Author: admin_shaman

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ИХ УДГАН Л ЮРА (1946-2017)

     

     ХЭНТИЙ АЙМГИЙН НОРОВЛИН СУМЫН ХАРЪЯАТ.
     МБНЭ-ИЙГ БАЙГУУЛАХАД ҮНЭТЭЙ ХУВЬ НЭМЭР ОРУУЛСАН.
     МОНГОЛ БӨӨГ УЛАМЖЛАЛТ ЁСООР ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ БҮХИЙ Л АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛСАН,
     ХЭНТИЙ АЙМГИЙН ХҮНДЭТ ИРГЭН

    • 2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн
    “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
    • 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.
    • 2013.05.25-26-ны өдөр. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
    • 2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
    • 2013.09.12-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
    • 2014.05.15-ны өдөр. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
    • 2014.06.22-ны өдөр. Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон.
    • 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
    • 2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон.
    • 2015.05.25-.05.26-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
    • 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
    • 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
    • 2015.07.14-15-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн Их Тахилгын лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
    • 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2016.08.10 Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон.
     Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон од” одонгоор шагнагдсан.
     “Хүрэл шонхор” медалиар шагнагдсан.
     “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнагдсан.
     “Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан.

  • Чингис хаан Кавказоид төрхтөн байсан уу?

    Орчин цагийн монголойд хэв шинж төрх нь Хүннүгийн үед (МЭӨ III-I) үндсэндээ бүрэлдсэн гэж үздэг. Гэвч Солонгос Монголын хамтарсан судалгааны багийн тайлангаар Чингис хааныг Монголоид биш кавказоид төрхтөн байсан гэх сэжүүр илэрчээ.
    Чун-Ан их сургуулийн соёлын өвийн судалгааны төвийн профессор Ли Кван Хо “2004 онд Монголоос олдсон 5 булшны цогцост хийсэн ДНК судалгаагаар 12-13 дугаар зууны үед амьдарч байсан Чингис хааны удам буюу Алтан ургийн хүн болохыг тогтоосон. Судалгаагаар ДНК монголойд биш Кавказоид төрхтний генитэй илүү дөхөм байгаа” хэмээжээ.
    Ли Кван Хогоор удирдуулсан Солонгосын баг болон МУИС-ын археологи, антропологийн тэнхимийн судлаач, профессор Дашзэвэгийн Түмэнгээр удирдуулсан Монголын судлаачдын багийн хамтарсан судалгааны материал шинжлэх ухааны “PLOS ONE” сэтгүүлийн есдүгээр сарын 14-ний дугаарт хэвлэгдсэн байна.

    Уг судалгааны материалд дурдсанаар 3 эрэгтэй, 2 эмэгтэйн булшийг 2004 онд Сүхбаатар аймгийн Онгон сумын Тавантолгой гэх газраас олсон бөгөөд нэг эмэгтэйн цогцосыг “Монгол хатан” хэмээн нэрийдсэн байна. Учир нь түүний булшний байршил болон хэлбэр, бүтцээрээ, цуг оршуулсан эд зүйлс зэргээрээ бусдаасаа өөр байсан бөгөөд хатан байсан гэдгийг тогтоожээ.
    Эхийн талаас удамшдаг D4 ген Тавантолгойн булшны дөрөвт нь ижилхэн гарсан ч “Монгол хатан” хэмээн нэрийдсэн булшных өөр гарчээ. Тодруулбал, 4 булшны ДНК одоогийн Халимаг, Узбекстан, Тажикстан, Хятад үндэстнээс илэрдэг Монголоид төрхтний ген гарсан бол “Монгол хатан” гэгдэж буй гүнжийн булшны ДНК кавказоид шинжтэй гарсан байна.

    Хоёр улсын хамтарсан баг 2 өөр лабораторид, тус бүр 3 удаа нийт 6 удаа шинжилгээ хийхэд ижил хариу гарсан байна.
    Энэ талаар МУИС-ын археологи, антропологийн тэнхимийн судлаач, профессор Дашзэвэгийн Түмэн “Эдгээр 7 булшны 5 нь хоорондоо маш ойрхон толгойн энгэрийн орой хэсэгт, 2 нь нилээд зайдуу, бэлд байрлалтай юм. Таван толгойд малтан судалсан оршуулгын дурсгал язгууртных төдийгүй бас ойролцоо орших 5 булш ураг төрлийнх, 2 нь жирийн иргэдийнх байж болох талаар таамаглалыг тухайн үед дэвшүүлсэн болно. Судалгаа, шинжилгээгээр Чингис хааны бага хүү Толуйгийн охин Алака Бэхиг Онгууд аймгийн гүнж болсон ирсэн гэсэн таамаглал дэвшүүлсэн.
    Тэрхүү Онгуудын аймгийн нутаг нь одоогийн Сүхбаатар аймгийн Тавантолгой гэдэг газар юм. Энэ судалгаагаар олдсон оршуулганаас гадаад төрх шинжээр нь судалж үзэхэд одоо үеийн монголчуудтай яг адилхан дүр төрхтэй байсан. Цаашлаад биеийн бүтцийнх нь хувьд судлаад үзэхэд бие бялдрын өсөлт хөгжлөөрөө өнөөгийн монголчуудаас ялгарах зүйл байхгүй байсан” гэжээ.

    Нийт 7 булшинд малтлага хийснээс 10 орчим настай 1, 20 орчим настай 4, 40-50 настай 2 хүний булш болохыг тогтоожээ. Таамаглалаар булшин дахь хүмүүс 165.6 см, 169.8 см болон 180 см орчим өндөртэй хүмүүс байжээ. Харин үлдсэн булшны гавлын болон биеийн яс их хэмжээгээр гэмтсэн байсан тул өндрийг тодорхойлох боломжгүй байгаа аж.
    Эцэт нь дүгнэхэд энэхүү судалгаа шинжилгээ нь Чингис хаан Европ хүн байсан гэсэн үг биш. Таамаглаж байгаагаар, Чингис хаан болон Бөртэ үжинээс мэндэлсэн бага хүү Толуй, Толуй хаан болон Сорхагтани Бэхигийн дундаас мэндэлсэн гүнж Алака Бэхигийн ДНК Кавказойд төрхтний гени илэрсэн. Энэхүү кавказоид төрхтний ДНК Бөртэ үжин эсвэл Сорхагтани Бэхи нарын хэнээс ч өвлөгдөн түүнд очсоныг мэдэх аргагүй юм. Гагцхүү Чингис хааны булшийг олж, ДНК судалгаа шинжилгээний хийсний дараа л Чингис хаан Монголоид эсвэл Кавказоид төрхтөн байсныг тогтоож болно гэдгийг олон эрдэмтэн судлаач хэлж байгаа юм.
    Түүнчлэн Монголойд болон Кавказойд төрхтний тархац байршлийн талаар эрдэмтэд өдийг хүртэл 2 байр суурьт хуваагдсан байдаг.
    Эхнийх нь Америкийн антропологич Карлтон С. Күүний бичсэн “The Races of Europe, The White Race and the New World (1939)” ном, нөгөөх нь Германы эрдэтмэн Жозеф Мейерийн бичсэн “Мейерс Лексикон(1826)” номын үзэл баримтлал юм.
    Карлтон С. Күүний бичсэн “The Races of Europe, The White Race and the New World (1939)

    Жозеф Мейерийн бичсэн “Мейерс Лексикон(1826)”

     

  • Бөө болсон иргэд өөрсдөө “бөө” төрүүлж шархаа нөхдөг үү

    Удам угсаагүй хүн гэж үгүй. Харин удам дамжсан бөөгэж дуулснаас биш, дуртай нэг нь бөөболдог гэж мэдэхгүй л юм байна. Өвөг дээдэс минь улаан коммунистууд байснаас биш мөнх тэнгэрийн ангуучид байгаагүйг түүх гэрчилнэ. Элдвийн юм харж, энд ч үхэл хагацлыг зогсоож, тэнд ч өвчин шаналлыг эдгээж байсан гэхээсээ илүүмэдлэгтэй мундаг бурхны шавь нарт итгэдэг байсан үе саяхан.
    Бөөгэдэг үгийг хэлэх нь байтугай “бөө” гэж юу байдгийг ч мэдэхгүй байсан даа. Толгойтой бүхэн лам болж тангад үсэг уншихаараа хамба болдог байсан. Гэтэл одоо маанийн үсгээ мартаж тэнгэрийн улаач нарт итгэх болов. Орчин үед мэндэлсэн хэн ч болов онгодтой болсон гэхэд хилсдэхгүй. Бүүр өнөөх атаа таван тэнгэрийг эзэгнэж ангууч нэрийг нь ад зэтгэр болгож яваа хэсэг ч байх юм. “Хүн бүхэн адилгүй, хүлэг бүхэн жороогүй” гэдэг. Тэгвэл бөөбүхэнд итгэх аргагүй болж. Зарим нь ашиг хонжоо хайж бөөгөөр бизнес хийж байхад нөгөөх хэсэг нь бөөнэрийдлээр хүний амь нас бүрэлгэж хуулиас гадуур жаалж явна.
    Дэлхий нийтээрээ даяаршиж техник технологи хөгжсөн эрин үе рүүалхалж буй. Гэтэл бөөгийн шашин ч даяаршин хөгжсөөр нэг айлд 2-3 бөөтөрж, хамтлаг дуучдаас нь авахуулаад улс төрийн удирдлагууд нь ч бөөг тахин шүтэх болцгоож. Ёстой л нөгөөх мөнх тэнгэрт “арын хаалга” гэж байдаггүй нь л энэ байх. Хэдхэн сарын өмнөхотыг хогноос нь салгахаар зориг шулуудсан байгууллагууд Туул голын орчимд их цэвэрлэгээ хийсэн. Тухайн үед бөөгийн тахилга шүтлэгтэй модыг ч цэвэрлэж байсан юм. Гэтэл хаа дайралдсан газарт уяж орхисон бөөнарын хадаг л гэхэд хоёр машин шахуу гарчээ.
    Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр “Онгод нь орсон бөөтагтнаас үсэрчээ”, “Бөөгийн нэрээр залилан хийжээ”, ”Бөөхүний аминд хүрэх шахлаа”,”Бөөхүний биед халджээ”… гэх мэт саар мэдээлэл хөвөрнө. Хүний мэдлээс байтугай хүчнийхний мэдлээс гарчихдаг бөөгийн бизнест хүн ард минь итгэсээр байх хэрэг үү. Бөөболлоо гэхэд бөөн шаталт тохионо. Бөөгийн хэрэгсэл гэгдэх хэнгэрэг цохиур нь хэдэн саяын үнэтэй.
    Эл байдлыг нь овжин наймаачид сүйхээтэй ашиглаж бөөгийн хувцас хэрэгслийн үнийг тэнгэрт хадаана. Байдгаа шавхаж бөөболсон иргэд өөрсдөөбөөгэгчийг төрүүлж шархаа нөхөхөөс өөр аргагүйд хүрдэг тухай мэдээлэл ч байдаг. Энэ нь хатуу ч гэсэн үнэний ортой юм. Нэг үгээр хэлбэл, сүлжээний бизнесийг жинхэнэ утгаар нь хэрэгжүүлж буй явдал аж.
    Одоогоос хэдэн жилийн өмнөюмдаг. Нэгэн бөөсахиусаа буулгаж байхыг харсан юм. Гэтэл өнөөх бөөхаа хамаагүй хүмүүсийг ташуурдаж зодох нь хачирхалтай санагдаж байсан. Учир явдлыг асуувал тэр хүнд албин чөтгөр шүгэлсэн байсныг үргээж буй хэрэг гэнэ. Мөн хүнийг халуун усанд хийж шалзалж алсан хэрэг ч гарч байжээ. Эх сурвалжийн мэдээллээр тухайн засал хийлгэгчийг халуун ууранд суулгаж засал хийлгэсэн аж.
    Гэтэл халуун чулуун дээр ус хийж улмаар уур гаргасан гэнэ. Энэ үед хохирогч “амь авар” хэмээн гуйж байсан ч үл тоосон байдаг. Энэ мэт бусдын амийг үл тоогч бөөнарт хариуцлага тооцох нь ховор. Саяхан нэгэн эмэгтэйг айлд сууж байхад нь бөөзодож улмаар ээмэг, бөгжийг нь тайлж авсан ч хэрэг бий. Энэ мэтээр сүсэг бишрэл нэрийдлээр хүний амь хөнөөж, эд зүйлсийг нь дээрэмдсээр байх уу. Хараа хяналтгүй цэцэглэн хөгжиж буй бөөнарт хариуцлага гээчийг чангахан шиг тавьдаг болмоорсон. Бид дараагийнхаа дугаарт бөөтэй холбоотой хэргүүдийг цувралаар хүргэх болно.

  • Дөрөв. Монгол бөөгийн ёс зүйг эрхэмлэхийн төлөө тэмцэл.

    зөрчилдөн барьцалдан зодолдох шахаж байж, Монгол бөөгийн ёс зүйн (цаашид МБЁЗ) төслийг бэлэн болгосон билээ. Монгол бөөгийн зайран Батсайханы олон хоног хөдөлмөрлөсний үр дүнд МБЁЗ-ийн үндэс нь үзэглэгдэв. Монгол бөөгийн их зайран Одонхүү МБЁЗ-ийн холбоотой олон нэмэлт заалтууд, зарчмын гол саналуудийг нэмж дэвшүүлэв. Ингээд МБНЭ-ийн Бага хуралдайн Гуравдугаар хуралдаанаар МБЁЗ-г хэлэлцэн, олон гишүүдийн ажил хэрэгч саналыг тусган батласан билээ. Монгол бөөгийн ёс зүйг боловсруулан гаргасан нь Монгол бөөгийн түүхэнд марташгүй нэгэн өвөрмөц нэгэн хөшөөг сүндэрлүүлж чадлаа. МБЁЗ-н баримт нь Мөнх тэнгэр үзэлтэн бөө нарын олон мянган жилийн турш хуримтлагдсан, амаас ам дамжин ирсэн сургааль номлолын нэгтгэл байлаа. Цаг үеийн шаардлага байснаас цөөнгүй мөрүүд орчин цагийн тусгал болон МБЁЗ-д орсон юм. МБНЭ-ээс “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г цаасан дээр буулгаж, “Тэнгэрийн улаач” нар мөрдөж ажиллах “үндсэн хууль” болгон тунхагласан билээ. “Монгол бөөгийн ёс зүй” бол амьдралаар улам баяжиж, боловсронгуй болж байх их ажлын эхлэл гэж ойлгох хэрэгтэй.
    МБЁЗ бол Монголын мөнх тэнгэрийн үзэлтэн бөө нарийн заавал биелүүлж, мөрдөх “Үндсэн хууль” мөн билээ. Энэхүү баримтын ачаар Тэнгэр үзэлтэн бөө нар олон асуудлаа зохицуулан эмх журамдаа оруулах боломж бүрдэж байгаа юм.
    Монголын бөөгийн ёс зүйн шаардлага нь цаг үеийн асуудал биш түүхэн уламжлалаар тавигдаж ирсэн зүйл билээ. МБЁЗ-г зөрчих явдал олон бөө нарт амь бөхтэй байсан. Ялангуяа багш шавийн хоорондын харилцааны асуудал анхаарал татсаар байна. Бөө олноор төрж зах замбраагүй байдал бий болж, бөөгийн нэр барьж, халуун чулуунд хорхоглох гэж, бөөгийн чанар хийх нэрийн доор архидан согтуурч хоорондоо зодолдон хүний амь насанд хүрсэн тохиолдол гарч байсныг тодорхой дурьдсан билээ.
    Бөө нэртэн хүүхдээ зодож алах, үйлчлүүлэгчээ хүчиндэх, тархины элдэв өвчтэй иргэнийг бөө болгон мөнгө хүүлэх, бусдын машинд тэсрэх хэрэгсэл тавьж дэлбэлэх зэрэг бөөгийн нэрийг бузардуулсан тохиолдол гарлаа. Энэ бүхэн бөөг муу муухайн шавар, шавхайтай хольж нэр хүндийг нь унагаалаа. Хар нэрийг хусавч арилахгүй.
    Зарим нэг улаач нар өөрийн дутагдлаа ойлгохгүй байна. Хамтын бүтээлийн үр дүнг ганцаараа эзэмших тохиолдол гарсан. Олон арван хүнтэй уулзаж, багагүй цаг зарцуулж хүрсэн хамтын ололтын үр дүнг хувьдаа ашиглах нь ноцтой алдаа юм. Энэ бол хамтарч ажиллаж чадахгүй байгаагийн тодорхой илэрхийлэл билээ.
    Нийтээрээ сахиж мөрддөг ёс зүйг зөрчих үндсэн шалтгаан нь биеэ тоох үзэгдэл болж байна. Ёс зүйг үл мөрдөх нь байгууллагын нэр хүнд үйл ажиллагаанд дахиж өндийхгүй болтол сэв суулгах аюултай үйлдэл мөн. Тиймээс энэ асуудалд хэн ч байсан, хатуу хандах шаардлагатай.
    Нэгдсэн болон хамтарсан бөөлөлт дээр толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх улаачийн үйлийг булаах гэсэн, өөрөө бэлтгэлгүй ирсэн мөртлөө тахилгад бэлтгэгдсэн зүйлийг ашиглан бөөлөх гэсэн зохисгүй үйлдэл хэд хэд гарсан. Бөөгийн эрхэмлэн дээдлэх зэмсэг болсон хэнгэргээ галд шатаах үйлдэл гаргалаа. Ийм зүйл давтагдаж таарахгүй.
    Нэгдсэн арга хэмжээний үеэр бусдыг үл хүндлэн дураараа аяглах, онгирон сагсуурах явдал зарим бөөгийн байгууллагад гарсаар байна. Тэд оролцсон тахилга бүртээ бөөгийн хориотой зан үйл хийдэг. Ийм байдлаар тахилгад оролцох шаардлагагүй юм. Түүний оронд дангаараа үйлээ хийгээд явсан нь дээр болов уу. Магтаалд “согтож” болохгүй, улам ухаажих хэрэгтэй юм.
    МБЁЗ-г зөрчисөн залилангын хэрэг маш их байна. Сүүлийн хоёр удаагийн өршөөлийн хуулиар олон зуугаар тоологдох бөөгийн нэр барьсан залилангын хэрэг өршөөгдсөн болно.
    МБЁЗ-д заагдсан ноцтой зөрчил бол багш хэт олон шавь төрүүлэх хандлага юм. Зарим талаар эерэг нөлөө үзүүлж байгаа боловч хэт олон зуун шавь төрүүлэх нь гэмт явдалтай зүйрлэж болохоор байна. Олон хүний амьдралыг даатгаж, дааж авч явж чадахгүйгээс хойш шавийг олон зуугаар нь төрүүлэхээс татгалзах хэрэгтэй байна. Зарим нэртэй удган зайрангын шавь нарийн тоо 60-8000-аас дээш байна. Тэгээд энэ олон тоо нь чанаргүй бөөг төрүүлэх эх сурвалж болж байна.
    Шавь нарын тоо олон зуугийн босго давсан байгаа ч, шавийн тоог нэмсээр байгаа цөөнгүй багш нар байна. Түүний нэг тодорхой жишээ нь Өмнөговь аймгийг бүхэлд нь хамарсан нэг багшийн шавь гэгдэх олон зуун шавь байна. Улаанбаатарт амьдарч байгаа зарим удганд энэ дутагдал хамаарна. Ихэнхи олон шавьтай бөө нарт шавь нараа хөрөнгө мөнгөөр нь ялгавралан гадуурхах, шавь нараа зааж сургах үүргээ умартах, орон гэрээ байн байн нүүлгэж зугтаах, нэрээ нууцлах, зэрэг явдал их гардаг. Хуурамч бөөгийн нэг тодорхой илэрхийлэл бол үхэл, хараал, чатга хийхээр заналхийлэх, айлган сүрдүүлэх арга хэлбэр юм. Шавь нар нь олон зуугаар биеэ “тэгштгэх”-ээр байдаг мөнгөө сэгсэрч багшийн үйлд өргөж байхад, багш нь улс, улсаар аялсан шиг яваа цөөнгүй тохиолдол байна. Багш хүн бусдын зовлонгоор жаргал хийж таарахгүй.
    Одоо цагт хавтгайрсан хэмээр бөөгийн зан үйлийг буруу үйлдэх тохиолдол байсаар байна. Багшаас улбаатай энэ үйлдлийг засахад их цаг орно. Би бүхнийг мэднэ гэж онгирч сагсуурах, биеэ тоох хандлага залуусийн дунд амь бөхтэй байна.
    Яаж учирыг нь олж үйлээ зөв хийх вэ? гэхийн оронд дутуу, дулимаг ойлголтоор зан үйлдээ хандсаар байгаад хэн ч биш болсоор байгаа тохиолдол их байна. Үнэндээ бид хуяг дуулга, малгайвч, гутал, суудал, зул, гал гээд олон зүйлд уламжлалаараа хандах ойлгох гэж оролдох зүтгэл хэрэгтэй байна. Бөөгийн эрдэмд суралцах нь энэ орчлонд амьдрах хугацаанд ч, харанхуй оронд ч тасралтгүй үргэлжилсээр байх зүйл юм.
    Монгол бөөгийн уламжлалт зан үйлийн залгамж халаа өсөн өндийж байгаад баяртай байна. МБНЭ-ээс бөөгийн өвийг авч яваа Дархад, Буриад, Тувагийн нутагт ажилласан билээ. Өнөөдөр бид эгнээндээ бөөгийн байгууллагуудийн 90 орчим хувийг нэгтгэсэн бөө нарын гол манлайлах бүрэлдэхүүн болсон багш нарийн үндсэн хэсгийг хамарсан хатуу гишүүнчлэлтэй байгууллага болж чадсан байна.
    Тэнгэрийн улаачийн замнал бол маш хатуу үйл юм. Энэ жил бидний хувьд хатуу жил байлаа. Бид хамтран зүтгэж явсан тэднийгээ байнга дурсаж, алдрыг нь мөнхжүүлэх болно.
    МБНЭ нь бөөгийн зан үйлийн бөөгийн чадварын тухай ёс зүй, мэдээллийн сан байгуулсан билээ. Үүнтэй уялдаад бөөгийн ёс зүй соёл харилцааны мэдээллийн сан төвлөрч байна.
    Монгол бөөгийн нэн чухал асуудал бол Бөөгийн холбоотой нууцлалын тухай асуудал байлаа. Энэ чиглэлээр тусгайлан цөөнгүй удаа хэлэлцсэн бөгөөд түүний биелэлтэд анхаарч ажиллаж байна. Энэ чиглэлээр алдаа гаргаж байгаа зарим улаач нартай ганцаарчлан ажиллаж байгаа болно.

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ИХ ЗАЙРАН Б БАЯРАА (Моко)

    МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ

    2016.08.12 Дугаар 65 Улаанбаатар хот

    Цол олгох тухай 2015 оны 8 дугаар сарын 12-ын өдрийн ”МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн,“МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ын заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:

    Нэг: Монгол бөөгийн ИХ зайран цолоор 1. Б БАЯРАА (Моко) –Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын Бөөгийн зөвлөлийн удирдагч

     Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан,

    • 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.

    • 2016.08.10 Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн.

     “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнагдсан.

     “Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан.

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ИХ ЗАЙРАН ЭМГЭНИЙ БАЛЖИР

    МОНГОЛ БӨӨГИЙН ИХ ЗАЙРАН ЭМГЭНИЙ БАЛЖИР МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ

    2015.08.12 Дугаар 65 Улаанбаатар хот

    Цол олгох тухай 2018 оны 8 дүгээр сарын 12-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ын заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:

    Нэг: Монгол бөөгийнИх зайран цолоор

    1. Э БАЛЖИР-МБНЭ-ийн гишүүн Олгосугай -МБНЭ-ийг орон нутагт байгуулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан.

    -Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан.

    -Өвөрмонголд монгол бөөгийн зан үйлээр идэвхтэй үйлчилж, сурталчилах чиглэлээр ажиллаж байна.

    -МБНЭ-ээс бөөгийн зан үйлийн уламжлалт чанарыг нандигнан хадгалжь хамгаалах, ёс зүйн алдаа гаргахгүй байхыг урьдчилан сануулсан.

    • 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.

    • 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад Лусын тахилгад толнойлж бөөлсөн. • 2016.08.10 Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.

    • 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад бөөлсөн

    • 2017.06.15-ны өдөр. Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад Толгойлж бөөлсөн.

    • 2017.06.22-ны өдөр. Нарны залбиралд оролцсон.

    • 2017.07.20-ны өдөр. Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгад толгойлж бөөлсөн.

     “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнагдсан.

     “Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан.

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ИХ ЗАЙРАН Пүрэвдоржийн Ганболд (19970-2017)

    МОНГОЛ БӨӨГИЙН ИХ ЗАЙРАН Пүрэвдоржийн Ганболд (19970-2017)

    МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ

    2015.09.30 Дугаар 58 Улаанбаатар хот

    Цол олгох тухай 2015 оны 09 дүгээр сарын 30-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ын заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:

    Нэг: Монгол бөөгийнИх зайран цолоор

    1. Пүрэвдоржийн Ганболд-Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч Олгосугай

    -Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын харъяат Дархад зайран

    -МБНЭ-ийг байгуулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан.Орон нутгийн байгууллагыг байгуулж төлөвшүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэсэн.

    -Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан,

    • 2013.05.25-26-ны өдөр. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.

    • 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгыг удирдаж зохион байгуулсан.

    • 2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон.

    • 2015.05.25-.05.26-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгыг удирдаж, лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.

    • 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.

     “Хүрэл шонхор” медалиар шагнагдсан.

     “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнагдсан.

     “Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан.

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙНИХ ЗАЙРАН Ц Хадхүү

    МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ

    2013.04.20 Дугаар 8 Улаанбаатар хот Цол олгох тухай

    2013 оны 4 дүгээр сарын 20-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ын заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:

    Нэг: Монгол бөөгийн Их зайран цолоор Ц Хадхүү

    -МБНЭ-ийн гишүүн олгосугай  МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүн байсан Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Хоролдамбийн гаргасан тодорхойлолт, санал гарган дэвшүүлснийг үндэслэн Монгол бөөгийн их зайран цол олгосон байна.

     МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан нь түүний бөөгийн онгод, өргөөтэй Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Хоролдамбийн хамт танилцаж, бусад ДЦХ-н гишүүдийг оролцуулалгүй дэмжиж цол олгосон ноцтой алдаа, дутагдал гаргасан.

     МБНЭ-ийн үйл ажиллагаанд оролцохоо биечлэн ирж илэрхийлж байсан. Монгол бөөг хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан.

     Гэвч олны итгэл хүндэтгэлийг үл хүлээн, МБНЭ-ийн үйл ажиллагаанд оролцоогүй, өөрт ногдсон бөөг хөгжүүлэх үйлст туслаагүй болно.

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙНДАРХАН ЗАЙРАН ДОНДОГИЙН БЯМБАДОРЖ

    МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ

    2013.05.20 Дугаар 15 Улаанбаатар хот

    Цол олгох тухай 2013 оны 5 дугаар сарын 20-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ын заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:

    Нэг: Монгол бөөгийн Дархан зайран цолоор Д.Бямбадорж

    – МБНЭ-ийн гишүүн, Бөөгийн “Дүнгэр” тавийн тэргүүн олгосугай. ДОНДОГИЙН БЯМБАДОРЖ МОНГОЛ БӨӨГИЙН ДАРХАН ЗАЙРАН МОНГОЛ БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛИЙН гишүүн. Ховд аймгийн Дарви сумын уугуул. Монголын чөлөөт эвлэлийн яруу найрагч, Монгол бөөгийн хөгжилд өөрийн үнэтэй хувь нэмэрээ оруулсан. Нийгмийг зүтгэлтэн. Төрийн “Алтан гадас” одон Ардын хувьсгалын 90 жилийн ойн медаль

    -1999 онд Монгол бөөгийн “Дүнгэр” төвийг байгуулсан, Тэргүүнээр нь ажилладаг.

    -2001 онд Бурхан халдун хайрханы Төрийн тахилгад толгойлж бөөлсөн. Энэ бол Монгол бөөгийн түүхэнд дахин давтагдашгүй хувь тавилан мөн.

    -2000 онд Дэлхийн шашины хуралд оролцсон.

    -2006 онд Германд болсон Олон улсын арга хэмжээнд оролцсон.

    -Хэнтий аймгийн Биндэр сумын нутаг Чингис хаан Монголын их хаадын хуралдай болсон түүхэн дурсгалт нутагт модон хөшөөг амилуулж босгоход оролцсон. -Олон улсын арга хэмжээнд Монгол бөөг төлөөлөн оролцсон.

    • 2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгын Долоон өвгөн одны тахилгыг толгойлж бөөлсөн.

    • 2015.04.20-ны өдөр. Төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон. Мөнх тэнгэрийн төлөө “Мөнгөн шонхор” медаль

  • Ц.ӨЛЗИЙТОГТОХ: МАЛД ХАЛДВАР ТАРААЖ ТӨСӨЛ АВДАГ, ВАКЦИН ШАХДАГ БҮЛЭГЛЭЛ БИЙ

    Энэ талаар Монголын мал эмнэлгийн холбооны ерөнхийлөгч Ц.Өлзийтогтохтой ярилцлаа.
    – Монгол Улсын мал өсөхийн хэрээр түүнийг да¬гасан бизнес, бүлэглэлүүд бий болоод байх шиг бай¬даг. Энэ салбарт олон жил ажиллаж байгаа танд ийм хандлага ажиглагдсан уу?
    -Мал өсөхийн хэрээр мал эмнэлэг өөрөө хөгжөөд, шинжлэх ухаан дээр суу¬рилсан бизнес өргөжөөгүй хумигдсан. Саяхан мал аж ахуйн талаарх төрөөс ба¬римтлах хөтөлбөрийн та¬лаар мэргэжилтнүүд ярилц¬лаа. Тэр уулзалт дээр нэг мэр¬гэжилтэн “Малын мах экс¬портлох бизнес зогс¬чихлоо. Малын махыг мал эмнэлгээр шинжлүүлж, ба¬талгаажуулж олон улсад гаргана гэдгийг төр за¬саг, яам нь ойлгодоггүй, биз¬несмэнүүд ч мэддэггүй” гэж байна билээ. Энэ бол бодит үнэн шүү.
    2014 оны тавдугаар сарын байд¬лаар ОХУ руу таван тонн мах экспортолсон дүн мэдээтэй байх жишээтэй. Хэ-дэн жи¬лийн өмнө мал эмнэл¬гийн сал¬барт жилдээ 5-6 тэрбум төгрөг эргэлддэг байсан юм билээ. Сүүлийн жилүүдэд 20 гаруй тэрбум болж нэ¬мэг䬬¬лээ гээд Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яамны нөхөд баяр¬тайгаар яриад байна лээ.
    Харин миний хувьд мал эмнэлгийн нэрийг ашиглаж төрөөс мөнгө “сааж” суудаг бүлэглэлүүдийн ха¬лаас л түнтийсэн гэж боддог. Мал эмнэлэг болон энэ салбарынханд өгдөг мөнгө гэж байхгүй. Яагаад гэвэл тэр хэдэн тэрбум төгрөгөөр гадаадаас вакцин оруулж ирээд малчдад өгч байгаа юм. Бүх мал хувийн өмч болчихоод байхад төр засаг үйлчилгээний хөлсийг төлсөөр байна. Зах зээлийн эрүүл системээр малчид үйлчилгээ, эмийн төлбөрөө төлж, малаа эрүүл байлгах дээр анхаарах ёстой юм.
    – Малчдын өмнөөс төр за¬саг ажиллаад байгаагийн цаана нөгөө мөнгө олох гэсэн бүлэглэлүүд бий юу?
    -Мал эмнэлгийн нэрийг ашиг¬лан бизнес хийдэг тогтолцоо олон жилийн өм¬нөөс бий болсон. Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яамны томоохон мэргэжилтнүүд, Зас¬гийн газ¬рын хэрэг¬жүү¬лэгч агентлаг Мал эмнэлэг үржлийн газарт шур¬гал¬сан нөхөд хийгээд байгаа юм. Хуучин цагт тендерээ зарладаг, техникийн үзүү¬лэлтээ ил болгодог бай¬лаа.
    Өнгөрсөн жилээс эх¬лэн Монгол Улсад бүрт¬гэ묬гүй, орос, өвөрмонгол хоё¬роос вак¬цин оруулаад ирсэн. Сайд, Төрийн на¬рийн бичгийн дарга¬тайгаа ний¬лээд үнэ зо¬хио¬гоод гур¬ван хоногийн до¬тор авч байгаа юм. Тэр эм мал эм¬нэлэгт хэрэглэж болох уу, бүртгэлтэй юу гэдгийг анхаарах хүн байгаагүй. Хам¬гийн гол нь оруулж ирэх нь чухал байсан юм билээ. Оросуудын вакциныг чанаргүй гээд хаясан шүлхийний вак¬цин гэх “хогийг” авчирч ирээд хэ¬рэглэсэн дээ.
    – Гаднаас эм зөөгөөд мон¬гол мал эрүүлжих үү. Хэ¬дэн хувь нь эрүүл болсон гэх тооцоо судалгаа бий юу?
    -Монгол мал өвчингүй гээд хэлчихэж болно. Их өвчтэй гэж цуур¬хал тарааж, мөнгө хийдэг л байхгүй юу. Гадныхан болохоор өвч¬тэй гэх яриаг дэвэргэж ма¬лын махны нэр хүнд, үнэд нө¬лөөлдөг юм шүү дээ. “Соц” нийгмийн үед туув¬рын малаа ялгаж аваад эм тариагаа хийж эрүүл бол¬годог байлаа. Түүн¬тэй адилхан оросод өгөх малаа ялгаж аваад ваꬬцин¬¬жуул¬чихсан байхад бол¬но шүү дээ. Таван тонн гар¬га¬хын тулд зарлага гар¬ган 60 сая малыг тарих шаард¬лагагүй шүү дээ.
    – Сүүлийн жилүүдэд Мон¬голын малыг судалдаг, док¬тор хам¬гаалдаг нөхөд ол¬ширлоо. Олонх нь Монгол мал өвчтэй, эмгэгтэй гэж зар¬лах юм.
    -Ямар ч мэргэжилгүй нэг нөхөр Швейцарь улсаас ирээд Монголын бру¬цёл¬лозыг судлаад док¬тор хам¬гааллаа л гэнэ. Гадаа¬даас төсөл авч мөнгө хусах гэхдээ Монгол Улсын мал аж ахуй бру¬цёл¬лозын гал голомт гээд дэл-хийгээр нэг зарлачихлаа. Тэгээд монгол мал дээр тур¬шилт хийгээд явж байна. Би үүнийг хараад тэвчилгүй биотерроризм гэж хэлсэн. Осама Бин Ла¬де¬ний тараасан халдвар үүс¬гэгч нунтгийг мал дээр хийж байна. Нөгөө вакцинаа зарахын тулд монгол малыг өвчлүүлж байна шүү дээ.
    – Баримт нотолгоо бий юу?
    -Байлгүй яах вэ. 2012 оноос эхлэн сайд дарга нарт мэдэгдэл хүргүүлсэн. Миний хэлсэн бүх¬нийг Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яам, Мэргэжлийн хяналтын ерөн¬хий газар хүлээн зөв¬шөөрсөн ч дорвитой арга хэмжээ авахгүй байна. Арга хэмжээ авах¬гүй байгаагаас болоод ямар ч мэргэжилгүй, мэд¬лэггүй цагаач этгээд монгол малд халдвар тараа¬саар явна. Халдвар тараасан 120 мянган малаас хээл хаяж бру¬цёллоз өвчин хүнд халдаад эхэллээ. Дорнод аймгаар явж байхдаа хү¬сэлт тавьж эмч нарыг бру¬цёллоз шинжилгээнд хам¬руулсан.

    Тэгэхэд малын эмч нарын тавь гаруй хувь нь малаас халдварт өвчин авчихсан нь тогтоогдлоо. Ийм аймаар зүйл хий¬чих¬сэн этгээд аймгуудад вак¬цин нийлүүлсэн гэсэн хуурамч гэрээ хэлцлээр 720 сая төгрөг авсан болохыг тогтоосон. Гэтэл Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яамны дотоод аудит, мониторинг хариуцсан дарга Сауле “125 сая төгрөгийн вак¬цин нийлүүлсэн байна. Харин нийлүүлээгүй вак¬цины үнэ болох 591 сая төгрөгөө буцаагаад ав¬чихлаа” гэ¬сэн хариу өгсөн. Хэн ха¬риуц¬лага тооцох юм бэ. Хуу¬рамч гэрээ хэлцэл хий¬сэн нөхөд хүртэл инээ¬гээд л сууж байна.
    – Тэр нөхрийн халдвар та¬раасан 120 мянган ма¬лын мах сүүг идвэл яах вэ?
    -Хамгийн их хордлого авч байгаа иргэд бол Хэнтий, Дор¬нод, Сүхбаатар аймгийнхан юм. Ту¬хайн үед мал эмнэлэг үрж¬лийн газрын дарга байсан Дамдиндорж, орлогч Батсүх, Биокомбинатын за¬хирал Бат¬тогтох гэсэн нөхдийн хамтын үйлдэл шүү дээ.
    – Малын өвчин хүнд халд¬лаа гэдэг аюул шүү?
    -Бру¬цёллоз гэдэг өвчин чинь сүүний тослогт байдаг. Сүүгээ буцалгалгүй уух, машиндаад цөц¬гий гаргаж байгаа малчид их өвчилж байна. Нэг аймагт жилдээ 200 гаруй хүн бру¬цёллозоор өвчилж байгаа юм. Үүнийг ил болгохыг нуугаад байх сонирхолтой нөхөд бүүр ч аюултай.
    – Өнгөрсөн жил малын шүлхий гарч их хэмжээний вакцин авсан шүү дээ. Энэ хэр оновчтой шийдвэр байв?
    -Миний тооцоолж бай¬гаагаар 2-3 тэрбум төг¬рө¬гөөр дарчих бололцоотой шүлхийг арав гаруй тэрбум болгож хөөрөгдлөө шүү дээ. Зүүн гурван аймгийн 3-4 суманд гарсан шүлхийтэй тэмцэх хэрэгтэй байсан юм. Сүхбаатар аймгийн Онгон суманд гарсан шүл¬хийтэй 20 үхрийг вак¬цинжуулаад хорио цээр тог¬тоочих юмыг бусад аймаг руу хадуурах хэрэг байсан уу. 2011-2013 оны хооронд Үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн яам, мал эмнэл-гийн газар 17 тэр¬бум төгрөгөөр 37 сая тун авчирч малд тарьсан. Зүүн гурван аймагт 500 мянган толгой мал бий.
    Ин¬гээд тооцоод үзэхэд зүүн гурван аймгийн 80 жил хэрэглэх вакциныг гур¬ван жилийн дотор авчирч асга¬лаа. 1400 литр вакциныг л гэ¬хэд Говьсүмбэр аймагт хөл¬дөөгөөд хаяж байх жи¬шээтэй. Хадгалах хуга¬цаа нь дуусчихсан вакциныг та¬риад дуусгаж байсан то¬хиолдол олон бий.
    – Малын эрх ашиг хөндөг¬дөөд байна уу гэх нь хаа¬шаа юм. Гэхдээ дуртай нь өвчлүүлж, бүлэглэлүүд эм тариа шахдаг, ямар ч хя¬налтгүй орон зай бол¬чихжээ дээ?
    Монголын мал эмнэл¬гийн хол¬бооны дүрэм дээр “Малын эрх аш¬гийг хамгаална” гэж заасан. Энэ нь нийтийн эрх ашгийг хамгаална гэсэн үг юм. Малын мах, сүүгээр дам¬жин хүнийг өвчлүүлж эхэл¬лээ. Хэчнээн өвчин эмгэг үүсэхийг хэлэхэд бэрх.
    Өглөөний сонин Т.Эрдэнэ