Author: admin_shaman

 

– Та буг чөтгөрийн тухай ярина гэж хэлсэн. Тэгэхлээр бүх зүйлийг эхнээс нь маш тодорхой ярьвал уншигчдад маань илүү ойлгомжтой байх болов уу?
– Би үнэндээ олон жилийн өмнө эхнэр, хүүхдээсээ салаад будилж яваа хүн дээ. Тэгээд орох оронгүй сар, жилээр тэнэж явахад минь гудамжинд багын найз маань тааралдлаа. Юуг нь нуухав. Ядарч зүдэрч яваагаа ний нуугүй хэллээ. Гэтэл надад “Чи ингэж ядарч явахаар архи бага уугаад манай дүүгийн байранд бай” гэлээ шүү. Хичнээн их баярласнаа хэлээд юүхэв. Нэр усыг нь хэлээд юүхэв.

Найзын маань бага дүү Солонгост ажиллаж байгаад ирээд нэг өрөө байр хороололд авсан юм билээ. Тэндээ найзуудтайгаа шоудаж байгаад нэг охиныг алчихсан юм гэсэн. Тэгээд л шоронд орохгүй юу. Байрыг нь зарах гэтэл хүн амины хэрэг гарсан гэдгийг хажуу хавирганых нь айлуудаас мэдчихээд авахаа больчихгүй юу. Ингээд яах ч аргаа олохоо больчихсан байсан юм билээ. Амьдрал ахуй нь ах, дүүгээрээ гайгүй болохоор орох айл ч олдоогүй юм гэсэн. Тэгээд л намайг амьдар гэж хэлэхгүй юу?

– Бүр өгч байгаа хэрэг үү?
– Үгүй, яалаа гэж. Хэдэн жилийн дараа энэ явдал мартагдах тийшээгээ хандахаар зарах санаа өвөрлөж байгаа юм.

– Та айгаагүй хэрэг үү?
– Үүнийг ямар ч хүн ойлгоход бэрхтэй л дээ. Орон гэргүй олон жил, сараар орц хонгилоор тэнэж, архи дарс гударч явсан хүнд айж, ичих зүйл алга болчихдог юм шүү дээ. Дулаахан орон гэртэй болж байхад юун үхэл. Магнайгаа хагартал л баярлаж байлаа. Мэдээж хэрэг хөлс мөнгийг нь өөрөө төлөөрэй гэсэн болохоор ажил төрөл олж хийхээ боддог юм билээ.

– За тэгээд тэр байр л буг чөтгөртэй болж таарах нээ?
– Тийм ээ. Эхний хоёр, гурван хоногтоо гойд мэдэгдсэн юмгүй байлаа. Гурав дахь хоног дээрээ тасарч ирээд унтчихаж. Шөнө дунд ам цангаж байна. Босоод ус уух санаатай бүдчиж явтал эмэгтэй хүн уйлж байх юм. Би ч “За нэг хүүхэн дагуулж ирээд л хүчиндчихсэн юм байх” гэж бодлоо шүү. Тэгээд очсон чинь гал зуухны өрөөнд чармай шалдан хүүхэн дээш хараад уйлчихсан хэвтэж байна. Очоод босгох гэсэн чинь хий хоосон зүйл байдаг байгаа. Тэгээд л архины цагаан солио тусчихаж гэж бодсон боловч энэ байранд аллага гарсан гэдгийг гэнэтхэн саналаа. Шууд л гараад зугтчихсан.

– Тэгээд дахиж очоогүй хэрэг үү?
– Маргааш нь баахан хүнтэй очиж архидаж хоносон. Шөнө унтаж байтал нөгөө хий үзэгдэл орж ирээд “Наадуулаа зайлуул” гэж байна шүү. Би ч айхдаа үүрээр хөөгөөд гаргасан. Түүнээс хойш айгаад очиж чадаагүй ээ.

– Найздаа энэ тухай хэлсэн үү?
– Хэлсэн чинь “Тийм ээ” гэдгээс өөр юу ч хэлээгүй. Түлхүүрийг нь “Баярлалаа” гэж хэлээд л өгсөн.

– Таны ярих зүйл ердөө л энэ үү?
– Ердөө л энэ.

– Одоо тэр байранд айл бий болов уу?
– Ёстой мэдэхгүй юм аа.

Via: Wikimon.mn

Гар, өвдөг тохой, дал мөр, толгой газар хүрвэл унасанд тооцдог.

Тува бөх: Тува бөх халх бөхтэй үндсэндээ ижил боловч гар газар хүрвэл унасанд тооцдог.

Халх бөх: Халх бөх хэн хүнд ойлгомжтой тул олныг үл нуршив.

Буриад бөх: Буриад бөх далбаа өмсдөггүй бөгөөд бүс бүслэж эсвэл шуудаг / богино шалбуур / өмсөж барилддаг ба гар, өвдөг тохой, дал мөр, толгой газар хүрвэл унасанд тооцдог.

Ойрад бөх: Ойрад бөхийг бух / бөх / ноолдаан / барилдаан / гэдэг бөгөөд одоо Халимаг, Алагшаа болон Зүүнгарын Ойрадууд дунд хадгалагдан үлджээ. Өдгөө Халимаг, Алагшаа, Зүүнгарын Ойрадууд бух ноолдааныг шалбуур бөх гэж нэрлэх болсон байна.
Манай улсын Увс аймагт 1940 – өөд он хүртэл овоо тахилгын наадам бух ноолдаанаар явагддаг байлаа.

Бух ноолдаан нь бяр хүчний байдлаар харгалзан бөхчүүдийг шийр арван, дунд арван, бахлуур арван гэж гурван анги хувааж барилдуулдаг байв. Шийр арванд түрүүлвэл дунд арван руу орохын төлөө дунд арваны тээг бөхтэй барилдаж хаях ёстой, дунд арванд түрүүлвэл бахлуур арванд орохын төлөө бахлуур арваны тээг бөхтэй барилдаж хаях ёстой.

Барилдаан удааширвал сур аргамжин тойрогт шахаж оруулан барилдуулдаг байж. Монгол хүн сур аргамж дээгүүр алхах, гишгэхийг цээрлэдэг учир сур аргамжин тойргийн шахаанд оруулбал түргэн шурхай хаялцдаг байж. Увсынхан бусгах мэхийг даамгай хийдэг нь бух ноолдаанаас ирэлтэй. Бух ноолдааны өмсгөл нь гэвэл тэмээний арьсаар үдэж хийсэн шуудаг эсвэл ямбууг давхарлан ширж оёсон богино шалбуур өмсөн барилддаг.

Барилдааны дүрэм нь бөхчүүдийн толгой биеийг бар ирвэсийн арьсаар бүрхэж царайг нь өөр хооронд нь харуулдаггүй ёстой. Бар ирвэсийн арьс нөмөрсөн бөхчүүдийг засуулууд барин дэвжээг тойруулж нутаг ус, алдар нэрийг нь дуудан цоллох зуурт өнөөх бөхчүүд бар ирвэсийн дуугаар хүрхэрч учраа бөхийнхөө зүрхийг үхүүлж, наадамчин олны сэтгэлийг баясгадаг байжээ. Ингээд бар ирвэсийн арьсыг засуул авч бөхчүүдийг тавихад бар ирвэсийн харайлтаар үсрэн дэлж хоёр биенээ тосон барилцаж эр бяр, уран мэх, үнэн хүчээ үзэлцэн барилдаж өрсөлдөгчөө газар унаган хоёр далаар нь дарж цээжин дээр нь өвдөглөснөөр ялалт авах ба заавал гурван удаа барилдах дүрэмтэй. Гомдолгүй гурав гэдэг үг үүнээс үүсжээ.

Халх, Өвөрмонгол, Ойрад, Буриад, Тува бөхөөс гадна Монгол үндэстэстэй угсаа гарал ойр хаяа дэрлэн огших Саха, Хакас, Хасаг, Хиргисд тус тусын бөх барилдаан байдаг. Хасаг, Хиргис, Хакас бөх барилдаан Ойрадын бух ноолдаантай тун төстэй. Харин Сахагийн хапсагай Ойрад Буриадууд шиг шуудагтай / шалбуур / барилдах ба дүрэм нь Тува бөхтэй адил байдаг.

Миний хөгш аав аймгийн арслан бөх С.Басан гэж хүн байв. Хөгш аавын нагац ах улаан гуя Жамбал гэж халх бөхийн даншгийн заан, Ойрад бөхийн аврага домогт бөх байлаа. Хөгш аавын ах аймгийн арслан С.Дамжин 1950 онд Баян – Өлгий аймгийн наадамд шинэ цэрэг байхдаа түрүүлэхэд дарга нар нь хотод барилдуулахаар явуулжээ. Тэр жилийн наадамд Дамжин ах хоёрын даваанд морьт отрядын Л.Дашдоржыг, гурвын даваанд Төв аймгийн харъяат улсын начин Н.Сундуйг, дөрвийн даваанд Архангай аймгийн харъяат улсын арслан аат Лувсанжамцыг орхиж, тавын даваанд улсын аврага Цэвээнравданд амлуулан барилдаж тонгорч хаяад дэвэхээр гүйх зуурт хөөш цэргийнхүү зогс хэмээн тушаахад авга ах эргэн харж зогтусах агшинд аврага дэвээд гүйчихсэн гэдэг.

Наадмын дараа цэргийн хүүгийн начны давааг луйвардсан гэж тухайн үед хурандаа цолтой цэргийн ангийн захирагч албатай байсан Цэвээнравдан аваргыг маршал зэмлэж, хөдөө нутагт шилжүүлж байж. Тэр наадмаас хойш Дамжин ах дахин улс, аймгийн наадамд зодоглоогүй гэдэг. Харин уул овооны наадамд олон жил барилдаж олон ч түрүү авч байлаа. Хөгш аавын үеэл дүү нь улсын өсөх идэр начин, олимпийн анхны хүрэл медальт, ази тивийн аврага, гавъяат тамирчин Т.Артаг агсан юм. Манай удамд бөх олон бий. Миний мэдэхээр улсын цолтой тав, аймгийн цолтой тавь гаран бөх байх ба Увс аймгийнхаа наадмаас арав гаруй түрүү авчээ.

Монгол бөх, түүний олон хувилбарыг өөрийн мэдэх хэрээр бичлээ. Мэдэхгүй нэгэнд нь сонин байх болвуу. Мэдэх нэг нь илүү дэлгэрүүлэх бизээ.

Эх сурвалж – Бямба Сугар

бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам толгойлон бөөлж эхэлсэн билээ. Галын тахилгад Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам л ганцаар хуяглан бөөлсөн онцлоготой бөөлөлт боллоо. Бусад тахилга дээр Галын тахилга гэхээр олон улаач орж бөөлдөг байсан бол энэ жил толгойлж бөөлсөнөөс өөр бөө хуяглаж босоогүйгээрээ онцлон байв. Тэгээд гал тахих бөөгийн чадал чансааг шалгав.

Их гал бадамлан асах үед олон улаачийн түрлэгээр тахилга эрч хүчээ авч байв. Энэ үед МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Мөнх тэнгэртээ айлтгалыг уншиж,Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилгад өргөнө билээ. Мөнх тэнгэртээ айлтгалыг өргөх нь нэгдсэн их тахилгадаа уламжлал болон хэвшсэн байна.

 

 

Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Лусын тахилгыг өндөрлөмөгц, Дээд цэцийн хуралдайн тавин гуравдугаар хуралдаан болж, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилгын хугацааг хэлэлцэн тодотгож, Долоон өвгөн одны тахилгын болзоондоо ирээгүй улаач нарын оронд бөөлөх хүмүүсийг тодотгон томилсон.

Харин Монгол бөөгийн их зайран Балжир болзоондоо ирсэнгүй. БНХАУ-д бөөгийн зан үйл хийж явсан. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран Балжир, түүнтэй хамт яваа Монгол бөөгийн тэргүүн удган Бямбасүрэнг хүлээж авч уулзаж, гадаадад зарим зохисгүй үйл ажиллагаанд нэр холбогдсоныг анхааруулж байсныг хүлээн авч, зөвшөөрч байсан боловч тахилгаа орхиж БНХАУ-д явсан байлаа.Тэдгээр улаачид Монгол бөөгийн зарим зүйл нууцлалын төвшинд байхыг МБНЭ-ээс урьдчилан анхааруулсан билээ.

Монгол бөөгийн ёс зүй бүгдэд эрх тэгш үйлчилнэ. Бөөлмөөр санагдвал бөөгийн цолны эрэмбээр бусад улаачийн урдуур орж нэрээ дэвшүүлнэ. Дургүйгээ хүрвэл “онгод”-ын болзоогоо үл тоож алга болно. Бид хойч үедээ ийм ёс зүй үлдээх эрхгүй билээ.

 

 

Энэ жилийн Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилгад анхлан болзоо тавьсан Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун ирээгүй учраас оронд улаач бөөлөхөөр томилсонгүй. Бидний хувьд оронд нь бөөлөх хэд хэдэн улаач бэлтгэсэн байсан боловч, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдай ингэж эцэслэн шийдвэрлэсэн билээ. Түүний араас дагаж бөөлөх Монгол бөөгийн тэргүүн удган Я.Мөнгөнсувд давхар биетэй болсон учраас энэ удаа бөөлөхөөс чөлөөлсөн болно.

Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилгыг ийнхүү тахилгад ирсэн МБНЭ-ийн хамт олон хамтран хуур, манжигаар хийлээ. Тахилга ч өвөрмөц сонирхолтой болж өнгөрсөн. Хамтын нэгдсэн залбиралаар их хайрхандаа залбирч, идээнийхээ дээжийг хамтран хүргэлээ.

 

Онон, Хэрлэнгийн монгол аймгуудын холбоо нь 12 зууны эхэн үеэр засаг төрийн мэдэгдэхүйц шинж төллөвтэй болж иржээ

            Төрийн хаантай, төрийн хуралдайтай Хамаг монгол улс байгуулагдсан нь цааш цаашдаа монголчууд бүгдээрээ нэгдэн нийлж хүчирхэг Монгол улс байгуулагдахын эхлэлийн суурь тавигдсан юм.

            Хабул хаан Монголын түүхэнд их гавьяа байгуулсан улс төр, цэргийн том зүтгэлтэн байжээ. Хамаг монгол улсыг Хабул хаан байгуулаагүй бол монголчуудын нэгдэл нэн удааширч Их монгол улс байгуулагдахад ч бэрхшээл учирч болох байсан.

            Хамаг монгол улсын хоёрдугаар хаан бол тайчуудын Амбагай билээ.

Амбагай хаан суумагцаа Тайчууд аймгийн Хамаг монголын тэргүүлэх аймаг болгов. Өөрөөр хэлбэл, Амбагай хааны үед хамаг монголын гол хүч нь тайчууд болжээ.

            Амбагай хаан угаас эвдрэлцэхээс эвлэхийг илүү хичээдэг хаан байжээ.Ялангуяа монголчууд бүгдэрээ хүчээ нэгтгэсэн цагт л Алтан улсыг ялан дийлнэ. тэгэхгүй цагт үргэлж хүч дутаж байх болно Татарын ард иргэд ч үүнийг ойлгон дэмжих учиртай гэж тэрээр үздэг байжээ.

Зүрчидийн Алтан улсын хаан Амбагайг баригдаж ирснийг үзээд ихэд баярлаж, модон илжиг унуулан төмөр хадаасаар хад гэж зарлигджээ. Амбагай хааныг цаазлахдаа, хамгийн муухайгаар зовоон тарчлааж, аанай л нөгөө модон илжгэнд хадаж хороох гэдэг зэрлэг аргаа хэрэглэжээ.

            Хамаг монгол, Татарын хооронд үргэлжилсэн 70 жилийн тэмцэл тулалдаан 1202 онд Чшиашы хаан татарыг бүрмөсөн байлдан дагуулснаар дуусгавар болсон билээ.

            Хамаг монгол улсын төр ихээхэн бэхжсэн, тэрээр Төв Азийн түүхэнд нөлөөтэй, хүчирхэг цэргийн зохион байгуулалттай улс байсныг харуулж байна.

            VIII зууны үеэс хойш бараг 260-аад жилийн туршид хятад сударт татарчуудыг: эрхлэх ажил, эрхэмлэх өнгө, орших зүг, аймгийн тоогоор хар тэрэгт, цагаан татар, буйругууд,алухай ,айргууд болон баруун ,өмнөд, зүүн татар, есөн гэх мэтээр нэрлэж байв.

            <<Монголын нууц товчоо>>-нд цагаан татар алчи татар, дутаут татар, айуриут, буйруут гэж 6 татарын нэр гардаг байна.

            Татарын нутаг тухайлбал, Хөлөн, Буйр хоёр нуур орчмын нутаг нь мал адуулан өсгөхөд маш зохистой бэлчээртэй билээ. Тэр сайхан бэлчээрийг монголчууд эзлэхийн төлөө эрмэлзлээс дээр дурдсан тэмцэл тулааны нэлээд хэсэг нь үүссэн бололтой.

Хамаг монгол улс, хэрэйд, мэргид зэрэг аймгуудын дорно зүгтэй харилцах зам дээр нь татарууд хөндөлдөн суусан байдал нь хятадын хойд нутаг Дун-бэйд байгуулагдсан улсуудаас татаруудыг бусад монгол аймгуудын эсрэг харгалдуулан тавихад нь газар зүй эдийн засаг, улс төрийн талаар дөхөм болжээ.

Татарууд Алтан улсын харъяалалд байхдаа Хянган давааны хил хязгаарыг сахиж байв. Татарчууд Хамаг монгол улс, Хэрэйд, Найман шиг нэгдмэл хүчирхэг ханлиг, холбоо болж хараахан чадахгүй тархай бутархайдуу байдалтай байсаар эцэс болсон юм. Гэхдээ татар нь монголын нэгэн хүчирхэг аймаг байсаар иржээ.

Хэрэйд аймаг нь Хятан, Алтан улсын үед монгол нутагт оршиж байсан томоохон хүчирхэг аймаг байсан юм.

XIII зуунаас өмнө хэрэй, жирхин, конкайд, сакайд,тумауд, албат,тункайд, хиркун гэдэг хэрэйдийн найман аймаг байжээ.

            Хэрэйдийн ханлиг XII зууны хоёрдугаар хагаст дотооддоо төрийн тэмцэлтэй, бутархай байсны дээр, түүний хөрш Найманы ханлиг, Тангудын Ся улс, Хар Хятан улсын уулга довтолгоонд Хэрэйд эрсдсээр байсан байна. Энэ нь Хэрэйд аймгийн холбооны дотоод төрийн тэмцлийг улам гүнзгийрүүлж, Хэрэйдийн ханлигийн эрх мэдэл Тоорил , түүний дүү Эрх Хар хоёрын гар дамжин байсаар хэрэйдийн ханлигийг доройтуулахад хүргэсэн байна. Хэрэйд аймаг христос шашин шүтдэг байсан гэж XIII зууны Сирийн түүхч бичсэн байдаг. Гурван мэргидийн нутаг эртнээс Орхон мөрний адаг Сэлэнгэ мөрний дундуур байсан байна.

            Мэргид, Төв монгол хоёр эрт үеэс найртай явжээ.

            <<Судрын чуулган>>-д олон улсын үед Цагаан хэрэмийн дагуу нутаглаж тэд хэрэмийн нэгэн хэсэг сүв боомтыг манаж байх албыг Алтан улсад хаах болсон байжээ.

Ерөнхийдөө онгуд нар хэдийгээр хятадад их ойрхон боловч хэзээд монголчуудын талд байдаг байжээ.

 

            Жил жилийн тахилга онцлоготой байдаг. Энэ жилийн Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилга хоёр дахь удаагийнх учраас өмнөх жилийн нэгдсэн тахилгаар томилогдсон улаач нар гол тахилгын ачааг үүрч хийдаг уламжлал давтагдав.

            Монголын минь нутаг нутгаас олон сайхан улаач нар төлөөлөл болон цугларчээ. Улиастай хотын Чигэстэйн голын хойд энээр газар, газраас ирсэн улаач нар нэгдэн цугларав. Завхан аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн зайран Дорж, зочидоо хүндэтгэн идээний дээжээ тавьж угтсан билээ. Энэ жилийн хувьд зайран Дорж, Монгол бөөгийн удган Сонинжаргал нар нэг л бэргэсэн байдалтай байв. Хов, жив, шургаа, нэр төр гээд олон зүйлээс залхасан биз. Бэрхшээлийг давж зорисондоо хүрнэ. Чадалгүй нэг нь давааны бэлд үлдэнэ. Амьдрал өөрийн хатуу хуультай. Тэр л замаар бид урагшилж явна.

Улиастай хотын төвд хамгийн түрүүнд Монгол бөөгийн удган Солонгоо ирж бэлтгэл ажлын голыг хангасан байв. Завханы уугуул Монгол бөөгийн зайран Баяржаргал биднээс эрт иржээ.Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын бөөгийн зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Эрдэнэчимэг нар дэмжигч нарын хамт дөрвөн машинтай иржээ.

Дархан уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн гурван машинтай хүрэлцэн иржээ. Энэ бүрэлдэхүүнд Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, бүх л тахилгад идэвхтэй оролцдог Бадам нар багтжээ.  

Орхон, Булган аймгаас Монгол бөөгийн тэргүүн удган Нанжаа, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Түвшинжаргал нарын бүрэлдэхүүн дөрвөн машин хүрэлцэн ирэв.Хөвсгөл аймгийн Тариалан сумаас Монгол бөөгийн удган Үүрийнцолмон өөрсдийн багатай иржээ.

Улаанбаатар хотоос Дээд цэцийн хуралдайн гишүүд, залуучуудын төлөөлөл Монгол бөөгийн удган Янжинлхам, Оюунтуул, Монгол бөөгийн зайран Нямдорж, Өвөрхангай аймгийг бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Дуламжав, Дундговь аймгийг бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Өлзийсайхан нар ирэв.

Отгонтэнгэр хайрханы хоёр дахь удаагийн нэгдсэн тахилгад Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн Цогт-Цэций, Ханбогд, Даланзадгадын бөөгийн зөвлөлийн төлөөлөл хоёр машинтай хүрэлцэн иржээ.

Өвөрмонголоос өргөн бүрэлдэхүүн бүхий хоёр баг ирж оролцлоо. Монгол бөөгийн удганНарангоо, Монгол бөөгийн зайран Ганзориг нар тэднийг удирдаж иржээ.

Аймгийн төвийн Чигэстэй голын эрэг дээр Завхан аймгийн төлөөлөл Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад хүрэлцэн ирэгсдэд хүндэтгэн хорхогоор зоог барьсан билээ. Ийнхүү Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад өргөн бүрэлдэхүүн цугларлаа.

Цаст цагаан хайрханы өвөрмөц төрх

Энэ удаагийн бороо нийт монгол нутгаар орсон билээ. Биднийг Завхан аймгийг зорих хоёр хоногийн өмнөөс хур бороо тасралтгүй орсон. Усархаг бороо тасралтгүй асгарч, гандуу хөрсийг чийглэж, хэсэгхэн чөлөөнд наран гарч, нодлин жилийн шаралсан хөрсийгтэрхэн хэдэн хоногт ногоон өмсөглөлөөр солив.

Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцох цуваа Богдын голыг өгссөөр Усан цахилгаан станц өнгөрмөгц Их хайрхан харагдаж, битүү үүлээр хучигдсан харагдав. Өнгөрсөн жилийн тахилга хийсэн газар айлууд буусан байсан тул бид байрлалаа тэрхэн хавьд ялимгүй өөрчлөн буулаа.

Отгонтэнгэр хайрхан битүү цагаан малгай өмссөн мэт харагдах нь өнгөрсөн жилийн тахилга амжилттай болж, ахиц гарсаныг илтгэнэ. Анхны орой хайрханы дээрх үүл бидэнд олон зүйлийг өгүүлэх мэт байлаа.

Бүх бүрэлдэхүүн байрлалаа эзэлсний дараа Дээд цэцийн хуралдайн тавин хоёрдугаар хуралдаан болов. Үүссэн нөхцөл байдлыг үнэлээд зарим тахилгын үйл ажиллагаанд сэлгээ хийсэн билээ.

 

та ч харж буй. Нийслэлийн төв цэгээс бусад газар бүх дүүргийн нутаг дэвсгэрт, цаашлаад хөдөөх сум болгонд шахуу модон загалмайт байшин нэмж сүндэрлэсээр. Түүн дотор юу өрнөдөг нь тэр бүр тодорхой биш.
Гэтэл энэ байдал сүүлийн жилүүдэд их хэмжээгээр нэмэгдэж, өсвөр үеийн хүүхэд багачууд, нийгмийн доод давхаргын иргэдийг олноор хамруулах болсон нь ХАРДЛАГА төрүүлж байна.
Зөвхөн христ ч биш католик, лалын болон морман шашинтнууд, бидний нэрлэж мэдэхгүй өөр олон шашны урсгал хүч түрэн орж ирж, тухалж төвхнөсөөр байна. Хоёр сая гаруй монголчуудад 40 орчим төрлийн шашны урсгал байна гэсэн албан бус тоо ч буй.
Жишээлбэл: Баянзүрх дүүргийн хэмжээнд гэхэд бүртгэлтэй 133 сүм хийдээс 55 нь ямар нэг зөрчилтэй. Тэд хүүхэд залуусын тархийг угаасан зүй бус зан үйлдэлд хамруулж, тэдгээр нь гаж сэтгэлгээ, хэвийн бус байдлыг төрүүлэхүйц байгаа нь ихээхэн айдаст автуулж байна.
Аливаа зүйлийн ТУНГИЙН хэтрүүлэх аваас ХОР болдог. Манай өнөөгийн энэ нийгэмд ч гэсэн шашны гаж урсгалууд борооны дараах мөөг шиг олширсныг төрийн болоод мэргэжлийн байгууллагууд анхааралдаа авах цаг болсон .
Гэтэл өөрсдийн нутаг дэвсгэрт гарч буй харийн шашны зүй бус үйлдлийг таслан зогсоох ёстой төр засгийн ажилтнууд маань эсрэгээрээ тэдэнд үйлчилж, хорооныхоо хүмүүсийн бүртгэл мэдээллийг өгөөд зогсохгүй орон байраар хангаж байгаа нь наанадаж төрийн албан хаагчийн ёс зүйд, цаашлаад улс орны үндэсний аюулгүй байдалд хамаагүй гэж үү гэсэн асуулт эндээс гарч ирж байна. Шүтэх, эс шүтэх хувь хүний эрхийг “сайн дур”-ын гэх сайхан нэрийн дор хүчээр шүтүүлэх албадлага болгон хувиргаж байгаа үүн шиг, үүнээс ч ноцтой үйлдэл хаа сайгүй өрнөсөөр л байна.
Улс орны ирээдүй болсон балчир хүүхдүүд, үзэл бодол нь хараахан төлөвшиж амжаагүй байгаа залуус гадны шашны сөрөг нөлөөнд угаагдан эх орноо гэсэн сэтгэлгүй, харийн хүнийг шүтэн биширч хөл толгойгоогоо олохоо больсныг харахад үнэхээр харамсалтай.
Бидний ядуу буурай, өлмөн зэлмүүн байдлыг ашиглан энэ мэтээр явсаар байвал улс орны дархлаа болсон СОЁЛ, уламжлал орхигдох болно.
Гэвч одоо монголчууд өөр хоорондоо улс төрийн талцалтай, нийт иргэдийн талаас илүү нь ядуу, оюун санаа нь булингартай байгаа үед олон шашныг хязгаарлах төрийн зохицуулалт яалт ч үгүй ШААРДАГДАЖ байна.
Б.Ганжавхлан

– Маш мэдрэг болж, өчүүхэн төдий зүйлд нулимс дуслуулах энүүхэнд болно. Зарим тохиолдолд маш ууртай, түрэмгий зан гаргаж, заримдаа хэт гутралд орох буюу дүүрэн баяр хөөрийг мэдрэнэ. Нэг ёсондоо төрөл бүрийн сэтгэлийн хөдөлгөөнүүд хосолж, тань сэтгэл санаа ердийн үеийнхээс илүү хувьсамтгай, эмзэг, эрс тэс болно гэсэн үг. Энэ үед аль болох одоо цагт төвлөрч, мэдрэмжүүдийг мэдрэх замаар дуусгахыг зөвлөж байна.
2. Байгалд ойр болох
– Хэрэв урд өмнө нь байгалд төдийлөн дуртай биш, нэг их тоодоггүй байсан бол сүнс сэрж, ухамсар дээшилснээр байгалийн сайхныг илүүтэй мэдэрч, талархах сэтгэл төрнө. Өвөлд дургүй байсан бол өвлийн сайхныг мэдэрч эхлэх жишээтэй. Мөн дургүй амьтаддаа дуртай болно. Ялааг алах гэж дайрдаг байсан бол өхөөрддөг болно. Ерөнхийдөө шүүмжлэл багасч аливаа зүйлсийг байгаагаар нь хүлээн авч эхэлнэ.
3. Энергийн түвшин өөрчлөгдөх
– Нэг өдөр бүхнийг хийж амжуулж байхад нөгөө нэг өдөр орноосоо ч өндийж чадахгүй болно. Зарим өдөр энергийн түвшин өндөр, зарим өдөр маш сул болсон байна. Энерги ихтэй өдрүүдэд ажлаа амарч, энерги сул өдрүүдэд амарч авах хэрэгтэй. Эрүүл хооллож, стрессээ багасгахыг хичээгээрэй. Энергийн түвшин яваандаа тогтворжино.
4. Чиний ямар нэг зүйл өөрчлөгдсөн мэт санагдах
– Гадаад төрх өөрчлөгдөхгүй ч дотоодод ямар нэг өөрчлөлт гарсныг мэдэрнэ. Хуучин ойлголт, зуршлууд алга болж, жинхэнэ дотоод мөн чанар илэрнэ.
5. Байнга давтагддаг, нэгэн хэвийн зуршил, үйл явдлыг мэдрэх
– Та олон жилийн туршид хийсээр буй алдаа, дагасаар буй муу зуршлуудаа гэнэт ухаарч эхлэнэ. Жишээ нь буруу хүнийг сонгож, өөрийг чинь дагадаг хүмүүстэй л нөхөрлөж, хийсэн ажлаа дуусгадаггүй гэх мэт хэлээд байвал өчнөөн зүйл байна. Энэ бүх алдаагаа ухаарах нь засрах эхний алхам болдог.
6. Харшил, дуршил
– Та энергийн хувьд маш мэдрэмтгий болсноор таны бие зарим нэг хоолонд харшил өгөх буюу зарим нэг зүйлийг гэнэт идмээр санагддаг болно. Хэрэв ийм зүйл болоод байгаа бол харшил өгөөд буй хоолнуудыг бүр эсвэл тодорхой хугацаагаар идэхээ болих хэрэгтэй. Гол нь өөрийн бие махбод, мэдрэмжиндээ итгээрэй.
7. Өөрийгөө олох, хүрээлэл, зан төлөв, ажил мэргэжлээ солих эрмэлзлэл
– Та өөрийгөө хэн болох талаар мэдэхийг хүсч, одоогийн амьдрал тань өөрийн сонголтоор явахгүй байгааг мэдэрнэ. Сүнс сэрж, ухамсар дээшилснээр сонголтыг илүү ухамсартайгаар хийж өөрийн жинхэнэ мөн чанартай холбогдох боломжтой болно.
8. Давхцал олшрох
– Танд хэрэгтэй хүн, нөхцөл байдал яг хэрэгтэй үед чинь гарч ирдэг болно. Асуултын хариу ямар нэг шинж тэмдэг, мессэжээр илрэнэ. Давхцал бол зөв замаар явж буйг илтгэх бөгөөд та энэ бүх хайхамшгийг мэдэрч байна гэсэн үг юм. Хэдий чинээ ухаарч, анхаарна давхцал төдий чинээ нэмэгдэнэ. Иймээс давхцал бүрийг талархалтайгаар хүлээн авч байгаарай.
9. Хүсэл хурдан биелэх
– Сүнс сэрж эхэлснээр таны хэлбэлзлийн түвшин буюу энерги дээшлэнэ. Иймээс урьд өмнө нь танд саад болдог байсан зүйлс саад болохоо байж хүсэл хурдан биелдэг болно. Иймээс бодлоо сайтар хянаж, илүү дээр зүйл хүсэх хэрэгтэй. Гол нь муу бодол бас хурдан биелдэг болдгийг анхаараарай.
10. Сонирхол, хобби өөрчлөгдөх
– Та өөрчлөгдөж байгаа учраас өмнө нь хийж байсан зүйлсээ хийхээ больж цагийг өөрөөр өнгөрөөдөг болно.
Өөрчлөлт заримдаа төдийлөн таатай байдаггүй. Өсөлт, өөрчлөлт бол хүний амьдралын нэг хэсэг гэдгийг хүлээн зөвшөөрч, аливаа зүйлийг аль болох байгаагаар нь хүлээн авч, өнгөрөөхийг хичээгээрэй. Ямар нэг зүйл таалагдахгүй байвал яг юу болохгүй байгааг олж тогтоогоод хүлээн зөвшөөрөх хэрэгтэй. Үүр цайхын өмнө тас харанхуй болдог гэдэг дээ.