал, амжилтанд хүргэх нь бөө хүний үндсэн үүрэг мөн. 6. Бөө болох хүн эгэл хүний харж чадахгүй зүйлийг харах, мэдрэх, сонсох, унаж татах, эдгэшгүй өвчин эмгэг мэт зүйлд нэрвэгдэх ухаан санаа нь түр зуур гадны нөлөөлөлд орох зэргийг онгодын бариа гэнэ. Гэвч тухайн хүн үнэн чанаручир шалтгааныг бөө нараар сайтар шалгуулан тодруулсаны үндсэн дээр бөөгийн уг барих эсэхийг шийдэх 7. Бөөгийн онгодын бариа бөө болохоор заяагдсан хүнд хэдэн ч насанд илэрч болох ч үүнийг бөөлсөн хугацаа жилд оруулан тооцох нь буруу. Зөвхөн хуур амилуулах, яслуулах, залаалуулах, анхны бөөллөгөөс хойш л (эхний чанар, чандруу нэрэх үйлээс хойш) бөөлсөн жил хугацааг тооцно. 8. Монголчууд бидний өвөг дээдсийн маань сургаж хэлсэнээр бол чөмөг дүүрсэн байх. Энэ нь эмэгтэй хүүхэд 13 нас, эрэгтэй хүүхэд 15 нас хүрэхэд бөө болох боломжтой ч ухаарал төлөвшил суусан насанд нь бөөгийн угийг бариулах. 9. Бөө улаач нь гэр бүл болон нийгмийн дотор тодорхой боловсрол төлөвшил хүмүүжилтэй бие хүн болсон байх. Өвөг дээдэс удам угсаа, олон түмний хүлээсэн үүргээ, тэнгэрийн өмнө өргөсөн андгай тангарагаа гүнээ ухамсарлах. 10. Бөө болохоор тодорсон улаач нь биеэ тоох, ихэмсэг бардам зан гаргах, хорон санаа, атаа жөтөө, уур хорсол, өсөрхөл, хувиа бодсон байдал, хүнлэг энэрэнгүй бус хатуу сэтгэл зэрэг хүмүүний алив муу зан чанараас ангид байх. Үүний тулд бие болоод сэтгэлээ сайтар бэлтгэсэн байх. 11. Эх болсон байгаль дэлхийгээ хүн төрөлхтөн, түмэн олноо, өвөг дээдэс язгуурын өв соёлоо хайрлах үзлээр хүмүүжсэн байх. Үүний тулд Монгол эх орныхоо түүх, өвөг дээдэс, удам угсаа, уг гарвалынхаа талаар сайтар мэдлэгтэй байх. 12. Бөө хүн өөрийн онгодыг дээдлэж, бусдын онгодыг хүндэлж явах учиртай.Өндөр чадвартай нэр хүндтэй бөө бол улс орон ард түмнийхээ бахархал мөн. 13. Бөө хүн заавал бөөгөөр дагнан амьдрах албагүй. Бөөгийн зан үйлийн хажуугаар мэргэжил боловсрол, ажил хөдөлмөр эрхлэн нийгэмд тустай олон зүйлийг хийж,бусдын адил ажиллаж амьдарч болдог гэдгийг санахад илүүдэхгүй. 21-р зуунд амьдарч байгаа өнөө үед мухар сүсэгт хөтлүүлэхгүй байх. Үүний тулд далд ухамсар ба бөөгийн талаар анхны мэдэгдэхүүнтэй байх. 14. Эрүүл биед саруул ухаан оршино гэдэг билээ. Бөө хүн ажил амралтаа зөв зохицуулж, эрүүл мэнддээ анхаарал тавьдаг байх. Үүний тулд буруу дадал зуршил, архи, тамхи зэрэг хорт идээнээс татгалзан хэзээ ч эрүүл саруул ухаанаа алдахгүй байх.
Author: admin_shaman
-
ЗУРАГ ТҮҮХИЙГ АВЧ ҮЛДЭНЭ-10 “Их монгол-800” авиралт ба асгатын мөнгөний орд
уулын авиралт зохион байгуулагдав. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын санаачлагаар улстөрчид, мэргэжлийн тамирчдаас бvрдсэн хоёр баг Алтай таван богдод авирахаар болсон. “Их Монгол 800″ гэж нэрлэсэн ави-ралт Алтай таван богдын хvйтний оргилд гарч Монгол Улсын тєрийн” далбааг мандуулж, шинэ тєрийн дууллыг эгшиглvvлэх зорилготой Улстєрчдийн “Сvлд” багийг Ерєнхийлєгч Н.Энх-баяр, тамирчдын “Туг далбаа” багийг Шадар сайд М.Энхсайхан ахалсан юм. Уулчдын бvрэлдэхvvнд УИХ-ык гишvvн Р.Бадам-дамдин, С.Баярцогт, Н.Баяртсайхан, шинэхэн аварга Д.Сумъяабазар, далай аварга Г.Єсєхбаяр нар багтсан байна. Авиралтын дараа хvйтний оргилд мандуулсан тєрийң далбааг бvх аймаг сумдаар аялуулах аж. Авиралтын оргил далайн тvвшинєєс 4374 метр өндөртэй мөсєн голтой тамирчдын шандсыг сорьдог юм байна. Энэхvv авиралтыг Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800, Хvйтний оргилд гарсны 50, Монгол хvн Эверес-тэд авирч эхэлсний 10 жилийн ойд зориулсан юм байна. Эцэст нь 20 гаруй жил яригдаж ирсэн ордын лицензыг Монгол-Оросын хамтарсан “Монголросцветмет” нэгдэл эзэмшдэг Асгатын ордын зургийг тавив. Тэд өнгөрсөн 20 жил юу ч хийсэнгүй. Өндгөө дарсан тахиа шиг л дараад хэвтээд байлаа. Тийм учраас “энэ ордыг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулж, баруун бүсийн хөгжилд хувь нэмрийг нь оруулах цаг нь болсон” гэсэн саналыг олон улс төрчид санал дэвшүүлж байжээ. Юуны түрүүнд “Монголросцветмет”-ийн мэдэлд байгаа дөрвөн лицензийг Засгийн газрын мэдэлд авах, дараа нь олон улсын тендер зарлах замаар хөрөнгө оруулагчыг нь олъё гэсэн санал ч байсан. Энэ ордод хүрэхийн тулд Оросын нутгаар явж байж хүрдэг л дээ. Тийм учраас Асгатын голын урдуур уулын хяр өөд Баян-Өлгий дэх барилгын цэргийн ангийхан зам тавьжээ. Нийтдээ 3.7 тэрбум төгрөгийн өртөгтэй зам барьсан. Энэ зам ашиглалтад орсноос Оросын нутгаар дамжихгүйгээр Асгатын мөнгөний ордод очдог болсон. Мөн өөрийн гэсэн дэд бүтэцтэй болчихсон. Одоо эрдэнэтийн “асуудал” дотор тэрчигтээ багц болоод их гарынханы мэдэлд очсон.

-
“ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ТЕХНОЛОГИ – 2016” ҮЗЭСГЭЛЭН
, Монголын эмзүйн байгууллагуудын нэгдсэн “Эм” холбооны 20 жилийн ойг тохиолдуулан Эрүүл мэндийн яам, Олон улсын эмнэлгийн инженерүүдийн холбоо (IFBME), Эм холбоо, Монголын эмнэлгийн инженерчлэлийн нийгэмлэг, Мишээл групптэй хамтран “ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН ТЕХНОЛОГИ- 2016” үзэсгэлэнг 2016 оны 09 дүгээр сарын 30-наас 10 дугаар сарын 02-ны өдрүүдэд ЭРҮҮЛ МЭНДИЙН САЙДЫН ИВЭЭЛ дор зохион байгуулж байна.
ЭМЯ-ны харъяа төв эмнэлэг, тусгай мэргэжлийн төвүүд, Аймаг, нийслэлийн эрүүл мэндийн байгууллагууд, Эм, эмнэлгийн хэрэгсэл, эмнэлгийн багаж, тоног төхөөрөмж ханган нийлүүлэгч байгуулагууд, БНСУ-ын Эм, эмнэлгийн хэрэгсэл, эмнэлгийн багаж, тоног төхөөрөмж ханган нийлүүлэгч байгуулагууд нийт 120 гаруй оролцогч байгууллагууд дараах чиглэлээр төрөлжин оролцож байна. .
• Үзэсгэлэнгийн үеэр ард иргэдэд үнэ төлбөргүйгээр хараа, сонсгол, даралт, сахарын шинжилгээ, эхо, эрүүл мэндийн боловсролын мэдээлэл, бараа бүтээгдэхүүний амталгаа хийгдэж байна. -
ЯДУУГИЙН ЗОВЛОНГООР БҮГДИЙГ ХАЛХЛАХ УУ.
Монгол бөөгийн хөгжил ийм шатанд тулж ирэв. Бидний шүтэж дэмжиж байсан улаач нар, судлаачид цагаа болохоор бөөгийн талаар үлдээсэн өвөө эх орондоо бус гадаадад хэдэн төгрөгөөр борлуулахаар шийддэг болов. Хэдэн бор төгрөгний цаана монголын уламжлалт биет болон биет бус соёл болох бөө мөргөлийн соёл бусдын гарт шилжиж байна. Үүнд хэн буруутай юм. Үүнд хэнийг буруутгах юм. Бүхий л амьдралаа бөө мөргөлд зориулаад хэдэн номноос өөр зүйлгүй хоцорч буй судлаачийг буруутгах уу, амьдралын сүүлчид хөгшрөл, өвчин хоёрт дарлуулж яваа тэднийг төр нь тоохгүй байхад яалтай билээ.
Монголын нэн нандин өвийг харийн төрийн бодлогоор судлаад олон жил болж байна. Харин монголын төр анхааралгүй өнөөг хүрч ирэв. Монголын бөөгийн талаар шинжлэх ухааны судалгааг нэрт эрдэмтэн Рэнчин хийж, бүтээлээ Франц улсад хэвлүүлжээ. Энэ нь 1960-иад оны үед хамаарах бөгөөд тэр үед монголын төр шашингүй үзэл ноёрходог байсан тул эрдэмтэн нь ийм шийдэл гаргахаас өөр аргагүй байв.
Монгол бөөгийн түүхэнд өөрийн сор болсон бүтээлээ үлдээсэн эрдэмтэн бол О.Пүрэв юм. Түүний бичсэн ном одоо ч эрэлт хэрэгцээ ихтэй. Манай улаач нарын байнга уншдаг бүтээл билээ. Би О.Пүрэв эрдэмтэнтэй цөөнгүй уулзаж байсан. Тэгэхдээ өөр чиглэлээр ярилцаж байв. Эгэл даруухан хувцасласан эрдэмтэнд мөнгө хэрэгтэй л байсан байх. Гэвч тэр бүтээлээ гадаадынханд худалдаагүй. Учир нь тэр үед төр нь бага ч гэсэн анхаарч шинжлэх ухааны байгууллага бөө мөргөлийн судалгааг ор тас орхигдуулаагүй юм.
Орчин үед монгол бөөгийн төлөө амьдралаа зориулж олон арван ном туурвисан судлаач бол Ш.Сүхбат юм. Сүүлийн олон арван жил тэр амьдралаа бөөгийн бүтээлд зориулсан. Төр анзаарч тусладаггүй бөө судлалын замналаар тэр олон арван жил зориглон өнөөг хүрч ирэв. Бөө нартай ажиллахад амаргүй. Янз янзаар хэлүүлж, магтахаасаа илүүтэй доромжлуулан байж ажилладаг хүнд ажил юм, цаашид ч ийм их урт замыг туулах бололтой. Ш.Сүхбат бол монгол бөөгийн өмнө гавьяатай хүн. Магадгүй түүний хажууд нь Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал байсан нь бөө судлалд их дэм болсон болов уу. Энэ их удган монгол бөөд өөрийн өвөрмац хөшөөгөө босгосон нийгмийн зүтгэлтэн улаач хүн.
Монголын анхны бөөгийн байгууллага “Голомт”-ыг байгуулж, өнөөгийн бидний суурийг тавьсанаараа судлаач Ш.Сүхбат хэн ч маргашгүй түүхийг бүтээсэн. Түүний тавьсан суурин дээр МБНЭ үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байна. Судлаачийг нас бас өвчин дарамтлах болсон. Тиймээс тэр бүтээлээ харьд шилжүүлжээ. Олон мянган хувь хятадад хувилагдан худалдагдан тараагдаж байна. Түүний бүтээлийг уншсан гадаадын нэгэн улаач ажил хэрэг болгоод нэг жилийн дотор “төрийн зайран”, доктор, профессор цол худалдаж аваад улмаар саяхан Монгол улсын төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон авчихаад байхад би л лав их судлаачаа зэмлэж чадахгүй.
Бүх л амьдралаа бөө судлалд зориулж, олон арван ном бүтээсэн түүнд төрөөс ямар ч шагнал олгоогүй атлаа юу ч бүтээгээгүй, хэн ч мэдэхгүй “улаач” төрийн дээд шагнал олгоод байх юм.
Монгол бөө судлалд томоохон судалгаа хийсэн нэгэн гадаадын иргэн бий. Өвөрмонголын Ордос нутгийн нэгэн. Тэр амьдралынхаа арван дөрвөн жилийг зөвхөн монгол бөө судлалд зориулсан. Манайхан ядуу, зүдүүгээсээ болж, “үнэгүй” зүйлд хошуурдаг болохоор үнэгүй унаа, туслалцаа үзүүлэх нэрээр тэр биднээс их зүйл авч чадсан. Түүнтэй цуг ажиллаж байсан бөө нар түүнийг багшаа гэж хүндэлдэг. Тэр монгол зурхай судлал, бурхан халдун судлал, бөө мөргөлөөр шинжлэх ухааны томоохон бүтээлүүд хийж чадсан. Түүний зарим нэг бүтээлийг уншиж үзэхэд үнэхээр магтмаар байдаг. Гэвч мөнх тэнгэр нууцаа түүнд өгөхийг хүссэнгүй. Судалгааны ажлын 15 дахь жилийн гараан дээр Бурхан халдунд тахилга хийх явцад тэнгэр түүний амийг авч одсон. Мөнх тэнгэр шаардлагатай бол хязгаарлах зүйлээ хязгаарлаж чаддаг.
Монголын нэртэй эрдэмтэн Бира, Далай, Дулам нар мөнх тэнгэр, бөө судлалд чин сэтгэлээр ханддаг, цөөнгүй бүтээл туурвисан. Тэр нь өөрсдийн судалгааны бүтээлийн хавсрага, дагалдах чанартай байв. Төр ийм судалгаанд хөрөнгө зориулдаггүй болохоор хэн бөө судлалд үнэтэй цагаа зориулах билээ.
Сүүлийн арваад жил бөө судлалын талаар хоосон цаасан дипломтой бүтээл үгүй судлаач, хуулаач нар цөөнгүй бий болсон, цаг нь болохоор дэлгэнэ.
Өнгөрсөн хэдэн жил бөө Дагвадорж, Өөдөө нар “тэнгэрийн цаг” нэвтрүүлэг хөдлөж, олон арван улаач нарын ярилцлага, бөөлөлтийг бичлэг болгожээ. Энэхүү бүтээл нь ховор нандин зүйлд хамаарна. Харамсалтай нь дээрх бүтээлүүдийн эрхээ хятадад, Өвөрмонголын Ордосын эрхэмд худалдчихсан байна. Бидний монголдоо зориулж хийсэн бүхэн гадаадад шилжинэ гэж хэн ч бодсонгүй. Одоо хэдэн мянган хувиар хэвлэгдэн борлогдож байна.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн байсан Дагвадорж, Өөдөө нар МБНЭ-ийн ДЦ-ийн хуралдаанд танилцуулан, төлөвлөгөө батлуулан, МБНЭ-ийн 31 улаачийн яриа, бөөлөлт, ДЦХ-ны материалыг бичлэг хийж, “тэнгэрийн цаг” нэвтрүүлэгээр гаргасан. Хийсэн нэвтрүүлгээ гадаадад худалдах боломж олгосон нэг ч өгүүлбэр МБНЭ-ийн баримтад байхгүй.
Монголын улаач нар маш олноороо өвөрмонголд бөөг эрчимтэй өрнүүлж, шавь олноор босгож байна. Энэ намрын нэг сарын дотор 30 гаруй улаач Өвөрмонголд ажиллаж байв. “Дэлхийн тэнгэр шүтлэгтний нэгдсэн холбоо”-ийн удирдлагууд Өсөхбаяр, Туул, Дангаасүрэн нар бүрэлдэхүүнээрээ, “Самгалдай” төвийн удган Нараа улайссан төмөр долоон шиг Хорчин бөө нартай өрсөлдөж, багаараа, Энхмаа удган Баяннуур аймагт, өөр бусад бөөгийн төлөөлөл зан үйл хийсэн шиг ажиллаж байв. Тэдний үйл ажиллагааг би огтхон ч буруутгах гэсэнгүй. Монгол туургатандаа бөөг түгээж, бас дэлгэрүүлж яваа нь зөв. Гэвч тэдэнд нэг онцлог байгаа нь бөөлөлтийн “нууцалж” болох зүйлээ алдаад байхгүй байгаа юм. Үүнд л баярлаж байна.
Саяханаас хилийн чанадад Монгол бөөгийн их зайран Балжир, удган Бямбасүрэн нарыг ойр, ойрхон шавдуулан урих болов. Өвөрмонголын Ордост тэр хоёр энэ жил гэхэд завсартайгаар гурван сар зан үйлээ хийн ажиллаа. Очоод хэдэн сая төгрөгтэй болсоныг нь, хэрхэн шахаанд оруулсныг нь зарлаад байгааг бодоход гайгүйхэн бөө бол нааш ир хэмээн тунхаглаад байгаа мэт.
Тэгвэл Балжир зайран, Бямбасүрэн удган нарын хувьд тэрхүү бичлэгийг хийж олон түмэнд хувилан тарааж буй нөхөдтэй хамтарч ажиллаж байна. Бид Балжир зайран, Бямбасүрэн удганыг харамлаад байгаа юм биш, монгол бөөгийн давтагдашгүй өнгө, нууцыг алдагдахаас сэргийлээд байгаа юм. Хоёул МБНЭ-ийн гишүүний хувьд үүрэг хариуцлага хүлээх учиртай. МБНЭ-ээс тусгайлан уулзаж ярилцсан боловч тэр бүхэн ажил болсонгүй. Утсаар ярилцсан боловч Бямбасүрэн удган монгол бөөг хувийн юм шиг, өөрийн эзэмшил мэт адлаж аашлав. Мөн л МБНЭ-ийн гишүүнээс гарахаар айлгав. Гарч болно, гай болж болохгүй. Бид монголын гэсэн зүйлээ гадагш алдахаас болгоомжилж байгаа болохоос хувийн зүйлээ харамлаагүй.
Монгол бөөгийн зан үйлийг хувь хүн эзэмшсэн нь үнэн боловч Монгол бөө бол монголын минь үнэт зүйл. Монгол бөөгийн улаач хүн энэ эрдэмийг эзэмшсэн бол нарийн нандин зүйл, ялангуяа нууцлах ёстой олон асуудлыг чандлан хамгаалах үүрэгтэй. “Махны үнэр авчихсан араатан” шиг улайрч, хамгийн сүүлд Бямбасүрэн удган эмнэлгийн орон дээрээс шууд өмнө зүг одов. Хэдхэн юаны үнэрээр монголын гэсэн зүйлээ бусдад алдаж болохгүй. Монгол бөөгийн талаар бичлэг хийгчидтэй хамтрах гэж юунд яарав? Монгол уламжлалаар бөөг авч яваа зарим нэг нь харь улсад бөөгийн угаа үлдээх болж байх шиг байна.
Их монгол улсын задралын үед Хэнтий нуруунд байсан Их хааны онгодын есэн гэр тал тал тийшээ салах болж, нэг гэрийг нь Лэгдэн хаан Ордос нутагтаа аваачжээ. Цагийн эрхээр монгол үндэстэнүүдийн нилээд хэсэг нь хилийн гадна бусдын харъяалалд очив. Ордос дахь онгон тэр замналыг туулав. Тэндээ өнөөдрийг хүртэл тодорхой өдрүүдэд тахилгын идээ будаагаа өргөж, зан үйл хийж байна. Бүх зүйл ёсоороо юм шиг боловч тэнгэртээ хүргэх бөөлөлт, зан үйл үгүйлэгдсээр, тэр нь эх монголдоо үлджээ. Эх монголдоо үлдсэн үйлийг өвлөн авах их аянд тэд морджээ.
Эзэн хорооны дэргэд дэлхийд гайхагдам өвөрмөц архитектур бүхий барилгатай, асар том хиймэл нууртай, Чингисийн том том хөшөөнүүдтэй төв талбай бүхий шинэ хот байгуулав. Тэр хотоо хурдны автозам, хурдны галт тэрэг, нисэх онгоцны буудал, элсэн манхан бүхий аялал зугаалгын бүс болгон хөгжүүлэв. Хятад төдийгүй дэлхийн олон газраас монголыг үзэх гэж жил бүр хэдэн саяаар тоологдох жуулчид, аялагчид ирж байна.
Ёстой л бөөгийн төлөө, төрийн төлөө “огтоно” боож үхнэ гээч болж энэхүү өгүүллэгийг тэрлэж байна. Монгол бөө бол дэлхийн бусад орны бөөг бодвол тэнгэр язгуур, лус савдагтай холбогдож чаддаг аугаа эрдэм юм. Маш онцлоготой. Тэднийгээ баг багаар нь алдсаар байна. Харин бусад гүрэн энэ зүйлийг өөрийн болгон дэлхийд бүртгүүлбэл бид яахав. Юу хийж чадах вэ. Бид онгоддоо юу гэж айлдахав. Энэ л бодол толгойн өвчин болж байна.
Эрдэмтэд монгол бөөгийн дотоод гүнд ороход цаг хугацааны зай бий. Харин манай улаач нар өөрсдийн нандин өвийн нууцаа алдах бусдад алдахад боломж өргөн хүрээтэй байна. Хувь хүнийг сархад зооглуулж байгаад ч юм уу. Хэдэн бор төгрөгийг бага багаар ахиулсаар мөнгөнд дуртай болгох хэлбэрээр “бөөгийн эрдэм”-ийг сугалан авах боломж бүрдэнэ. Энэ л болгоомжлох зүйл юм.
Улаач хүн монголын төлөө цохилох зүрх, минийх хэмээн уламжлан үлдээх нандин зүйл байдаг. Тэр бүхнээ битгий л гээгээрэй улаач нар минь. Монгол бөө бол хувь хүний асуудал огтхон ч биш, монголын минь хувь заяа шингээстэй, ариун нандин зүйл билээ. Түүнийг “улаач” нар хамгаална, өөр хэн ч хамгаалахгүй.
Монголын сойшаалаар дүүрэн бөөгийн хэлэлцүүлэг, ярилцлага өрнөдөг. Тэр бүхэнд магтмаар сайхан зүйлээс гадна, гайхширмаар зүйл, бөөгөөс халиад гэр бүл, бөгс бөөр лүү орсон гутамшиг харагддаг. Ичмээр гэмээр энэ асуудлаа дотооддоо хийлгүй, хил давуулж гадаадад өрнүүлж шившигээ тарьсан.
Хийж бүтээж байгаа нэгнийгээ дэмжихийн оронд “үйл ажиллагаагаар” дарамталж “үг хэл”-ээр доромжилдог. Энэ бол цаг хугацааны асуудал юм. Бидний энэ зах замбараагүй зүйлийн завсар хооронд монгол бөөгийн зарим нандин зүйлийг бага, багаар сугалж алдагдсаар байна. Харин бөөгөөр гадаадад бизнис хийгчдээ дурьддаггүй. Одоо нийтэд мэдээлэх цаг нь ирж байгаа бололтой.
Бид зүгээр харсаар суух уу, яах ёстой юм. Ямарч байсан эхний алхам болгож, нийтэд мэдээлэв. Цаашид төрийн байгуулагад хандах боломж бий.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан -
№2 Тэнгэр үзэл ба Монголчууд
Бөө мөргөл бол монгол нутагт хүн бий болсоноос хойш үүсэн хөгжиж уламжлагдан ирсэн байгаль дэлхий-хүн хоорондын хүйн холбооны илэрхийлэл, шүтээн болсон Мөнх тэнгэр, эзэн Чингисээ эрхэмлэн шүтсэн, үндэсний үзэл, монгол нүүдлийн соёл иргэншил, зан үйл, ёс заншил, дэг журмын цогц, тэнгэрлэг ард түмний минь үеийн үед мөргөж, шүтэж ирсэн хөх мөнх тэнгэрийн мөнхийн үзэл билээ.
Мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн хэмжээнд шүтэж, дэлхийг эзэлсэн их гүрнийг байгуулсан ганц үндэстэн бол Монголчууд, тиймээс Монголчуудад нэн ховор, өвөрмөц хувь аз заяагдсан нь учиртай. Монголчуудын үндэсний үзэл, бахархал, омогшил, огшил бүгд Мөнх тэнгэр, бөө шүтлэг, байгаль дэлхий-Өвгөдийн минь онгод, эзэн Чингисийн бүтээсэн Их монгол гүрэн, үндэсний үзэл бүгд уялдаа холбоотой. Тэгээд Монголчуудын үндэсний үзэл, үндэсний бахархал, Монгол хүний судсаар гүйх цусаар дамжих сэтгэлийн огшлоор бадамлан асч урган цэцэглэсэн.
Мөнх тэнгэрийн үзэл нь өнөөдрийн өнцөгөөс харвал шинэ зүйл огтхон ч биш бөгөөд нэгэнт амьдрал дээр биелэлээ олон хэрэгжсэн “мартагдсан” зүйл юм. Ингэхдээ мартуулахын тул бусад гүрнээс явуулсан бодлогыг нарийвчлан судлах юм бол аугаа их зүйл тодрон гэрэлтэх болно.
Ш.Бирагийн “Монголын тэнгэрийн үзэл ба эдүгэгийн дэлхийчлэлийн үзэл” гэсэн товхимолд 13-14 зуунд оршин тогтнож байсан Монголын Их эзэнт гүрний үед монголчууд нь өөрсдийн дэлхийн ноёрхлыг үндэслэн зөвтгөх талаар дэлхий дахины шинж чанартай нэгэн төрлийн сонирхолтой үзэл санааг анх үүсгэн гаргасан гэжээ. Тэрхүү үзэл санаа нь Тэнгэрийн үзэл буюу Тэнгэрийн хэмээн нэрлэж болохоор ихээхэн хөгжсөн онол, тэр ч бүү хэл улс төрийн үзэл суртал байсан хэмээн үзэж түүнийгээ гүнзгийрүүлэн судалж эдүгэгийн дэлхийчлэлийн үзэлтэй зарим талаар харьцуулан үзсэн нь эрдэм шижилгээний хувьд шинэ соргог зүйл болжээ.
Мөнх тэнгэрийн үзэл нь зөвхөн Монголын Их эзэнт гүрний хамааралтай суудал биш юм. Энэ үзэл санаа Монголын их Хүннү гүрний үеээс улбаалан тогтож, улам төгөлдөржин хөгжиж, Монголын их эзэнт гүрний үед хөгжлийн дээд түвшиндээ хүрсэн Монголчуудын эрхэмлэн дээдлэн шүтлэг юм. Энэ нь дэлхийг эзэлсэн их гүрэн байгуулахад онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Их Монгол Улсын үндэслэн байгуулагч Чингис хаан цаг үргэлж тэнгэр эцэг газар эх этүгэн хоёрт шүтэн залбирч хувь заяагаа даатгаж байсны нэгэн адил Өгэдэй хаан өглөө босч наран зүг харж мөргөхдөө би эцэг хааны адил тэнгэр эцэг таны тааллаар газар эх-этүгэнээ түшин явж байна хэмээн амандаа үглэн залбирдаг байжээ.
Их Монгол Улс, Чингис эцгээс залгамжлан авсан дайтахад барих хийморь сэргээх догшин хар сүлд, төрийн туг есөн хөхөлт цагаан тугийг Хархорум доторхи Мөнх амгалан ордны үүдэнд сүр жавхлантайгаар байрлуулдаг байжээ. Сүлдийг манаж хөдлөхгүй зогсох хүндэт харуулын цэрэг ч их сүртэй, дэгтэй байсан тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Мөн дорно дахины улс гүрэнд төрийн хамгийн дээд хууль ёсны баталгаа нь тамга байдаг бөгөөд монголчууд ч төрийн тийм тамга хэрэглэсэн өнө удаан уламжлалтай билээ.
Эцэг Чингис хааны сүлд тахих тахилгын найман цагаан гэрийг төрсөн нутагт нь бий болгож, Чингисийн нас эцэслэсэн өдрөөр тахилга үйлддэг байв. Гол дунд нь байрлуулсан Чингисийн есөн хөхөлт сүрлэг том цагаан тугийн зүүн талд дөрөв, баруун талд дөрөв, бүгд найман цагаан гэр барьж ес дэхь билэг дэмбэрэл нь цагаан туг өөрөө болдог байжээ.
Хаан хуралдайд оролцсон сайд, бараа бологсдоо дагуулж ордноос гараад наран өөд гурван удаа сөхрөн мөргөж, Их хаан буцаж ордондоо орж ирээд их суудалдаа заларч сайд ноёдоо баруун гартаа, хатад гүнж нараа зүүн гартаа зэрэгцүүлэн зогсоож, ”Эцэг хаан Чингисийн байгуулсан улсыг бүү зовооё, Хөлийг нь хөсөр, гарыг нь газар тавиулж жаргуульяа. Хаан эцгийн цуурийг эзлээд иргэнийг нь үл зовоохыг эрхэм болгоцгооё” гэж давтан тангарагладаг байжээ. Энэ тангарагийг үе үеийн хаад уламжлан дамжуулж мөрдөж ирсэн.
Хаан өргөмжлөхөд уламжлалт монгол ёсыг баримтлан цагаан эсгий дээр суулгаж, олон бөө удган бууж, долоон цагаан гүү, цагаан хонины сүү газар цацаж өнө мөнхийн үржил шимийн билгэдэл болгосон тухайн сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1 Д.Оссон. “Монголын түүх” II боть. 359-р тал.
“Юан улсын судар”-т хааны тухай өгүүлэхдээ: “Бөө удган ба бэлэгдэх, төлөгдөх ёсыг даанч итгэмүй”1, “… гэвч бурхан, хүний гарыг янз бүрийн хуруутай болгон бүтээсний нэгэн адил хүмүүст бас янз бүрийн зам зааж өгжээ… Бурхан та нарт судар ном хайрласан, түүний нь та нар сахихгүй байна. Бидэнд оточ, төлөгч /бөө, удган Н.И/ оноож өгсөн бөгөөд бид, тэдний зааврыг мөрдөж энэ ертөнцөд амьдардаг”2 гэж хэлж байсныг тэмдэглэж үлдээжээ. Плано Карпини…174-р тал
Монголын их хаад онгод юугаа эх нутагтаа байлгаж, түүний амин сүнс болсон онгон байгалиа хамгаалах бодлогыг хатуу баримталж ирсэн түүхтэй.
Мөнх тэнгэрийн үзэл бол дэлхийд гайхагдах гайхамшигтай соёлын өв уламжлал юм. Дэлхийн бүх улсад бөө байдаг боловч Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж, төрийн түвшинд хүндлэгдэж, дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэгнэсэн, Төр улсыг байгуулж, шүтэгдэж ирсэн Бөөгийн түүх манайхаас өөр хаана ч байхгүй, хаанаас ч олохгүй. Энэ бол Монгол бахархал, Монгол Бөөгийн гайхамшиг юм. Дэлхийн хүчирхэг гүрнүүд өнөөдөр энэхүү туршлагаас суралцахыг эрмэлзэж байгаа билээ.
Хүн төрлөхтөн, дэлхийн хэмжээний улс төрийн манлайлагчийн хэв маягийг жухамхүү монголчууд тогтоосон байдаг юм.
Жижиг омог аймгаас нэгтгэх үйл ажиллагаагаа эхэлсэн монголчуудын улстөрийн тэмцэл, хүрээгээтэлсээрулсхоорондыгбагтаасанбүснутгийн, улмаардэлхийнхэмжээнийулстөрийнтомоохонбодлогоболонтэлжхөгжсөнбайдаг. Хубилайяарансандранганцханөдөр “иххуралдай”-г зарланхурсанбол, АригбөххуульёсныдагууХархорумд 20 гаруйхоногхуралдсанажээ. Улстөр, эрхмэдлийнтөлөөтэмцэлчухамхүүингэжэхлээдудсангүйцусурсгасанзэвсэгтмөргөлдөөнөөрхувьзаяагаашийдэжбайлаа.
Мөнхтэнгэрийгжинхэнэутгаарньшүтэж, үйлажиллагаандаахэрэгжүүлжчадсанулстөрийнманлайлагчхүнболЧингисхаанмөн. ДэлхийгдонсолгосонэзэнтгүрэнбайгуулахявцдааЧингисхаанМөнхтэнгэрийншүтлэгийгжинхэнэүндэснийуламжлалтзанзаншил, гүнухаанболгонхөгжүүлсэнбайдаг. Чингисхаанболтэнгэрээс заяасан далд их хүчтэй, увидастай, алсын хараатай, улсыг удирдах, бусдыг дагуулах чадвартай, цэргийн хэргийн өндөр мэдлэгтэй, өндөрнуруу, сүрлэгтомбиетэй, өргөндухмагнай, уртсахалтайхүнбөгөөддайчинзанчанартай, шийдэмгий, хүчирхэгэрболой.
Өгэдэйхаанарав гаруйхан жилддэгжурамтай, Хөгжилтэй, Хүчтэйнэгдэлнягтралтай, гадаадхарилцааихэдөргөжсөнИхМонголулс байгуулж чаджээ. ЭнэболӨгэдэйхаанытүүхэнгавьяамөн. ЕрньхүссэнхэнбүхэнхаанболжүлчадахбөгөөдхэрэвхаанбайвалжинхэнэхаандүртөрхтэйхаанбайхучиртайхэмээнЧингисийнайлдсансургаалийгӨгэдэйхаанүнэнхүүхэрэгжүүлжчаджээ. Өгэдэйхаанугаасууруцааргүй, налгартайван, алсынхараатай, илүүдутууүггүй, бусдынүгийгтоожсонсоодэрэгцүүлэнбоддог, эрдэмтэнхүнийгдээдэлдэг, түүхнамтарихмэддэг, үлгэрсонсохдуртай, ядуудоодсыгөрөвдөнхайралдаг, хувийнаминцарүзэлбайхгүй, юмныаргаэвийгаятайханолдог, цэргийнхэргийнөндөрмэдлэгтэй, улсыгудирдахихувидастайхүнбайжээ.
Монголынихгүрнийгбайгуулахулстөрийнтэмцлийнтүүхболдэлхийнхэмжээндмөрөөүлдээсэнтуршлага, хүнтөрлөхтнийөнөөгийнсонирхонсудлахзүйлийннэгболжбайна. -
№16. Гурав. Нэгдсэн их тахилгын түүхэн ач холбогдол
Монгол бөөгийн нэгдсэн тахилга бол тэнгэрийн улаач нарын хамтын хүч, нэгдсэн залбиралаар мөнх хөх тэнгэртээ айлтгалаа өргөх асуудал билээ. МБНЭ-ийн ДЦХ-аар 26 удаа Нэгдсэн их тахилгын асуудлыг хэлэлцсэн байдаг.
Тэнгэрийн улаач нар маань хэдэн мянгаар тоологдох уул, ус түүний лус савдагийг тахих уламжлалт зан үйлийг хийжээ.Бидний хийж байгаа Тахилга тайлга бол эх нутгаа хамгаалах тэмцлийн нэг хэсэг,энэ олон тахилга, тайлга нийлэн нэгдэж улмаар Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж онгон байгаль эх нутгаа хамгаалах аугаа их хүч болон илэрнэ.
Бидний өнгөрсөн 200-300 жилийн явцад хамтрах, эв эеийг эрхэмлэх, нэгдэн ажиллахыг үгүйсгэх үүднээс амин хувиа хичээсэн арчаагүй үзэл төлөвшихөд харийн бодлого чиглэгдэж иржээ.
Бидний өнөөгийн нэг зорилт бол нэгдсэн тахилгыг төлөвшүүлэн төгөлдөржүүлэх асуудал юм.Нэгдсэн тахилга бол Хүннү улсын үеэс хэлбэр агууллагаа олчихсон төрийн тахилгыг хийх хоёр ч хууль гарсан тухай мэдээлэл өнөөдөр бидэнд иржээ.Нэгдсэн тахилга бол нэг хүний болон нэг хэсэг хүний хамтраад хийчих зүйл огтхон ч биш бөгөөд нийтийг хамарсан толгойлж болон тэргүүлж бөөлж байгаа улаачын доор мөнх хөх тэнгэртээ нэгдсэн залбирал, өргөлөөр хүчээ нэгтгэн мэдэллээ илгээх, хүлээн авах зан үйл юм.
Нэгдсэн тахилгыг 3 удаагийн давтамжтай хийж ирсэн. Энэ нь олон зуун жилийн явцад харийн шашины зан үйлээр лус, савдагийг номхотгож дархлаа үүсгэсэнтэй холбоотой юм. Нэгдсэн тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх улаачийг 6-8 сарын өмнө томилдог. Тэд тухайн лус, савдагтай холбогдон мэдээлэл солилцон тамлага, дуудлага, магтаал, өргөх идээний талаар мэдээлэл авдаг.
Эхний нэгдсэн тахилга лус, савдагийг сэрээж, баясган, өөрсдийн жинхэнэ утгаар шүтэж, өргөж ирсэн санамж ойг сэргээдэг. Олон зуун жил унтаа байдалд оруулсан харийн шашины хэв маягийг задалдаг, лус савдагийг хөдөлгөөнд оруулсан. Эхний тахилгын дараа савдаг, лус догширдог. Энэ үед үед алдаа гаргавал нэн аюултай. Тодорхой жишээ бол Отгонтэнгэр хайрханд хийсэн нэгдсэн тахилгын дараахан олон хүн магнай дээр нь гарч осолдсон түүх юм.
Хоёр дахь нэгдсэн тахилгаар сэрээсэн савдаг, лусаа аргадан тайтгаруулж, уламжлалт дэг жаягт оруулах зорилт байдаг. Энэ үед улаач нар тахилгын явцад алдаа гаргахгүй байхад онцгой анхаарах шаардлагатай. Бурхан халдун хайрханы Нэгдсэн тахилгад ийм алдаанаас болж хоёр улаачаа алдсан гашуун сургамж үлдээсэн юм.
Гуравдахь тахилгын дараа нэгдсэн тахилга уламжлалт дэг жаягаар болж, савдаг, лус өргөл идээний дээжээ хүлээн авч баясан цэнгэдэг. Тахилгын өргөлүүд эзэндээ хүрдэг. Энэ үед савдаг, лусдаа өргөл, мэдээлэлээ хүргэдэг.
Зарим үед нөхцөл байдал, их хүлээлт байсан бол шууд догширч хүлээн авдаг. Үүний тод жишээ бол Ноён уулын нэгдсэн тахилгын дараа бидний эсрэг бөөлсөн улаач, мөн саяхан тэнд сөрөг зан үйл хийсэн улаач, Цэнгэл хайрханы нэгдсэн тахилгад сөрөг үйл хийсэн улаач нар амь насаа алдсан түүхтэй. Энэ бол улаач нарын хувьд томоохон сургамж билээ.
МЭӨ 31 онд Хуханье шаньюн үеэс эхлэн Хүннүгийн шанюйн хаад мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэй байхдаа чухамхүү дэлхийн түүхэнд нэрээ үлдээсэн төр улсыг байгуулсан, Монголын төв уул, Ноён уулын тахилга байв. Энэхүү тахилгад нийт 700 орчим улаач нар оролцсон юм. Дэлхийн түүхэнд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн Монголын түүхийн нэгээхэн хэсгийг зарим улсууд өөрийн түүх болгож өөрчлөх оролдлого хийсээр ирсэн. Чухамхүү түүнд үнэн зөв хариулт өгөх томоохон бүтээл, нотлох баримтыг манай эртний өвөг дээдэс үлдээсэн нь Ноён уул байгаа юм. Ноён уулыг хамгаалах нэгдсэн тахилга хийсэн түүхэн ач холбогдол үүнд оршино. Зарим нэг Монгол ёсоо гээгсэд, монголын газар шороогоо худалдагсадад Мөнх тэнгэрийн гэсгээлийг үзүүлэх цаг үе ирсэн гэдгийг уламжлахыг хүсч байна. МБНЭ-ээс зохион байгуулсан анхны нэгдсэн тахилга Ноён уулын тахилгын үр дүн бидэнд ийм үе ирснийг бодитоор харуулж, сануулж байна. Монголын үнэ цэнэтэй бүхэнд хэн гар хүрнэ, тэд өөрийн хамгийн үнэ цэнэтэй бүхнийг алдах болно. Энэ бол мөнх тэнгэр, онгодын айлдвар билээ.
Энэ их тахилгын дараа, бидний үйл ажиллагаанд санамж болгох зорилгоор МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг баривчлан хорьсон байдаг. 2012 оны 6 дугаар сарын 21-ны шөнө, Хар зүрхний Хөх нуурт 4000 гаруй тэнгэрийн улаач, түшээ, шүтлэгтэн нар цугларч нэгдсэн тахилгын өглөө хорихоос түүнийг сулалсан түүхтэй. Энэ нь бидэнд томоохон сургамж болсон юм.
Мөнх хөх тэнгэрийн шүтлэгтэнгүүд, Улаач нар Монголын төр, Хүннү улс Мөнх хөх тэнгэрийн үзлийг төрийн хэмжээнд шүтэж эхэлсэний, Их эзэн Чингис хаан энэхүү үзлийг төгөлдөржүүлэн хэрэгжүүлж ирсэний 2226 жилийг Хар зүрхний Хөх нуурт тэмдэглэсэн түүхтэй. Энэхүү тахилгад 4000 орчим улаач, шүтлэгтэн нар оролцсоноороо Тэнгэр үзэлтнүүд, улаач нарыг “сэрээсэн”, шинэ цаг үе ирж байгааг тунхагласан түүхэн ач холбогдолтой болсон юм.Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Их тахилга тайллагад бөө сүсэгтэн олон тэнгэрийн дууллага, сэтгэл зүтгэлээрээ нэгдэн цугларч чадсанд бидэнд агуу их хүч байгаагын илэрхийлэл болж чадсан.
Бидний баруун хязгаарт хийсэн Цэнгэлт хайрханы хажуухантай 10 орчим км үргэлжилсэн хадан дээр үлдээж зурсан арслан заан, тэмээн хяруул, тэмээ зэрэг амьтад монгол нутгаар идээшиж байсан эрт балар үеийн хүн байгалийн уудам орон зайг эзэмшин оршин сууж байсныг дүрсэлсэн бүтээл өнөөг хүрч ирсэн нь дэлхийд гайхагдах хүн төрөлхтөний гайхамшигт ГАЛАРЕЙ билээ. Энэ чанараараа Монгол Улсын толгой уулын мөн чанарыг тодорхойлж, Монголын түүхэнд бөхөж унтралгүй үеэс үед дамжин үлдсэн соёлын нэгэн их том ололт болсон бөөгийн шүтлэгийн мөн чанарыг улам бүр тодотгосон юм,
Монгол улсын толгой уул, Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын нутагт Арван гурван Алтайн толгой хайрхан Цэнгэл буюу Жаргалт ханы нэгдсэн их тахилга бол Өнө эртнээс тахиж шүтэж ирсэн Монголчуудын сэргэн мандалтын эхлэлийг тунхагласан,өвөг дээдсээс улбаалан өнөөг хүртэл үл мартан тунхаглаж Монгол төр, эзэн Чингис хааны ариун сүнсийг баярлуулж, зуун зуунаар тасарсан бөөгийн нэгдсэн их залбирал,Их хэнгэрэгийн аянга мэт дууг Мөнх тэнгэртээ хүргэх нь сэтгэл баясгаж, итгэлийг огшоосон, монгол бахархалыг бадраасан “Тэнгэрийн улаач” нарын их үйлс байлаа.Цаст хайрханы гол тахилгын нэг зорилго нь Баян-Өлгийд амьдарч байгаа монголчууд тухайлбал Урианхайчуудын сэргэн мандалт, тэнд бөө нарыг бий болгох, уул усны савдаг,лусын хүчийг нь оруулж сэргээн Монгол үндэсний үзэл, нутаг орноо гэх сэтгэлийг тэтгэх явдал байв.Тахилгын дараа ард олон талархал ирүүлэн,сэтгэгдлийг харахад бид зорьсондоо хүрсэн байна.Ойрын 10 жил болоогүй зуншлаг, намар болж өвс ногоо сайхан ургаж, нэн сонирхолтой нь бидний тахисан газарт нуур шинээр бий болсон. Баян-Өлгий аймагт болсон энэхүү тахилга Монгол бөөгийн Урианхай,Тува, Ойрад, Дархад, Халх язгуур угсааны бөө нар толгойлж бөөлснөөрөө онцлог байв. Дэлхийн болон Манай өвөг дээдсүүдийн өлгий нутаг Алтайн арван гурван хайрханы тахилгын онцлогын учир ийм байна.
Монголын тулгуур Хөл уул Хөх уулын их тахилга нь өнө эртнээс монголчуудын нэгдлийг тунхагласан их тулаанууд, өвөг дээдсүүдийн уухайн дуу морьдын төвөргөөнийг хөрсөн дээрээ тамгалж ирсэн монголын зүүн хязгаар нутагт болсон. Хөх уулын их тахилга бол зон олны олон зуун жил хүлээж ирсэн их хүлээлтийн хариулт болж, зохион байгуулалтын өндөр түвшинд, өөрөө хэлбэл орон нутгийн сумын ард олон, бөө нар нэгдсэн санаагаар хамтран ажиллаж хүчин зүтгэсэн нь гол ололт байлаа.
Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын ойролцоо болсон Гандан уулын Их тахилга нь Тэнгэртээ болон газартаа Монголын төрд “Тэнгэрийн улаач” нар нэгдсэн их хүч болсоны илэрхийлэл, өвөг дээдсээс өнөөг хүртэл Монголчууд бидэнд уламжлан үлдээсэн эх орныхоо онгон сайхан байгалиа хамгаалах их тэмцлийн Тунхаглал, монгол туурагтнууд тэнгэрийн зарлигаар холбогдон ажиллах Их үйлсийн эхлэл байсан. Тахилгын дараа оролцсон бүрэлдэхүүн буцаж, цөөн тооны бөө нар үлдсэн байхад зайранХурцжавхланхөлчүүрхэн шавь нарын хамт ямар ч гэм зэмгүй “улаач”сүсэгтнүүдийг зодож танхайрсан юм. Ингэснээрээ нэгдэж байгаа бөөнарыгүзэлбодолдсэв суулгаж, эв нэгдэлд саад учруулсан юм. Ийм байдалд хүргэхэд бидний хоорондын харилцааны үл ойлголцол нөлөөлсөн.
Монголын өмнийн говийн нэгдсэн анхдугаар их тахилгыг Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутагт Ханбогд, Оюу толгой, Таван толгойг холбон, савдагийг догшруулан тахих хэлбэрээр зохион байгуулсан. Монгол улсын өмнийн хаалт болсон өмнөд хязгаарын их говь, уулс, лус савдаг минь, энд баясан цэнгэсэн. Их тахилгын дараа хөрсөн дор их нуралт болж, зарим нэгэнд нь хатуу хариуцлага тооцсон байдаг. Бэлтгэх ажлын явцад хоёр ч удаагийн уулзалтаар Өмнөговийн нэгдсэн тахилгад оролцохоор саналаа илэрхийлж байсан нутгийн 300 орчим бөө нар удган Өөдөөгийн хийсэн үйл ажиллагааны улмаас оролцохоос татгалзсан юм.
Далай ээж, Хөвсгөл их далайг тойрон амьдардаг, өнө эртнээс өнөөг хүртэл Монгол бөөгийн түүхэн уламжлалыг авч ирсэн Дархад, цаатан, тува улаач нар, энэхүү сайхан нутгийн зон олны тусламжтайгаар, Монголын бүх язгуурын бөө нар нэгдэн цугларч Хөвсгөл нуурын их тахилгыг хийлээ. Ийм тахилгыг ямар ч байсан сүүлийн олон зуун жил хийгдэж байсангүй.
Монгол улсын хойморт сувд болон гэрэлтэхХөвсгөл нуурын нэгдсэн их тахилгад хорин нэгэн аймгийг төлөөлсөн тэнгэрийн улаач нар оролцож, бидний нөр их хөдөлмөрийн үр дүнд алс холын хязгаар,тайгад амьдардаг монголын уламжлалт бөө нар нэгдсэнээ тунхагласан томоохон арга хэмжээ болсонд нэгдсэн тахилгын түүхэн ач холбогдол оршино.
Эхний тахилгыг маш сайн зохион байгуулсан, дараах тахилгуудыг зохион байгуулах үүрэг хүлээсэн нутгийн улаач нар үүргээ биелүүлээгүй нь бидэнд их хүндрэл учруулсан юм. Тэнгэрийн өмнө хүлээсэн үүргээ умартах нь тун хатуу хариуцлага тооцдогийг цаг үе харуулсан.
Ус бол чандмань эрдэнэ тул хүн төрөлхтний ирээдүй уснаас шалтгаалах болно. Дэлхийн хамгийн гүн цэвэр устай Хөвсгөл далайгаа хамгаалах их үйлс бол зөвхөн Монголчуудын асуудал биш дэлхийн нийтийн асуудал болж байна. Энэ утгаараа энэ тахилга бол өргөн агуулга, ач холбогдолтой үйл хэрэг юм.
МБНЭ-ээс зохион байгуулж байгаа Бурхан халдуны Их тахилга бол Монгол улсын өвөг дээдсийн минь алтан өлгий нутаг-Ноён уулын нэгдсэн их тахилгаар эхэлж, Монгол Улсын толгой уул Цаст хайрханы тахилга уламжилан үргэлжилж, Монголын нутгийн төв хэсэг гурван голын бэлчирт хийгдсэн Нэгдсэн их тахилга, Монгол улсын тулгуур хөл уул Хөх уул, Өмнийн говийн нэгдсэн их тахилга, Монголын минь хоймор далай ээж Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгуудаар өртөөлж зангилагдан хийгдсэн болно.
Нэгдсэн тахилгыг Бурхан халдунаас 30 км-ийн зайд орших Цагаан аралаас нийт оролцогчид хийж, томилсон зайран нар Бурхан халдунд долоон км-ийн ойртон тахилгын зан үйл, бөөлөлтийг хийсэн билээ. Монголын төрт ёсны уламжлалыг сэргээсэн, түмэн олныхоо сайн сайхны төлөө залбирал үйлдсэн Бурхан халдуны нэгдсэн их тахилга олон сайхан “Тэнгэрийн улаач” нарын хамтын зүтгэлээр амжилттай хийгдсэн. Энэ тахилга дээр анх удаа Ноён уулыг ухах шийдвэр гаргасан Ноёдын нэрийг Мөнх тэнгэртээ уламжлан мэдүүлэх зан үйлийг хийсэн болно.
Энэ тахилга дээр бөөгийн Самгалдай төв, удган Наранцэцэг тахилга хийж байх мөчид Бурхан халдуны орой дахь овоонд гарч бөөлсөн байдаг. Тэд Монгол бөөгийн ёс зүйг удаа дараа зөрчин дураараа аашлах явдал гаргаж байсан. Нэгдсэн тахилга дээр бус бие даагаад бөөлөх олон шийдэл, боломж тэдэнд байсан. Хоёр удаагийн Нэгдсэн тахилга дээр удган О.Туул дураараа гарч бөөлөх зан авир гаргаж байв.
Хамтарсан хуралд саналаа өгч албан ёсны шийдвэрт нэрээ оруулан бөөлөх боломж байсан. Тахилгын талаар хэлэлцсэн хуралдаануудад оролцолгүй тасалчихаад, нэгдсэн тахилга дээр тогтоосон дэг журмыг зөрчих явдал гаргаж байлаа.
Монгол туурагтны алтан өлгий нутаг болох гурван голын билчэр,Ихэс дээдэс минь Монгол овгуудаа нэгтгэн улмаар дэлхийг эзэлсэн Их гүрнийг байгуулсан түүхийн эхлэл, Алтан ургийн минь Зүрх уул, Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн их тахилгыг олон зуун жил тасалдсаны дараа Мөнх тэнгэрийн зан үйлээр хийсэн билээ. Их тахилгад МБНЭ-ийн манлайлж яваа бүх удган, зайранчууд бүгд оролцсон явдал юм.
Монголын төрт ёсны уламжлалыг сэргээсэн, түмэн олныхоо сайн сайхны төлөө залбирал үйлдсэн Бурхан халдуны нэгдсэн их тахилга олон сайхан “Тэнгэрийн улаач” нарын хамтын зүтгэлээр амжилттай хийгдсэн.
Отгонтэнгэр хайрхан угтахаас аваад үдэх хүртэлээ зүсээ олон янзаар өөрчлөн бидэнд нэгийг өгүүлнэ билээ. Бид тэнгэртээ монгол орныхоо хувь заяаны төлөө санаа зовж байгаа зүйл, эх орноо худалдсан зарим ноёдын нэрийг Мөнх тэнгэртээ уламжилан мэдүүлсэн билээ. Хэрхэхийг тэнгэр мэднэ.
Отгон тэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилга дээр Долоон өвгөн одны тахилгыг анх удаа хийсэн. Ингэхдээ залуучууд болон дараагийн тахилгад толгойлж болон тэргүүлэх бөөлөх улаач нараа тодотгох зорилт тавьсан.
Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Тэнгэрийн тахилгын Хайрханы тахилгыг Ойрад, хотгойд зайран удган, лусын тахилгад Дархад удган, зайран, тэнгэрийн тахилгад Буриад зайран, удган, Галын тахилгад халх удган тус тус толгойлж бөөлсөн. Энэ тахилгад бөөгийн бүхэл бүтэн “чуулга” оролцож бөөллөө. Мөн гурван үеийнхэн бүгд хамарсан гэхээр Тэнгэрийн тахилга содон сайхан байсан. Энэ бас давтагдашгүй бөөгийн зан, үйл байв. Онгодын мэдээллээр гурван төрлийн амлагаа байсан боловч шууд савдаг дайрч орж ирсэн. Харин Цагаан уул хайрханы магтаал дуудлага, цагаан уул хайрханы эр, эм савдагийг магтсан дуудлагыг сонсоод баярласан, олон жил ар талаасаа хүлээсэн тахилгын шүүс хундан цагаан хониндоо их харам байна лээ. Хамгийн залуугаараа Монгол бөөгийн тэргүүн удган цол хүртэж байсан, залуу удган залуучуудыг төлөөлөн их хайрханы гол тахилгад бөөлж, омогшил хөдөлгөж, олон хүний нулимас дуслуулсан, сайн муу, сайхан муухайгийн үг яриа өдсөн, содон бөөлөлт болсон.
Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилга бол улаач нарын оролцоотой хийх тэнгэрийн зан үйл билээ. Тиймээс бид анх удаа төрийн “Хар сүлд”-ий тахилгад нэгдсэн зохион байгуулалттай хоёр удаа оролцсон байдаг. Бид бололцоо боломжоо харсан. Эхний “Хар сүлд”-ний тахилгад хэн нэг нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийг бидэнтнй уулзахгүй бол хүчээр зогсооно гэж байсан. Би тэр үгэнд нь нэг их ач холбогдол өгөөгүй юм. Гэтэл ерөнхийлөгчийн машиныг хамгаалалтын машинтай мөргөлдүүлээд зогсоож билээ. Дараагийн тахилгад еранхийлөгч их л нууцлаг байдлаар ирж оролцсон юмдаг.
Цэлмэг тэнгэрт үүл хураан зангируулж, цахилгаан цахилуулж, тэнгэр дуугарч, аянга бууж, хур бороо хайрлаж, газар тэвтээсэн, ган тайлсан ид шид үзүүлсэн Говийн нэгдсэн Их тахилга гайхамшигтай сайхан болж өнгөрлөө. Тэнгэрийн Улаач нарын хамтын хүчний мөн чанарыг илэрхийлснээрээ энэ тахилга онцгой ач холбогдолтой байлаа. Бид хүчээ нэгтгэвэл ямар их хүчийг нийгэмд үзүүлж чадахыг жинхэнэ утгаараа харуулж чадсан. Аугаа их эзэн Чингис хаан Тэнгэрийн улаач нар хүчийг нэгтгэн ашиглаж байсан тэр дурсамжийн зах зухыг бид сэргээн үзүүлж чадсан. Бид хүчээ нэгтгэвэл юунд хүрэхийг ч харуулж чадсан.
Ганц бөөгийн дуун газартаа үлдэнэ, олон бөөгийн хамтын залбирал тэнгэртээ хүрдэгийн бодит жишээ энэ тахилга харуулж чадлаа.
МБНЭ-ээс зохион байгуулсан нэгдсэн их тахилгын бэлтгэл ажлыг 2-3 удаа давтан хэлэлцдэг нь нэгдсэн тахилгыг зохион байгуулалтын өндөр түвшинд хийхэд чухал үүрэгтэй байсан.
Монгол бөө цэгцлэгдэх нь нэн чухал үйл явц бөгөөд бөөгийн нэр хүнд өссөнөөр бөө шүтлэг нь цэцэглэн дэлгэрч зон олны минь ажил үйлс арвижан дэлгэрэх сайхан цаг үе ирэх болно.
Эдгээр их үйлийн бид хийхгүй бол өөр хэн хийх билээ. Нэгдсэн тахилгын үед баримтлах ёс зүй тодорхой болж байна. Нэгдсэн их тахилгыг нэгтгэж дүгнэвэл: Тахилгад оролцох гэж явахдаа улаач нар бөөгийн зан үйлээр иргэдэд үйлчлэхээс татгалзах,хийхээр бол тахилгын дараа хийж байх,
Тахилгад оролцогчид согтуурах ундаанаас татгалзах, Бөө нар нэг нэгнийхээ дотоод асуудалд оролцохгүй байх, бие биеээ хүндэтгэж харьцдаг байх,
Нэгдсэн удирдлагад орж, хамтарч ажиллаж сурах,
1. Толгойлж бөөлөх улаач нь Нэгдсэн тахилгад оролцохгүй болбол МБНЭ-ийн удирдлагад эрт мэдэгдэж, оролцохоос татгалзсан шалтгаанаа мэдэгдддэг байх,
2. Нэгдсэн их тахилгын үеэр давхцуулсан арга хэмжээ зохион байгуулахгүй байх зэрэг шаардлага урган гарч байна.
Монгол бөөгийн нэгдсэн их тахилгыг төгөлдөржүүлэн төлөвшүүлэхэд Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн зайран П.Батжаргал, Д.Одонхүү, П.Ганболд, Монгол бөөгийн их удган Гэрэлтуяа, Б.Бадамсүрэн болон их зайран Д.Дарьчулуун, Б.Болд, Б.Балжир, Дангаасүрэн, их удган Жавзансүрэн нарын гүйцэтгэсэн үүргийг мартах ёсгүй.
Бид жил бүрийн 6 дугаар сарын 22-д Нарны нэгдсэн залбирал, Монгол бөөгийн байгууллагуудын сурталчилах өдөрлөгийг зохион байгуулахаар тохирсон.
9 дүгээр сарын 22-ыг “эцэг, эх, өвгөд дээдсээ, онгод шүтээнээ” баярлуулах өдөр, Монгол төрийн төлөө амиа өргөсөн баатруудаа дурсах өдөр болгон тэмдэглэж эхэлсэн билээ. Үүний төртэй хамтран уламжлал болгон хийх санал дэвшүүлсэн.
Монгол бөөгийн нэгдсэн тахилга ёс зүйн өөрийн хэм хэмжээг тодорхойлж шинээр төлөвшин бий болж, шинэ, шинэ түүхээр арвижан бичигдэж байна.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан -
Хажуу өрөөний хүүхэн
Маргааш өглөө нь ээжийг жаахан явуулах санаатай “Та чинь урд шөнө хэнтэйгээ юм яриад байв аа?” гэж асуутал “Үгүй, хүү минь. Ээж нь сүүлийн үед сонин янзын юм хараад, айж цочимхой болчихоод байна” гэлээ. Нээрээ ч ээж маань их сандруу, цочимхой болчихсон шиг санагдаж байсан юм. Тэгээд “Юу таныг тэгж их айлгаж, цочоогоо вэ?” гэсэн чинь “Ээж нь өдий наслахдаа янз бүрийн л юм сонсож байсан. Залуу байхад хүмүүс сүнс, чөтгөр, албин гээд л алийг эс ярихав. Ээж нь тэрийг саваагүй хүүхдүүдийн тоглоом, тохуу гэж боддог байлаа. Харин энд нүүж ирснээс хойш нэг л биш байна. Ээж нь хүүдээ ярихаас санаа зовоод, зөнөг толгой зүүдэлсэн байлгүй гэж бодоод дуугүй яваад байсан юм. Нүүж ирсний маргааш орой хоолны ая бодоод гал зууханд байж байтал нөгөө өрөөнд юм дуугарах шиг болохоор нь орсон чинь зурагтын тавиур дээр тавьсан чиний багын зураг уначихаж. Юм ч бодолгүй аваад тавьчихсан юм.
Тэгсэн тэр шөнө эмэгтэй хүн уйлаад байх шиг сонсогдохоор нь өндийгөөд харсан чинь цонхны дэргэд нэг сүүтэгнэсэн юм харагдлаа. Зөнөг чинь одоо бүр хий юм хардаг болоо юу гэж бодоод нүдээ нухаж байгаад хартал юм байсангүй. Тэр шөнөжингөө дапхийгээд унтаж чадаагүй. Өглөө нь том эгч чинь ирээд өдөржингөө ярьж хөөрсөөр байгаад нөгөөдхөө ч мартчихаж. Орой унтах болсон чинь гэнэт санаанд ороод хэсэг унтаж чадахгүй хөрвөөлөө. Тэгээд хэсэг дугхийсэн чинь цээжин дээр нэг юм дараад сэрж чаддаггүй. Бөөн хар юм нөмрөөд авчихсан юм шиг л амьсгаа давчдаад, дуу ч гарахгүй таг болчихдог байна шүү. Мэддэг ганц нэг маань мэгзэмээ уншиж байж нэг юм тэгсгээд гайгүй боллоо доо. Тэгээд маргааш нь Гандан руу явсан юм аа.
Хүн нас дээр гарахаар өөрийн эрхгүй бурхан шүтээндээ мөргөж, лам хуварга дээр очдог юм хойно ээж нь ч гэсэн юмыг яаж мэдэхэв юутай ч нэг номын дуу сонсоодхоё гээд явсан хэрэг. Тэгж яваад найз маань их сайн хэлдэг зурхайч гэж зааж өгсөн нэг шавилхан залуу дээр ороод “Эмээд нь ийм юм тохиолдоод байна. Зөнөөд ингэж байна уу, эсвэл үнэхээр тийм юм байна уу?” гээд л асуулаа даа. Өнөө лам хүү зоос татаж байгаад “Танай тэр байранд цаг бусаар өнгөрсөн хүний сүнс явж өгөхгүй байгаад байдаг юм байна. Та учир явдлыг нь тэр хавийнхнаасаа сайн лавлаарай. Тэгээд сайн ном уншуулчихвал дээр биз” гэх нь тэр. Тэгэхээр нь ээж нь эгчтэй чинь ярьж байгаад таньдаг ламаар нь гэртээ ном уншуулахаар болсон. Чи ажил гээд ямар гэртээ тогтож, надад хань болох биш. Урд шөнө бас л цээжин дээр юм дараад байх шиг болохоор нь ээж нь босож, хэдэн маань мэгзэм уншсан санаатай.
За, тэр ч яахав. Харин тэр лам хүү үнэн хэлсэн байна лээ шүү. Би өнөө өглөө сүүнд оочерлож байгаад нэг давхарт байдаг авгайтай таарсан юм. Тэгээд энэ тэрийг ярьж байгаад үг алдуулах санаатай тойруугаар асуулаа. “Манай байранд цаг бусаар хүн нас барж байсан юм болов уу? Гэртээ ном уншуулахаар авчирсан лам нэг тийм юм ярилаа” гээд л залчихлаа. Тэгсэн харин нөгөө авгай чинь “Тийм ш дээ. Долоон давхрын нэг айлын эмэгтэй нөхөр нь хаяж явсанаас болоод архи уучихсан байхдаа цонхоороо үсэрчихсэн юм гэнэ лээ. Тэрнээс хойш нэг хэсэгтээ л энэ хавийн хүүхдүүд талийгаачийг энд тэнд харсан гэж үнэн, худал нь мэдэгдэхгүй цуурцгаасан. Лам нар тэгж хэлсэн бол оргүй ч биш байж л дээ” гэснээ дэмий юм ярьчихав уу гэсэн шиг гэнэт дуугаа хураачихсан. Тэгэхээр энэ байр юмтай нь ч юмтай даг аа. Лам залсны дараа гайгүй болохгүй бол ээж нь ч энд ганцаараа өнжихөд горьгүй л байна” гэж ярилаа.
Ийм яриа болсноос хойш хэд хоногийн дараа гэртээ лам залж, өдөржингөө ном уншуулсан юм. Гэсэн хэдий ч ээж маань ганцаараа байхаас нэг л жийрхээд байхаар нь хоёулаа ярьж байгаад нэг өрөөгөө ээжид минь хань болчих аятайхан хүмүүст хөлслөхөөр шийдлээ. Сонинд өгсөн зарын дагуу олон хүн ярьснаас нэгэн бүсгүй охинтойгоо ирэхээр болов. Намайг ажлаасаа харихад хөлслөгч орсон байлаа. Ээжид таалагдсан нь илт. Ээж маань настай хэрнээ баргийн хүн байтугай юмс сэтгэлд нь нийцдэггүй нэгэн л дээ. Надад цай аягалангаа ярьж байна аа. “Их л аятайхан бүсгүй юм. Ааниагийн /Миний дүүгийн аравтай охиныг Ааниа гэдэг/ дайтай охинтойгоо суух боллоо. Танилцаж, дотносоогүй байж согтуу, галзуу ирээд айл амьтан үргээв” хэмээн ихэд аминчлах нь нэгийг зөгнөх мэт.
Хэдийгээр би агсам согтуу болдоггүй ч, “юм” амссан хүн хэзээ л өөдтэй билээ. Тэгээд ч ажил, нөхөд хоёрт хамаг цагаа зардаг тавь дөхсөн, ганц бие эр надад бага насны охинтой бүсгүй тухайн үедээ нэг их сонин бус нь мэдээж. Ээжийн амыг дагуулан “Өө, тэгээ юу?” гэхээс өөрийг хэлсэн ч үгүй. Хоёр, гурав хоноод ням гариг таарсан тул жаал унтаад, босч бие засахаар явахдаа юу харсан гэж санана. Угаалгын өрөөнөөс гарч ирэх түүнтэй халз тулж орхилоо. Усанд орсон тэрбээр хөвсгөр хөх цэнхэр алчуураар биеэ хайнгадуу ороожээ. Эгэмнээсээ хөхөө хүртэл илхэн, энхэр цагаан цээжин дээр нь хатаж амжаагүй усан дусал, халууцсанаас нэвчих хөлсөн бөжрүү хоёрын аль нь болохыг ялгах аргагүй бөмбөлөг бөнжийлдөх нь хачин эгдүүтэй гээч. Туршлага заан толгой дохисхийгээд өнгөрөх гэтэл “Сайн байна уу?” хэмээн сулхан мэндлэх нь, сэрэл өдөөм гижигтэй сонсогдов. Хариуд нь тийм гэхийн тэмдэггүй өнгөөр мэндлэхчээн аядаад “00”-д орлоо.
Эхнэрээсээ салсан энэ хэдэн жил мэндлэх төдийд мэдрэл самуурмаар гоё дуу хоолойтой тааралдаж байснаа санахгүй юм. Юу болох нь энэ вэ? Зүгээр л нэг мэндэлсэн дээ. Зүрхний шигдээс тусахад л ингэдэг болов уу, зүггүй хүрэн минь тэрүүхэндээ жирсхийгээд түр зогсчих шиг санагдав. Хэт хөөрч догдолсноос тэр үү, хэвийн морь харж ч чадсангүй. Хэсэг зогсож байж нэг юм болов. Надаас наанагүй өндөр юм гээч. Харааны талбайд хальт туссанаас нь багцаалвал, шанаархаг шөвгөр нүүрэнд нь зохисон цочимхой байрын хоёр нүд нь чийдэн тусгах адил цоргим ажгуу. Залуу насны чимэг болсон чилгэр мөр, цэх цээж, туяхан бэлхүүс, тавиун ташааг нь Занабазар л урласан гэлтэй. Спорт бүжгийн европ хүүхэн шиг ер бусын гоо төрхтэй бөлгөө.
Өнгөцхөн шинжихэд ийм байгаа юм, өвөрт орвол ямар байх бол гэсэн эр хүний эрээ цээргүй бодол хургасныг нуух юун. Тэр ням гаригийг тарчилж өнгөрөөв. Барагтай юманд эргэх хөг нь өнгөрсөн толгойсон. Энэ удаа эзэндээ захирагдахгүй ажаам. “Ээж ээ, энэ охиныг хэн гэдэг юм бол?” “Янжин гэсэн байх, яахнав? Зүгээр, айлынхаа хүний алдрыг мэдэхгүй явах хаашаа юм. Хүн амьтантай хэд гурван үг сольж, нэр усаа мэдэлцэхэд яадаг юм”. Ингэсхийгээд ээж бид хоёрын яриа өндөрлөв. Янжин байхдаа яахав дээ. Яахав ч гэж дээ. Ийм сайхан амьтан их чамин нэртэй байх даа гэсэн гэнэн төсөөлөл нурснаас тэгсэн хэрэг л дээ. Нэг мэдсэн долоо хоночихож. Бас л ням гариг. Үд хэрд зурагт үзэн суутал Янжин ороод ирлээ.
– Ах аа, та хэвлэлийн газар ажилладаг гэл үү?
– Тийм. Яасан хө?
– Би “Болор цом” үзэх гэсэн юм. Билет олдох болов уу л гэж…
– Олдолгүй дээ, хэд хэрэгтэй юм?
– Өө, ганцхан байхад болно. Энэ үг намайг наагуураа тайтгаруулсан хэрнээ цаагуураа бас л догдлуулчихлаа. Ганц бие байх нь ээ. Зуны цагаан төмсний цэцэг мэт зул улаан, биеэ барьсан даашинз өмссөн нь зохисон гэдэг нь ванлий даа гэх шиг. Төрөлхийн налархай алхаа, тод улаан даашинз нь чимээд хонгилоор нэг түүдэг дүрэлзэх адил хачин цогтой харагдуулсныг яана. Дагаад өрөөнд нь орчихмоор даанч сайхан. Хүсээд байсан “Болор цом”-ынх нь билетийг худалдан авлаа. Тэр шүлэгт дэндүү хорхойтой нь намайг бүр гайхшруулж орхив. Нэрд гараагүй найрагчийн шүлгийг ч амьсгаа даран сонсох аж. Шүлгийн уралдаан өндөрлөж, бид хоёр харихаар гарлаа. Бүсгүй хүнтэй, тэр дундаа ийм сайхан эмэгтэйтэй юм үзчихээд шууд харих нь хаашаа юм гэсэн бодол төрөхүй оройн хоолонд хулган байж урив.
Татгалзаагүй тул төвийн нэгэн тохилог ресторанд орон тухалж авлаа. Хоолны даруулга болгож, ганц хоёр аяга пиво уухыг тэр санал болгов. Би юу боллоо гэж татгалзах билээ. Хоёр, хоёр аяга пивонд яльгүй халсан бид даварч, дахин хоёр, хоёрыг захиалаад яриандаа умбалаа. Нөхрөө Солонгос яваад удаж байгаа, хэдэн “ногоон” явуулахаас хэтэрдэггүй, утсаар ярихаа бараг байсан тухай зовлон тоочсоныг нь ойлгосон дүр эсгэж суув. Үнэндээ би тэс өөр зүйл бодож суусан билээ. Бурхан намайг өршөөг. Эрчүүд ийм үед юу боддог билээ, түүнийг л толгойдоо эргэлдүүлж суусан хэрэг. Төдөлгүй тэр намайг сонирхож эхлэв.
– Та гэрлэдэггүй юм уу?
– Хэнтэйгээ ч гэрлэх билээ.
– Нөхөргүй аятайхан хүүхнүүд бишгүй л байна шүү дээ.
– Тааралдсан болгонтой суух хаашаа ч юм
– Нэг юм асуучих уу?
– Тэг л дээ
– Та сексийн хэрэгцээгээ яадаг вэ? Надад л лав хоёр, гурван cap болоход хэцүү байдаг.
– Яаж, ийж байгаад нэг юм болгочихно. Гадуур ДОХ энэ, тэр гээд өвчин их болохоор айгаад байх юм.
– Найдвартай хүнтэй болохгүй юу?
– Тийм хүн хаанаас олох билээ?
– Хажууд чинь сууж байгаа ч юм бил үү? Хи хи хи… Тоглосон юм гэлээ.
– Тоглоогүй л байгаасай гэж бодож байлаа. Зориг орж, санаачлагыг гартаа авсан би нэлээд шийдэмгийгээр, “Тэгвэл энэ шөнийг хамт өнгөрөөх үү?” гээд тулгачихлаа. Янжин “Хаана?” гээд ичингүйрсэн дүртэй доошоо харна. Би барьцаа улам лавшруулан найзынхаа буудалд очихоор дагуулан гарав. Найз минь ганц ортой люкс өрөө гаргаж өгөөд, “Өвчин авав аа” гэчихээд явав. Янхан биш биз гэсэн санааг нь би гадарлалаа. Янжин зориуд бэлдэж үү гэмээр дотоож өмссөн нь дур, тачаалыг бадраана. Ер нь түүний бие хааг зөвхөн секс хийхэд зориулан бурхан бүтээсэн болов уу гэмээр.
Захиалгаар үйлдвэрлэсэн хиймэл хүүхэн шиг тохирч байна гэдэг жигтэйхэн. Илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй таарна гэж үүнийг л хэлдэг байх. Тэр ор хөнжлийн “барилдаан”-д гаргуун аж. Ёстой л судар номонд заасанчлан үзсэнээ үгээр илэрхийлэхэд ичмээр бөлгөө. Оршил, өрнөл, төгсгөлийг шатар наадах адил шат дарааллаар нь үйлдэв. Ялалт байгуулах бүрт минь ямар халуун байсныг янагийн бурхан л мэдэх байх даа. Багагүй хагссаных уу, бид хоёр бараг цурам хийлгүй үүр цайлгалаа. Энерги их зарж ядарсан ч эерэг цэнэг авснаас бие нэг л хөнгөн агаад сэргэлэн. Зовлон нэгтний жаргал зургаан cap үргэлжилсэн юм даа. Ээж минь ч тэр хугацаанд ганц ч удаа сүнс чөтгөр энээ тэрээ гэж яриагүй билээ.
-
ХӨХ ХОТ ӨНГӨЖИН ТЭЛСЭЭР БАЙНА.
Зам түгжирч байсан уулзварт гурван давхар гүүрэн зам тавьсан. Одоо бүх л чиглэлд гүүрэн зам тавьж дуусч байна. Энэ нь хотын автозамын ачааллыг эртнээс тооцож хийж буй ажлууд юм.
Удахгүй метро ашиглалтанд орно. Метро байгуулах ажил эрчимтэй хурдацтай өрнөж байна. Гол гудамжаар метроны эхний шугам тавигдаж байна. Манйаханы хувьд сүр дуулийнтай мэдэгдэл хийснээр ажил дууссан.
Замын хөдөлгөөнд дугаарын хязгааралтаар оролцдог нь хятадаас авч манайд хэрэгжүүлсэн туршлага юм. Тэгээд хэдэн уулзвар байгуулаад түүнийгээ их ажилд тооцсон. Үнэн хэрэгдээ бол мөнгө хувьдаа хармаалах арга байсан.
Хөх хотод орчин үеийн барилга хороолол ихээр баригдаж байна. Аль болохоор монгол өнгө зүсийг барилгадаа тусгахыг эрмэлзэнэ. Манайхаас илүү гэвэл орчны төлөвлөлт юм. Барилгын эргэн тойронд ой, цэцэрлэгжүүлэлтийг хийж байгаагаараа бидгээс давуутай байна.
Цэцэрлэгт хүрээлэн амралт зугаалгын газар төлөвлөлтөндөө оруулсан нв энэ хотын онцлого гэлтэй. Хотыг тойроод ийм газруудыг олноор байгуулсан. Энэ нь ажлын орон тоог ихээр нэмэгдүүлж байна.
Хотын төвд байрладаг худалдааны захуудаа өөрчилж, худалдааны орчин үеийн төв болгожээ. Цэвэр цэмцгэр төвүүд дэг журам, өнгө зүс сайтай харагдана. Хөх хот өргөжин тэлсээр байна. Тэндээс суралцах зүйл их байна.
Д.Хүрэлбаатар

-
Монголоосоо Монголоо хайхуй
Түвд Манж Ком Кап үзлүүд монгол ой санамж билэг ухаанд туссан гамшигт тахлууд байсан бөгөөд тэр нь биднийг “Тархи нь гашилсан амьтад” болгожээ. Үүнийг сэхээрэх нь эл номын хуудсыг нээхүйн шалтгаан болно. Энэ эмзэглэлээ гадаад хүний нэр мэт Мотүма Кокап гэж тэмдэглэвээс өнөөгийнхөнд язгуурын монгол үгнүүд биш тул чамин гоё сонсогдон хачин сайхан хоногших биз. МоТүМа нь Монголчууд Түвдчлэгдэж Манжижсан ой санааны удамшил. Кокап нь шинэ эрин цагийн Коммунист Капиталист үзлүүдэд өнгөцдөн өнцөгдсөн бидний арцалдсан “задарсан тархинууд” юм.
Нүүдэлчин өвөг дээдсүүд хатуу хөтүү, хүйтэн нойтон, дутуу дулимаг, гацуу хэцүү, өлөн зөлөм хоосон бүхнийг яаж ийгээд нойртой нойргүй сөрөн туулж эс цус ясаа хайрлаж хадгалж хамгаалж биднийг төрүүлж өсгөсөн ч, үрс хойчис нь ой санамж ухаан эрдмийн хувьд Мотүма Кокап-ээдмэг гашилсан тархитнууд болж тэрсэлдээд голомтоо самрах гээд байдаг, хэлний үзүүр тархины гаргалгаа нь эв тангараг биш хов тонгорог болсон муйхар мухар сохор харь үзлийн“мэдлэг”-тнүүд болж. Хамгийн толгойтой “гавал” хүмүүс нь шашны хувилгаан хамбууд, манжийн чин ван, бэйл бэйс тавнангууд, шинжлэх ухааны коммунизмын онолтон докторууд, эсвэл барууны хөрөнгө мөнгөний шунал залиар тугаа болгосон үзэл сурталч шуналтнууд.
Сэхэх, сэрэх, ухаарах жам байгаа бол одоол монголоосоо монголоо хайх цаг нь ирж. Сүйхээ ухаан үлдсэн л бол бодох онох үе тулж. Бид Эцэг тэнгэр, Эх орон хоёрын Эрх хүү, Бэрх монгол байсан. Одоо элдэв харь үзлүүдэд үнэмшсэн хорон санаа хувхай монгол болох нь ээ.
“Хар хайрцагны бодлого” гэдэг егзөр лут хэллэг бол эцэг эхээс заяасан хар толгой доторхи төрөлх уг удмын ой санамж ухаан эрдэм юм гэдэг. Тэр нь гашилчихлаар “хар хайрцагны” бодлого алдагдаж Монгол ухаантай биш, Мотүма Кокап болчихож байгаа хэрэг. Хамгийн хяслантай нь бүх хүнд энэ жор адил биш нэг нь Тү нөгөөх нь Ма, гурав дахь нь Ком, дөрөвдөх нь Кап нүд, ухаанаар монголоо харж тэрсэл үүсгэн тал тал тийш нь чангааж, энд тэндэхийн өгөөш болж байгаа эмгэнэл.
Тү мунхрал горьдлого, Ма бялдуучлал бөхөлзөл, Ком хэлмэгдэл айдас, Кап шуналын тулам үзлүүд үндэс язгуурыг маань бөхөөж мөхөөж дуусгах нь. Гэхдээ Зонхавын номлол төрийн хэргийнх бишийг, Манжийн хааны зарлиг монголын төрийг мандуулах биш доройтуулахыг, Марксын зохиол эдийн засгийн том онол, Лениний үзэл зөвхөн ядуу тариачин ажилчин нар төрийг жолоодон хаад язгууртан сайд хөрөнгөтнүүдийг устгах адал балмад хэт өрөөсгөл туйлшрал болохыг хэн нь ч эргэцүүлсэнгүй монгол тархиа гашилгаж ээдүүлцгээсэн хэрэг.
Гадны нөлөө санаа нэвтэрмэгц монгол ухаанаараа хамж хувилган өөриймшүүлж, уусган хайлуулдаг асан ард түмэн юмсан. Сүү мэт төрд харь бодлого шургалмагц ээддэг, найр мэт амьдралд нэгэн сагсуу агсаганахад ерөөл маань хараал болдог. Эмзэг догшин эвсэг найрамдуу дээдсийн худал биш үнэн, буруу биш зөв,бузар биш ариун ухааныг ухан олдог гурамсан сэдэхүйт эрдэм ухаантай сэцэд мэргэдийн удамтай юмсан билээ бид.
Бид харийн сайн сайхан бүхнийг хаман үлгэр авах сүйхээтэй хэлмэрч бэлтгэхийн оронд урвагч, орчуулагч биш оршуулагчидын газар болчихоод байгаа маань юутай эмгэнэлтэй.
Бидэнд олон үзэл биш, нэг асуудлыг улсынхаа, төрийнхөө төлөө нэгтгэн шийдэх олон санаа хэрэгтэй асанж.Төрийн тэргүүнд өрсөлдөж хаан болох хүн нь нэг намаас нөгөө руу урван шарваж, улс төрөөс уурхай руу шуналтсан, харийн гүрнүүдийн зөвлөх болж хамаг нууц үүцээ далдуур арилждаг үлгэр дууриалгүй, тогтворгүй толгойтнуудтай байгаа энэ цагт шуурганд уруудсан мал шиг болсон монголчууд монголоосоо монголоо хайсаар.Үзэл хэмээх харийн чөтгөр
Агуу Монголыг задлаж, бутлаж, хагалж, хуваасан ганцхан чөтгөр л дорой буурайн доромжлол руу биднийг түлхэн оруулж. Тэр нь харь хажуугийн элдэв “үзэл” хэмээх гай. Сургийн газар сайхан, суусан газар муухай гэгчээр үзээгүй бусдын нутаг, харийн амьдрал хачин байдаг нь мэдээж. Манайх ч тэдний нүдэнд ариун, онгон, ганган, баян, буяны өлгий болж арааны нь шүлсийг гоожуулан хараа шуналыг нь булааж байсны баримт нь өнөөдрийн хавчигдаж шахагдаж, танагдаж хасагдсан жижигхэн монгол орон – Их Монголын Голомт.
Үзэл гэж ямар нэгэн изм-үүдийг хэлээд байна гэвэл тэр нь харийн ухаан санаа, шунал хууралт үнэмшүүлэлтэнд гэнэн гүехэн өнгөц хандан мухар сохроор итгэсээр автсаар ирсэн түүх. Иймээс бидний өвөг дээдэс үзэл гэдгийг үзлийн юм (хөгийн юм, сүгсэлзүүр), үзлийн амьтан (шашин, коммунизм, либерализм гэх мэт харь үзэлд хэт итгэсэн мунхаг хөөргүү амьтан), үзмэрч (ирээдүйг барим тавим тааж ярьсан онолгүй мэдэмхэй) гэх мэтээр хэлэлцдэг байсан сан.
Үнэхээр Занабазар Түвдийн шашинд, хошой эфү Цэрэн манжийн хаанд, Чойбалсан коммунизмын Зөвлөлтөд, өнөөгийн овтой хэдэн залуу либераль ардчилал гээч мухардсан нийгэмд итгэсэн мунхгууд болж таарах нь 1990 оны ардчилсан хувьсгал Лениний дурсгалд толгойгоо гудайлган харуусч, социализмын алдааг залруулахаар шинжлэх ухааны коммунизмын үзэлт мэргэжилтнээр тэргүүнээ болгож байсан эхлэлтэй.
Занабазар 3 настай хэлд дөнгөж орж байхдаа язгуураараа бусдаас онцхойрох эцгийн хөөцөлдлөгөөр түвдийн шашинд оосорлогдсон, Эфү Цэрэн алдарших баяжих, цолжих донгоороо төв халхаас манжуудад уургалуулсан, Чойбалсан ном үзэлгүйгээр коммунизмын саварт баригдаж ээрэгдсэн.
Өнөөгийн Ардчилал нь популист амлалт гажуудлаар ард олноо жаргаана гэж цуурдаг америкийн сурталчдад бугуйлдуулсан. Тэд социализмын өмч, түмний хөрөнгийг дээрэмдэн баячууд болж 90 онд ард түмний сонгосон ардчилал хэмээх сонголтын нийгэм түүний үр дүнг булшиллаа.
Тэд үзлээ нууж “улс төржихгүй байх” тэнэглэл гаргаж ирэв. Тэднийг “улсаа төрөө” бод гэж бид сонгодог. Гэтэл сонгогдсон төлөөлөл маань “Улс төржихгүй” гээд “үзэл сурталжсан” нэг бүлэгт шургалаад тэндээс хувиа бодон олзоо тооцож нуугдаад суучихдаг.
Харин изм-ээр хийрхэж шинэсэг хуучинсаг гэж хэрээ хэрээнийхээ харыг гайхан үзэл сурталжих, үзлийн хэрүүл хараал, шунал зүхэл нь биднийг элгээрээ хэвтүүлж хохирсон, ядарсан, зүдэрсэн, зовсон ард түмэн болгов… Үзэл сурталжихаа больцгооё гэж хэн нь ч дуугарахгүй байна. Үнэн үзэл гэж байдаггүй. Ялангуяа харийн орны нэг хүний үзэл нөгөө улс оронд яв цав таарна гэж бүр байдаггүй. Үзлээс бодол тунгаалт – онол – эши (ертөнцийн жам ёсонд нийцэх) буй болдог. Энэ нь хүн төрөлхтний баялаг.
Харамсалтай нь үнэн үзэл өнөөдөр хүртэл байгаагүй. Харин Монголчууд 9 их онолтой, ой санааны дархлаатай язгуур удамшсан байжээ. Ийм онол, ухааны өв эрдэмтэй учраас “Тэнгэрлэг Монголчууд” гэдэг юм. Социализмын жилүүдэд эх оронч үзэл, үндэсний үзэл гэгч орчуулгын хоёр хөөсөн, хоосон бөмбөлөг бий болж, эх орон газар шороо үндэстэн угсаатнаа хий үзэл сурталжуулах сурталчилгаа эхлэсэн… Одоо энэ хоёр “үзэл” дээр тоглож Монголоо барж эхлэв.
Бэсүдэй овогт Н.Нагаанбуу агсан, Холбоос Т.Баярхүү нарын “Монгол ухаан-9 эрдэм” номын хэсгээс…
Үргэлжлэл бий…
-
Хар сармис гэж юу юм бэ…
Энгийн сармис хурц үнэртэй, байгалийн процессоор ургадаг. Мэдээж соёлч боловсон хүмүүс өмхий ногоо гэж нэрлэж, хэрэглээндээ аль болох бага хэрэглэхийг боддог. Тэгвэл хар сармис нь огт ийм үнэргүй. Бүр зөөлөн чавга шиг амттай. Гэхдээ сармисны өвөрмөц амт нь алга болоогүй гэдгийг санах хэрэгтэй. Хар сармисны өөх, тос, уураг, төмөр, цайр, магни, натри зэрэг химийн элементүүд нь энгийн сармисаас 30 дахин их байдаг. Хамгийн гол нь хөгшрөлтийн эсрэг үйлчлэл нь 11 дахин их байдаг нь эрдэмтэд болоод үйлчлүүлэгчдийн анхаарлыг ихэд татдаг билээ. Полифенол буюу хөгшрөх үйлчилгээг сааруулдаг энэхүү химийн бодис нь энгийн сармисаас 20 дахин илүү байдаг ажээ.
“Хар сармис нь хавдраас сэргийлээд зогсохгүй, цус шингэрүүлж, дотор эрхтний үйл ажиллагааг сайжруулдаг бүтээгдэхүүн юм. Хар сармис нь ядаргаа, цусны өөх тос ихтэй хүмүүст маш тохиромжтойн дээр вирус устгах онцгой чанартай байна. Хар сармис нь судас зөөлрүүлээд зогсохгүй, судас хатуурахаас сэргийлж, судасны багтаамжийг сайжруулдаг. Тиймээс хар сармис нь ядаргаа, дал мөр хөшиж өвдөх, нуруу өвдөх зэрэгт тустайн дээр исэлтийн эсрэг хүчтэй үйлчилгээтэй учир сэвх, үрчлээ, арьс хуурайших зэрэг эмгэгүүдэд тустай” гэж Йокохамагийн Сое коллежийн профессор Окакэ Такако ярьжээ.
Энэ бүх “ид шид” ямар процессоор бий болоод байна вэ гэдэг асуулт урган гарч магадгүй. Гэхдээ их энгийн. Зүгээр л байгальд ургасан сармисыг элдэв бодисгүйгээр тусгайлан тохируулсан исгэх зууханд, химийн ямар нэгэн бодис холилгүйгээр 90 хонуулахад л энэ “ид шид” бий болдог аж. Урт хугацаанд исгэж болгосноод сармисан дахь уураг нь 18 төрлийн аминдэм болдог бөгөөд тэрхүү аминдэм нь энгийн сармиснаас 6 ба түүнээс дээш дахин, антиоксидант, полифенол агуулга нь 5-10 дахин, хөгшрөлтийн эсрэг үйлчлэл нь 10 дахин их байдаг. Товчхондоо эрүүл мэндэд тустай байдлаараа энгийн сармиснаас 30 дахин илүү байдаг ажээ.
Одоо энэ сармисыг гадаад улс орны хаана ч харж болно. Дэлгүүрийн лангуу, уламжлалт эм эмнэлгийн лангуун дээр гээд л. Бүр хоолны газарт хүртэл хар сармисаар хачирласан стейк идэх нь дамжиггүй.