Author: admin_shaman

Монгол бөөгийн хөгжил ийм шатанд тулж ирэв. Бидний шүтэж дэмжиж байсан улаач нар, судлаачид цагаа болохоор бөөгийн талаар үлдээсэн өвөө эх орондоо бус гадаадад хэдэн төгрөгөөр борлуулахаар шийддэг болов. Хэдэн бор төгрөгний цаана монголын уламжлалт биет болон биет бус соёл болох бөө мөргөлийн соёл бусдын гарт шилжиж байна. Үүнд хэн буруутай юм. Үүнд хэнийг буруутгах юм. Бүхий л амьдралаа бөө мөргөлд зориулаад хэдэн номноос өөр зүйлгүй хоцорч буй судлаачийг буруутгах уу, амьдралын сүүлчид хөгшрөл, өвчин хоёрт дарлуулж яваа тэднийг төр нь тоохгүй байхад яалтай билээ.
Монголын нэн нандин өвийг харийн төрийн бодлогоор судлаад олон жил болж байна. Харин монголын төр анхааралгүй өнөөг хүрч ирэв. Монголын бөөгийн талаар шинжлэх ухааны судалгааг нэрт эрдэмтэн Рэнчин хийж, бүтээлээ Франц улсад хэвлүүлжээ. Энэ нь 1960-иад оны үед хамаарах бөгөөд тэр үед монголын төр шашингүй үзэл ноёрходог байсан тул эрдэмтэн нь ийм шийдэл гаргахаас өөр аргагүй байв.
Монгол бөөгийн түүхэнд өөрийн сор болсон бүтээлээ үлдээсэн эрдэмтэн бол О.Пүрэв юм. Түүний бичсэн ном одоо ч эрэлт хэрэгцээ ихтэй. Манай улаач нарын байнга уншдаг бүтээл билээ. Би О.Пүрэв эрдэмтэнтэй цөөнгүй уулзаж байсан. Тэгэхдээ өөр чиглэлээр ярилцаж байв. Эгэл даруухан хувцасласан эрдэмтэнд мөнгө хэрэгтэй л байсан байх. Гэвч тэр бүтээлээ гадаадынханд худалдаагүй. Учир нь тэр үед төр нь бага ч гэсэн анхаарч шинжлэх ухааны байгууллага бөө мөргөлийн судалгааг ор тас орхигдуулаагүй юм.
Орчин үед монгол бөөгийн төлөө амьдралаа зориулж олон арван ном туурвисан судлаач бол Ш.Сүхбат юм. Сүүлийн олон арван жил тэр амьдралаа бөөгийн бүтээлд зориулсан. Төр анзаарч тусладаггүй бөө судлалын замналаар тэр олон арван жил зориглон өнөөг хүрч ирэв. Бөө нартай ажиллахад амаргүй. Янз янзаар хэлүүлж, магтахаасаа илүүтэй доромжлуулан байж ажилладаг хүнд ажил юм, цаашид ч ийм их урт замыг туулах бололтой. Ш.Сүхбат бол монгол бөөгийн өмнө гавьяатай хүн. Магадгүй түүний хажууд нь Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал байсан нь бөө судлалд их дэм болсон болов уу. Энэ их удган монгол бөөд өөрийн өвөрмац хөшөөгөө босгосон нийгмийн зүтгэлтэн улаач хүн.
Монголын анхны бөөгийн байгууллага “Голомт”-ыг байгуулж, өнөөгийн бидний суурийг тавьсанаараа судлаач Ш.Сүхбат хэн ч маргашгүй түүхийг бүтээсэн. Түүний тавьсан суурин дээр МБНЭ үйл ажиллагаагаа үргэлжлүүлж байна. Судлаачийг нас бас өвчин дарамтлах болсон. Тиймээс тэр бүтээлээ харьд шилжүүлжээ. Олон мянган хувь хятадад хувилагдан худалдагдан тараагдаж байна. Түүний бүтээлийг уншсан гадаадын нэгэн улаач ажил хэрэг болгоод нэг жилийн дотор “төрийн зайран”, доктор, профессор цол худалдаж аваад улмаар саяхан Монгол улсын төрийн дээд шагнал “Алтан гадас” одон авчихаад байхад би л лав их судлаачаа зэмлэж чадахгүй.
Бүх л амьдралаа бөө судлалд зориулж, олон арван ном бүтээсэн түүнд төрөөс ямар ч шагнал олгоогүй атлаа юу ч бүтээгээгүй, хэн ч мэдэхгүй “улаач” төрийн дээд шагнал олгоод байх юм.
Монгол бөө судлалд томоохон судалгаа хийсэн нэгэн гадаадын иргэн бий. Өвөрмонголын Ордос нутгийн нэгэн. Тэр амьдралынхаа арван дөрвөн жилийг зөвхөн монгол бөө судлалд зориулсан. Манайхан ядуу, зүдүүгээсээ болж, “үнэгүй” зүйлд хошуурдаг болохоор үнэгүй унаа, туслалцаа үзүүлэх нэрээр тэр биднээс их зүйл авч чадсан. Түүнтэй цуг ажиллаж байсан бөө нар түүнийг багшаа гэж хүндэлдэг. Тэр монгол зурхай судлал, бурхан халдун судлал, бөө мөргөлөөр шинжлэх ухааны томоохон бүтээлүүд хийж чадсан. Түүний зарим нэг бүтээлийг уншиж үзэхэд үнэхээр магтмаар байдаг. Гэвч мөнх тэнгэр нууцаа түүнд өгөхийг хүссэнгүй. Судалгааны ажлын 15 дахь жилийн гараан дээр Бурхан халдунд тахилга хийх явцад тэнгэр түүний амийг авч одсон. Мөнх тэнгэр шаардлагатай бол хязгаарлах зүйлээ хязгаарлаж чаддаг.
Монголын нэртэй эрдэмтэн Бира, Далай, Дулам нар мөнх тэнгэр, бөө судлалд чин сэтгэлээр ханддаг, цөөнгүй бүтээл туурвисан. Тэр нь өөрсдийн судалгааны бүтээлийн хавсрага, дагалдах чанартай байв. Төр ийм судалгаанд хөрөнгө зориулдаггүй болохоор хэн бөө судлалд үнэтэй цагаа зориулах билээ.
Сүүлийн арваад жил бөө судлалын талаар хоосон цаасан дипломтой бүтээл үгүй судлаач, хуулаач нар цөөнгүй бий болсон, цаг нь болохоор дэлгэнэ.
Өнгөрсөн хэдэн жил бөө Дагвадорж, Өөдөө нар “тэнгэрийн цаг” нэвтрүүлэг хөдлөж, олон арван улаач нарын ярилцлага, бөөлөлтийг бичлэг болгожээ. Энэхүү бүтээл нь ховор нандин зүйлд хамаарна. Харамсалтай нь дээрх бүтээлүүдийн эрхээ хятадад, Өвөрмонголын Ордосын эрхэмд худалдчихсан байна. Бидний монголдоо зориулж хийсэн бүхэн гадаадад шилжинэ гэж хэн ч бодсонгүй. Одоо хэдэн мянган хувиар хэвлэгдэн борлогдож байна.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн байсан Дагвадорж, Өөдөө нар МБНЭ-ийн ДЦ-ийн хуралдаанд танилцуулан, төлөвлөгөө батлуулан, МБНЭ-ийн 31 улаачийн яриа, бөөлөлт, ДЦХ-ны материалыг бичлэг хийж, “тэнгэрийн цаг” нэвтрүүлэгээр гаргасан. Хийсэн нэвтрүүлгээ гадаадад худалдах боломж олгосон нэг ч өгүүлбэр МБНЭ-ийн баримтад байхгүй.
Монголын улаач нар маш олноороо өвөрмонголд бөөг эрчимтэй өрнүүлж, шавь олноор босгож байна. Энэ намрын нэг сарын дотор 30 гаруй улаач Өвөрмонголд ажиллаж байв. “Дэлхийн тэнгэр шүтлэгтний нэгдсэн холбоо”-ийн удирдлагууд Өсөхбаяр, Туул, Дангаасүрэн нар бүрэлдэхүүнээрээ, “Самгалдай” төвийн удган Нараа улайссан төмөр долоон шиг Хорчин бөө нартай өрсөлдөж, багаараа, Энхмаа удган Баяннуур аймагт, өөр бусад бөөгийн төлөөлөл зан үйл хийсэн шиг ажиллаж байв. Тэдний үйл ажиллагааг би огтхон ч буруутгах гэсэнгүй. Монгол туургатандаа бөөг түгээж, бас дэлгэрүүлж яваа нь зөв. Гэвч тэдэнд нэг онцлог байгаа нь бөөлөлтийн “нууцалж” болох зүйлээ алдаад байхгүй байгаа юм. Үүнд л баярлаж байна.
Саяханаас хилийн чанадад Монгол бөөгийн их зайран Балжир, удган Бямбасүрэн нарыг ойр, ойрхон шавдуулан урих болов. Өвөрмонголын Ордост тэр хоёр энэ жил гэхэд завсартайгаар гурван сар зан үйлээ хийн ажиллаа. Очоод хэдэн сая төгрөгтэй болсоныг нь, хэрхэн шахаанд оруулсныг нь зарлаад байгааг бодоход гайгүйхэн бөө бол нааш ир хэмээн тунхаглаад байгаа мэт.
Тэгвэл Балжир зайран, Бямбасүрэн удган нарын хувьд тэрхүү бичлэгийг хийж олон түмэнд хувилан тарааж буй нөхөдтэй хамтарч ажиллаж байна. Бид Балжир зайран, Бямбасүрэн удганыг харамлаад байгаа юм биш, монгол бөөгийн давтагдашгүй өнгө, нууцыг алдагдахаас сэргийлээд байгаа юм. Хоёул МБНЭ-ийн гишүүний хувьд үүрэг хариуцлага хүлээх учиртай. МБНЭ-ээс тусгайлан уулзаж ярилцсан боловч тэр бүхэн ажил болсонгүй. Утсаар ярилцсан боловч Бямбасүрэн удган монгол бөөг хувийн юм шиг, өөрийн эзэмшил мэт адлаж аашлав. Мөн л МБНЭ-ийн гишүүнээс гарахаар айлгав. Гарч болно, гай болж болохгүй. Бид монголын гэсэн зүйлээ гадагш алдахаас болгоомжилж байгаа болохоос хувийн зүйлээ харамлаагүй.
Монгол бөөгийн зан үйлийг хувь хүн эзэмшсэн нь үнэн боловч Монгол бөө бол монголын минь үнэт зүйл. Монгол бөөгийн улаач хүн энэ эрдэмийг эзэмшсэн бол нарийн нандин зүйл, ялангуяа нууцлах ёстой олон асуудлыг чандлан хамгаалах үүрэгтэй. “Махны үнэр авчихсан араатан” шиг улайрч, хамгийн сүүлд Бямбасүрэн удган эмнэлгийн орон дээрээс шууд өмнө зүг одов. Хэдхэн юаны үнэрээр монголын гэсэн зүйлээ бусдад алдаж болохгүй. Монгол бөөгийн талаар бичлэг хийгчидтэй хамтрах гэж юунд яарав? Монгол уламжлалаар бөөг авч яваа зарим нэг нь харь улсад бөөгийн угаа үлдээх болж байх шиг байна.
Их монгол улсын задралын үед Хэнтий нуруунд байсан Их хааны онгодын есэн гэр тал тал тийшээ салах болж, нэг гэрийг нь Лэгдэн хаан Ордос нутагтаа аваачжээ. Цагийн эрхээр монгол үндэстэнүүдийн нилээд хэсэг нь хилийн гадна бусдын харъяалалд очив. Ордос дахь онгон тэр замналыг туулав. Тэндээ өнөөдрийг хүртэл тодорхой өдрүүдэд тахилгын идээ будаагаа өргөж, зан үйл хийж байна. Бүх зүйл ёсоороо юм шиг боловч тэнгэртээ хүргэх бөөлөлт, зан үйл үгүйлэгдсээр, тэр нь эх монголдоо үлджээ. Эх монголдоо үлдсэн үйлийг өвлөн авах их аянд тэд морджээ.
Эзэн хорооны дэргэд дэлхийд гайхагдам өвөрмөц архитектур бүхий барилгатай, асар том хиймэл нууртай, Чингисийн том том хөшөөнүүдтэй төв талбай бүхий шинэ хот байгуулав. Тэр хотоо хурдны автозам, хурдны галт тэрэг, нисэх онгоцны буудал, элсэн манхан бүхий аялал зугаалгын бүс болгон хөгжүүлэв. Хятад төдийгүй дэлхийн олон газраас монголыг үзэх гэж жил бүр хэдэн саяаар тоологдох жуулчид, аялагчид ирж байна.
Ёстой л бөөгийн төлөө, төрийн төлөө “огтоно” боож үхнэ гээч болж энэхүү өгүүллэгийг тэрлэж байна. Монгол бөө бол дэлхийн бусад орны бөөг бодвол тэнгэр язгуур, лус савдагтай холбогдож чаддаг аугаа эрдэм юм. Маш онцлоготой. Тэднийгээ баг багаар нь алдсаар байна. Харин бусад гүрэн энэ зүйлийг өөрийн болгон дэлхийд бүртгүүлбэл бид яахав. Юу хийж чадах вэ. Бид онгоддоо юу гэж айлдахав. Энэ л бодол толгойн өвчин болж байна.
Эрдэмтэд монгол бөөгийн дотоод гүнд ороход цаг хугацааны зай бий. Харин манай улаач нар өөрсдийн нандин өвийн нууцаа алдах бусдад алдахад боломж өргөн хүрээтэй байна. Хувь хүнийг сархад зооглуулж байгаад ч юм уу. Хэдэн бор төгрөгийг бага багаар ахиулсаар мөнгөнд дуртай болгох хэлбэрээр “бөөгийн эрдэм”-ийг сугалан авах боломж бүрдэнэ. Энэ л болгоомжлох зүйл юм.
Улаач хүн монголын төлөө цохилох зүрх, минийх хэмээн уламжлан үлдээх нандин зүйл байдаг. Тэр бүхнээ битгий л гээгээрэй улаач нар минь. Монгол бөө бол хувь хүний асуудал огтхон ч биш, монголын минь хувь заяа шингээстэй, ариун нандин зүйл билээ. Түүнийг “улаач” нар хамгаална, өөр хэн ч хамгаалахгүй.
Монголын сойшаалаар дүүрэн бөөгийн хэлэлцүүлэг, ярилцлага өрнөдөг. Тэр бүхэнд магтмаар сайхан зүйлээс гадна, гайхширмаар зүйл, бөөгөөс халиад гэр бүл, бөгс бөөр лүү орсон гутамшиг харагддаг. Ичмээр гэмээр энэ асуудлаа дотооддоо хийлгүй, хил давуулж гадаадад өрнүүлж шившигээ тарьсан.
Хийж бүтээж байгаа нэгнийгээ дэмжихийн оронд “үйл ажиллагаагаар” дарамталж “үг хэл”-ээр доромжилдог. Энэ бол цаг хугацааны асуудал юм. Бидний энэ зах замбараагүй зүйлийн завсар хооронд монгол бөөгийн зарим нандин зүйлийг бага, багаар сугалж алдагдсаар байна. Харин бөөгөөр гадаадад бизнис хийгчдээ дурьддаггүй. Одоо нийтэд мэдээлэх цаг нь ирж байгаа бололтой.
Бид зүгээр харсаар суух уу, яах ёстой юм. Ямарч байсан эхний алхам болгож, нийтэд мэдээлэв. Цаашид төрийн байгуулагад хандах боломж бий.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Бөө мөргөл бол монгол нутагт хүн бий болсоноос хойш үүсэн хөгжиж уламжлагдан ирсэн байгаль дэлхий-хүн хоорондын хүйн холбооны илэрхийлэл, шүтээн болсон Мөнх тэнгэр, эзэн Чингисээ эрхэмлэн шүтсэн, үндэсний үзэл, монгол нүүдлийн соёл иргэншил, зан үйл, ёс заншил, дэг журмын цогц, тэнгэрлэг ард түмний минь үеийн үед мөргөж, шүтэж ирсэн хөх мөнх тэнгэрийн мөнхийн үзэл билээ.
Мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн хэмжээнд шүтэж, дэлхийг эзэлсэн их гүрнийг байгуулсан ганц үндэстэн бол Монголчууд, тиймээс Монголчуудад нэн ховор, өвөрмөц хувь аз заяагдсан нь учиртай. Монголчуудын үндэсний үзэл, бахархал, омогшил, огшил бүгд Мөнх тэнгэр, бөө шүтлэг, байгаль дэлхий-Өвгөдийн минь онгод, эзэн Чингисийн бүтээсэн Их монгол гүрэн, үндэсний үзэл бүгд уялдаа холбоотой. Тэгээд Монголчуудын үндэсний үзэл, үндэсний бахархал, Монгол хүний судсаар гүйх цусаар дамжих сэтгэлийн огшлоор бадамлан асч урган цэцэглэсэн.
Мөнх тэнгэрийн үзэл нь өнөөдрийн өнцөгөөс харвал шинэ зүйл огтхон ч биш бөгөөд нэгэнт амьдрал дээр биелэлээ олон хэрэгжсэн “мартагдсан” зүйл юм. Ингэхдээ мартуулахын тул бусад гүрнээс явуулсан бодлогыг нарийвчлан судлах юм бол аугаа их зүйл тодрон гэрэлтэх болно.
Ш.Бирагийн “Монголын тэнгэрийн үзэл ба эдүгэгийн дэлхийчлэлийн үзэл” гэсэн товхимолд 13-14 зуунд оршин тогтнож байсан Монголын Их эзэнт гүрний үед монголчууд нь өөрсдийн дэлхийн ноёрхлыг үндэслэн зөвтгөх талаар дэлхий дахины шинж чанартай нэгэн төрлийн сонирхолтой үзэл санааг анх үүсгэн гаргасан гэжээ. Тэрхүү үзэл санаа нь Тэнгэрийн үзэл буюу Тэнгэрийн хэмээн нэрлэж болохоор ихээхэн хөгжсөн онол, тэр ч бүү хэл улс төрийн үзэл суртал байсан хэмээн үзэж түүнийгээ гүнзгийрүүлэн судалж эдүгэгийн дэлхийчлэлийн үзэлтэй зарим талаар харьцуулан үзсэн нь эрдэм шижилгээний хувьд шинэ соргог зүйл болжээ.
Мөнх тэнгэрийн үзэл нь зөвхөн Монголын Их эзэнт гүрний хамааралтай суудал биш юм. Энэ үзэл санаа Монголын их Хүннү гүрний үеээс улбаалан тогтож, улам төгөлдөржин хөгжиж, Монголын их эзэнт гүрний үед хөгжлийн дээд түвшиндээ хүрсэн Монголчуудын эрхэмлэн дээдлэн шүтлэг юм. Энэ нь дэлхийг эзэлсэн их гүрэн байгуулахад онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.
Их Монгол Улсын үндэслэн байгуулагч Чингис хаан цаг үргэлж тэнгэр эцэг газар эх этүгэн хоёрт шүтэн залбирч хувь заяагаа даатгаж байсны нэгэн адил Өгэдэй хаан өглөө босч наран зүг харж мөргөхдөө би эцэг хааны адил тэнгэр эцэг таны тааллаар газар эх-этүгэнээ түшин явж байна хэмээн амандаа үглэн залбирдаг байжээ.
Их Монгол Улс, Чингис эцгээс залгамжлан авсан дайтахад барих хийморь сэргээх догшин хар сүлд, төрийн туг есөн хөхөлт цагаан тугийг Хархорум доторхи Мөнх амгалан ордны үүдэнд сүр жавхлантайгаар байрлуулдаг байжээ. Сүлдийг манаж хөдлөхгүй зогсох хүндэт харуулын цэрэг ч их сүртэй, дэгтэй байсан тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Мөн дорно дахины улс гүрэнд төрийн хамгийн дээд хууль ёсны баталгаа нь тамга байдаг бөгөөд монголчууд ч төрийн тийм тамга хэрэглэсэн өнө удаан уламжлалтай билээ.
Эцэг Чингис хааны сүлд тахих тахилгын найман цагаан гэрийг төрсөн нутагт нь бий болгож, Чингисийн нас эцэслэсэн өдрөөр тахилга үйлддэг байв. Гол дунд нь байрлуулсан Чингисийн есөн хөхөлт сүрлэг том цагаан тугийн зүүн талд дөрөв, баруун талд дөрөв, бүгд найман цагаан гэр барьж ес дэхь билэг дэмбэрэл нь цагаан туг өөрөө болдог байжээ.
Хаан хуралдайд оролцсон сайд, бараа бологсдоо дагуулж ордноос гараад наран өөд гурван удаа сөхрөн мөргөж, Их хаан буцаж ордондоо орж ирээд их суудалдаа заларч сайд ноёдоо баруун гартаа, хатад гүнж нараа зүүн гартаа зэрэгцүүлэн зогсоож, ”Эцэг хаан Чингисийн байгуулсан улсыг бүү зовооё, Хөлийг нь хөсөр, гарыг нь газар тавиулж жаргуульяа. Хаан эцгийн цуурийг эзлээд иргэнийг нь үл зовоохыг эрхэм болгоцгооё” гэж давтан тангарагладаг байжээ. Энэ тангарагийг үе үеийн хаад уламжлан дамжуулж мөрдөж ирсэн.
Хаан өргөмжлөхөд уламжлалт монгол ёсыг баримтлан цагаан эсгий дээр суулгаж, олон бөө удган бууж, долоон цагаан гүү, цагаан хонины сүү газар цацаж өнө мөнхийн үржил шимийн билгэдэл болгосон тухайн сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1 Д.Оссон. “Монголын түүх” II боть. 359-р тал.
“Юан улсын судар”-т хааны тухай өгүүлэхдээ: “Бөө удган ба бэлэгдэх, төлөгдөх ёсыг даанч итгэмүй”1, “… гэвч бурхан, хүний гарыг янз бүрийн хуруутай болгон бүтээсний нэгэн адил хүмүүст бас янз бүрийн зам зааж өгжээ… Бурхан та нарт судар ном хайрласан, түүний нь та нар сахихгүй байна. Бидэнд оточ, төлөгч /бөө, удган Н.И/ оноож өгсөн бөгөөд бид, тэдний зааврыг мөрдөж энэ ертөнцөд амьдардаг”2 гэж хэлж байсныг тэмдэглэж үлдээжээ. Плано Карпини…174-р тал
Монголын их хаад онгод юугаа эх нутагтаа байлгаж, түүний амин сүнс болсон онгон байгалиа хамгаалах бодлогыг хатуу баримталж ирсэн түүхтэй.
Мөнх тэнгэрийн үзэл бол дэлхийд гайхагдах гайхамшигтай соёлын өв уламжлал юм. Дэлхийн бүх улсад бөө байдаг боловч Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж, төрийн түвшинд хүндлэгдэж, дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэгнэсэн, Төр улсыг байгуулж, шүтэгдэж ирсэн Бөөгийн түүх манайхаас өөр хаана ч байхгүй, хаанаас ч олохгүй. Энэ бол Монгол бахархал, Монгол Бөөгийн гайхамшиг юм. Дэлхийн хүчирхэг гүрнүүд өнөөдөр энэхүү туршлагаас суралцахыг эрмэлзэж байгаа билээ.
Хүн төрлөхтөн, дэлхийн хэмжээний улс төрийн манлайлагчийн хэв маягийг жухамхүү монголчууд тогтоосон байдаг юм.
Жижиг омог аймгаас нэгтгэх үйл ажиллагаагаа эхэлсэн монголчуудын улстөрийн тэмцэл, хүрээгээтэлсээрулсхоорондыгбагтаасанбүснутгийн, улмаардэлхийнхэмжээнийулстөрийнтомоохонбодлогоболонтэлжхөгжсөнбайдаг. Хубилайяарансандранганцханөдөр “иххуралдай”-г зарланхурсанбол, АригбөххуульёсныдагууХархорумд 20 гаруйхоногхуралдсанажээ. Улстөр, эрхмэдлийнтөлөөтэмцэлчухамхүүингэжэхлээдудсангүйцусурсгасанзэвсэгтмөргөлдөөнөөрхувьзаяагаашийдэжбайлаа.
Мөнхтэнгэрийгжинхэнэутгаарньшүтэж, үйлажиллагаандаахэрэгжүүлжчадсанулстөрийнманлайлагчхүнболЧингисхаанмөн. ДэлхийгдонсолгосонэзэнтгүрэнбайгуулахявцдааЧингисхаанМөнхтэнгэрийншүтлэгийгжинхэнэүндэснийуламжлалтзанзаншил, гүнухаанболгонхөгжүүлсэнбайдаг. Чингисхаанболтэнгэрээс заяасан далд их хүчтэй, увидастай, алсын хараатай, улсыг удирдах, бусдыг дагуулах чадвартай, цэргийн хэргийн өндөр мэдлэгтэй, өндөрнуруу, сүрлэгтомбиетэй, өргөндухмагнай, уртсахалтайхүнбөгөөддайчинзанчанартай, шийдэмгий, хүчирхэгэрболой.
Өгэдэйхаанарав гаруйхан жилддэгжурамтай, Хөгжилтэй, Хүчтэйнэгдэлнягтралтай, гадаадхарилцааихэдөргөжсөнИхМонголулс байгуулж чаджээ. ЭнэболӨгэдэйхаанытүүхэнгавьяамөн. ЕрньхүссэнхэнбүхэнхаанболжүлчадахбөгөөдхэрэвхаанбайвалжинхэнэхаандүртөрхтэйхаанбайхучиртайхэмээнЧингисийнайлдсансургаалийгӨгэдэйхаанүнэнхүүхэрэгжүүлжчаджээ. Өгэдэйхаанугаасууруцааргүй, налгартайван, алсынхараатай, илүүдутууүггүй, бусдынүгийгтоожсонсоодэрэгцүүлэнбоддог, эрдэмтэнхүнийгдээдэлдэг, түүхнамтарихмэддэг, үлгэрсонсохдуртай, ядуудоодсыгөрөвдөнхайралдаг, хувийнаминцарүзэлбайхгүй, юмныаргаэвийгаятайханолдог, цэргийнхэргийнөндөрмэдлэгтэй, улсыгудирдахихувидастайхүнбайжээ.
Монголынихгүрнийгбайгуулахулстөрийнтэмцлийнтүүхболдэлхийнхэмжээндмөрөөүлдээсэнтуршлага, хүнтөрлөхтнийөнөөгийнсонирхонсудлахзүйлийннэгболжбайна.

 

Монгол бөөгийн нэгдсэн тахилга бол тэнгэрийн улаач нарын хамтын хүч, нэгдсэн залбиралаар мөнх хөх тэнгэртээ айлтгалаа өргөх асуудал билээ. МБНЭ-ийн ДЦХ-аар 26 удаа Нэгдсэн их тахилгын асуудлыг хэлэлцсэн байдаг.

Тэнгэрийн улаач нар маань хэдэн мянгаар тоологдох уул, ус түүний лус савдагийг тахих уламжлалт зан үйлийг хийжээ.Бидний хийж байгаа Тахилга тайлга бол эх нутгаа хамгаалах тэмцлийн нэг хэсэг,энэ олон тахилга, тайлга нийлэн нэгдэж улмаар Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж онгон байгаль эх нутгаа хамгаалах аугаа их хүч болон илэрнэ.

Бидний өнгөрсөн 200-300 жилийн явцад хамтрах, эв эеийг эрхэмлэх, нэгдэн ажиллахыг үгүйсгэх үүднээс амин хувиа хичээсэн арчаагүй үзэл төлөвшихөд харийн бодлого чиглэгдэж иржээ.

Бидний өнөөгийн нэг зорилт бол нэгдсэн тахилгыг төлөвшүүлэн төгөлдөржүүлэх асуудал юм.Нэгдсэн тахилга бол Хүннү улсын үеэс хэлбэр агууллагаа олчихсон төрийн тахилгыг хийх хоёр ч хууль гарсан тухай мэдээлэл өнөөдөр бидэнд иржээ.Нэгдсэн тахилга бол нэг хүний болон нэг хэсэг хүний хамтраад хийчих зүйл огтхон ч биш бөгөөд нийтийг хамарсан толгойлж болон тэргүүлж бөөлж байгаа улаачын доор мөнх хөх тэнгэртээ нэгдсэн залбирал, өргөлөөр хүчээ нэгтгэн мэдэллээ илгээх, хүлээн авах зан үйл юм.

Нэгдсэн тахилгыг 3 удаагийн давтамжтай хийж ирсэн. Энэ нь олон зуун жилийн явцад харийн шашины зан үйлээр лус, савдагийг номхотгож дархлаа үүсгэсэнтэй холбоотой юм. Нэгдсэн тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх улаачийг 6-8 сарын өмнө томилдог. Тэд тухайн лус, савдагтай холбогдон мэдээлэл солилцон тамлага, дуудлага, магтаал, өргөх идээний талаар мэдээлэл авдаг.

Эхний нэгдсэн тахилга лус, савдагийг сэрээж, баясган, өөрсдийн жинхэнэ утгаар шүтэж, өргөж ирсэн санамж ойг сэргээдэг. Олон зуун жил унтаа байдалд оруулсан харийн шашины хэв маягийг задалдаг, лус савдагийг хөдөлгөөнд оруулсан. Эхний тахилгын дараа савдаг, лус догширдог. Энэ үед үед алдаа гаргавал нэн аюултай. Тодорхой жишээ бол Отгонтэнгэр хайрханд хийсэн нэгдсэн тахилгын дараахан олон хүн магнай дээр нь гарч осолдсон түүх юм.

Хоёр дахь нэгдсэн тахилгаар сэрээсэн савдаг, лусаа аргадан тайтгаруулж, уламжлалт дэг жаягт оруулах зорилт байдаг. Энэ үед улаач нар тахилгын явцад алдаа гаргахгүй байхад онцгой анхаарах шаардлагатай. Бурхан халдун хайрханы Нэгдсэн тахилгад ийм алдаанаас болж хоёр улаачаа алдсан гашуун сургамж үлдээсэн юм.

Гуравдахь тахилгын дараа нэгдсэн тахилга уламжлалт дэг жаягаар болж, савдаг, лус өргөл идээний дээжээ хүлээн авч баясан цэнгэдэг. Тахилгын өргөлүүд эзэндээ хүрдэг. Энэ үед савдаг, лусдаа өргөл, мэдээлэлээ хүргэдэг.

Зарим үед нөхцөл байдал, их хүлээлт байсан бол шууд догширч хүлээн авдаг. Үүний тод жишээ бол Ноён уулын нэгдсэн тахилгын дараа бидний эсрэг бөөлсөн улаач, мөн саяхан тэнд сөрөг зан үйл хийсэн улаач, Цэнгэл хайрханы нэгдсэн тахилгад сөрөг үйл хийсэн улаач нар амь насаа алдсан түүхтэй. Энэ бол улаач нарын хувьд томоохон сургамж билээ.

МЭӨ 31 онд Хуханье шаньюн үеэс эхлэн Хүннүгийн шанюйн хаад мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэй байхдаа чухамхүү дэлхийн түүхэнд нэрээ үлдээсэн төр улсыг байгуулсан, Монголын төв уул, Ноён уулын тахилга байв. Энэхүү тахилгад нийт 700 орчим улаач нар оролцсон юм. Дэлхийн түүхэнд томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн Монголын түүхийн нэгээхэн хэсгийг зарим улсууд өөрийн түүх болгож өөрчлөх оролдлого хийсээр ирсэн. Чухамхүү түүнд үнэн зөв хариулт өгөх томоохон бүтээл, нотлох баримтыг манай эртний өвөг дээдэс үлдээсэн нь Ноён уул байгаа юм. Ноён уулыг хамгаалах нэгдсэн тахилга хийсэн түүхэн ач холбогдол үүнд оршино. Зарим нэг Монгол ёсоо гээгсэд, монголын газар шороогоо худалдагсадад Мөнх тэнгэрийн гэсгээлийг үзүүлэх цаг үе ирсэн гэдгийг уламжлахыг хүсч байна. МБНЭ-ээс зохион байгуулсан анхны нэгдсэн тахилга Ноён уулын тахилгын үр дүн бидэнд ийм үе ирснийг бодитоор харуулж, сануулж байна. Монголын үнэ цэнэтэй бүхэнд хэн гар хүрнэ, тэд өөрийн хамгийн үнэ цэнэтэй бүхнийг алдах болно. Энэ бол мөнх тэнгэр, онгодын айлдвар билээ.

Энэ их тахилгын дараа, бидний үйл ажиллагаанд санамж болгох зорилгоор МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг баривчлан хорьсон байдаг. 2012 оны 6 дугаар сарын 21-ны шөнө, Хар зүрхний Хөх нуурт 4000 гаруй тэнгэрийн улаач, түшээ, шүтлэгтэн нар цугларч нэгдсэн тахилгын өглөө хорихоос түүнийг сулалсан түүхтэй. Энэ нь бидэнд томоохон сургамж болсон юм.

Мөнх хөх тэнгэрийн шүтлэгтэнгүүд, Улаач нар Монголын төр, Хүннү улс Мөнх хөх тэнгэрийн үзлийг төрийн хэмжээнд шүтэж эхэлсэний, Их эзэн Чингис хаан энэхүү үзлийг төгөлдөржүүлэн хэрэгжүүлж ирсэний 2226 жилийг Хар зүрхний Хөх нуурт тэмдэглэсэн түүхтэй. Энэхүү тахилгад 4000 орчим улаач, шүтлэгтэн нар оролцсоноороо Тэнгэр үзэлтнүүд, улаач нарыг “сэрээсэн”, шинэ цаг үе ирж байгааг тунхагласан түүхэн ач холбогдолтой болсон юм.Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Их тахилга тайллагад бөө сүсэгтэн олон тэнгэрийн дууллага, сэтгэл зүтгэлээрээ нэгдэн цугларч чадсанд бидэнд агуу их хүч байгаагын илэрхийлэл болж чадсан.

Бидний баруун хязгаарт хийсэн Цэнгэлт хайрханы хажуухантай 10 орчим км үргэлжилсэн хадан дээр үлдээж зурсан арслан заан, тэмээн хяруул, тэмээ зэрэг амьтад монгол нутгаар идээшиж байсан эрт балар үеийн хүн байгалийн уудам орон зайг эзэмшин оршин сууж байсныг дүрсэлсэн бүтээл өнөөг хүрч ирсэн нь дэлхийд гайхагдах хүн төрөлхтөний гайхамшигт ГАЛАРЕЙ билээ. Энэ чанараараа Монгол Улсын толгой уулын мөн чанарыг тодорхойлж, Монголын түүхэнд бөхөж унтралгүй үеэс үед дамжин үлдсэн соёлын нэгэн их том ололт болсон бөөгийн шүтлэгийн мөн чанарыг улам бүр тодотгосон юм,

Монгол улсын толгой уул, Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын нутагт Арван гурван Алтайн толгой хайрхан Цэнгэл буюу Жаргалт ханы нэгдсэн их тахилга бол Өнө эртнээс тахиж шүтэж ирсэн Монголчуудын сэргэн мандалтын эхлэлийг тунхагласан,өвөг дээдсээс улбаалан өнөөг хүртэл үл мартан тунхаглаж Монгол төр, эзэн Чингис хааны ариун сүнсийг баярлуулж, зуун зуунаар тасарсан бөөгийн нэгдсэн их залбирал,Их хэнгэрэгийн аянга мэт дууг Мөнх тэнгэртээ хүргэх нь сэтгэл баясгаж, итгэлийг огшоосон, монгол бахархалыг бадраасан “Тэнгэрийн улаач” нарын их үйлс байлаа.Цаст хайрханы гол тахилгын нэг зорилго нь Баян-Өлгийд амьдарч байгаа монголчууд тухайлбал Урианхайчуудын сэргэн мандалт, тэнд бөө нарыг бий болгох, уул усны савдаг,лусын хүчийг нь оруулж сэргээн Монгол үндэсний үзэл, нутаг орноо гэх сэтгэлийг тэтгэх явдал байв.Тахилгын дараа ард олон талархал ирүүлэн,сэтгэгдлийг харахад бид зорьсондоо хүрсэн байна.Ойрын 10 жил болоогүй зуншлаг, намар болж өвс ногоо сайхан ургаж, нэн сонирхолтой нь бидний тахисан газарт нуур шинээр бий болсон. Баян-Өлгий аймагт болсон энэхүү тахилга Монгол бөөгийн Урианхай,Тува, Ойрад, Дархад, Халх язгуур угсааны бөө нар толгойлж бөөлснөөрөө онцлог байв. Дэлхийн болон Манай өвөг дээдсүүдийн өлгий нутаг Алтайн арван гурван хайрханы тахилгын онцлогын учир ийм байна.

Монголын тулгуур Хөл уул Хөх уулын их тахилга нь өнө эртнээс монголчуудын нэгдлийг тунхагласан их тулаанууд, өвөг дээдсүүдийн уухайн дуу морьдын төвөргөөнийг хөрсөн дээрээ тамгалж ирсэн монголын зүүн хязгаар нутагт болсон. Хөх уулын их тахилга бол зон олны олон зуун жил хүлээж ирсэн их хүлээлтийн хариулт болж, зохион байгуулалтын өндөр түвшинд, өөрөө хэлбэл орон нутгийн сумын ард олон, бөө нар нэгдсэн санаагаар хамтран ажиллаж хүчин зүтгэсэн нь гол ололт байлаа.

Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын ойролцоо болсон Гандан уулын Их тахилга нь Тэнгэртээ болон газартаа Монголын төрд “Тэнгэрийн улаач” нар нэгдсэн их хүч болсоны илэрхийлэл, өвөг дээдсээс өнөөг хүртэл Монголчууд бидэнд уламжлан үлдээсэн эх орныхоо онгон сайхан байгалиа хамгаалах их тэмцлийн Тунхаглал, монгол туурагтнууд тэнгэрийн зарлигаар холбогдон ажиллах Их үйлсийн эхлэл байсан. Тахилгын дараа оролцсон бүрэлдэхүүн буцаж, цөөн тооны бөө нар үлдсэн байхад зайранХурцжавхланхөлчүүрхэн шавь нарын хамт ямар ч гэм зэмгүй “улаач”сүсэгтнүүдийг зодож танхайрсан юм. Ингэснээрээ нэгдэж байгаа бөөнарыгүзэлбодолдсэв суулгаж, эв нэгдэлд саад учруулсан юм. Ийм байдалд хүргэхэд бидний хоорондын харилцааны үл ойлголцол нөлөөлсөн.

Монголын өмнийн говийн нэгдсэн анхдугаар их тахилгыг Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутагт Ханбогд, Оюу толгой, Таван толгойг холбон, савдагийг догшруулан тахих хэлбэрээр зохион байгуулсан. Монгол улсын өмнийн хаалт болсон өмнөд хязгаарын их говь, уулс, лус савдаг минь, энд баясан цэнгэсэн. Их тахилгын дараа хөрсөн дор их нуралт болж, зарим нэгэнд нь хатуу хариуцлага тооцсон байдаг. Бэлтгэх ажлын явцад хоёр ч удаагийн уулзалтаар Өмнөговийн нэгдсэн тахилгад оролцохоор саналаа илэрхийлж байсан нутгийн 300 орчим бөө нар удган Өөдөөгийн хийсэн үйл ажиллагааны улмаас оролцохоос татгалзсан юм.

Далай ээж, Хөвсгөл их далайг тойрон амьдардаг, өнө эртнээс өнөөг хүртэл Монгол бөөгийн түүхэн уламжлалыг авч ирсэн Дархад, цаатан, тува улаач нар, энэхүү сайхан нутгийн зон олны тусламжтайгаар, Монголын бүх язгуурын бөө нар нэгдэн цугларч Хөвсгөл нуурын их тахилгыг хийлээ. Ийм тахилгыг ямар ч байсан сүүлийн олон зуун жил хийгдэж байсангүй.

Монгол улсын хойморт сувд болон гэрэлтэхХөвсгөл нуурын нэгдсэн их тахилгад хорин нэгэн аймгийг төлөөлсөн тэнгэрийн улаач нар оролцож, бидний нөр их хөдөлмөрийн үр дүнд алс холын хязгаар,тайгад амьдардаг монголын уламжлалт бөө нар нэгдсэнээ тунхагласан томоохон арга хэмжээ болсонд нэгдсэн тахилгын түүхэн ач холбогдол оршино.
Эхний тахилгыг маш сайн зохион байгуулсан, дараах тахилгуудыг зохион байгуулах үүрэг хүлээсэн нутгийн улаач нар үүргээ биелүүлээгүй нь бидэнд их хүндрэл учруулсан юм. Тэнгэрийн өмнө хүлээсэн үүргээ умартах нь тун хатуу хариуцлага тооцдогийг цаг үе харуулсан.
Ус бол чандмань эрдэнэ тул хүн төрөлхтний ирээдүй уснаас шалтгаалах болно. Дэлхийн хамгийн гүн цэвэр устай Хөвсгөл далайгаа хамгаалах их үйлс бол зөвхөн Монголчуудын асуудал биш дэлхийн нийтийн асуудал болж байна. Энэ утгаараа энэ тахилга бол өргөн агуулга, ач холбогдолтой үйл хэрэг юм.
МБНЭ-ээс зохион байгуулж байгаа Бурхан халдуны Их тахилга бол Монгол улсын өвөг дээдсийн минь алтан өлгий нутаг-Ноён уулын нэгдсэн их тахилгаар эхэлж, Монгол Улсын толгой уул Цаст хайрханы тахилга уламжилан үргэлжилж, Монголын нутгийн төв хэсэг гурван голын бэлчирт хийгдсэн Нэгдсэн их тахилга, Монгол улсын тулгуур хөл уул Хөх уул, Өмнийн говийн нэгдсэн их тахилга, Монголын минь хоймор далай ээж Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгуудаар өртөөлж зангилагдан хийгдсэн болно.
Нэгдсэн тахилгыг Бурхан халдунаас 30 км-ийн зайд орших Цагаан аралаас нийт оролцогчид хийж, томилсон зайран нар Бурхан халдунд долоон км-ийн ойртон тахилгын зан үйл, бөөлөлтийг хийсэн билээ. Монголын төрт ёсны уламжлалыг сэргээсэн, түмэн олныхоо сайн сайхны төлөө залбирал үйлдсэн Бурхан халдуны нэгдсэн их тахилга олон сайхан “Тэнгэрийн улаач” нарын хамтын зүтгэлээр амжилттай хийгдсэн. Энэ тахилга дээр анх удаа Ноён уулыг ухах шийдвэр гаргасан Ноёдын нэрийг Мөнх тэнгэртээ уламжлан мэдүүлэх зан үйлийг хийсэн болно.
Энэ тахилга дээр бөөгийн Самгалдай төв, удган Наранцэцэг тахилга хийж байх мөчид Бурхан халдуны орой дахь овоонд гарч бөөлсөн байдаг. Тэд Монгол бөөгийн ёс зүйг удаа дараа зөрчин дураараа аашлах явдал гаргаж байсан. Нэгдсэн тахилга дээр бус бие даагаад бөөлөх олон шийдэл, боломж тэдэнд байсан. Хоёр удаагийн Нэгдсэн тахилга дээр удган О.Туул дураараа гарч бөөлөх зан авир гаргаж байв.
Хамтарсан хуралд саналаа өгч албан ёсны шийдвэрт нэрээ оруулан бөөлөх боломж байсан. Тахилгын талаар хэлэлцсэн хуралдаануудад оролцолгүй тасалчихаад, нэгдсэн тахилга дээр тогтоосон дэг журмыг зөрчих явдал гаргаж байлаа.
Монгол туурагтны алтан өлгий нутаг болох гурван голын билчэр,Ихэс дээдэс минь Монгол овгуудаа нэгтгэн улмаар дэлхийг эзэлсэн Их гүрнийг байгуулсан түүхийн эхлэл, Алтан ургийн минь Зүрх уул, Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн их тахилгыг олон зуун жил тасалдсаны дараа Мөнх тэнгэрийн зан үйлээр хийсэн билээ. Их тахилгад МБНЭ-ийн манлайлж яваа бүх удган, зайранчууд бүгд оролцсон явдал юм.
Монголын төрт ёсны уламжлалыг сэргээсэн, түмэн олныхоо сайн сайхны төлөө залбирал үйлдсэн Бурхан халдуны нэгдсэн их тахилга олон сайхан “Тэнгэрийн улаач” нарын хамтын зүтгэлээр амжилттай хийгдсэн.
Отгонтэнгэр хайрхан угтахаас аваад үдэх хүртэлээ зүсээ олон янзаар өөрчлөн бидэнд нэгийг өгүүлнэ билээ. Бид тэнгэртээ монгол орныхоо хувь заяаны төлөө санаа зовж байгаа зүйл, эх орноо худалдсан зарим ноёдын нэрийг Мөнх тэнгэртээ уламжилан мэдүүлсэн билээ. Хэрхэхийг тэнгэр мэднэ.
Отгон тэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилга дээр Долоон өвгөн одны тахилгыг анх удаа хийсэн. Ингэхдээ залуучууд болон дараагийн тахилгад толгойлж болон тэргүүлэх бөөлөх улаач нараа тодотгох зорилт тавьсан.
Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Тэнгэрийн тахилгын Хайрханы тахилгыг Ойрад, хотгойд зайран удган, лусын тахилгад Дархад удган, зайран, тэнгэрийн тахилгад Буриад зайран, удган, Галын тахилгад халх удган тус тус толгойлж бөөлсөн. Энэ тахилгад бөөгийн бүхэл бүтэн “чуулга” оролцож бөөллөө. Мөн гурван үеийнхэн бүгд хамарсан гэхээр Тэнгэрийн тахилга содон сайхан байсан. Энэ бас давтагдашгүй бөөгийн зан, үйл байв. Онгодын мэдээллээр гурван төрлийн амлагаа байсан боловч шууд савдаг дайрч орж ирсэн. Харин Цагаан уул хайрханы магтаал дуудлага, цагаан уул хайрханы эр, эм савдагийг магтсан дуудлагыг сонсоод баярласан, олон жил ар талаасаа хүлээсэн тахилгын шүүс хундан цагаан хониндоо их харам байна лээ. Хамгийн залуугаараа Монгол бөөгийн тэргүүн удган цол хүртэж байсан, залуу удган залуучуудыг төлөөлөн их хайрханы гол тахилгад бөөлж, омогшил хөдөлгөж, олон хүний нулимас дуслуулсан, сайн муу, сайхан муухайгийн үг яриа өдсөн, содон бөөлөлт болсон.
Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилга бол улаач нарын оролцоотой хийх тэнгэрийн зан үйл билээ. Тиймээс бид анх удаа төрийн “Хар сүлд”-ий тахилгад нэгдсэн зохион байгуулалттай хоёр удаа оролцсон байдаг. Бид бололцоо боломжоо харсан. Эхний “Хар сүлд”-ний тахилгад хэн нэг нь Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийг бидэнтнй уулзахгүй бол хүчээр зогсооно гэж байсан. Би тэр үгэнд нь нэг их ач холбогдол өгөөгүй юм. Гэтэл ерөнхийлөгчийн машиныг хамгаалалтын машинтай мөргөлдүүлээд зогсоож билээ. Дараагийн тахилгад еранхийлөгч их л нууцлаг байдлаар ирж оролцсон юмдаг.
Цэлмэг тэнгэрт үүл хураан зангируулж, цахилгаан цахилуулж, тэнгэр дуугарч, аянга бууж, хур бороо хайрлаж, газар тэвтээсэн, ган тайлсан ид шид үзүүлсэн Говийн нэгдсэн Их тахилга гайхамшигтай сайхан болж өнгөрлөө. Тэнгэрийн Улаач нарын хамтын хүчний мөн чанарыг илэрхийлснээрээ энэ тахилга онцгой ач холбогдолтой байлаа. Бид хүчээ нэгтгэвэл ямар их хүчийг нийгэмд үзүүлж чадахыг жинхэнэ утгаараа харуулж чадсан. Аугаа их эзэн Чингис хаан Тэнгэрийн улаач нар хүчийг нэгтгэн ашиглаж байсан тэр дурсамжийн зах зухыг бид сэргээн үзүүлж чадсан. Бид хүчээ нэгтгэвэл юунд хүрэхийг ч харуулж чадсан.
Ганц бөөгийн дуун газартаа үлдэнэ, олон бөөгийн хамтын залбирал тэнгэртээ хүрдэгийн бодит жишээ энэ тахилга харуулж чадлаа.
МБНЭ-ээс зохион байгуулсан нэгдсэн их тахилгын бэлтгэл ажлыг 2-3 удаа давтан хэлэлцдэг нь нэгдсэн тахилгыг зохион байгуулалтын өндөр түвшинд хийхэд чухал үүрэгтэй байсан.
Монгол бөө цэгцлэгдэх нь нэн чухал үйл явц бөгөөд бөөгийн нэр хүнд өссөнөөр бөө шүтлэг нь цэцэглэн дэлгэрч зон олны минь ажил үйлс арвижан дэлгэрэх сайхан цаг үе ирэх болно.
Эдгээр их үйлийн бид хийхгүй бол өөр хэн хийх билээ. Нэгдсэн тахилгын үед баримтлах ёс зүй тодорхой болж байна. Нэгдсэн их тахилгыг нэгтгэж дүгнэвэл: Тахилгад оролцох гэж явахдаа улаач нар бөөгийн зан үйлээр иргэдэд үйлчлэхээс татгалзах,хийхээр бол тахилгын дараа хийж байх,
Тахилгад оролцогчид согтуурах ундаанаас татгалзах, Бөө нар нэг нэгнийхээ дотоод асуудалд оролцохгүй байх, бие биеээ хүндэтгэж харьцдаг байх,
Нэгдсэн удирдлагад орж, хамтарч ажиллаж сурах,
1. Толгойлж бөөлөх улаач нь Нэгдсэн тахилгад оролцохгүй болбол МБНЭ-ийн удирдлагад эрт мэдэгдэж, оролцохоос татгалзсан шалтгаанаа мэдэгдддэг байх,
2. Нэгдсэн их тахилгын үеэр давхцуулсан арга хэмжээ зохион байгуулахгүй байх зэрэг шаардлага урган гарч байна.
Монгол бөөгийн нэгдсэн их тахилгыг төгөлдөржүүлэн төлөвшүүлэхэд Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн зайран П.Батжаргал, Д.Одонхүү, П.Ганболд, Монгол бөөгийн их удган Гэрэлтуяа, Б.Бадамсүрэн болон их зайран Д.Дарьчулуун, Б.Болд, Б.Балжир, Дангаасүрэн, их удган Жавзансүрэн нарын гүйцэтгэсэн үүргийг мартах ёсгүй.
Бид жил бүрийн 6 дугаар сарын 22-д Нарны нэгдсэн залбирал, Монгол бөөгийн байгууллагуудын сурталчилах өдөрлөгийг зохион байгуулахаар тохирсон.
9 дүгээр сарын 22-ыг “эцэг, эх, өвгөд дээдсээ, онгод шүтээнээ” баярлуулах өдөр, Монгол төрийн төлөө амиа өргөсөн баатруудаа дурсах өдөр болгон тэмдэглэж эхэлсэн билээ. Үүний төртэй хамтран уламжлал болгон хийх санал дэвшүүлсэн.
Монгол бөөгийн нэгдсэн тахилга ёс зүйн өөрийн хэм хэмжээг тодорхойлж шинээр төлөвшин бий болж, шинэ, шинэ түүхээр арвижан бичигдэж байна.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

 

 

Маргааш өглөө нь ээжийг жаахан явуулах санаатай “Та чинь урд шөнө хэнтэйгээ юм яриад байв аа?” гэж асуутал “Үгүй, хүү минь. Ээж нь сүүлийн үед сонин янзын юм хараад, айж цочимхой болчихоод байна” гэлээ. Нээрээ ч ээж маань их сандруу, цочимхой болчихсон шиг санагдаж байсан юм. Тэгээд “Юу таныг тэгж их айлгаж, цочоогоо вэ?” гэсэн чинь “Ээж нь өдий наслахдаа янз бүрийн л юм сонсож байсан. Залуу байхад хүмүүс сүнс, чөтгөр, албин гээд л алийг эс ярихав. Ээж нь тэрийг саваагүй хүүхдүүдийн тоглоом, тохуу гэж боддог байлаа. Харин энд нүүж ирснээс хойш нэг л биш байна. Ээж нь хүүдээ ярихаас санаа зовоод, зөнөг толгой зүүдэлсэн байлгүй гэж бодоод дуугүй яваад байсан юм. Нүүж ирсний маргааш орой хоолны ая бодоод гал зууханд байж байтал нөгөө өрөөнд юм дуугарах шиг болохоор нь орсон чинь зурагтын тавиур дээр тавьсан чиний багын зураг уначихаж. Юм ч бодолгүй аваад тавьчихсан юм.

Тэгсэн тэр шөнө эмэгтэй хүн уйлаад байх шиг сонсогдохоор нь өндийгөөд харсан чинь цонхны дэргэд нэг сүүтэгнэсэн юм харагдлаа. Зөнөг чинь одоо бүр хий юм хардаг болоо юу гэж бодоод нүдээ нухаж байгаад хартал юм байсангүй. Тэр шөнөжингөө дапхийгээд унтаж чадаагүй. Өглөө нь том эгч чинь ирээд өдөржингөө ярьж хөөрсөөр байгаад нөгөөдхөө ч мартчихаж. Орой унтах болсон чинь гэнэт санаанд ороод хэсэг унтаж чадахгүй хөрвөөлөө. Тэгээд хэсэг дугхийсэн чинь цээжин дээр нэг юм дараад сэрж чаддаггүй. Бөөн хар юм нөмрөөд авчихсан юм шиг л амьсгаа давчдаад, дуу ч гарахгүй таг болчихдог байна шүү. Мэддэг ганц нэг маань мэгзэмээ уншиж байж нэг юм тэгсгээд гайгүй боллоо доо. Тэгээд маргааш нь Гандан руу явсан юм аа.

Хүн нас дээр гарахаар өөрийн эрхгүй бурхан шүтээндээ мөргөж, лам хуварга дээр очдог юм хойно ээж нь ч гэсэн юмыг яаж мэдэхэв юутай ч нэг номын дуу сонсоодхоё гээд явсан хэрэг. Тэгж яваад найз маань их сайн хэлдэг зурхайч гэж зааж өгсөн нэг шавилхан залуу дээр ороод “Эмээд нь ийм юм тохиолдоод байна. Зөнөөд ингэж байна уу, эсвэл үнэхээр тийм юм байна уу?” гээд л асуулаа даа. Өнөө лам хүү зоос татаж байгаад “Танай тэр байранд цаг бусаар өнгөрсөн хүний сүнс явж өгөхгүй байгаад байдаг юм байна. Та учир явдлыг нь тэр хавийнхнаасаа сайн лавлаарай. Тэгээд сайн ном уншуулчихвал дээр биз” гэх нь тэр. Тэгэхээр нь ээж нь эгчтэй чинь ярьж байгаад таньдаг ламаар нь гэртээ ном уншуулахаар болсон. Чи ажил гээд ямар гэртээ тогтож, надад хань болох биш. Урд шөнө бас л цээжин дээр юм дараад байх шиг болохоор нь ээж нь босож, хэдэн маань мэгзэм уншсан санаатай.

За, тэр ч яахав. Харин тэр лам хүү үнэн хэлсэн байна лээ шүү. Би өнөө өглөө сүүнд оочерлож байгаад нэг давхарт байдаг авгайтай таарсан юм. Тэгээд энэ тэрийг ярьж байгаад үг алдуулах санаатай тойруугаар асуулаа. “Манай байранд цаг бусаар хүн нас барж байсан юм болов уу? Гэртээ ном уншуулахаар авчирсан лам нэг тийм юм ярилаа” гээд л залчихлаа. Тэгсэн харин нөгөө авгай чинь “Тийм ш дээ. Долоон давхрын нэг айлын эмэгтэй нөхөр нь хаяж явсанаас болоод архи уучихсан байхдаа цонхоороо үсэрчихсэн юм гэнэ лээ. Тэрнээс хойш нэг хэсэгтээ л энэ хавийн хүүхдүүд талийгаачийг энд тэнд харсан гэж үнэн, худал нь мэдэгдэхгүй цуурцгаасан. Лам нар тэгж хэлсэн бол оргүй ч биш байж л дээ” гэснээ дэмий юм ярьчихав уу гэсэн шиг гэнэт дуугаа хураачихсан. Тэгэхээр энэ байр юмтай нь ч юмтай даг аа. Лам залсны дараа гайгүй болохгүй бол ээж нь ч энд ганцаараа өнжихөд горьгүй л байна” гэж ярилаа.

Ийм яриа болсноос хойш хэд хоногийн дараа гэртээ лам залж, өдөржингөө ном уншуулсан юм. Гэсэн хэдий ч ээж маань ганцаараа байхаас нэг л жийрхээд байхаар нь хоёулаа ярьж байгаад нэг өрөөгөө ээжид минь хань болчих аятайхан хүмүүст хөлслөхөөр шийдлээ. Сонинд өгсөн зарын дагуу олон хүн ярьснаас нэгэн бүсгүй охинтойгоо ирэхээр болов. Намайг ажлаасаа харихад хөлслөгч орсон байлаа. Ээжид таалагдсан нь илт. Ээж маань настай хэрнээ баргийн хүн байтугай юмс сэтгэлд нь нийцдэггүй нэгэн л дээ. Надад цай аягалангаа ярьж байна аа. “Их л аятайхан бүсгүй юм. Ааниагийн /Миний дүүгийн аравтай охиныг Ааниа гэдэг/ дайтай охинтойгоо суух боллоо. Танилцаж, дотносоогүй байж согтуу, галзуу ирээд айл амьтан үргээв” хэмээн ихэд аминчлах нь нэгийг зөгнөх мэт.

Хэдийгээр би агсам согтуу болдоггүй ч, “юм” амссан хүн хэзээ л өөдтэй билээ. Тэгээд ч ажил, нөхөд хоёрт хамаг цагаа зардаг тавь дөхсөн, ганц бие эр надад бага насны охинтой бүсгүй тухайн үедээ нэг их сонин бус нь мэдээж. Ээжийн амыг дагуулан “Өө, тэгээ юу?” гэхээс өөрийг хэлсэн ч үгүй. Хоёр, гурав хоноод ням гариг таарсан тул жаал унтаад, босч бие засахаар явахдаа юу харсан гэж санана. Угаалгын өрөөнөөс гарч ирэх түүнтэй халз тулж орхилоо. Усанд орсон тэрбээр хөвсгөр хөх цэнхэр алчуураар биеэ хайнгадуу ороожээ. Эгэмнээсээ хөхөө хүртэл илхэн, энхэр цагаан цээжин дээр нь хатаж амжаагүй усан дусал, халууцсанаас нэвчих хөлсөн бөжрүү хоёрын аль нь болохыг ялгах аргагүй бөмбөлөг бөнжийлдөх нь хачин эгдүүтэй гээч. Туршлага заан толгой дохисхийгээд өнгөрөх гэтэл “Сайн байна уу?” хэмээн сулхан мэндлэх нь, сэрэл өдөөм гижигтэй сонсогдов. Хариуд нь тийм гэхийн тэмдэггүй өнгөөр мэндлэхчээн аядаад “00”-д орлоо.

Эхнэрээсээ салсан энэ хэдэн жил мэндлэх төдийд мэдрэл самуурмаар гоё дуу хоолойтой тааралдаж байснаа санахгүй юм. Юу болох нь энэ вэ? Зүгээр л нэг мэндэлсэн дээ. Зүрхний шигдээс тусахад л ингэдэг болов уу, зүггүй хүрэн минь тэрүүхэндээ жирсхийгээд түр зогсчих шиг санагдав. Хэт хөөрч догдолсноос тэр үү, хэвийн морь харж ч чадсангүй. Хэсэг зогсож байж нэг юм болов. Надаас наанагүй өндөр юм гээч. Харааны талбайд хальт туссанаас нь багцаалвал, шанаархаг шөвгөр нүүрэнд нь зохисон цочимхой байрын хоёр нүд нь чийдэн тусгах адил цоргим ажгуу. Залуу насны чимэг болсон чилгэр мөр, цэх цээж, туяхан бэлхүүс, тавиун ташааг нь Занабазар л урласан гэлтэй. Спорт бүжгийн европ хүүхэн шиг ер бусын гоо төрхтэй бөлгөө.

Өнгөцхөн шинжихэд ийм байгаа юм, өвөрт орвол ямар байх бол гэсэн эр хүний эрээ цээргүй бодол хургасныг нуух юун. Тэр ням гаригийг тарчилж өнгөрөөв. Барагтай юманд эргэх хөг нь өнгөрсөн толгойсон. Энэ удаа эзэндээ захирагдахгүй ажаам. “Ээж ээ, энэ охиныг хэн гэдэг юм бол?” “Янжин гэсэн байх, яахнав? Зүгээр, айлынхаа хүний алдрыг мэдэхгүй явах хаашаа юм. Хүн амьтантай хэд гурван үг сольж, нэр усаа мэдэлцэхэд яадаг юм”. Ингэсхийгээд ээж бид хоёрын яриа өндөрлөв. Янжин байхдаа яахав дээ. Яахав ч гэж дээ. Ийм сайхан амьтан их чамин нэртэй байх даа гэсэн гэнэн төсөөлөл нурснаас тэгсэн хэрэг л дээ. Нэг мэдсэн долоо хоночихож. Бас л ням гариг. Үд хэрд зурагт үзэн суутал Янжин ороод ирлээ.

– Ах аа, та хэвлэлийн газар ажилладаг гэл үү?

– Тийм. Яасан хө?

– Би “Болор цом” үзэх гэсэн юм. Билет олдох болов уу л гэж…

– Олдолгүй дээ, хэд хэрэгтэй юм?

– Өө, ганцхан байхад болно. Энэ үг намайг наагуураа тайтгаруулсан хэрнээ цаагуураа бас л догдлуулчихлаа. Ганц бие байх нь ээ. Зуны цагаан төмсний цэцэг мэт зул улаан, биеэ барьсан даашинз өмссөн нь зохисон гэдэг нь ванлий даа гэх шиг. Төрөлхийн налархай алхаа, тод улаан даашинз нь чимээд хонгилоор нэг түүдэг дүрэлзэх адил хачин цогтой харагдуулсныг яана. Дагаад өрөөнд нь орчихмоор даанч сайхан. Хүсээд байсан “Болор цом”-ынх нь билетийг худалдан авлаа. Тэр шүлэгт дэндүү хорхойтой нь намайг бүр гайхшруулж орхив. Нэрд гараагүй найрагчийн шүлгийг ч амьсгаа даран сонсох аж. Шүлгийн уралдаан өндөрлөж, бид хоёр харихаар гарлаа. Бүсгүй хүнтэй, тэр дундаа ийм сайхан эмэгтэйтэй юм үзчихээд шууд харих нь хаашаа юм гэсэн бодол төрөхүй оройн хоолонд хулган байж урив.

Татгалзаагүй тул төвийн нэгэн тохилог ресторанд орон тухалж авлаа. Хоолны даруулга болгож, ганц хоёр аяга пиво уухыг тэр санал болгов. Би юу боллоо гэж татгалзах билээ. Хоёр, хоёр аяга пивонд яльгүй халсан бид даварч, дахин хоёр, хоёрыг захиалаад яриандаа умбалаа. Нөхрөө Солонгос яваад удаж байгаа, хэдэн “ногоон” явуулахаас хэтэрдэггүй, утсаар ярихаа бараг байсан тухай зовлон тоочсоныг нь ойлгосон дүр эсгэж суув. Үнэндээ би тэс өөр зүйл бодож суусан билээ. Бурхан намайг өршөөг. Эрчүүд ийм үед юу боддог билээ, түүнийг л толгойдоо эргэлдүүлж суусан хэрэг. Төдөлгүй тэр намайг сонирхож эхлэв.

– Та гэрлэдэггүй юм уу?

– Хэнтэйгээ ч гэрлэх билээ.

– Нөхөргүй аятайхан хүүхнүүд бишгүй л байна шүү дээ.

– Тааралдсан болгонтой суух хаашаа ч юм

– Нэг юм асуучих уу?

– Тэг л дээ

– Та сексийн хэрэгцээгээ яадаг вэ? Надад л лав хоёр, гурван cap болоход хэцүү байдаг.

– Яаж, ийж байгаад нэг юм болгочихно. Гадуур ДОХ энэ, тэр гээд өвчин их болохоор айгаад байх юм.

– Найдвартай хүнтэй болохгүй юу?

– Тийм хүн хаанаас олох билээ?

– Хажууд чинь сууж байгаа ч юм бил үү? Хи хи хи… Тоглосон юм гэлээ.

– Тоглоогүй л байгаасай гэж бодож байлаа. Зориг орж, санаачлагыг гартаа авсан би нэлээд шийдэмгийгээр, “Тэгвэл энэ шөнийг хамт өнгөрөөх үү?” гээд тулгачихлаа. Янжин “Хаана?” гээд ичингүйрсэн дүртэй доошоо харна. Би барьцаа улам лавшруулан найзынхаа буудалд очихоор дагуулан гарав. Найз минь ганц ортой люкс өрөө гаргаж өгөөд, “Өвчин авав аа” гэчихээд явав. Янхан биш биз гэсэн санааг нь би гадарлалаа. Янжин зориуд бэлдэж үү гэмээр дотоож өмссөн нь дур, тачаалыг бадраана. Ер нь түүний бие хааг зөвхөн секс хийхэд зориулан бурхан бүтээсэн болов уу гэмээр.

Захиалгаар үйлдвэрлэсэн хиймэл хүүхэн шиг тохирч байна гэдэг жигтэйхэн. Илүү ч үгүй, дутуу ч үгүй таарна гэж үүнийг л хэлдэг байх. Тэр ор хөнжлийн “барилдаан”-д гаргуун аж. Ёстой л судар номонд заасанчлан үзсэнээ үгээр илэрхийлэхэд ичмээр бөлгөө. Оршил, өрнөл, төгсгөлийг шатар наадах адил шат дарааллаар нь үйлдэв. Ялалт байгуулах бүрт минь ямар халуун байсныг янагийн бурхан л мэдэх байх даа. Багагүй хагссаных уу, бид хоёр бараг цурам хийлгүй үүр цайлгалаа. Энерги их зарж ядарсан ч эерэг цэнэг авснаас бие нэг л хөнгөн агаад сэргэлэн. Зовлон нэгтний жаргал зургаан cap үргэлжилсэн юм даа. Ээж минь ч тэр хугацаанд ганц ч удаа сүнс чөтгөр энээ тэрээ гэж яриагүй билээ.

 

            Зам түгжирч байсан уулзварт гурван давхар гүүрэн зам тавьсан. Одоо бүх л чиглэлд гүүрэн зам тавьж дуусч байна. Энэ нь хотын автозамын ачааллыг эртнээс тооцож хийж буй ажлууд юм.

            Удахгүй метро ашиглалтанд орно. Метро байгуулах ажил эрчимтэй хурдацтай өрнөж байна. Гол гудамжаар метроны эхний шугам тавигдаж байна. Манйаханы хувьд сүр дуулийнтай мэдэгдэл хийснээр ажил дууссан.

            Замын хөдөлгөөнд дугаарын хязгааралтаар оролцдог нь хятадаас авч манайд хэрэгжүүлсэн туршлага юм. Тэгээд хэдэн уулзвар байгуулаад түүнийгээ их ажилд тооцсон. Үнэн хэрэгдээ бол мөнгө хувьдаа хармаалах арга байсан.

            Хөх хотод орчин үеийн барилга хороолол ихээр баригдаж байна. Аль болохоор монгол өнгө зүсийг барилгадаа тусгахыг эрмэлзэнэ. Манайхаас илүү гэвэл орчны төлөвлөлт юм. Барилгын эргэн тойронд ой, цэцэрлэгжүүлэлтийг хийж байгаагаараа бидгээс давуутай байна.

            Цэцэрлэгт хүрээлэн амралт зугаалгын газар төлөвлөлтөндөө оруулсан нв энэ хотын онцлого гэлтэй. Хотыг тойроод ийм газруудыг олноор байгуулсан. Энэ нь ажлын орон тоог ихээр нэмэгдүүлж байна.

            Хотын төвд байрладаг худалдааны захуудаа өөрчилж, худалдааны орчин үеийн төв болгожээ. Цэвэр цэмцгэр төвүүд дэг журам, өнгө зүс сайтай харагдана. Хөх хот өргөжин тэлсээр байна. Тэндээс суралцах зүйл их байна.

                                    Д.Хүрэлбаатар

 

 

Түвд Манж Ком Кап үзлүүд монгол ой санамж билэг ухаанд туссан гамшигт тахлууд байсан бөгөөд тэр нь биднийг “Тархи нь гашилсан амьтад” болгожээ. Үүнийг сэхээрэх нь эл номын хуудсыг нээхүйн шалтгаан болно. Энэ эмзэглэлээ гадаад хүний нэр мэт Мотүма Кокап гэж тэмдэглэвээс өнөөгийнхөнд язгуурын монгол үгнүүд биш тул чамин гоё сонсогдон хачин сайхан хоногших биз. МоТүМа нь Монголчууд Түвдчлэгдэж Манжижсан ой санааны удамшил. Кокап нь шинэ эрин цагийн Коммунист Капиталист үзлүүдэд өнгөцдөн өнцөгдсөн бидний арцалдсан “задарсан тархинууд” юм.

Нүүдэлчин өвөг дээдсүүд хатуу хөтүү, хүйтэн нойтон, дутуу дулимаг, гацуу хэцүү, өлөн зөлөм хоосон бүхнийг яаж ийгээд нойртой нойргүй сөрөн туулж эс цус ясаа хайрлаж хадгалж хамгаалж биднийг төрүүлж өсгөсөн ч, үрс хойчис нь ой санамж ухаан эрдмийн хувьд Мотүма Кокап-ээдмэг гашилсан тархитнууд болж тэрсэлдээд голомтоо самрах гээд байдаг, хэлний үзүүр тархины гаргалгаа нь эв тангараг биш хов тонгорог болсон муйхар мухар сохор харь үзлийн“мэдлэг”-тнүүд болж. Хамгийн толгойтой “гавал” хүмүүс нь шашны хувилгаан хамбууд, манжийн чин ван, бэйл бэйс тавнангууд, шинжлэх ухааны коммунизмын онолтон докторууд, эсвэл барууны хөрөнгө мөнгөний шунал залиар тугаа болгосон үзэл сурталч шуналтнууд.

Сэхэх, сэрэх, ухаарах жам байгаа бол одоол монголоосоо монголоо хайх цаг нь ирж. Сүйхээ ухаан үлдсэн л бол бодох онох үе тулж. Бид Эцэг тэнгэр, Эх орон хоёрын Эрх хүү, Бэрх монгол байсан. Одоо элдэв харь үзлүүдэд үнэмшсэн хорон санаа хувхай монгол болох нь ээ.

“Хар хайрцагны бодлого” гэдэг егзөр лут хэллэг бол эцэг эхээс заяасан хар толгой доторхи төрөлх уг удмын ой санамж ухаан эрдэм юм гэдэг. Тэр нь гашилчихлаар “хар хайрцагны” бодлого алдагдаж Монгол ухаантай биш, Мотүма Кокап болчихож байгаа хэрэг. Хамгийн хяслантай нь бүх хүнд энэ жор адил биш нэг нь Тү нөгөөх нь Ма, гурав дахь нь Ком, дөрөвдөх нь Кап нүд, ухаанаар монголоо харж тэрсэл үүсгэн тал тал тийш нь чангааж, энд тэндэхийн өгөөш болж байгаа эмгэнэл.

Тү мунхрал горьдлого, Ма бялдуучлал бөхөлзөл, Ком хэлмэгдэл айдас, Кап шуналын тулам үзлүүд үндэс язгуурыг маань бөхөөж мөхөөж дуусгах нь. Гэхдээ Зонхавын номлол төрийн хэргийнх бишийг, Манжийн хааны зарлиг монголын төрийг мандуулах биш доройтуулахыг, Марксын зохиол эдийн засгийн том онол, Лениний үзэл зөвхөн ядуу тариачин ажилчин нар төрийг жолоодон хаад язгууртан сайд хөрөнгөтнүүдийг устгах адал балмад хэт өрөөсгөл туйлшрал болохыг хэн нь ч эргэцүүлсэнгүй монгол тархиа гашилгаж ээдүүлцгээсэн хэрэг.

Гадны нөлөө санаа нэвтэрмэгц монгол ухаанаараа хамж хувилган өөриймшүүлж, уусган хайлуулдаг асан ард түмэн юмсан. Сүү мэт төрд харь бодлого шургалмагц ээддэг, найр мэт амьдралд нэгэн сагсуу агсаганахад ерөөл маань хараал болдог. Эмзэг догшин эвсэг найрамдуу дээдсийн худал биш үнэн, буруу биш зөв,бузар биш ариун ухааныг ухан олдог гурамсан сэдэхүйт эрдэм ухаантай сэцэд мэргэдийн удамтай юмсан билээ бид.
Бид харийн сайн сайхан бүхнийг хаман үлгэр авах сүйхээтэй хэлмэрч бэлтгэхийн оронд урвагч, орчуулагч биш оршуулагчидын газар болчихоод байгаа маань юутай эмгэнэлтэй.
Бидэнд олон үзэл биш, нэг асуудлыг улсынхаа, төрийнхөө төлөө нэгтгэн шийдэх олон санаа хэрэгтэй асанж.Төрийн тэргүүнд өрсөлдөж хаан болох хүн нь нэг намаас нөгөө руу урван шарваж, улс төрөөс уурхай руу шуналтсан, харийн гүрнүүдийн зөвлөх болж хамаг нууц үүцээ далдуур арилждаг үлгэр дууриалгүй, тогтворгүй толгойтнуудтай байгаа энэ цагт шуурганд уруудсан мал шиг болсон монголчууд монголоосоо монголоо хайсаар.

Үзэл хэмээх харийн чөтгөр

Агуу Монголыг задлаж, бутлаж, хагалж, хуваасан ганцхан чөтгөр л дорой буурайн доромжлол руу биднийг түлхэн оруулж. Тэр нь харь хажуугийн элдэв “үзэл” хэмээх гай. Сургийн газар сайхан, суусан газар муухай гэгчээр үзээгүй бусдын нутаг, харийн амьдрал хачин байдаг нь мэдээж. Манайх ч тэдний нүдэнд ариун, онгон, ганган, баян, буяны өлгий болж арааны нь шүлсийг гоожуулан хараа шуналыг нь булааж байсны баримт нь өнөөдрийн хавчигдаж шахагдаж, танагдаж хасагдсан жижигхэн монгол орон – Их Монголын Голомт.

Үзэл гэж ямар нэгэн изм-үүдийг хэлээд байна гэвэл тэр нь харийн ухаан санаа, шунал хууралт үнэмшүүлэлтэнд гэнэн гүехэн өнгөц хандан мухар сохроор итгэсээр автсаар ирсэн түүх. Иймээс бидний өвөг дээдэс үзэл гэдгийг үзлийн юм (хөгийн юм, сүгсэлзүүр), үзлийн амьтан (шашин, коммунизм, либерализм гэх мэт харь үзэлд хэт итгэсэн мунхаг хөөргүү амьтан), үзмэрч (ирээдүйг барим тавим тааж ярьсан онолгүй мэдэмхэй) гэх мэтээр хэлэлцдэг байсан сан.

Үнэхээр Занабазар Түвдийн шашинд, хошой эфү Цэрэн манжийн хаанд, Чойбалсан коммунизмын Зөвлөлтөд, өнөөгийн овтой хэдэн залуу либераль ардчилал гээч мухардсан нийгэмд итгэсэн мунхгууд болж таарах нь 1990 оны ардчилсан хувьсгал Лениний дурсгалд толгойгоо гудайлган харуусч, социализмын алдааг залруулахаар шинжлэх ухааны коммунизмын үзэлт мэргэжилтнээр тэргүүнээ болгож байсан эхлэлтэй.

Занабазар 3 настай хэлд дөнгөж орж байхдаа язгуураараа бусдаас онцхойрох эцгийн хөөцөлдлөгөөр түвдийн шашинд оосорлогдсон, Эфү Цэрэн алдарших баяжих, цолжих донгоороо төв халхаас манжуудад уургалуулсан, Чойбалсан ном үзэлгүйгээр коммунизмын саварт баригдаж ээрэгдсэн.

Өнөөгийн Ардчилал нь популист амлалт гажуудлаар ард олноо жаргаана гэж цуурдаг америкийн сурталчдад бугуйлдуулсан. Тэд социализмын өмч, түмний хөрөнгийг дээрэмдэн баячууд болж 90 онд ард түмний сонгосон ардчилал хэмээх сонголтын нийгэм түүний үр дүнг булшиллаа.

Тэд үзлээ нууж “улс төржихгүй байх” тэнэглэл гаргаж ирэв. Тэднийг “улсаа төрөө” бод гэж бид сонгодог. Гэтэл сонгогдсон төлөөлөл маань “Улс төржихгүй” гээд “үзэл сурталжсан” нэг бүлэгт шургалаад тэндээс хувиа бодон олзоо тооцож нуугдаад суучихдаг.

Харин изм-ээр хийрхэж шинэсэг хуучинсаг гэж хэрээ хэрээнийхээ харыг гайхан үзэл сурталжих, үзлийн хэрүүл хараал, шунал зүхэл нь биднийг элгээрээ хэвтүүлж хохирсон, ядарсан, зүдэрсэн, зовсон ард түмэн болгов… Үзэл сурталжихаа больцгооё гэж хэн нь ч дуугарахгүй байна. Үнэн үзэл гэж байдаггүй. Ялангуяа харийн орны нэг хүний үзэл нөгөө улс оронд яв цав таарна гэж бүр байдаггүй. Үзлээс бодол тунгаалт – онол – эши (ертөнцийн жам ёсонд нийцэх) буй болдог. Энэ нь хүн төрөлхтний баялаг.

Харамсалтай нь үнэн үзэл өнөөдөр хүртэл байгаагүй. Харин Монголчууд 9 их онолтой, ой санааны дархлаатай язгуур удамшсан байжээ. Ийм онол, ухааны өв эрдэмтэй учраас “Тэнгэрлэг Монголчууд” гэдэг юм. Социализмын жилүүдэд эх оронч үзэл, үндэсний үзэл гэгч орчуулгын хоёр хөөсөн, хоосон бөмбөлөг бий болж, эх орон газар шороо үндэстэн угсаатнаа хий үзэл сурталжуулах сурталчилгаа эхлэсэн… Одоо энэ хоёр “үзэл” дээр тоглож Монголоо барж эхлэв.

Бэсүдэй овогт Н.Нагаанбуу агсан, Холбоос Т.Баярхүү нарын “Монгол ухаан-9 эрдэм” номын хэсгээс…

Үргэлжлэл бий…

Энгийн сармис хурц үнэртэй, байгалийн процессоор ургадаг. Мэдээж соёлч боловсон хүмүүс өмхий ногоо гэж нэрлэж, хэрэглээндээ аль болох бага хэрэглэхийг боддог. Тэгвэл хар сармис нь огт ийм үнэргүй. Бүр зөөлөн чавга шиг амттай. Гэхдээ сармисны өвөрмөц амт нь алга болоогүй гэдгийг санах хэрэгтэй. Хар сармисны өөх, тос, уураг, төмөр, цайр, магни, натри зэрэг химийн элементүүд нь энгийн сармисаас 30 дахин их байдаг. Хамгийн гол нь хөгшрөлтийн эсрэг үйлчлэл нь 11 дахин их байдаг нь эрдэмтэд болоод үйлчлүүлэгчдийн анхаарлыг ихэд татдаг билээ. Полифенол буюу хөгшрөх үйлчилгээг сааруулдаг энэхүү химийн бодис нь энгийн сармисаас 20 дахин илүү байдаг ажээ.
“Хар сармис нь хавдраас сэргийлээд зогсохгүй, цус шингэрүүлж, дотор эрхтний үйл ажиллагааг сайжруулдаг бүтээгдэхүүн юм. Хар сармис нь ядаргаа, цусны өөх тос ихтэй хүмүүст маш тохиромжтойн дээр вирус устгах онцгой чанартай байна. Хар сармис нь судас зөөлрүүлээд зогсохгүй, судас хатуурахаас сэргийлж, судасны багтаамжийг сайжруулдаг. Тиймээс хар сармис нь ядаргаа, дал мөр хөшиж өвдөх, нуруу өвдөх зэрэгт тустайн дээр исэлтийн эсрэг хүчтэй үйлчилгээтэй учир сэвх, үрчлээ, арьс хуурайших зэрэг эмгэгүүдэд тустай” гэж Йокохамагийн Сое коллежийн профессор Окакэ Такако ярьжээ.
Энэ бүх “ид шид” ямар процессоор бий болоод байна вэ гэдэг асуулт урган гарч магадгүй. Гэхдээ их энгийн. Зүгээр л байгальд ургасан сармисыг элдэв бодисгүйгээр тусгайлан тохируулсан исгэх зууханд, химийн ямар нэгэн бодис холилгүйгээр 90 хонуулахад л энэ “ид шид” бий болдог аж. Урт хугацаанд исгэж болгосноод сармисан дахь уураг нь 18 төрлийн аминдэм болдог бөгөөд тэрхүү аминдэм нь энгийн сармиснаас 6 ба түүнээс дээш дахин, антиоксидант, полифенол агуулга нь 5-10 дахин, хөгшрөлтийн эсрэг үйлчлэл нь 10 дахин их байдаг. Товчхондоо эрүүл мэндэд тустай байдлаараа энгийн сармиснаас 30 дахин илүү байдаг ажээ.
Одоо энэ сармисыг гадаад улс орны хаана ч харж болно. Дэлгүүрийн лангуу, уламжлалт эм эмнэлгийн лангуун дээр гээд л. Бүр хоолны газарт хүртэл хар сармисаар хачирласан стейк идэх нь дамжиггүй.

Хубилай хаан 1271 оны 1-р сараас “Их Монгол Улс”-ын нэрийг “Их Юан Улс” болгон өөрчлөв.
Ер нь “Юан” гэдэг үг “эх үүсвэр”, “уг удам”, “язгуур үндэс” гэх мэт утга хадгалагдсан хятад үг юм. Юан гүрнийг монголчууд үндэслэн байгуулсан болохоор нэрийг бас монгол хүмүүс тогтоосон байж болох үндэстэй.
Хубилай хаан хятад орноор төвлөсөн Юан гүрэнг байгуулсан явдал нь нийт монголчуудын хүчтэй эсэргүүцэлтэй удаа дараа тулгарч байв. Энэ эсэргүүцэл тэмцлийг Аригбөхийн бодлогыг тууштай баримталсан нөлөө бүхий Хашийн хүү Хайду /1235-1301/ ноён толгойлжээ. Хайду бол Өгэдэйн үр ач нарын дунд ухаантай сэргэлэн, алсын хараатай гэж алдаршсан хүн байсан бөгөөд Мөнхийн үед хааны эсрэг хуйвалдаан байгуулсан хэргээр төвөөс зайлуулагдан алс хязгаарын Тарвагатайн ууланд очиж суусан байжээ. 1 БНМАУ-ын түүх. Тэргүүн боть.286-287-р тал.
Ер нь Хайду Их Монгол улсын нийслэлийг хятадад нүүлгэж, хятадаар төвлөсөн Юан гүрэнг байгуулахыг эрс шийдэмгий эсэргүүцэгчдийн нэг байв. Тэрээр гүрний төв монгол газар байж монголоос л эзлэгдсэн улс орныг захиран баримтлах ёстой гэж үздэг байж.
Нэгэн зэрэг Номхоныг үндсэн монгол орны хэргийг тохинуулан шийдэх хаан хөвгүүнээр томилж, Хархорумд төвлөн сууж, Монголын зах хязгаар нутгийг тайван болгож, Хайдугийн цэргийн довтлох хүчийг бут цохиход аливаа хэргийг бие даан шийтгэж байх эрх олгожээ.
Хайду нэг удаа бусад монгол ноёдод элч зарж бичсэн захидалдаа дурьдсан нь: “Чингис хаан ба бидний өвөг дээдэс та биднийг хаан ширээ залгамжлах ёсыг нарийн чанд сахигтун хэмээн гэрээсэлсэн биш бил үү. Гэтэл одоо эрхэм ах дүү ноёд та бид эцэг дээдсийн гэрээсийг хайхрахгүй, хөсөрдүүлэн зөрчиж, тэрсээлсэн этгээдэд хаан ширээг алдаж байна. Миний бие хаан ширээг залгамжлах зүй ёсны хүн биш бил үү. Хубилай хятад оронд урваж, монгол улсын тогтсон ёсыг огоорон эцэг өвгөдийн гэрээсийг хөсөрдүүлэн зөрчжээ. Гэтэл та бүхэн тийм хүнийг түшин дэмжих чинь эцэг өвгөдөөс тэрсээлсэн хэрэг бус буу? Сайтар тунгаан бодож, шийдвэрлэтүгэй” гэжээ. Мөн Хубилайд захиа илгээж дурьдсан нь: “Манай төр улсын ёс суурин байгуулж, ёс заншилд нь автаж, хууль дүрмийг нь дагадаггүй учир юу билээ” гэжээ.2
1277 онд Хайду, Мөнхтөмөр нарын ятгалгаар Жирх ноён урваж, Номхон, Хантун нарыг барьж өгчээ. Хубилай хаан өөрийнх нь хамгийн найдвартай түшиг болж байсан хаан хөвгүүн Номхоныг баривчлагдсан мэдээ сонсмогц байдаг хүчээрээ Хайду, Мөнхтөмөр нартай тэмцэх ажил хийжээ. Гэтэл яг энэ үед Ляо-дуныг захирч байсан ван Наян их цэрэгтэйгээ урван, Хайдугийн талд орсноос Хубилайг бүр ч хүнд байдалд оруулжээ. Иймээс Хубилай юуны урьд Наяны цэргийн хүчийг Хайдутай нийлүүлэхгүй байхыг хичээж, Амабухаар удирдуулсан их цэргийн хүчийг Наян, Хайдугийн хоорондын замыг таслан хаахаар илгээжээ. Баян жанжинд Хархорум хотын орчны газрын хамт Хайдугаас сахин хамгаалах үүрэг өгч, жанжин Гамалаар удирдуулсан цэргийг Хайдугийн эсрэг хөдөлгөжээ. Түүнээс гадна солонгосын ван цэргээ авч зүүн талаас Гамалд туслахаар болжээ.3
Хубилай өөрийн биеэр их цэргийн гол хүчийг удирдан, Наяныг угтан байлдахаар мордсон байна.4 Хубилай хааны цэрэг Ляо голын орчим очиж Наяны цэргийг бүслэн хоёр өдрийн турш байлдаж их хохирол үзсэний эцэст ялж, Наяныг баривчлан цаазаар авчээ. Баян, Гамала нар Хайдугийн хүчийг бүрмөсөн бут цохиж чадсангүй, довтолгооныг нь түр няцааж, дотогш нэвтрүүлэлгүй зогсоожээ. Хайду үүнээс хойш олон удаа том, жижиг довтолгоон явуулж албат иргэнээ захирсаар байжээ. Хубилай амьд байхдаа Хайдугийн довтолгооныг эцэс болгож чадаагүй юм. Хайдугийн тэмцэл өмөр хааны үед дарагдсан бөгөөд түүний тэмцлийг дарах хэрэгт Номхон, Гамала, Баян жанжин нар их үүрэг гүйцэтгэжээ.
1 Д.Оссон. “Монголын түүх” I боть. 334-р тал.2 Д.Оссон… 335-р тал.”Юан улсын судар” 10-р бүлэг.
3 “Юан улсын судар” 127-р бүлэг.4 Мөн тэнд. 127-р бүлэг.
Гэвч Юан гүрэн байгуулагдсан нь монголын түүхийн хөгжлийн хувьд нэг ч их сайн үйлс болсонгүй.
Нийслэл Хархорум нь эл хуль захын нэгэн хот болов. Их Монгол улсын хаад хүртэл хятадын хааны цол гуншин олов. Монголын түүх хятадын түүхийн хэсэг болон бичигдэв.
Хубилай Өмнөд Хятадыг эзэлж бусад оронд довтолсон нь
Хубилай хаан ширээнд суусан анхины жилүүдээс эхлэн, япон зэрэг бусад улс орныг эрхэндээ оруулан авахын тул олон зүйлийн арга сийлж, аян дайн хийсэн билээ.
1274 оны 10-р сард Юан гүрний том жижиг 900 онгоц хөлөглөсөн 25000 цэрэг японд довтолсон боловч далайн шуурганд цохиулж олонхи нь амь үрэгдэн, цөөн хэсэг нь нутаг буцжээ. 1281 онд Хубилай хаан монгол, солонгос, хятад их цэргийн хүчээр японыг хоёр дахь удаагаа довтлов. Төв замын цэргийг монгол жанжин Атаахай, хятан жанжин Фан Вэньху нар удирдаж, солонгос нутгаас гарсан зүүн замын цэргийг монгол жанжин Шинду, солонгос жанжин Хон Тагу нар тус тус удирджээ. Их цэрэг японы өрнө хязгаарын Пинхү аралд бууж, Таван луут ууланд байрлажээ. Гэтэл бас далайн шуурга хөдөлж, цэргийн ихэнх нь хөлөг онгоцны хамт далайд живжээ. Таван луут ууланд үлдсэн түм гаруй цэргийг японы цэрэг хүйс тэмтрэн хядсан ажээ.
Хубилай хаан 1288 онд 90 мянган цэргийг мөн Тогоонд өгч дахин Вьетнамыг байлдуулахад Вьетнамын ард түмэн Монголын цэргийг газар бүр цохиж байжээ. Монгол цэрэг удаан хугацаагаар Вьетнамын нутагт байхдаа хоол хүнсээр гачигдан дутагдаж бас халуун орны бөгчим уур амьсгалд тэсэхгүй өдий төдийгөөр өвчлөн үхэж, үргэлжлэн байлдах нөхцөлгүй болжээ. Тогоон жанжны хэдэн удаагийн аян дайн тийнхүү амжилтгүй өнгөрсөн атал удалгүй Хубилай хааны үед Вьетнам Монголын хараат улс болж, жил бүр алба хураалгаж байсан бөгөөд Монголын дарагч сайд Вьетнамд очиж захиран суужээ.
Хубилай хаан 1280 онд Бирмийг довтолжээ. Бирмийн ард түмэн мөн л сүрхий эсэргүүцэн тэмцсэн боловч 1287 онд Бирмийн ван Юан гүрний хараат болж алба барьж байхаар тогтжээ. Юан гүрэн 1288 онд Аннамыг байлдан эзэлж, 1292 онд Явын арлуудаар цэрэг оруулан, далайн арал хойгийн улс орнуудад удаа дараа ноёрхлоо тогтоожээ.
Ийнхүү XIII зууны 90-ээд оны үед монголын байлдан дагуулагчид бүх Хятад болон Зүүн Өмнөд Азийн олонхи орныг эрхшээлдээ оруулжээ.

Энэ нь буддын шашны сургаалтай тун ойролцоо учраас монголчуудад ойр байсан байх. Харь гаригийнхны захиас бол хүн төрөлхтнийг аврах зорилгоор өгсөн захиас юм. Олон жилийн өмнө дэлхийд дайн болоход тийм ч аюултай байгаагүй. Харин одоо цөмийн зэвсгийн дайн болж дэлхий сүйрэх дээрээ тулна. Дэлхийг аврах нэг л арга бий. Тэр нь энх тайвныг бий болгох.
Дэлхийн хүн төрөлхтөн нэг л гариг дээр амьдарч байгаа учраас улс үндэстэн гэж ялгарч, хил хязгаар тогтоох хэрэггүй. Үүнийг 1973 онд харь гаригийнхан захиж, хүн төрөлхтний гарал үүслийг тайлбарласан юм. Хүнийг бурхан бүтээгээгүй. Дарвины эволюцийн онолоор сармагчингаас ч үүсээгүй. Элохим дэлхий дээрх амьдралыг бүтээсэн. Тэр генийн шинжлэх ухааныг 25 мянган жилийн өмнө нээж бидэн шиг хүнийг бүтээсэн юм. Шинжлэх ухааны аргаар тусгай лабораторид бий болгосон үйл ажиллагааны үр дүнд бид үүссэн юм. Элохим өөрийн үр садаа аюулаас аврахаар захиасаа надад үлдээсэн нь энэ. Элохим гэдэг чинь тэнгэрээс ирсэн хүмүүс гэсэн утгатай үг. Хүмүүс цөмийн зэвсэг, цэрэг дайнд зарцуулаад байгаа мөнгөө энх тайвныг бий болгоход л зориулчихвал болно. Одоо Элохимын Засгийн газрыг дэлхийд байгуулахаар бид явж байна. Харь гаригийнхныг харсан хүн Монголд олон байдгийг би сонсч байлаа” хэмээн яриагаа өндөрлөж сэтгүүлчдээс асуулт хүссэн юм. Түүнээс дараахь асуултуудад хариулт авлаа.
– Та ярьж байгаа зүйлээрээ дамжуулан ямар нэгэн шашныг сурталчлаад байгаа юм биш үү?
– Дэлхий дээр байгаа шашны бүх урсгалыг Элохим нааш нь илгээсэн. Христийн Моза, Аллахын Мухаммед, Будда, Есүс бүгд түүний элч. Ер нь тэрээр дэлхий рүү 40 гаруй элчийг илгээсэн байдаг. Тэд бүгд амьд сэрүүн Элохимын дэргэд байгаа. Хэзээ нэгэн цагт дэлхий дээр ирэх боломжтой. Элохим өөрийн захиасыг дэлхийд дамжуул гэж намайг сонгосон юм. Тиймээс би Есүстэй өөрийгөө ах дүү гэж боддог.
– Тэгвэл Элохим ертөнцийн эзэн гэсэн үг үү?
– Тийм ээ. Тэр ертөнцийн эзэн.
– Та харь гаригийнхны үл үзэгдэх хөлгөөр тэдний гаригт очсон гэсэн. Хөлөг дотор ямархуу байдалтай байсан бэ. Мөн тэр гариг руу очиход хэдий хэрийн хугацаа шаардсан бэ?
– Элохимтай анх яаж уулзсан, түүнтэй юу ярьсан, тэр гаригт хэрхэн очсон тухай “Харь гаригийнхны захиас” номд тоочсон байгаа. Элохимын тухай бодох зуур л тэнд оччихсон байдаг. Тиймээс одоогийн шинжлэх ухаанаар үүний учрыг олж чадахгүй. Чингэс хааны үед энэ эрнийхэн онгоцоор таван цагийн дотор нисээд очиход тэд ойлгохгүйтэй адилхан шүү дээ.
– Харь гаригт очоод Есүс, Буддаг харсан гэсэн. Тэд ямархуу төрхтэй байх юм?
– Дэлхий дээр амьдарч байхаасаа арай өөр дүр төрхтэй болсон байна лээ. Тэдний ямар царайтай байх нь гол биш. Биеэс нь ямар сайхан гэрэл цацарч байсан нь гайхалтай.
– Элохимын Засгийн газрыг Монголд байгуулах боломж бий юу?
– Бүрэн боломжтой. Аль ч улс зөвшөөрвөл болохгүй гэх газаргүй гэсэн хариултууд өгөөд дахин асуулт хүлээн авахаас татгалзсан юм. Дараа нь Брэгиттэ Бойзеллерээс тодруулга авав.
– Клонийн аргаар анх Дооли хонийг хувилсан талаар тодруулъя?
– 1997онд Дооли хонийг хувилсан л даа. Тухайн үед олон хүн үүнийг эсэргүүцэж байлаа. Тэгэхэд К.Раел “Хүн хэзээ нэгэн цагт мөнх амьдрахын эхлэл нь энэ юм гэдгийг зөвөөр ойлгоосой” хэмээн хэлж байсан юм. Гурван жилийн дараа эрдэмтдийг нэгтгэж, мөнгөтэй ч болсон учраас Клонийн төслийг хэрэгжүүлж эхэлсэн л дээ. Ингээд 2002 онд анх удаа үр суулгах туршилт амжилттай болсноор өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байна.
– Эхийн хэвлийд хиймлээр суулгасан үр зулбах тохиолдол бий юу?
– Өндгөн эсийн гажгаас болоод зулбах тохиолдол гарна. Эсвэл хувилах гэж буй тухайн эс тохирохгүйгээс ч юм уу ийм зүйл болдог.
– Нас барсан хүнээс амьд эс авч хувилсан уу?
– Орост нас барсан нэг хүний яснаас амьд ДНХ олсон нэг л тохиолдол байгаа. Гэхдээ түүнийг хувилаагүй хадгалж байна. Удахгүй туршилт хийж хувилах байх.
– Ер нь нас барсан хүнээс амьд эс олдох нь ховор юм уу?
– Оросоос олсон энэ хүн хөлдөж нас барсан байсан. Хөлдүү биед амьд эс байх магадлал өндөр. Саяхан бид Африкийн барнаас хувилах аргаар хулгана гаргаж авсан. Энэ мэтээр нэг амьтнаас тэс өөр амьтан
гаргаж авах боломжтой.
– Хорт хавдартай эрхтнийг дахин хувилж эрүүлжүүлэх боломж хэр вэ?
– Байлгүй яахав. Тухайн өвчтэй эрхтний эрүүл хэсгийг авч дахин ургуулж эмчилж болно.
– Амьд хүнийг хувилна биз?
– Тухайн хүнээс эсийг нь авч боловсруулаад түүн дотроос ДНХ-г нь авч ургуулна. Түүнийг хувилахад мэдээж өндгөн эс шаардлагатай. Үүний тулд тухайн эмэгтэйд үр хөврөл тогтох боломжийг судалсны дараа болдог. Хувилсан хүн бол анхныхаа хүнтэй царай төрхөөрөө ихэр мэт адилхан боловч өссөн орчин энэ тэрээсээ шалтгаалан өөр хүн болж төлөвшинө. Өмнөх хүний биеийн хөгжлийн гажгийг засах боломж бий.
– Хувилсан хүн урт наслах уу?
– Бид өтийг туршилтад оруулахад хувилсан нь жирийнхээсээ 2-3 дахин урт хугацаанд амьдарсан байдаг. Гэхдээ хүний хувьд ерөнхийдөө адилхан наслах боловч биеэ солиод байгаа гэдгээрээ удаан амьдарч байгаа шүү дээ.
– Монголд үүнийг хийх боломж хэр вэ. Энэ талаар манай эрдэмтэдтэй харилцах бодол бий юу?
– Энэ талын үйл ажиллагаа явуулдаг эмнэлэг танайд нээгдсэн гэж би сонссон. Тэд надтай холбоо тогтоогоод харилцах юм бол хамтарч ажиллахад бэлэн байна. Гэхдээ Монголын хуулинд Клонийн аргыг зөвшөөрсөн эсэхийг судалж байж шийднэ.

Түүний нэрийг Тунгалаг гэдэг байлаа. Эцэг, эхээс заяасан нэр нь олон оны туршид хувьсан өөрчлөгдсөөр “Пянз” гэдэг хочтойгоор нөгөө ертөнцөд очсон юм. Ингээд хэрэг явдлын тухай бүр эхнээс нь бичиглэе.
Тунгалаг дунд сургуульд байхдаа амьсгалахад хиртэм хөөрхөн цагаан охин байлаа. Сурлага хүмүүжил бүх юм нь О кей. Гэвч долоодугаар ангид ордог жил ээж нь “хар” Содвоо гэгчтэй ханилснаар хамаг хэргийн үүд нээгджээ. “Хар” Содвоо нь орон шоронгоор олон жил явсаны дараагаар их л аж ахуйч хүн болжээ. Социализмын үед хориотой байсан наймааг тэр л зоригтойгоор хийдэг байлаа. Хот хүрээ явж хөөрөг, гаанс авч ирэн адуу малаар арилжина. Идэшний үеэр хот явж бараа таваар олж ирнэ. Ингэснээр чамгүй хөрөнгө зоорь цуглуулж амжжээ. Түүнд хөрөнгө хогшлыг нь гамтайхан зарцуулчих чамбай авгай хэрэгтэй байлаа. Ингээд дөрвөн өнчин хүүхдээ өөрийнхөө цалингаар эвтэйхэн шиг аваад явчихаж байгаа Долгормаа авгай л таалагдсан байна. Чингээд өмнө хойно нь гүйсээр өөрийн болгож дөнгөв.
Хоёр талаас нийлсэн шинэ гэр бүл маш найрсаг, эвлэг, хангалуун болсон нь хүмүүсийн атаархалыг төрүүлдэг байв. “Хар” Содвоо архи уухаараа л болдоггүй болохоос бус бусдаараа гэмгүй нэгэн гэж үнэлэгдэх боллоо. Нэгэн жил өнгөрөхөд “Цагаан” Тунгаа бие хаа нь өсгөлүүн болж 8-р ангидаа л хүүхэн шинж нь бүрдээд иржээ. Энэ үед л улаан махны хэргээр аавын хаалга татчихдаг зуршилтай Содвоогийн юм хөдлөж орхисон гэдэг. Үеийнх нь банди нар Тунгалаг руу хошууран ташраараа нурж байсан цаг. Тэгээд ч цагаан Тунгаа гэж нэрлэх болсон аж. Банди нар дагавар охиныг нь эргүүлдэж байгааг мэдэрсэн Содвоо уурсан харамлах нь бух шиг л харагдана.
Эцэст нь нүгэлт эр дагавар охиндоо сэтгэл алдарчихжээ. Түүнийг харахаараа зүрх нь цохилоод болдоггүй бор нь өндийчихнө. Үнэндээ түүнийг шорон л айлгаж охинд халдахаас аварч байв. Нэгэнтээ сонин хувь тохиов. Аймгийн төвөөс зайдуухан сүү тараг авахаар мотоцикльтой явах болоход нь гэнэн томоогүй Тунгалаг охин
– Ах аа! Би хамт явах уу? гээд хэлчихжээ. Муу юм болно гэдгийг зөнгөөрөө мэдэрсэн Содвоо
– Яах юм гэж цааргалсан ч охин хойгуур нь сундалчихсан байлаа. Ингээд давхижээ. Бүсэлхийгээр нь зуурах охины гар цээж биеийг нь зарсхийлгэхэд мань эр аймгийн төвөөс гарангуутаа эзгүй газар руу давхижээ. Зогсонгуутаа охиныг бариад авахад аюулыг зөнгөөрөө мэдэрсэн охин орилов.
Гэвч
– Чамайг орилвол ална шүү гэж түрийнээсээ хутга гарган харуулахад охин чимээгүй болжээ. Ингээд охиныг хүчинджээ. Тэр босохдоо
– Хүнд хэлбэл ээж, дүү нарыг чинь алчихна шүү. Би чамайг дахиад ингэнэ. Хүнд хэлэхгүй бол би чамд гоё хувцас авч өгнө гэж мунхаглажээ. Тунгалаг охин юм юмаа бодоод энэ тухай ам ангайхаас айжээ. Харин “хар” Содвоо охиныг хувцас хунар мөнгө төгрөгөөр булж эхлэв. Шорон санаатай юм болохоороо анхаарал татахгүйн тулд эхнэр болон бусад дагавар хүүхдүүдээ ч эрхлүүлэх болжээ. Гэвч Тунгалагийг сав л хийвэл ийш тийшээ дагуулан явж эзэмдэнэ. Азаар жирэмслээгүй нь нүгэлт эрийн хэргийг илчлэхгүй байлаа. 9-р ангид орсон жил нь биеийн тамирын багш Ганболд гэгч биерхүү эр Тунгалагийг шохоорхон сагсны секцэнд хүчээр шахам оруулав. Олигтой тоглодоггүй түүнийг улсын аварга шалгаруулах тэмцээнд авч явлаа. Үүний цаад учрыг Содвоо л ганцаархнаа мэдэж байлаа. Түүний дэмий мунхаглаж
– Энэний спорт хөөдөг гэж юу байдаг юм. Сургуулиас гаргаад оёдолчин болвол таарна гэж дүвчигнэхэд эхнэр нь
– Иш Содвоо минь чи бид хоёр л мэдэхгүй болохоос биш хот явна гэдэг чинь том юм шүү дээ гэж ятгахад мань эр бууж өгчээ.
Тэрбээр Тунгалагт 300 төгрөг өгөөд
– За чиний тамирчин болох ч яахав. Тэр биеийн тамирын багшаасаа болгоомжлоорой. Цаадах чинь чамайг тэгэх гэж шүлэнгэтэж байгаа юм гэж аминчлан захьсан нь бүр ч гай болжээ. Ганболд багш өөрт нь санаархаж байгаа гэж сонссон Тунгалагийн зүрх догдлоод явчихжээ. Учир нь Ганболдын өндөр чилгэр бие, өтгөн хөмсөг, инээвхийлсэн цайвар царай зэрэг нь түүнд таалагддаг байлаа. Хотод ирээд тэмцээн болоход Тунгалаг хувцас барьж суусаар дуусгалаа. Зочид буудалд байрлаж байсан хүүхдүүд тэмцээний дараа төрөл садангийнхаа айлуудад очиж хонох гээд явахад нь Ганболд багш Тунгалагийг зориуд авч үлджээ. Багш нь яах гэж авч үлдсэнийг ч Тунгалаг гадарлаж байв. Чингэж багштайгаа учир ургуулав. Багш нь түүнээс
– Чи хэнтэй анх хавьтсан юм? гэж асуухад тэр хариулсангүй. Ингэж хойт эцэг, багш, ангийнхаа гайгүй гэгдсэн хөвгүүдтэй ээлжлэн хавьтсаар Тунгалаг сурамгай нэгэн бас, шунал тачаалдаа автсан нэгэн болж хувирчээ.
10-р ангиа төгсөөд их дээд сургуульд орж чадаагүй ч хүнсний технологийн техникумд орно гэж зүтгэсээр Улаанбаатарыг зорьжээ. Хотод ирээд жил орчим болоход Тунгалаг залуусын анхаарлыг татаж эхэллээ. Оюутны байрных нь үүдэн дээр залуус хоорондоо зодолдон цус нөжтэйгөө хутгалдаж байхад Тунгалаг тас тас хөхөрч суудаг байлаа. Тэр үед CD гэж байсангүй. Тунгалаг хагас сайны орой болгон оюутны байранд бүжиг явуулахаар хэдэн пянз тэврэн ирнэ. Үүнээсээ ч болсон уу, аль эсвэл сексдэхдээ бөгсөө пянз шиг эргүүлдэг байснаас ч тэр үү “пянз” Тунгаа гэдэг болжээ. Тэрээр 2-р дамжаандаа Цогнэмэх гэдэг 40 гарсан, хувьдаа “Лада” машинтай эртэй ханилан суув. Сайхь Цогнэмэх нь нэгэн байгууллагад аж ахуйн даргаар ажилладаг сүйхээтэй эр байжээ.
Хүүхдээ төрүүлсэн жил буюу 1988 оны хавар нөхөр нь улсын өмч шамшигдуулсан хэргээр 10 жилийн хорих ялтайгаар шоронгийн хаалга татлаа. Цогнэмэхийн бүх өмч хөрөнгийг хураасан учраас Тунгалаг бяцхан үрээ тэврээд л гудамжинд гарав. Тэрээр ил далд явалдаж байсан эрсээсээ замын зардал олж аваад гэрээдээ зорьжээ. Хойт эцэг Содвоо нь хачин их баярлаж байлаа. Нэгэн шөнө тэр хоёр сэмхэн загас наадуулжээ.
Үүрээр босохдоо Тунгалаг
– Чи намайг бага балчир байхад минь бузарлаагүй бол би ингэж явахгүй байсан. Өдийд би гадаадын аль нэгэн их сургуульд сурч байсан байх. Одоо чи миний хүүхдийг өсгөж өг. Эс тэгвэл… гэхэд нь Содвоо уйлагнаж
– За за хайрт минь гэж мунхаглажээ. Харин Содвоо хэлсэндээ хүрч хүүг нь өөрийн үр шиг үзэх болсон гэдэг. Тунгалаг ч хэдхэн хоноод буцлаа. Тээврийн жолоочийн кабинд суусан Тунгалаг түүнийхээ толгойг эргүүлэн сексийн эрдмээрээ урхидсаар хот орон хуурай дүү нь болон жүжиглэж гэрт нь байрлах болжээ. Чингээд тун удалгүй нэгэн эрийг эхнэрээс нь салгаж суусан аж. Гэлээ гээд хар балчраасаа сурсан садар амьдралаа өөрчилж чадсангүй. Нөхрийнхөө найзуудтай хүртэл зүгээр байхгүй заваараад байхаар нь гэр бүлийн хүн нь яаж ч тэсвэрлэхэв дээ. Дахиад л саллаа. Ингэж 1990 онтойгоо золгосноор “пянз” Тунгаагийн хувьд нар нь гийжээ. Тэрээр Улаанбаатар зочид буудлын өмнүүр эргэлдэж биеэ үнэлж эхэлсэн байна. Энэ маягаар хоёр жил орчим биеэ үнэлээд хэдэн охин дагуулан өмнөд хөршөөр дамжин Макаод очжээ. Тэндээ энэ ажлаараа дагнаж байгаад гурван жи-лийн дараа Монголд эргэж иржээ. Тэр амьдралаа бодож аяга цайгаа хуваагаад уучих хүн хэрэгтэй байтал бөгсний дон нь хөдөлсөн “пянз” Тунгаа залуухан хархүүтэй ханилж амьдын жаргал эдлэхээр мунхагласан нь өөрт нь гай болсон юм.
Тэрээр Арслантай гүүрний ойролцоох нэгэн бааранд ганцаархнаа сууж буй биерхүү пацааныг харчихаад дэргэд нь очиж
– Уучлаарай! Энд суучихвал болох уу? гэхэд нь залуу яавал ч яаг гэсэн маягтай толгой дохьжээ. Өндөр чилгэр биетэй сайхь залуугийн нас яав ч хориос хэтрээгүй гэж бодоод сээтэн хаялаа. Хэдий дөч дөхсөн ч Тунгаа царайлаг хэвээрээ байсан учраас залуугийн нүд ч сэргээд ирэв.
– Хоёулаа пиво уух уу?
– Даан ч мөнгө алга.
– Ийм сайхан залууд мөнгө байхгүй гэж үү?
– Би оюутан юм л даа.
– Өө тэгвэл аргагүй. Ирээдүйн боловсон хүчинд пиво авч өгч болох уу? гэхэд оюутан хархүү дуугарсангүй. Ингээд л пиводжээ.
– Охид харчихаад хөгшин хүүхэнтэй сууж байна гэж шоолох юм биш биз дээ гэхэд нь
– Тэдэнд ямар хамаатай юм гэж овоо дуугарахчаан аядлаа. Өөрийгөө Баярмандах гэж танилцуулсан оюутан юм үзээгүй шахам шал ногооноороо нэгэн байлаа. Гэвч бас чиг гоё ганган Тунгалагт татагдаж байгаа нь мэдрэгдэж байв. Шөнө дүл болсон хойно эр хүн гэсэндээ Тунгалагийг 11-р хороололд байдаг байранд нь хүргэж өгчээ. Орц руугаа орохдоо Тунгалаг
– Би чамд санаа зовоод байна. Чамайг томоотой байвал гэртээ хонуулчихмаар байна гэж маяглахад нь Баярмандах
– Би томоотой гэж хэлсэн аж. Ингээд гэрт нь орлоо. Гял цал оргисон айлд ороод эвгүйрхсэн Баярмандах
– Танайхан хаачсан юм? гэж асуулаа.
– Манайхан, би ганцаараа шүү дээ гэж санаа алдсанаа
– Ганц бие эмэгтэйг элэг барих гэсэн хүн олон байх юм гэж зовлон жаргал ярьж ганц шил юм гарган хувааж хүртжээ.
Хүүхнийг зовлон ярьж уйлахад Баярмандах аргадаж байлаа. Цав цагаан царайтай гоё эгчийг хараад үнэн голоосоо сэтгэл алдарсан Баярмандах яаж аргадахаа мэдэхгүй бөнжигнөж байв. Тунгалаг ч эрчүүдэд тоглуулж байсан хэмээн уйлагнахад нь Баярмандах үл таних ах нарыг занаж байлаа. Тэгснээ Тунгалаг
-Чам шиг залуу надтай учирсан болоосой гэхэд нь Баярмандах ихэд зориглон
– Би тэгвэл байж л байна ш дээ гэжээ.
– Нээрээ юу хэмээн бүсгүйг тэвэрч авахад залуу эр зөөлөн буйдан дээр даран унах нь тэр. Олигтойхон юм үзээгүй залууд Монголд боловсорч, Хятадад мэргэжил дээшлүүлэн, Макаод төгс хэлбэрээ олсон бүсгүйн галзуу секс сайхан санагдсан нь ойлгомжтой байх. Залууг уухичин хөдлөж байхад нь
– Чи ч гэсэн ингээд л орхиод явчихна шүү дээ гэхэд нь
– Би чамд хайртай. Суумаар байна гэж хэлээд орь дуу тавин тарагаа цацав.
Ингэж нас зөрүү гэр бүл үүслээ. Хөвсгөл аймгийн Ренчилхүмбэ сумын харъяат дархад залууг нөхрөө болгосон ч “пянз” Тунгаа засарсангүй. Олонтаа сүүлрээд баригдсан болохоор нь залуухан нөхөр нь хөх няц болтол нь дэлсэж орхив. Уурссан Тунгалаг ч тэр дорхноо явалддаг байсан мөрдөн байцаагчдаа мэдэгдэн хөөрхий залууг Ганц худагт хориулж орхисон юм байж. Түүнийг Ганцад орсныг сонссон ангийнх нь нөхөд Хөвсгөлд байдаг эцэгт нь дуулгаснаар энэ хэрэг дуусгавар болсон юм. Хүүгээ завхай явдалтай хөгшин хүүхэнтэй ханилан орон шоронд орсныг дуулсан өвгөн дорхноо онгоцоор нисээд ирэх нь тэр. Хамгийн аймшигтай нь Баярмандахын эцэг нь ус нутагтаа алдартай есөн үеийн харын бөө байх нь тэр. Өвгөн ч сайхь эмэгтэйг ямар хүн болохыг нь гадарлаад бөөлсөөр ухаан алдаж унасан гэдэг. Энэ үед Тунгалаг эмнэлэгт хүргэгдэж байжээ. Ямар ч шалтгаангүйгээр чих, хамар, ам болон нийт долоон сүвээр нь цус садрахад амь тавьж буй “пянз” Тунгаа
– Цагаан сахалтай өвгөн. Миний буруу гэх зэрэг холбоогүй үгс шивнэсэн гэдэг. Ингэж хормой султай бүсгүй зайрангийн хүүг оролдсоныхоо шанг дэндүү чанга хүртсэн гэдэг.