Author: admin_shaman

  • АНУ-ЫН СУДЛААЧТАЙ УУЛЗАВ

     

    Мөн Мөнх тэнгэрийн тухай, бөөгийн зан үйлийн талаар сонирхосон асуудлаар санал солилцжээ. МБНЭ-ийн үйл ажиллагаа, бүтэц, зохион байгуулалтын талаар сонирхосон асуудалд хариулт өглөө.

    АНУ-ын судлаач Кевин Фраер Монгол бөөгийн байгууллагаас зохион байгуулсан наадам, нарны залбирал, галын тахилгад оролцсон байна.

  • №4. Монгол аймгууд

     

    Хонгирад. Анх хятан улсын үед түүхэнд ян-ги-ла (унгира) гэж тэмдэглэгдсэн байна. Тэр цагт хүчирхэг нүүдэлчин гэгдэж дөрвөн овгоос бүрэлдэж явжээ.

    Хонгирад өөрсдийгөө бусдын нутгийг булаан тэмцэлддэггүй, Хацар гоо хатадтай, өнгө сайн охидтой гэж сайрхдаг байжээ. Хонгирад иргэнээс олхунуд, ихирас, харануд, кунклиуд салбарлан гарсан гэдэг. 3 Рашид-ад-Дин. I боть I дэвтэр. 161-р тал

    Урианхай аймаг маш эртний түүхтэй. Харин ойн урианхай бол хожим мэдэгдсэн. 10-13 зууны үед Урианхай нарыг Бурхан Халдун хавийн буюу талын урианхай, Байгал нуур, Баргужин төхөм хавиар нутагтай ойн урианхай гэж ангилан ялгаж байжээ.

                Барга аймаг. барга буюу Баргуд аймагт кори (хори), тулас, тумат (түмэд) аймгууд багтаж байжээ. Дээр дурдсан аймгууд тэр цагийн монголын бусад аймгийг бодвол, монголын төв нутгаас хол зэлүүд нутагт байж, монголын төвд болсон нийгмийн аливаа үйл хэрэгт татагдан орох нь ховор байсан.Тэр цагтаа зэлүүд хязгаар байсан байна.

    Түмэд аймаг баргудаас салбарлан гарч Баргужин-Төхөмд ойролцоо нутагтай байжээ. Түмэд эрт цагт Секиз (Найман) мөрөнд нутаглаж байсан ба тэд хэзээнээс нааш киргиз аймгуддтай айл хөрш суужээ. Түмэд маш дайчин эрэлхэг тул тэднийг цэрэг сайтай гэж түүхэнд тэмдэглэсэн байна.

    12 зууны үед ойн иргэн хоёр төрөл байжээ. Киргиз, Кэмкэчиг аймгуудтай хягт холбоотой байжээ.

    Дээрх монгол аймгуудаас гадна дээр үеэс монголын тал нутгийн баруун захад өргөн уудам нутгаар мал маллан амьдарч байсан томхон аймгуудын нэг бол Найман нар болно. Найман гэдэг үг бол 8 аймагтай гэсэн тооны нэрээс үүсжээ. Найман аймгийн холбоо чухам хэзээ найманы ханлиг (улс) болон хувирсныг сэргээн мэдэх баримтгүй. Найманы ханлиг 12 зууны эхэн үед нэгэнт байгуулагдаад байсан бололтой.

                Чингис хаан монгол аймгуудыг нэгтгэх үед хамгийн соёлжсон бичиг үсэгтэй нь найман аймаг байсан хэмээн сурвалжид тэмдэглэгджээ. 1(алтан улсын түүх) – ийн 121-р бүлэгт энэ тухай тодорхой мэдээ байдаг

    1.Монголын Нэгдсэн Улс байгуулагдахын урьдчилсан нөхцлүүд

    Тэмүжиний үед монголын түүхэнд анх удаа бүх монгол аймгийг нэгтгэсэн, монголын төв улс байгуулагджээ.

    Нөгөө нь нэн даруй байлдан орох нь зүйтэй гэсэн Чингисийн авга Отчигин ноён дүү Бэлгүдэй нарын санал байжээ. Чингис найманчуудыг бэлтгэхээс өрсөн байлдах гэсэн хоёрдахь саналыг зөвшөөрөн даруй байлдахаар шийдвэрлэжээ. Бүх цэргийг бүртгэн тоолж, мянга мянгаар хуваарилан зохион байгуулаад, Хулгана жил буюу 1204 оны тэргүүн сарын 16-ны өдөр тугаа тахиж,, Халх голоос их цэрэг хөдөлгөсөн ажээ. Чингисийн жанжин Зэв, Хубилай, Зэлэм, Сүбээдэйгээр магнай харуулын ангийг тус тус толгойлуулжээ. Харин цэргийн манлайд Чингис өөрөө явж, гол хүчийг дүү хасарт захируулжээ.

    Түүний хүү хүчүлүг нь дайснаас хоосон айж, цэргийн сүр хүчийг мохоолоо гэж эцгээ буруушаан, саналы нь эс дэмжсэн учир Даян хан арга буюу байлдахаар цэргээ авч Хачир уснаас хөдлөн Тамир голыг уруудан явж \, Орхоныг гатлаад, Наху гүний зүүн хормойг дайран Цахир Могод гэдэг газар хүрч иржээ.Тэндээс монгол, найманы цэрэг Наху баяны Цухал хөндийд уулзан өдөржин байлдаж үдэш болоход найманчууд ялагдаж буруулжээ. Байлдааны үеэр Даян хаан хүнд шархтаж төдөлгүй үхжээ.

    1206 он болоход <<Нууц товчоо>>-ны өгүүлсэн ёсоор Эсгий туургатан цөм Чингис хааны мэдэлд захирагджээ.

    Монголын ханлигууд ба аймгууд нэг төв улсын хүрээнд нэгдсэн явдал бол мэдээжээр зөвхөн Тэмүжин нэгэн хүний дур зориг, гавьяа зүтгэл төдийгөөр бүтсэн хэрэг биш, харин юуны урьд монголын нийгмийн дотоод түүхэн хөгжлийн үр дүн бөгөөд монгол улс аймгуудын нэгдэх явдалд Тэмүжинг улс төрийн тавцанд гаргахаас аль өмнө үүссэн Хамаг монгол улс чухал бэлтгэл суурь болж, томоохон үүрэг гүйцэтгэснийг цохож тэмдэглэх хэрэгтэй.

                Тэмүжиний Монгол угсаатныг нэгтгэх талаар явуулсан үйл ажилллагааг хоёр үе болгон хувааж болох бөгөөд эхэн үе бол түүний хэлсэнчлэн Бутарсан улсыг бөөгнүүлэх, хагацсан улсыг хамтатгах тэмцэл байжээ.

                Тэмүжин бүх монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг 1185 оноос эхэлсэн ба 1189-1206 он хүртэл 20 шахам жилийн дотор шаргуу тэмцэл хийжээ. Тэмүжин 1185 оноос 1206 оны хооронд их бага 32 удаагийн дотоодын дайн тулалдааныг өрнүүлж ,монгол угсаатны нийт 81 том жижиг аймгийг нэгтгэжээ. ийнхүү 1205 оны эцэс 1206 оны эх хүрэхэд монгол угсаатны ихэнх аймаг Тэмүжиний мэдэлд орж ирж Их Монгол улс байгуулагдах нөхцөл нэгэнт бүрдсэн байжээ.

                Сурвалж бичгээс үзвэл, харьяатан иргэн нь ,,эсгий туургатан,,, ,,хавтсан үүдтэн,, гэж хоёр заагтай байжээ. Эсгий туургатан нь жинхэнэ монголын хээр талын малчид бөгөөд нөгөө хавтсан үүдтэн нь суурьшил иргэд байжээ.

    Монголын нийгмийн тогтолцоо хэлбэрших явц улам гүнзгийрэх тусам зөвхөн алтан ургийнхан төдий биш төрд зүтгэсэн гавьяатан сайд, түмт,мянгат, зуутын ноёд, цэргийн эрхтэн тус тусдаа дор бүрнээ захирсан олон цөөн адилгүй харьяатан иргэдтэй болсон байна.

                Монгол улсын цэргийн ,,их гол,, нь хишигтэн гэдэг Чингис хааны шадар цэрэг байжээ.Хишигтэн цэрэгт гагчүү түмт,мянгат, зуут, аравтын ноёны үр хүүхэд ба баялаг малчдын хүүхдийн дотроос эрэлхэг чийрэг, цэргийн эрдэмд шалгарсан залуусыг маш нарийн сонгон авдаг журамтай байжээ.

  • ОНГОДОД БАРИХ БЭЛЭГ

     

    Нэгэн удаа анд мордохын өмнө бөөлөөд “Пөөх та чинь цагаан үнэг агнах юм байна. Арьсыг нь надад авчирж өгөөрэй” гэжээ. Гэндэн гуай ч андаа яваад эхнэрийнхээ хэлсэн ёсоор нь цагаан үнэг авлаж гэнэ. Тэгээд энэ ховор амьтны арьс хот хүрээ орвол их үнэ хүрэх байх гэж бодоод тайгад нуучихаад харьжээ.

    Г эртээ ирээд цайгаа ууж сууж байтал эхнэр нь “цагаан үнэгний арьсаа яасан бэ?” гэж гэнэ. Гэндэн гуай: “Үнэг алаагүй ээ” гэж хэлээд цайгаа уугаад суугаад байж. Удган “Худлаа яриад л та модны хонгилд арьсыг нь

    нууж байх чинь билээ” гэж хэлээд нүүр хийх газарг үй болгосон аж.

  • О.ДАШБАЛБАР АГСНЫ СҮҮЛЧИЙН ЯРИЛЦЛАГА ҮНЭНИЙГ ХЭЛНЭ

     

    Үнэндээ бүх үйл явдал бүгдийн нүдний өмнө ил байгаа даа. Монгол түмний оюун санааны эцэг болсон их найрагч Очирбатын Дашбалбар агсан ч бас тэнгэрийн орондоо сүүлийн хэдэн өдрийн турш шаналан тарчилж байна. Учир нь, түүний энэ дэлхий дээр үлдээгээд одсон бие сэтгэл нь өөр хоорондоо зөрчилдөн “тэмцэлдэж” байна.

    “О.Дашбалбар агсны охид өөр хоорондоо тэмцэлдэж байна”, “Яруу найрагч Х.Тэргэл О.Дашбалбар агсны бага охиныг үгүйсгэв” гэх мэт сэтгэлд сэвтэй гарчигтай мэдээллүүдээс болоод их найрагчдыг хайрлан хүндэтгэдэг найрагт дуртай түмэн ч бас дагаад шаналж байна. Гэвч “сайн, муугийн аль ч шалтгаанаар өөд болоочдынхоо ясыг өндөлзүүлдэггүй” монгол сайхан уламжлал, уужуу тайвуу сэтгэлээрээ бүгд хүлцэн тэвчиж, энэ бүхнийг чимээгүйхэн ажиглаж, чимээгүй шаналцгааж байна.

    Гэтэл “О.Дашбалбар агсны охин Д.Индра аавыгаа таалал төгсөхөд бүжиглэсэн гэв үү” гэсэн зэвтэй, зэвүүн гарчигийг уншаад нүдэндээ ч итгэсэнгүй. Гэвч үүнийг унших шалтгаан надад, бас танд ч бий. Энэ мэдээлэл болоод мэдээллийн эх сурвалж нь даанч бүдэг бадагхан, хэтэрхий үнэмшил муутай мэдээлэл цацжээ. Энэ мэдээллийг Америкт амьдардаг, яруу найрагч Х.Тэргэл гэгч эмэгтэй олон нийтийн сүлжээнд нийтэлсэн юм байна. Монгол хүний уламжлал ёс, сэтгэл зүй, оюун санаанд ийм зүйл багтана гэж үү? Учир нь, өөд болоочдоо амьд сэрүүн байгаагаасаа илүүтэйгээр хүндэтгэн хайрлаж, бурханчилан шүтдэг монголчууд бидний хамгийн эмзэг, хөндүүр цэг нь иймэрхүү асуудлууд байдаг юм. Яагаад гэвэл, иймэрхүү асуудал гарахад тэнгэрт байгаа бурхад маань энд байгаа биднээс илүү шаналдаг гэж монголчууд бүгдээрээ итгэдэг.

    Энэ эмзэглэл минь намайг О.Дашбалбар агсан хийгээд өдгөө түүний талаар гарч байгаа, хүмүүсийг төөрөгдүүлж буй мэдээллүүдийг сөхөж харахад хүргэсэн юм. Гэтэл би бас тэрхүү сэтгэгдлүүдийг уншсандаа ч итгэсэнгүй. Тэнд бичсэнээр бидний оюуны санааны эцэг “эмэгтэй хүний “илбэ”-нд ховсдуулж, ухаан санаагаа алдсан” нэгэн байсан бололтой. Бүр тодруулбал, тэрбээр бага охиныхоо ээжтэй танилцсан цагаасаа хойш архи дарс ууж, цаг ямагт мансуурал солиорлын байдалтай байдаг байсан гэнэ. Тэр ч бүү хэл, охиндоо зориулан бичиж үлдээсэн бүхэн нь согтуудаа бусдын хүчинд автаж хийсэн үйлдэл гэнэ.

    О.Дашбалбар агсныг энэ хорвоод ирсэнээсээ буцах хүртэлээ эрүүл саруул ухаанаар эх орон, элгэн садныхаа төлөө үгээрээ болон үйлдлээрээ тэмцэж явсныг монголчууд мэднэ. Орчин үеийн залуус түүний тэр тэмцлийг үзэж хараагүй байж болох ч хажууханд нь амьдарч байсан, үнэний гэрч одоо ч олон бий.

    Мөн найрагч өөрөө Оюунханд, Бор, Анимаа хэмээх гурван бүсгүйд хайрлан дурлаж, олон сайхан уран бүтээлээ зориулсанаа хэзээ ч, хэнээс ч нууж байгаагүй. Тэгэхээр тэр олон сайхан бүтээлүүд мансуурал, солиорол, “хүчинд автсан”-ы үр дүн болж хувирах уу?

    Зарим хүмүүс “үхсэн хүн үг хэлэх биш” гэж боддог л байх. Гэлээ ч хүн төрөлхтөн соёл иргэншилт амьдралаар амьдраад даруй 2000 гаруй жилийг ардаа үдэж байна. Энэ ч утгаараа бурхны оронд байгаа нэгний талаар хэн нэгэн дураараа ярьж хэлж, бичиж болох ч “үнэн”-д гүйцэгддэг. Өөрөөр хэлбэл, тэдний амьд сэрүүндээ хэлж ярьж байсан бүхнийг ботилж, дэвтэрлээд хэвлээд гаргачихаагүй боловч хаа нэгтээ, хэн нэгний номын санд хадгалагдаж л байдаг. Миний номын санд ч мөн О.Дашбалбар агсны ярилцлагатай хэдэн сонин байна. Тэдний дунд “Өдрийн сонин”-ы 1999 оны зургадугаар сарын 17-ны нэгэн дугаар байна. Энэхүү дугаар дээр “О.Дашбалбар: Энэ гурван эмэгтэй аль аль нь миний амьдралд үнэ цэнэтэй” гэсэн гарчиг байна. Сэтгүүлч Та бидний эргэлзээг тайлах болов уу гэсний үүднээс О.Дашбалбар агсны бурхан болохоосоо өмнө хэвлэлд өгсөн хамгийн сүүлчийн ярилцлагаас хэсэгчлэн хүргэж байна.

    …-Пукшины хүүхнүүдийн тухай ном хүртэл байдаг биз дээ?

    -Тийм ш дээ. Би амьдралдаа Оюунханд гэдэг бүсгүйд маш их дурлаж байсан. Энэ хүүхэн миний амьдрал, уран бүтээлд маш их үүрэг гүйцэтгэсэн. Түүнд олон шүлэг, номуудаа зориулсан. Одоо хайрлаж, хүндэтгэдэг хэвээрээ байгаа.

    Сайхан, дөлгөөн тийм нэг охин цэцгэн дундуур, гол усны хөвөөгөөр, толгодын дундуур дэгдэж явсныг би мэдэх юм. Сартай, саргүй олон шөнө надтай хөтлөлцөөд явж байсныг би мартдаггүй. Манай Сүхбаатар аймгийн бүсгүй л дээ. Дараа нь манай авгай байна, Бор гээд. Түүндээ би их олон гэрэлт, гэгээн шүлгүүдээ бичсэн. Хүүхэд байхдаа би түүнд сайн байсан. Оюунханд бид хоёр хувь заяаны эрхээр нийлж чадаагүй. Бурхан болохгүй юмаа болгодоггүй шүү дээ. Надаас цөөн хэдээр эгч. Ийм нэг бүсгүй. Харин, Бор бид хоёр намайг 17-той байхад танилцсан. Оройн сургуульд хамт явдаг байлаа. Түүнийг 19-тэй, намайг 18-тай байхад бид гэрлэсэн. Одоо хоёр охин, нэг хүүтэй л дээ. Энэ хорин жилийн туршид ханилахдаа би ханийгаа гомдоогоогүй. Гэхдээ би яруу найрагч хүний хувьд бүсгүй хүний гоо сайхныг үнэлэх, хүндэтгэх, тэдэнд шүлэг зохиолоо зориулахдаа ямар нэгэн хараа хяналт, хил хязгаар тавиулаагүй. Энэ утгаар нь шар сонинууд намайг дайрч доромжилж л байдаг юм. Би тоодоггүй.

    Үнэнийг хэлэхэд, дараа нь би Анима гэдэг эмэгтэйтэй учирсан. Энэ бүгд үнэн. “Гэрэлт хайр” гээд сайхан номуудаа зориулсаан. Индра гэдэг миний охин ч байгаа. Би Анимаад маш их баярлаж явдаг юм. Яагаад гэвэл, хүнд хэцүү үед минь надад маш их халамжтай. Түүнээс нэг тийм Дарьганга эмэгтэйн шинжүүд дандаа харагддаг юм. Энэ гурван эмэгтэй надад аль аль нь үнэ цэнэтэй.

  • 3-р хорооллын аллага гарсан байр хий үзэгдэлтэй боллоо

     

    – Та буг чөтгөрийн тухай ярина гэж хэлсэн. Тэгэхлээр бүх зүйлийг эхнээс нь маш тодорхой ярьвал уншигчдад маань илүү ойлгомжтой байх болов уу?
    – Би үнэндээ олон жилийн өмнө эхнэр, хүүхдээсээ салаад будилж яваа хүн дээ. Тэгээд орох оронгүй сар, жилээр тэнэж явахад минь гудамжинд багын найз маань тааралдлаа. Юуг нь нуухав. Ядарч зүдэрч яваагаа ний нуугүй хэллээ. Гэтэл надад “Чи ингэж ядарч явахаар архи бага уугаад манай дүүгийн байранд бай” гэлээ шүү. Хичнээн их баярласнаа хэлээд юүхэв. Нэр усыг нь хэлээд юүхэв.

    Найзын маань бага дүү Солонгост ажиллаж байгаад ирээд нэг өрөө байр хороололд авсан юм билээ. Тэндээ найзуудтайгаа шоудаж байгаад нэг охиныг алчихсан юм гэсэн. Тэгээд л шоронд орохгүй юу. Байрыг нь зарах гэтэл хүн амины хэрэг гарсан гэдгийг хажуу хавирганых нь айлуудаас мэдчихээд авахаа больчихгүй юу. Ингээд яах ч аргаа олохоо больчихсан байсан юм билээ. Амьдрал ахуй нь ах, дүүгээрээ гайгүй болохоор орох айл ч олдоогүй юм гэсэн. Тэгээд л намайг амьдар гэж хэлэхгүй юу?

    – Бүр өгч байгаа хэрэг үү?
    – Үгүй, яалаа гэж. Хэдэн жилийн дараа энэ явдал мартагдах тийшээгээ хандахаар зарах санаа өвөрлөж байгаа юм.

    – Та айгаагүй хэрэг үү?
    – Үүнийг ямар ч хүн ойлгоход бэрхтэй л дээ. Орон гэргүй олон жил, сараар орц хонгилоор тэнэж, архи дарс гударч явсан хүнд айж, ичих зүйл алга болчихдог юм шүү дээ. Дулаахан орон гэртэй болж байхад юун үхэл. Магнайгаа хагартал л баярлаж байлаа. Мэдээж хэрэг хөлс мөнгийг нь өөрөө төлөөрэй гэсэн болохоор ажил төрөл олж хийхээ боддог юм билээ.

    – За тэгээд тэр байр л буг чөтгөртэй болж таарах нээ?
    – Тийм ээ. Эхний хоёр, гурван хоногтоо гойд мэдэгдсэн юмгүй байлаа. Гурав дахь хоног дээрээ тасарч ирээд унтчихаж. Шөнө дунд ам цангаж байна. Босоод ус уух санаатай бүдчиж явтал эмэгтэй хүн уйлж байх юм. Би ч “За нэг хүүхэн дагуулж ирээд л хүчиндчихсэн юм байх” гэж бодлоо шүү. Тэгээд очсон чинь гал зуухны өрөөнд чармай шалдан хүүхэн дээш хараад уйлчихсан хэвтэж байна. Очоод босгох гэсэн чинь хий хоосон зүйл байдаг байгаа. Тэгээд л архины цагаан солио тусчихаж гэж бодсон боловч энэ байранд аллага гарсан гэдгийг гэнэтхэн саналаа. Шууд л гараад зугтчихсан.

    – Тэгээд дахиж очоогүй хэрэг үү?
    – Маргааш нь баахан хүнтэй очиж архидаж хоносон. Шөнө унтаж байтал нөгөө хий үзэгдэл орж ирээд “Наадуулаа зайлуул” гэж байна шүү. Би ч айхдаа үүрээр хөөгөөд гаргасан. Түүнээс хойш айгаад очиж чадаагүй ээ.

    – Найздаа энэ тухай хэлсэн үү?
    – Хэлсэн чинь “Тийм ээ” гэдгээс өөр юу ч хэлээгүй. Түлхүүрийг нь “Баярлалаа” гэж хэлээд л өгсөн.

    – Таны ярих зүйл ердөө л энэ үү?
    – Ердөө л энэ.

    – Одоо тэр байранд айл бий болов уу?
    – Ёстой мэдэхгүй юм аа.

    Via: Wikimon.mn

  • Дундговь аймгийн Өлзийт сумын Дэл хөнжлийн уулнаас бөхийн барилдааныг дүрсэлсэн хадны зураг олдсон байдаг.

    Гар, өвдөг тохой, дал мөр, толгой газар хүрвэл унасанд тооцдог.

    Тува бөх: Тува бөх халх бөхтэй үндсэндээ ижил боловч гар газар хүрвэл унасанд тооцдог.

    Халх бөх: Халх бөх хэн хүнд ойлгомжтой тул олныг үл нуршив.

    Буриад бөх: Буриад бөх далбаа өмсдөггүй бөгөөд бүс бүслэж эсвэл шуудаг / богино шалбуур / өмсөж барилддаг ба гар, өвдөг тохой, дал мөр, толгой газар хүрвэл унасанд тооцдог.

    Ойрад бөх: Ойрад бөхийг бух / бөх / ноолдаан / барилдаан / гэдэг бөгөөд одоо Халимаг, Алагшаа болон Зүүнгарын Ойрадууд дунд хадгалагдан үлджээ. Өдгөө Халимаг, Алагшаа, Зүүнгарын Ойрадууд бух ноолдааныг шалбуур бөх гэж нэрлэх болсон байна.
    Манай улсын Увс аймагт 1940 – өөд он хүртэл овоо тахилгын наадам бух ноолдаанаар явагддаг байлаа.

    Бух ноолдаан нь бяр хүчний байдлаар харгалзан бөхчүүдийг шийр арван, дунд арван, бахлуур арван гэж гурван анги хувааж барилдуулдаг байв. Шийр арванд түрүүлвэл дунд арван руу орохын төлөө дунд арваны тээг бөхтэй барилдаж хаях ёстой, дунд арванд түрүүлвэл бахлуур арванд орохын төлөө бахлуур арваны тээг бөхтэй барилдаж хаях ёстой.

    Барилдаан удааширвал сур аргамжин тойрогт шахаж оруулан барилдуулдаг байж. Монгол хүн сур аргамж дээгүүр алхах, гишгэхийг цээрлэдэг учир сур аргамжин тойргийн шахаанд оруулбал түргэн шурхай хаялцдаг байж. Увсынхан бусгах мэхийг даамгай хийдэг нь бух ноолдаанаас ирэлтэй. Бух ноолдааны өмсгөл нь гэвэл тэмээний арьсаар үдэж хийсэн шуудаг эсвэл ямбууг давхарлан ширж оёсон богино шалбуур өмсөн барилддаг.

    Барилдааны дүрэм нь бөхчүүдийн толгой биеийг бар ирвэсийн арьсаар бүрхэж царайг нь өөр хооронд нь харуулдаггүй ёстой. Бар ирвэсийн арьс нөмөрсөн бөхчүүдийг засуулууд барин дэвжээг тойруулж нутаг ус, алдар нэрийг нь дуудан цоллох зуурт өнөөх бөхчүүд бар ирвэсийн дуугаар хүрхэрч учраа бөхийнхөө зүрхийг үхүүлж, наадамчин олны сэтгэлийг баясгадаг байжээ. Ингээд бар ирвэсийн арьсыг засуул авч бөхчүүдийг тавихад бар ирвэсийн харайлтаар үсрэн дэлж хоёр биенээ тосон барилцаж эр бяр, уран мэх, үнэн хүчээ үзэлцэн барилдаж өрсөлдөгчөө газар унаган хоёр далаар нь дарж цээжин дээр нь өвдөглөснөөр ялалт авах ба заавал гурван удаа барилдах дүрэмтэй. Гомдолгүй гурав гэдэг үг үүнээс үүсжээ.

    Халх, Өвөрмонгол, Ойрад, Буриад, Тува бөхөөс гадна Монгол үндэстэстэй угсаа гарал ойр хаяа дэрлэн огших Саха, Хакас, Хасаг, Хиргисд тус тусын бөх барилдаан байдаг. Хасаг, Хиргис, Хакас бөх барилдаан Ойрадын бух ноолдаантай тун төстэй. Харин Сахагийн хапсагай Ойрад Буриадууд шиг шуудагтай / шалбуур / барилдах ба дүрэм нь Тува бөхтэй адил байдаг.

    Миний хөгш аав аймгийн арслан бөх С.Басан гэж хүн байв. Хөгш аавын нагац ах улаан гуя Жамбал гэж халх бөхийн даншгийн заан, Ойрад бөхийн аврага домогт бөх байлаа. Хөгш аавын ах аймгийн арслан С.Дамжин 1950 онд Баян – Өлгий аймгийн наадамд шинэ цэрэг байхдаа түрүүлэхэд дарга нар нь хотод барилдуулахаар явуулжээ. Тэр жилийн наадамд Дамжин ах хоёрын даваанд морьт отрядын Л.Дашдоржыг, гурвын даваанд Төв аймгийн харъяат улсын начин Н.Сундуйг, дөрвийн даваанд Архангай аймгийн харъяат улсын арслан аат Лувсанжамцыг орхиж, тавын даваанд улсын аврага Цэвээнравданд амлуулан барилдаж тонгорч хаяад дэвэхээр гүйх зуурт хөөш цэргийнхүү зогс хэмээн тушаахад авга ах эргэн харж зогтусах агшинд аврага дэвээд гүйчихсэн гэдэг.

    Наадмын дараа цэргийн хүүгийн начны давааг луйвардсан гэж тухайн үед хурандаа цолтой цэргийн ангийн захирагч албатай байсан Цэвээнравдан аваргыг маршал зэмлэж, хөдөө нутагт шилжүүлж байж. Тэр наадмаас хойш Дамжин ах дахин улс, аймгийн наадамд зодоглоогүй гэдэг. Харин уул овооны наадамд олон жил барилдаж олон ч түрүү авч байлаа. Хөгш аавын үеэл дүү нь улсын өсөх идэр начин, олимпийн анхны хүрэл медальт, ази тивийн аврага, гавъяат тамирчин Т.Артаг агсан юм. Манай удамд бөх олон бий. Миний мэдэхээр улсын цолтой тав, аймгийн цолтой тавь гаран бөх байх ба Увс аймгийнхаа наадмаас арав гаруй түрүү авчээ.

    Монгол бөх, түүний олон хувилбарыг өөрийн мэдэх хэрээр бичлээ. Мэдэхгүй нэгэнд нь сонин байх болвуу. Мэдэх нэг нь илүү дэлгэрүүлэх бизээ.

    Эх сурвалж – Бямба Сугар

  • № 4.Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилга боллоо.

    бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам толгойлон бөөлж эхэлсэн билээ. Галын тахилгад Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам л ганцаар хуяглан бөөлсөн онцлоготой бөөлөлт боллоо. Бусад тахилга дээр Галын тахилга гэхээр олон улаач орж бөөлдөг байсан бол энэ жил толгойлж бөөлсөнөөс өөр бөө хуяглаж босоогүйгээрээ онцлон байв. Тэгээд гал тахих бөөгийн чадал чансааг шалгав.

    Их гал бадамлан асах үед олон улаачийн түрлэгээр тахилга эрч хүчээ авч байв. Энэ үед МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Мөнх тэнгэртээ айлтгалыг уншиж,Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилгад өргөнө билээ. Мөнх тэнгэртээ айлтгалыг өргөх нь нэгдсэн их тахилгадаа уламжлал болон хэвшсэн байна.

    djmedia:31

     

  • №3. Лусын тахилгыг хайрхан хүлээж авав.

     

    Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Лусын тахилгыг өндөрлөмөгц, Дээд цэцийн хуралдайн тавин гуравдугаар хуралдаан болж, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилгын хугацааг хэлэлцэн тодотгож, Долоон өвгөн одны тахилгын болзоондоо ирээгүй улаач нарын оронд бөөлөх хүмүүсийг тодотгон томилсон.

    Харин Монгол бөөгийн их зайран Балжир болзоондоо ирсэнгүй. БНХАУ-д бөөгийн зан үйл хийж явсан. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран Балжир, түүнтэй хамт яваа Монгол бөөгийн тэргүүн удган Бямбасүрэнг хүлээж авч уулзаж, гадаадад зарим зохисгүй үйл ажиллагаанд нэр холбогдсоныг анхааруулж байсныг хүлээн авч, зөвшөөрч байсан боловч тахилгаа орхиж БНХАУ-д явсан байлаа.Тэдгээр улаачид Монгол бөөгийн зарим зүйл нууцлалын төвшинд байхыг МБНЭ-ээс урьдчилан анхааруулсан билээ.

    Монгол бөөгийн ёс зүй бүгдэд эрх тэгш үйлчилнэ. Бөөлмөөр санагдвал бөөгийн цолны эрэмбээр бусад улаачийн урдуур орж нэрээ дэвшүүлнэ. Дургүйгээ хүрвэл “онгод”-ын болзоогоо үл тоож алга болно. Бид хойч үедээ ийм ёс зүй үлдээх эрхгүй билээ.

    djmedia:30

     

  • ИХ ЦАСАН ЦАГААН ХАЙРХАН МИНУ (Хоёрдугаар хэсэг)

     

    Энэ жилийн Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилгад анхлан болзоо тавьсан Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун ирээгүй учраас оронд улаач бөөлөхөөр томилсонгүй. Бидний хувьд оронд нь бөөлөх хэд хэдэн улаач бэлтгэсэн байсан боловч, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдай ингэж эцэслэн шийдвэрлэсэн билээ. Түүний араас дагаж бөөлөх Монгол бөөгийн тэргүүн удган Я.Мөнгөнсувд давхар биетэй болсон учраас энэ удаа бөөлөхөөс чөлөөлсөн болно.

    Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилгыг ийнхүү тахилгад ирсэн МБНЭ-ийн хамт олон хамтран хуур, манжигаар хийлээ. Тахилга ч өвөрмөц сонирхолтой болж өнгөрсөн. Хамтын нэгдсэн залбиралаар их хайрхандаа залбирч, идээнийхээ дээжийг хамтран хүргэлээ.

  • №3. Монгол Улс гэж хэдийнээс нэрлэв.

     

    Онон, Хэрлэнгийн монгол аймгуудын холбоо нь 12 зууны эхэн үеэр засаг төрийн мэдэгдэхүйц шинж төллөвтэй болж иржээ

                Төрийн хаантай, төрийн хуралдайтай Хамаг монгол улс байгуулагдсан нь цааш цаашдаа монголчууд бүгдээрээ нэгдэн нийлж хүчирхэг Монгол улс байгуулагдахын эхлэлийн суурь тавигдсан юм.

                Хабул хаан Монголын түүхэнд их гавьяа байгуулсан улс төр, цэргийн том зүтгэлтэн байжээ. Хамаг монгол улсыг Хабул хаан байгуулаагүй бол монголчуудын нэгдэл нэн удааширч Их монгол улс байгуулагдахад ч бэрхшээл учирч болох байсан.

                Хамаг монгол улсын хоёрдугаар хаан бол тайчуудын Амбагай билээ.

    Амбагай хаан суумагцаа Тайчууд аймгийн Хамаг монголын тэргүүлэх аймаг болгов. Өөрөөр хэлбэл, Амбагай хааны үед хамаг монголын гол хүч нь тайчууд болжээ.

                Амбагай хаан угаас эвдрэлцэхээс эвлэхийг илүү хичээдэг хаан байжээ.Ялангуяа монголчууд бүгдэрээ хүчээ нэгтгэсэн цагт л Алтан улсыг ялан дийлнэ. тэгэхгүй цагт үргэлж хүч дутаж байх болно Татарын ард иргэд ч үүнийг ойлгон дэмжих учиртай гэж тэрээр үздэг байжээ.

    Зүрчидийн Алтан улсын хаан Амбагайг баригдаж ирснийг үзээд ихэд баярлаж, модон илжиг унуулан төмөр хадаасаар хад гэж зарлигджээ. Амбагай хааныг цаазлахдаа, хамгийн муухайгаар зовоон тарчлааж, аанай л нөгөө модон илжгэнд хадаж хороох гэдэг зэрлэг аргаа хэрэглэжээ.

                Хамаг монгол, Татарын хооронд үргэлжилсэн 70 жилийн тэмцэл тулалдаан 1202 онд Чшиашы хаан татарыг бүрмөсөн байлдан дагуулснаар дуусгавар болсон билээ.

                Хамаг монгол улсын төр ихээхэн бэхжсэн, тэрээр Төв Азийн түүхэнд нөлөөтэй, хүчирхэг цэргийн зохион байгуулалттай улс байсныг харуулж байна.

                VIII зууны үеэс хойш бараг 260-аад жилийн туршид хятад сударт татарчуудыг: эрхлэх ажил, эрхэмлэх өнгө, орших зүг, аймгийн тоогоор хар тэрэгт, цагаан татар, буйругууд,алухай ,айргууд болон баруун ,өмнөд, зүүн татар, есөн гэх мэтээр нэрлэж байв.

                <<Монголын нууц товчоо>>-нд цагаан татар алчи татар, дутаут татар, айуриут, буйруут гэж 6 татарын нэр гардаг байна.

                Татарын нутаг тухайлбал, Хөлөн, Буйр хоёр нуур орчмын нутаг нь мал адуулан өсгөхөд маш зохистой бэлчээртэй билээ. Тэр сайхан бэлчээрийг монголчууд эзлэхийн төлөө эрмэлзлээс дээр дурдсан тэмцэл тулааны нэлээд хэсэг нь үүссэн бололтой.

    Хамаг монгол улс, хэрэйд, мэргид зэрэг аймгуудын дорно зүгтэй харилцах зам дээр нь татарууд хөндөлдөн суусан байдал нь хятадын хойд нутаг Дун-бэйд байгуулагдсан улсуудаас татаруудыг бусад монгол аймгуудын эсрэг харгалдуулан тавихад нь газар зүй эдийн засаг, улс төрийн талаар дөхөм болжээ.

    Татарууд Алтан улсын харъяалалд байхдаа Хянган давааны хил хязгаарыг сахиж байв. Татарчууд Хамаг монгол улс, Хэрэйд, Найман шиг нэгдмэл хүчирхэг ханлиг, холбоо болж хараахан чадахгүй тархай бутархайдуу байдалтай байсаар эцэс болсон юм. Гэхдээ татар нь монголын нэгэн хүчирхэг аймаг байсаар иржээ.

    Хэрэйд аймаг нь Хятан, Алтан улсын үед монгол нутагт оршиж байсан томоохон хүчирхэг аймаг байсан юм.

    XIII зуунаас өмнө хэрэй, жирхин, конкайд, сакайд,тумауд, албат,тункайд, хиркун гэдэг хэрэйдийн найман аймаг байжээ.

                Хэрэйдийн ханлиг XII зууны хоёрдугаар хагаст дотооддоо төрийн тэмцэлтэй, бутархай байсны дээр, түүний хөрш Найманы ханлиг, Тангудын Ся улс, Хар Хятан улсын уулга довтолгоонд Хэрэйд эрсдсээр байсан байна. Энэ нь Хэрэйд аймгийн холбооны дотоод төрийн тэмцлийг улам гүнзгийрүүлж, Хэрэйдийн ханлигийн эрх мэдэл Тоорил , түүний дүү Эрх Хар хоёрын гар дамжин байсаар хэрэйдийн ханлигийг доройтуулахад хүргэсэн байна. Хэрэйд аймаг христос шашин шүтдэг байсан гэж XIII зууны Сирийн түүхч бичсэн байдаг. Гурван мэргидийн нутаг эртнээс Орхон мөрний адаг Сэлэнгэ мөрний дундуур байсан байна.

                Мэргид, Төв монгол хоёр эрт үеэс найртай явжээ.

                <<Судрын чуулган>>-д олон улсын үед Цагаан хэрэмийн дагуу нутаглаж тэд хэрэмийн нэгэн хэсэг сүв боомтыг манаж байх албыг Алтан улсад хаах болсон байжээ.

    Ерөнхийдөө онгуд нар хэдийгээр хятадад их ойрхон боловч хэзээд монголчуудын талд байдаг байжээ.