Саяхан 2017 оны 12 дугаар сарын 29-ны өдөр “Өөрийн улаачийн эрдмийн бүтээлүүдээрээ болон онгод сахиусынхаа шидийн эрдмээр ДЭЛХИЙН ХҮН СУДЛАЛЫН САЛБАРТ МОНГОЛ БӨӨ МӨРГӨЛИЙГ ШИНЖЛЭХ УХААН МӨН хэмээн хүлээн зөвшөөрүүлсэн амжилтыг нь үнэлж, Монгол бөөгийн зан үйлийн Мөнх тэнгэрийн алтан буултаар Зарлиг илгээж МОНГОЛ ТӨРИЙН ИХ ЗАЙРАН цолтноор тодруулсаныг баталсан үнэмлэхийг Дэлхийн нүүдэлчдийн дээд Амин хүч судлалын Академийн Эрдмийн зөвлөлийн дарга Сүнс Д.Одгэрэл гэгч тамгаа дарж, мутраа хайрлаж олгожээ. Төрийн зайран хэмээх цолыг Сүнс Одгэрэл зайран Бямбадоржид анхлан олгож байсан түүхтэй. Иргэд ч төрөөс олгосон мэт ойлголттой болоод олон жилийн нүүр үзэж байгаа. Хэрэг дээрээ иймэрхүү маягаар, ганц хүний үзэмжээр олгодог шагнал юм.
Дараагийн нэг хачирхалтай мэдээлэл нь Төрийн зайран болоод удалгүй, 2018 оны 7 дугаар сарын 7-ны өдрийн 358 дугаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Төрийн дээд шагнал болох “Алтан Гадас” одонгоор шагнагджээ.
Чингис хааны дүр бүтээсэн, урлагын салбарт их амжилт гаргасан, алдартай бөхөд “Алтан гадас” шагнал олгосон нь өвөрмонголд олны талархалыг хүлээж байсан бол харин энэ удаагийн шинэхэн улаачид олгосон цол, төрийн шагнал нь монголын гэх олон зүйлийн нэр хүндийг шалд нь хүртэл унагахад хүрчээ.
Ийнхүү өвөрмонгол “улаач” 3-4 жилийн дотор бөөгийн дээд цол, төрийн дээд шагналаар жил хүрэхгүй хугацаанд тодорсон гайхамшигт учрал тохиож байна.
Монголын соёлын өвийг олон мянган жил тээж яваа, Монгол уламжлалт бөө шүтлэгийг хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, амьдралынхаа 20-30 жилийг Монгол бөө шүтлэгт зориулсан цөөнгүй “улаач”-ыг төрийн дээд шагналд таван жил тодорхойлсон боловч албан ёсоор нэг ч улаачид олгогдолгүй хойшлогдсон бол харин гадаадад тодорсон бөөд тун ахархан хугацаанд өндөр нэр хүнд, цол, алдарт хоёрыг хүртээж байгаа нь ойлгоход бэрх боллоо. Дүгнээд үзвэл монголын гэх болгон үнэ цэнэгүй болж, гадаадынх гэхээр хэн ч байсан тахин шүтдэг үзэл байсаар байгааг илэрхийлэв. Зарим талаар арай үгүй байлгүй дээ гэж бодоход хүрч байна.
Ямарч байсан улаач нараас нэг ч гэсэн хүн Монгол төрийн дээд шагнал хүртсэнд баяр хүргэх нь зүйтэй байх аа.
Д.Хүрэлбаатар
Author: admin_shaman
-
БОГИНО ХУГАЦААНД БӨӨГИЙН ӨНДӨР ДЭЭД ЦОЛ, ТӨРИЙН ДЭЭД ШАГНАЛ, АЛДАРД ХҮРСЭН “УЛААЧ” ТОДРОВ.
-
ДАНШИГ НААДМЫН ЦААД УЧИР ИНУ.
Манжийн хаан Долоннуурт ёслолоо хийж, их чуулганыг хийх болсон нь нэгд, хэдийгээр Халхын ноёд даган орсон ч халхын газар нутаг Галданы мэдэлд байсан, хоёрт, уг газар нь байрлалын хувьд Мүгдэн, Бээжин, Халх, Өвөр Монголын төв дунд байсан зэргээс болжээ.
Манжийн хаан энэ үйл явдалд их ач холбогдол өгч байсан нь юуны өмнө Манжийн хааны сүр хүчийг олны өмнө гайхуулах, Халхыг оруулж авсанаар цааш Хөх нуур, Түвэд, Ойрад, Хами зэрэг улс орнуудад төрийн бодлогоо явуулах боломж нээгдэх төдийгүй тэдгээрийг байлдан эзлэхэд Өвөр Монгол, Халхын цэргийн хүчийг ашиглах боломж олж буй зэрэгтэй холбоотой байв.
Тус чуулганы бэлтгэлийг Өндөр гэгээн Занабазар, Түшээт хан Чахундорж нарбэлтгэн хангаж, Сэцэн хан Өмэхэй, Засагт ханы ойр угсааныхан бүгд 550-иад халх ноёд, тайж нар, мөн өвөрлөгч 49 хошууны нөлөө бүхий том ноёд Долоннуурт цугларчээ.
Долоннуурын Асу хэмээх хаалганы өмнө их ёслолыг үйлдэж, Манжийн хааны зарлигийг уншин сонсгожээ. Зарлигийн агуулга нь 1680-аад оноос хойш Манж улсаас Халхын талаар явуулсан улс төрийн бодлогын тоймийг чимэглэн өгүүлж, цаашид Халхыг хэрхэн захирахыг тодорхой дурджээ.
Тус чуулганаар Манжийн төрд гавъяа байгуулсан Халхын 5 хүнд чин ван, 6 хүнд жүн ван, 3 хүнд бэйл, 4 хүнд бэйс, 7 хүнд гүн, 6 хүнд тэргүүн зэрэг тайж олгож, 34 ноёныг хошууны засаг ноён болгож, тус 34 хошууг Түшээт ханы 16, Сэцэн ханы 11, Засагт ханы 7 ноёнд хуваан захируулжээ.
Тийнхүү Долоннуурын чуулганаар Халхыг манжийн харъяат гэж албан ёоор тунхагласан нь нийт Монголын тусгаар тогтнолын үйл хэрэгт асар хохирол учруулсан юм.
Шарын шашин бөөгийн мөргөлийг богино цагийн дотор Манжийн туслалцайтаагаар генецитхийж устган, Монголын ард түмний сэтгэл санааг эзэмдэн, аж байдалд гүн нэвтрэн асар нөлөөтэй хүчин зүйл болж чадсан.
Шарын шашин бөө мөргөлийг хориглон монголчуудыг номхон хүлцэнгүй байхыг номлож, дайчин чадвараас салгаж, хойд насандаа сайн төрлийг олох их аянд мордуулжээ.
Харийн бодлогоор бол Монголын их хаад, алтан ургийн шууд удам, өрлөг жанжинууд, түмт, мянгадын ноёд, баатруудын залгамж халаадыг шарын шашинд хутагт, хувилгаан болгож, эрдэм номтой лам, хуврага болгон баатарлаг дайчин чадвараа гээж хүлцэнгүй ноомой болгон өөрчилж, улмаар гэцэл хүртэж эхнэр авахгүй болгон уг удмыг таслан, монголыг манж үндэстэн лугаа адил устгахад чиглэж байв.
Монголын феодалууд өөрийн Монгол улсын дотор харъяат албат ардын дунд шарын шашныг санаачлан дэлгэрүүлсэн нь ер ард иргэдийг зөвхөн соён гийгүүлэх хүсэл эрмэлзлэлээр биш харин юуны өмнө өөрсдийн ноёрхол эрхшээлээ бататгах, дайн байлдаанд нэрвэгдэж санал сэтгэл нь алагдаж, эсэргүүцэн тэмцэх болж эхлэсэн өргөн олон малчин ардыг тайвшруулан захирахад шарын шашныг үзэл суртлын зэвсэг болгон ашиглах тодорхой зорилготой байсан юм.
Манжийн хаан өөрийн бодлогыг хэрэгжүүлж, Монголыг монгол хүн захирч байгаа мэт харагдуулж, өөрийн гарын “бэлтгэгдсэн” хүнээ тавьж хэрэг дээрээ Манж нар удирдах башир арга байлаа. Тэгээд зориуд монгол хүнээр захируулахаар бэлтгэсэн нь “Өндөр гэгээн” хэмээн өргөмжлөгдсөн анхдугаар богд, Жавзандамба хутагт Гомбодоржийн Занабазар байв. Чингис хааны алтан ургийн шууд удам Батмөнх даян хааны 7 дахь үе Түшээт хан Гомбодоржийн хүүг тодруулсан нь монголчуудыг татах нарийн ухаан байжээ.
Түшээт ханы хүү Г.Занабазарыг 1640 онд 5 настайд нь Богд Жавзандамба хутагтын хувилгаанаар тодруулан анхдугаар богд, Монголын шарын шашны тэргүүнд өргөмжилжээ.Г.Занабазар хутагт бага наснаасаа бурхан шашны сургааль номлол, зан үйл, дэг ёсонд суралцаж улмаар Цастын орон Түвдэд очиж Банчин богдод бараалхан шавь орж шашны их бага таван ухааныг гүнзгийрүүлэн судлаад буцаж иржээ. Залуу хутагт эх нутагтаа ирээд номын хүрээ хийд, шашны сургуулийг олноор байгуулж, шашин соёлыг дэлгэрүүлж, олны сэтгэл оюуныг дотроос нь гийгүүлэн, аядуу зөөлөн шинэ иргэншлийг төлөвшүүлэх ажлыг хийсэн гэдэг. Өндөр гэгээн Г.Занабазар нь буддын гүн ухаан, монгол төвдийн яруу найраг,хэл шинжлэл, урлахуйн ухаан, уран барималч, зураач, хэл шинжлэлтэн зэрэг олон талын авьяастай, шашин, урлагийн том зүтгэлтэн, соён гэгээрүүлэгч, манжийн талыг тууштай баримтлагч хүн байсан нь түүхэн баримт сурвалж болон бүтээл туурвилаас нь тод харагддаг.
Хутагт хувилгаадын дараачийн дүрийг тодруулсанг Манжийн хаан батламжилж ирсний олон талаас нь нягтлах аваас энэхүү үзэгдлийн нууцууд илчлэгдэн тодрох ажээ.
Орос хойноос, өмнөөс Манжийн их хүч түрж байхад, элэг угсаа нэгтнүүд нэгдэж, эзэн Чингисийн голомт, Гурван голын сав нутгийг хамгаалах боломжоос илүү өөрсдийн эрх мэдлээ хамгаалахад илүүтэй анхаарсан байдаг.
Өндөр гэгээн, бараг ер хүрч насласан ч цагийн эрх, хувь заяаны тохиолоор амьдралынхаа сүүлийн өдрүүдийг хүний нутагт өнгөрөөн 1723 онд Бээжингийн Шар сүмд ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлж насан эцэслэжээ. Олон талаар харийн гүрний бодлогоор монголыг удирдаж байсан, харьд бэлтгэгдсэн, тэдний дуулгавартай гүйцэтгэгч байсан, насны эцэст тэдний хяналтад байж, нутгын бараа харалгүй өнгөрсөн удирдагчдын түүх эндээс эхэлдэг.
Даншиг наадмыг Өндөр гэгээн Занабазрыг Манжийн хаан Монголыг өөрт дагаар орсныг тэмдэглэн, мөн Монгол түмний шашны тэргүүн, анхдугаар Богд Жавзандамба хутагтын ширээнд өргөмжлөн залах үед анхныхыг нь хийсэн байна.
“Даншиг наадам”-ын үеэр Монголоос Манжид өргөх өргөл хураамжийг цуглуулах үйл явц өрнөдөг байв. 1911 онд Богд хааны зарлигаар даншиг наадмыг зогсоосныг орчин цагт лам нарын лоббигоор сэргээж, одоогоос дөрвөн жилийн өмнө Нийслэлийн засаг даргын тамгын газар болон Гандандэгчилэн хийд хамтран энэ наадмыг томоохон арга хэмжээ болгон хийхээр шийдсэн байдаг.
Монголын түүх, ёс заншил, тусгаар тогтнолын талаар гадарладаг улсууд ч энэ үйл явц хачирхан хүлээн авч байгаа. Тэгээд ч бөхийн цол давхар олгох эрхийг Гандан хийдийн хамбад өгөх нь хууль бус…Ер цаашид бусад шашны байгуулагууд ялангуяа гадаадын хөрөнгөлөг байгууллагууд өөрсдийн наадмаа зохиогоод өөрсдийн цолоо олгоод эхэлбэл өнөөгийн монгол бөхийн хоёр байгууллагын маргааны түүх давтагдах болов уу?
Энэ жилийн хувьд ган болж дараа нь бороо орж олон аймагт үер, гамшиг болж, хүний амь үрэгдэж, эд хөрөнгө сүйдсэн, улсын төсөв хүнд байхад их хэмжээний хөрөнгөөр туйлж наадамлаж байгаа нь энэ их хөрөнгийн өглөгийн цаад эзнийг гаднаас далай лам өгчээ гэж хардахад хүрч байна.Цаашид даншиг үргэлжлүүлсээр олон хувилгаад, богдын нэрэмжит наадам болох нигууртай нь харагдаж байна.
Засаг захиргааны нэгж болгоныг шүтээнтэй байлгах зорилгоор 25 орчим амьд бурхад, хутагт хувилгаадтай болгож, тэдний хойд дүрүүдийг тасралтгүй тодруулах ажлыг Далай лам хийж ирлээ.
Монголын сүсэгтэн олонд зориулан тодруулсан богд, хутагтын хойд дүрүүд нь өмнөх дүр жанч халсны дараа бүгд хоёр жилийн дотор багтан мэндэлж, бүгдийг нь 4–6 настайд нь Монголд залж авч ирж байжээ. Мөн монголын ард иргэдийн нуруун дээр сандайлан сууж, тэдний хандив, санхүүгээр хооллож, нийгмийн ямарч бүтээн байгуулалтаас ангид явж ирсэн таван мянган лам хуврага амьдарсаар байна. Эдгээрийг нэгтгэн захирахад бяцхан богд тун хэрэгтэй.
Удахгүй Х Богдыг залах ажлыг энэ даншигаар хийгдэнэ. Өмнөх богдуудын адил нялх хүүхэд тодруулчихаад ард нь Далай лам, Чойжамц хамба мэтийн хэдэн лам нар үйл ажиллагааг удирдана гэвэл энэ нь эмгэнэл, хоцрогдол болох билээ.
Монголыг дэлхийд алдаршуулсан их хаан Чингис, Өгөөдэй нарын нэрэмжит наадмыг хийж чадахгүй атлаа Манжид дагаар орсоны тэмдэглэж ирсэн Даншиг наадмыг хийж байгаа нь буруу юм. Ядаж нэрийг нь солиосой билээ.
Д.Хүрэлбаатар -
Зураг түүхийг авч үлдэнэ. 3-2001 Монголоо тойрсон тэр нэг жил
Зэвсэгт хүчний Марш тактикын аварга шалгаруулах тэмцээнд оролцсон багуудын зурагт түүх болон үлджээ. Тэр үеийн Зэвсэгт хүчний удирдах бүрэлдэхүүний бөөндөө сууж байгаа зураг сонин харагдана. Би морины хэмээн нэршсэн Галбадрах хурандаагаа их хүндэлдэг. Гэхдээ ил хэлж байсангүй. Алдар нийгэмлэгийн дарга аварга Балжиннямын зураг миний дуранд эгэл жирийн байдлаар үлджээ.
Монголын зүүн хязгаар Дорнод аймагт ажиллажээ. Тэр үеийг аймгийн засаг дарга Одбаяртай хамт зургаа даруулжээ. Дараа нь Чойбалсан суманд ажиллажээ. Тэр суманд төр нийгмийн зүтгэлтэн Чойбалсан маршал төрсөн. Тэгээд түүний дурсгалын өмнө зураг авахуулах гээд тийм зүйл олдсонгүй. Дараа нь Гурванзагал суманд ажиллахдаа манлай баатар Дамдинсүрэнгийн хөшөөнд дурсгалын зураг авахуулжээ. Тэнд ажиллах явцдаа аймгийн залуучуудтай хамт үдэшлэг хийжээ.
Дорнод аймгийн төвд Багабанди дарга ирж, бид хэд хамтдаа зурагаа авахуулжээ. Миний шавь болох Жекей хурандаатай Зэвсэгт хүчний ангид ажилласан зураг гэрэл зурганд үлджээ. Буцах замдаа Хэнтий аймагт хуралдсан ажээ.
Булган аймагт урлагынхантай хамт нилээд хэд хоносон санагдана. Тэнд өнөө цагийн урлагын болог төрийн “одуудтай” хамт ажилласан юмдаг. Хоёр өөр аймагт төрсөн атлаа хүн андуурмаар ижилхэн хоёр хүний зургийг нь авчээ. Уншигчид анзаарна бизээ.
Баруун зүгт ажиллахаар явах замдаа Архангай аймагт нэгэн зураг авсан нь тэр үеийн залуучуудын зүтгэлтэн Жанцан байлаа.
Баян –Өлгий аймагт ажиллахдаа нэгэн буурлынхаар зочилсон. Хожим Баян-Өлгий аймгийн засаг даргаар ажилласан нэгэн. Хожим Зэвсэгт хүчний жанжин штабын дарга болсон Тогоотой хамт хойд сумдаар ажилласаны түүх зурганд үлджээ.
Монгол Улсын цэргийн нэрт жанжин Лхагвасүрэнгийн ойг тэмдэглэсэн юм. Надтай хамт төгссөн анд болох их жанжины дүрд тоглосон Ядмааг цугласан олонд танилцуулж буй зураг харагдана. Энэ удаагийн зургийн түүх Улаанбаатар хотод болсон цуглаанаар төгсөж байна. Хамтаа ажиллаж байсан тэр үеийн залуучууд зургаа үлдээхийг хүсч хамтдаа тэр хоромоо түүх болгон үлдээжээ.
Д.Жаргалсайхан -
ФИНДЛАНДЫН СУДЛААЧТАЙ УУЛЗАВ
Д.Жаргалсайхантай уулзаж, бөөгийн талаар тодорхой асуудлын талаар асуулт тавьж, хариулт авлаа. Финдландын судлаач Мари Волдур нь эмэгтэйчүүдийн асуудал, хүчирхийлэл, үр хөндөлтийн талаар онцгойлон анхаарч ярилцаж байлаа. Мөн цаашид хамтран ажиллах талаар өөрийн санал бодолоо солилцлоо.
Мөн Мөнх тэнгэрийн тухай, бөөгийн зан үйлийн талаар сонирхосон асуудлаар санал солилцжээ. Харилцан санал солилцсон яриа гурван цаг үргэлжилсэн байна. Финдландын судлаач Мари Волдур удаан хугацаанд монголд ажиллаж судалгаа хийх ажээ. -
НАТШИГААН ОНГОДЫН ДУУДЛАГА
Өвгөн буурал онгон минь
Хамба торго, халиу булга
Шижир алт, ямбуу мөнгө
Санзаа гүсүг, магнаг бүрдсэн
Нарийн сайхан хуягаа хөдөрч
Нашигаа аав минь залран соёрх
Улаан модоо үндэс нь нэг холбоотой
Эцэг эхээн төрөлгүүч
Эрээн хүзүүгээ төрөлтаа
Ах дүүгүү ч гэлээ
Алаг манжагаа төрөлтаа
Хусвал яс нэгтээ
Тавьсан сангийн минь утаа сансартаа дэгдэн
Так Сүмбэрийн оройдоо суунаглан хийсч
Тамалсан тамлага минь таны сонортоо хүрч
Бараанаас тань баярлан заларч
Сүрнээс чинь сүрдэн дууднам
Мөрт тэнь мөргөн дууднам
Элдэв муу сайн авин тирнэл
Ар дөрвөн зүг айн заларч
Буг чөтгөл зүг айн заларч
Буг чөтгөр буцалтгүй тальж
Буруу үүдээр буруулан дутааж
Сүрнээс чинь сүрдэн зайлж
Бараанаас чинь бахардан буруулж
Нэрт нь сонсуутуу нэгдүүлж
Алдар тань сонсуут арилж
Цолт тань сонсуут цохиулж
Бор гэр, богдын өргөө мэт ариудлаа.
Хар гэр, хааны өргөө мэт цэвэршлээ.
Тотгоон тэнгэр тосон угтаж
Босгоон эзэм буухаан заларч
Тооноон эзэм тонгоон ёсолж
Хоймороон эзэн суудал засаж
Бага ихгүй баярлаж байнам
Алсаас залран ирсэн онгон сахиус минь
Буянтай идээнээс минь зооглож
Булт маань туршин жаргуул
Эмгэг өвчингээг маань
Эгхаагаан эмнэж, долоовроороо домнож
Домоглон ирсэн чонон амаа хааж
Уургалан ирсэн элшаан аюулаас зайлуул -
БӨӨГИЙН ЗӨВЛӨЛИЙН ГУЧ ДУГААР ХУРАЛДААН БОЛОВ.
2. УИХ-ын гишүүдтэй уулзсан тухай
3. Өвөрмонгол хийгдэж буй тахилгын тухай
4. Иргэдээс ирж буй гомдол, мэдээлэл
5. Цаг үеийн асуудлууд
Дайр борын домог
Наадамд уралдах мянга шахам хурдан морьдын дунд хур дэлтэй бор азарга байгааг морьдыг зүсэлж шүдлэж явсан даамлууд үзээд ноёндоо айлтгаж гэнэ.
Ноён бор азаргын эзэнг дуудуулав. Хамба өвгөн азаргаа хөтөлж, мориныхоо хүүдээ дагуулан ноёнд бараалхвал ноён “За хө, энэ наадамд агт морь уралдуулахаас азарга уралдуулахгүй, наад азаргаа аваад зайл” гэжээ. Хамба өвгөний дургүй хүрч, ноёныхоо улаан нүүрэн дээр алд хүрэхгүй цулбууртай суран хазаараар азаргаа баглаж унаган, бүсэнд байсан хутгаараа хөнгөлөөд уралдуулахаар явуулжээ.
Хамба өвгөний хөнгөлж уралдуулсан ганц бор азарга нь мянган агтны манлайд түрүүлэн ирж, хошуу ноёны асрын өмнө цолоо дуудуулаад үхсэн гэдэг. Хамба өвгөн мориндоо харамсахын ихээр харамсаж, өрөвдөхдөө сайн морины тухай “зээтэй” уртын дуу шуранхайлан дуулж, нулимс унаган суужээ.
Хошуу ноён сайхан дууны шуранхайд уярч Хамба өвгөнийг асартаа уриахад нь тэрээр олон дуу дуулж өгөөд, хайрт бор азарганыхаа толгойг авч үүрээд буцахдаа Жаргалант уулын оройд залжээ. Тэр цагаас Тамирын бэлчирийн өндөр уулыг “Дайр бор” гэж нэрлэх болжээ. Дайр бор уул адууны тоо, хурдан морьдоороо алдартай Архангай аймгийн Батцэнгэл сумын төвийн дэргэд байдаг
Зураг түүхийг авч үлдэнэ-2. 2000- Нийслэл болон орон нутагт

Хорин нэгэн аймгаас цугларсан нягтлан бодогч нар Тэрэлжид цасны баяр тэмдэглэв. Нас намба харгалзалгүй цасаар наадсан өдөр сэтгэлд тод үлджээ. Тэртээх жилийн хурал зөвлөлгөөнд оролцогчдын зураг байна. Бас л хорин нэгэн аймгаас ирсэн төлөөлөл харагдана. Тэд өнөөдөр хаана ямар албанд зүтгэж яваа бол…
Хөвсгөл нуурын чигт явж байхдаа ботголж байгаа ингэтэй таарсан. Тэгээд тэр мөчийг зургандаа буулгаж авсан юм. Тэр үедээ Хатгал тосгоны захирагч Тогтохням, бусад хүмүүстэй нуурын эрэгт зургаа даруулжээ. Аймгийн телевизэд ярилцлага өгчээ. Өнөөгийн аймгийн тамгын газрын дарга Төмөрбаатар дэргэд суусан харагдана.
Дорноговийн САУ бүхий хөшөөний дэргэд дурсгалын зураг үлдээжээ.
Дундговь аймагт Бага газрын чулуун дээр залуучуудтай хамт очсон, хорхог хийж байсан дурсамжтай мөч. Дараа нь Дорнод, Орхон аймагт хурандаа, дэд хурандаа нартай зургаа хамт авахуулжээ. Одоо Үржин хошууч генерал, Амгаланбаатар бригадын генерал цолтой болжээ.
Хэнтий аймагт түүхийн дурсгалт газар болох Өндөрхаан хайрхан, Биндэрийн овоонд нөхдийн хамт зургаа авахуулсан байна.
Энэ удаагийн зургийн дурсамжаа Улаанбаатарын талбайд болсон нэгэн өвөрмөц цэргийн жагсаалын ажиллагаагаар төгсгөж байна. Зураг байгаагүй бол эргээд энэ мөчүүдийг дурсахад хэцүү байлаа.
Д.Жаргалсайхан
ЧИНАГИЙН ГАЛСАН: М.Ю.ЛЕРМОНТОВ ШИГ НАЙРАГЧ БОЛНО ГЭДЭГ БАЙЛАА
-Би Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэлхайрхан суманд төрсөн хүн. Хонин жилтэй. 75 нас зооглох гэж байна. Тува ястан. Тэр үед Цэнгэлхайрхан гэж Монгол Улсын хамгийн баруун талын сум байсан юм. Цэвэр тува сум. Дөрвөн багтай, их газар нутагтай том сум байлаа. Тувачууд түүхэндээ бичиг үсэгтэй байж үзээгүй. Уран зохиолоо ярьж өгдөг болохоор тууль их хөгжсөн. Дуулдаг, шүлэглэдэг ард түмэн. Бичиг бол сайхан. Бичиг хэрэгтэй. Бичиг байхгүй байх бүр сайхан. Яагаад вэ гэвэл бичих юм байхгүй учир маш сайн тогтоож цээжилж сонсдог. Тууль хайлж байхад хүүхдүүд чихээ наагаад сууж байна. Туулийг бадаг, шадаар нь тогтоочихно. Тувагийн тууль дуулж, ярина. (Тувагаар тууль хайлж эхлэв. сурв)
Эртийн эрт цагт
Юм бүхэн эхэлж байх үед
Бөмбөрцөг нь өнхөрч
Чингис нь төрж байх
Тэр цагт юм гэнэ
Уул газрын өвс
Чонын сүүл шиг намирч байсан цаг юм гэнэ
Тал газрын өвс
Үнэгний сүүл шиг ганхаж байсан цагт юм гэнэ
Энэ юм бол
Тэр цагт болсон юм гэнэ билээ хүүхдүүд гэж тууль эхэлнэ. Тийм учраас цээж их сайтай. Харсан юмаа андахгүй, сонссоноо мартахгүй. Би тэгж тууль хайлж, үлгэр сонсч, дуулж сурсан. Миний хамгийн анхны сурсан ухаан бол дуу дуулах. Таван настайдаа дуулж сурсан. Мал хариулж явахдаа бүх юмыг ажиглана. Газар дэлхий, байгаль, үүл, тэнгэрийг уншаад л явна. Бидний уншдаг ном бол байгаль.
Тэгж байтал хасгууд орж ирлээ. Хасгууд Монголын баруун аймгийнхантай их нөхөрсөг харилцаатай байлаа, тэр үед. Орон гэргүй тэнэж явсан хасгуудыг Монголын ард түмэн маш халуунаар хүлээж авсан. Хэн ч байсан сайхан хүлээж авдаг нь нүүдэлчний ёс юм даа. Тэгээд бид хасаг айлуудтай хамт өвөлжиж, зусна. Дотно сайхан харилцаатай. Миний хувьд нэгдүгээрт сурсан гадаад хэл бол хасаг хэл.
Долоо, найман нас хүрч сургуульд орлоо доо. Сургуулийн черта гэж байлаа. Зураас гэсэн орос үг л дээ. Сургууль гэж нэг жижигхээн навтгар модон байшин бий. Тэрийг тойруулж дөрвөлжин хэлбэр гаргаж чулуугаар зураас татна. 500 метр урттай юм уу даа. Тэр черта руу орсон тохиолдолд тувагаар ярих хориотой. Монгол хэлтэй сургууль учраас монгол хэлээр ярих ёстой. Тэгтэл багш нар нь бүгд тува. Зун манайд ирж хонож өнжиж, надаар морь, малаа авахуулж байсан ах нар чинь манай багш нар болчихсон байдаг. Би тэр жил сар гарны дараа аравдугаар сарын дундуур хичээлдээ сууж эхлэв. Ах, эгч хоёр минь сургуульд явдаг байсан болохоор тэдний ном, дэвтэр рүү өнгийсөөр байгаад бичиг, үсэг сурчихсан байсан юм. Даанч монгол хэл байдаггүй. Тэгээд ангидаа орлоо доо. Хир тос болчихсон, тарвага, зурамны цус, тостой салбархай тэрлэгтэй. Тэр үед эрэгтэй хүүхдүүд алчуурыг хойноо уядаг. Охид эрүүн дотороо зангиддаг байлаа.
-Цагаан өнгийн алчуур уу?
-Эрээн даавуун алчуур. Настай эрэгтэй хүмүүс алчуурыг магнай дээр зангидаж уяна. Одоо үед урлагийнхан тэгж алчуур зангиддаг мода байх шиг байна. Алчуураа өвөртлөөд орлоо. Олон хүүхэд жирийгээд сууж байна. Тэгтэл надаас багш нэг юм асуулаа. Тэгэхээр нь “Юу гээд байгаа юм, ах аа” гэж тувагаараа асуулаа. Тэгтэл нэг хүүхэд “Нэрийг чинь асууж байна. Энэ хүнийг ах аа гэхгүй. Энэ хүн чиний багш” гэж байна. Тэгтэл багш өвөр рүү минь зааж бүсээ тайл гэж байна. Бүсээ тайлтал модон шалан дээр нэг юм тогхийгээд уналаа. Хартал гаанс минь.
-Гаанс аа?
-Далны ясан гаанс. Тамхи татдаг байсан юм. Гэхдээ тамхичин биш. Уушгилаж татахгүй, утааг нь үлээгээд л сууна. Миний тамхи гэж юу байх вэ. Элдэв ургамал татаад, сүүлд туулайн баас татсан юм даг. Туулайн баас чинь хаа ч очиж хамгийн амттай нь байдаг юм шүү. Алтан шар өнгөтэй, хэвлэчихсэн юм шиг жижиг хээтэй. Имэрч байгаад гаансандаа хийгээд татахад гоё гэж жигтэйхэн. Би зогсоо зайгүй татна. Утааг нь залгихгүй. Ингээд гаанс, ууттай туулайн баасаа багшдаа хураалгачихлаа. Манай ангийн Ишгей (Ишгэн) гэж охин надад багшийн ярьсныг орчуулж өгнө. Багш миний нэрийг асуухаар нь Журук-Уваа гэлээ. Тэгтэл хүүхдүүд нирхийтэл инээлдлээ.
-Журук-Уваа гэдэг нь ямар утгатай юм?
-Хөдсөн Маамуу гэж байгаа юм (инээв). Багш “Ийм нэр болохгүй ээ” гэж байна.
-Гэрийнхний тань дууддаг нэр байж л дээ?
-Тийм, тийм. Одоо ч нутагтаа очиход намайг Журук-Уваа гэнэ л дээ. Багш маань монгол нэр олж ирж гэлээ. Ээжийн маань ээж их номтой, цээж сайтай хүн байсан юм. Эмээ “Галдан гэдэг нэртэй бол” гэв. Галдан бошигтыг бодож л дээ. Ингээд би Галдан гэдэг нэртэй боллоо доо. Маргааш нь хичээлдээ очлоо. Намайг хамгийн урд талын ширээнд суулгалаа. Багш надаас нэрийг минь асууж байна. Тэгтэл би эмээгийнхээ өгсөн нэрийг мартчихаж. Гал…Гал…Гал…юу билээ гээд бодлоо. Сургуулийн үүдээр орж ирэхэд сургуулийн манаач өвгөн Улаан нүдэн Галсан тааралдсан юм. Тэр хүн санаанд ороод Галсан! гээд хэлчихсэн чинь багш “За боллоо” гээд бичээд авчихав. Ингэж Галсан гэдэг хүн долоо, найман насандаа анх төрсөн нь тэр.
-Таныг арван жилийн сургуулиа төгсөхдөө бичсэн бүх шүлгүүдээ шатааж байсан гэдэг?
-Би хоёрдугаар ангиасаа эхэлж шүлэг бичсэн юм. Ханын сонин гаргах боллоо. Тэгтэл шүлэг бич гэж байна. Шүлэг гэж ямар юм байдаг юм гэсэн чинь “Яагаав, толгой холбож ярьдаг юм” гэж байна. Хоёрдугаар ангид монгол хэлэндээ овоо ч болчихсон байлаа. Тэгээд шүлгэрхүү юм бичлээ дээ. Одоо бодоход,
Шаргал намрыг ирэхэд
Шар бух нь мөөрөлдөнө
Шалбааг, гол, мөрнүүд
Уураа бадруулан үерлэнэ гэсэн мөр л санаанд бууж байна (инээв). Ингэж толгой холбож байгаа юм. Юун шүлэг байх вэ дээ. Багш маань ихэд олзуурхаж байгаа бололтой. Дараа нь ханын сонин гарах болгонд шүлэг бичиж өгдөг боллоо. Гэхдээ би шүлэглэх ухааныг хөдөө хээр дуулж явахдаа, үүл, уул, тэнгэрийг харж явахдаа сурчихсан байсан юм чинь. Шүлэглэх ухаан цээжинд минь орчихсон байсан. Аймагт ирээд тавдугаар ангид ороод баахан шүлэг бичлээ. Төвөөс очсон Дашдорж гэж халх багш байсан. Тэр хүн надаар шүлэг бичүүлнэ. Намайг дэмжиж, их магтана. Би ч нээрэн юм байх гээд л шүлэг бичээд жил болгоны эцэст Уран зохиолын шагналыг нь авдаг байлаа. Аравдугаар ангиа ч төгслөө. Дотуур байрандаа орж ирээд харсан чинь модон хайрцаг минь байна. Хүнд гэж жигтэйхэн. Онгойлгосон чинь 96, 48 хуудастай “Тетрадь” гэсэн зузаан дэвтрүүд. Дүүрэн шүлэгтэй. Эхнээс нь гаргаж ирээд үзлээ. Одоо энэ дэвтрүүдээ яана даа. Харихад ачаа юм даа гэж бодлоо. Уншсан чинь шал дэмий. Зүгээр л одооны зохиолчдын бичдэг юм шиг л. Би тэр үед М.Ю.Лермонтов шиг найрагч болно гэдэг байлаа. Манай ангийнхан ч намайг Лермонтов гэнэ. Лермонтов чинь 27 насандаа Кавказын ууланд дуэль хийгээд буудуулж үхсэн, Оросын хоёр дахь том найрагч. А.С.Пушкиныг нас барахад “Шүлэгчийн үхэл” гэж харамсан шүлэг бичээд цөллөгт явсан.
Би Лермонтов болно гээд л. “Эр хар сур” дотор,
Эрт эхэлж эрт дуусгахаар
Эрхэс гаригт ам гарсан юмсан
Оргилыг давж оргил болохоор
Омголон Лермонтовт шавь орсон юмсан
Хуй дэврүү хүүхэд насаа
Худалч болгохыг би хүссэнгүй
Бүхнээс өндөр оргил болох
Бүл надад үнэхээр дутлаа
Довон дунд дов байхыг
Дотроо би өөрөө чамлалаа
Хан Алтайд үндэстэй надад
Харь Оросын хувь зохисонгүй
Хүүрнэл зохиолын хүнд буулганд
Хүчээ гаргаж хэрдээ зүтгэлээ
Төрийн биш уншигчийн сүлдэнд
Төмөр үзэг минь алтартал гийлээ
Үхэж биш амьдарч алдарших
Үйлийн заяа намайг хөтөллөө гэж учраа мэдэж, оршил хэсэгт бичсэн юм.
Тэгээд би шүлэг бичихгүй явсаар байгаад бүр сүүлд нэртэй зохиолч болчихоод монголоор хэдэн шүлэг бичсэн юм. Германаар бол тоймгүй их шүлэг бичсэн л дээ. Шүлгийн найман түүвэр.
-Таны хайрын шүлгүүд Германд их алдартай юм билээ?
-Алдартай. Сонгодгуудынх нь тоонд орно. Намайг зөвхөн Монголын зохиолчид төдийгүй Германы зохиолчид дуурайсан нь бий. Дуурайхад нь баярладаг.
-Германд сурсан тухайгаа хуучилбал?
-Зохиолч ч болсон юм байхгүй явж байгаад ерөөсөө эрдэмтэн болъё гэж бодсон. Германд очоод баахан эрдмийн юм хийлээ. Зургаа дахь жилдээ дипломын ажлаа бичих гээд сууж байтал гэнэт уран зохиол санаанд орж ирлээ. Тэгэхээр нь дипломын ажлаа хажуудаа тавьчихаад нэг амьсгаагаар гурав, дөрвөн уянгын богино өгүүллэг биччихэв. Тэрнээс хойш өглөө болгон уянгын богино өгүүллэгүүдээ бичдэг боллоо. Дипломын ажлаа ч сайн хийж сургуулиа амжилттай төгслөө. Тэр жилийн төгсөгчдийг төлөөлж намайг үг хэл гэдэг юм байна. 15 минутын хугацаанд үг хэл гэхээр нь би ёстой асгаж гарлаа. И.В.Гётегийн “Фауст”-ыг орчуулна л гэлээ. Л.В.Бетховены IX симфонийг Монголд хүргэнэ л гэлээ. Бас герман хэлийг гурван үгээр баяжуулна гэж хэллээ. Өө, намайг дэмжээд тэнд цугласан бүх хүн алга ташаад л байсан. Сүүлд бодоод байх нь ээ ичээд байдаг юм. Жижигхэн, сэргэлэн, ази нөхөр ирчихээд жигтэйхэн том юм амлаж байхад багш нар инээлдэж ирээд л алга ташаад байсан. Хөөрхий, сэтгэл нь хөдөлж дээ, яриг яриг гэж бодсон байх даа. Тэр үйл явдал Лейпциг хотын захиргааны хүндэтгэлийн танхимд болсон юм.
-Хэдэн онд та германчуудад тэгж ам гарч байв?
-1968 оны долдугаар сарын 13-нд тэгж санаанд багтамгүй тэр их юмыг хийнэ гэж амлажээ. Тэгсэн чинь яг 33 жилийн дараа өөр нэг хотын захиргааны байрны хүндэтгэлийн танхимд шагнал авдаг юм байна.
-Герман хэлт уран зохиолыг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан зохиолчдод олгодог Х.Додрерийн шагнал уу?
-Тэгсэн. Их том шагнал юм. 30 мянган дойч марк дагалддаг шагнал. Өмнө нь би хэд хэдэн шагнал авчихсан байсан. Герман хэлээр зохиолоо бичиж дэлхийн утга зохиолын санд хувь нэмрээ оруулсан гадаадын зохиолчид олгодог Аделберг фон Шамиссогийн шагнал, Уран зохиолын шилдэг номд олгодог Пуххаймын шагналыг “Дуу амрах цагаар” туужийн номоороо авчихсан байсан үе. Герман хэлийг хөгжүүлэхийн төлөө оруулсан хувь нэмрийг минь үнэлж Х.Додрерийн шагналыг олгож байна гэсэн чинь дотроо айгаад явчихлаа. “Ээ хайрхан, ямар том шагнал вэ. Герман хэлийг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулсан л юм байх даа” гэж бодлоо. Өнөө гурван үгээ олоогүй, олно доо л гэж бодоод яваад байсан хэрэг. Сонссон чинь нээрээ л шагнал өгвөл ч өгчихмөөр, герман хэлэнд өөрчлөлт хийжээ.
-Ямар?
-Мартагдсан юмыг эргүүлээд мушгиад хувилгаад нүүдэлчний ухаанаар санаа авахуулаад тэдний хэлдэггүй байдлаар хэлэхээр уншигчдад их таалагддаг юм байна л даа. Улсууд “Энэ бол манай герман хэл биш. Энэ чиний герман хэл байна” гэцгээсэн. Тэгээд тэр шагналыг нь авчихлаа. Амны бэлгээс ашдын бэлгэ гэгчээр тийм юм болдог л юм билээ. Би гоц авьяастан биш. Гоц авьяастан Монголд төрөөгүй байна. Намайг ялгаж байгаа хоёрхон юм бий. Нэгдүгээрт, би хар багаасаа ажилсаг төрсөн. Аав жигтэйхэн ажилсаг, ээж ч ажилтай. Ажилтай аав, ээжийн гэрт өссөн учраас ажилсаг. Аав биднийг ер зүгээр суулгадаггүй. Битгий дэмий суугаад бай. Ядаж бие засаад ир гэнэ шүү дээ. Ядаж наад нусаа сайн нийчихээд ир. Аргал түүвэл сайныг, ан агнасан ч мөндөл сөндөлхөн рүү биш эр, сувайг нь олж буудах хэрэгтэй гээд л сургадаг байсан. Хоёрдугаарт, цагийг маш сайн баримталж сурсан, Германд. Ямар ч герман хүнийг айхаар хэмжээнд цаг баримтална. Хүн суръя гэвэл болдог юм билээ. Энийг даваад гарна гэсэн бол давж гарах хүртлээ авирдаг. Тийм учраас зүтгэлтэй болсон байх гэж боддог.
-Та зохиол бүтээлээ Монголд туурвих боломж байсан уу?
-Монголд бичсэн номууд байна шүү дээ. Долоон ном байна.
-Яагаад Германд номоо хэвлүүлээд байдаг юм?
-Манайхан намайг ерөөсөө урагшаа гишгүүлэхгүй байна шүү дээ.
-Монголын зохиолчдын хүрээнд үү?
-Энэ олон жилд Зохиолчдын эвлэлээс зохиосон ажилд нэг ч удаа оролцож үзээгүй.
Чихэндээ хэрчим сонгино хийгээд түр байлгаарай. Учир нь…
2.Халуун буулгана
Сонгиноор халуун буулгах аргыг бага насны хүүхдэд ч хэрэглэхэд тохиромжтой. Сонгиныг алимны цуунд дэвтээгээд хүүхдийн хөлний ул, чихний ар хэсэгт жин тавих хэрэгтэй. Халуун нүдний чинь өмнө л бууна
3.Бээрээд байна уу?
Цаг үргэлж даарч байдаг хүн бүр хэрэгжүүлээрэй. Бие тавгүйтэж даарах мэдрэмж төрөх үед бага зэргийн түүхий сонгино идээрэй.
4.Толгой ба чихний өвдөлтийг намдаана
Чих өвдөх шиг хэцүү зүйл гэж байдаггүй. Чих нь удаан хугацаанд өвдсөн хүмүүс юу ч хамаагүй хийхэд бэлэн болчихсон байдаг. Хэрвээ таны чих эсвэл толгой таллаж өвдвөл та чихэн дотроо хэрчим сонгино унтахынхаа өмнө хийгээрэй. Өглөө босоод үр дүнгийг нь үзэх болно.
5.Цус алдалтыг зогсооно
Хайч, цаасны хутга зэрэгт та гараа исгэчихсэн бол сонгиныг нимгэн хэрчээд тавиарай. Дор нь цус алдалтыг зогсооно.
6.Сорви бүдэгрүүлнэ.
Сорви тогтсон хэсгээ сонгиноор арчаарай. Мэдээж шидийн мэт алга болохгүй ч сорвийг бүдэгрүүлэн үл мэдэг болгох чадалтай.
7.Түлэгдэлтэнд сайн
Гэхдээ энэ удаад наранд түлэгдсэн арьсанд тустай талаар юм. Сонгиныг хоёр хуваагаад түлэгдсэн хэсгийн арьсан дээр 2 минут орчим тавиарай. Өвдөж, хорсох зовиурыг намдаана.
8.Зөгийнд хатгуулах
Хэрвээ та амралт зугаалгаар явж байх үедээ зөгийнд хатгуулсан бол тэр дор нь арга хэмжээ авч сонгины хэрчмийг зөгий хатгасан газар тавиарай. Зөгийн хорыг цаашлуулалгүй, татаж аван гадагшлуулдаг байна.