Author: admin_shaman

Мөн монголчууд гэрийн хаалгыг урд зүгт харуулж барьдаг нь ёс заншил гэхээс илүү амьдралын ухаан, арга логик юм. Манай орон жилийн дөрвөн улиралд баруун хойноос салхилдаг тул бороо, шороо, цас, жавраас сэргийлж гэрийн хаалгыг салхины чиг дагуулан ингэж барьдаг ажээ.

“ИХ ЗАСАГ” хуулийн үндсэн суурь болох тэнгэрийн хуулинд “гэр лүү орохдоо босгон дээр гишгэж болохгүй” гэсэн байдаг. …Хэрвээ хэн нэг хүн удирдагчынхаа өргөөний үүд босгыг санаатайгаар гишгэсэн байвал алагдан шийтгэгдэх аюултай… гэх мэт гэрийн үүд хаалганы тухай дурдсан байна. Тиймээс Чингисийн үеэс одоог хүртэл гэрийн босгон дээр гишгиж, хаалга алдалж зогсохыг хориглодог.

Гэрийн тухай нэмэлт мэдээлэл:

Монголчуудын гэр сууц нь их эртний уламжлалтай агаад хөгжил хувьслын олон шатыг туулан өнөө үед уламжилжээ. Нүүдэллэн аж төрөхөд хамгийн сайн зохицсон гэр сууц нь бүтэц зохиомжынхоо хувьд ихээхэн сонирхол татдаг билээ. Хөнгөн, авсаархан, удаан эдлэгддэг, архитектурын онцгой шийдэлтэй гэх мэт олон тодотголыг монгол гэрт өгсөн байдаг.XIII зууны монголчуудын гэр тэрэг хэмээх нэгэн сууцны тухай дундад зууны жуулчдын тэмдэглэлд “гэр тэрэгтэй нүүдэл нь их хот нүүж яваа мэт сүртэй” харагддаг тухай тэмдэглэсэн нь буй.
Байнгын хэрэгцээний гэр сууцыг хийц, гадаад хэлбэрээр нь монгол, түрэг гэр гэсэн хоёр үндсэн ангилалд хамруулна. Монгол гэрийг халх, ойрад, буриад гэж ялган үздэг. Гэр нь яс мод, бүрээс гэсэн хоёр үндсэн зүйлээс бүрдэнэ. Эрт үед гэр сууцаа дан модоор хийж байсны улмаас модон гэр гэж нэрлэх болсон.

Хожим мод, эсгий бүрээс зэргээс бүтсэн гэр үүсэхэд эсгий гэр буюу эсгий туургатнууд хэмээн гэр сууцаар нь онцгойлон нэрлэсэн түүхтэй билээ. Гэрийн мод нь тооно, унь, хана, хаалга, эсгий бүрээс нь өрх, дээвэр, туурга, үүд зэрэг байна. Монгол гэрийн том багыг ханаар нь хэмжээлэх хийгээд дундаж айлын гэр нь 4 ханатай байна. XIX зууны эцэс үед жирийн малчны гэр нь дөрвөн ханатай, чинээлэг баячуудын гэр нь 5 ханатай, мөн 8-10 ханатай гэрийг аймгийн хан, хошуу тамгын газар барьж байжээ.Монгол гэрийн доторх горим ёсГэрийн доторх зайг хоймор тал, үүдэн тал, гэрийн эзэгтэйн тал, гэрийн эзний тал гэж ялгах нь гэрийн дотор баримтлах ёс ба зай талбайн журмыг тогтоосон хэв ёс байжээ. Монголчууд гэрийнхээ гол дунд гал голомт тулгаа байрлуулдаг. Түүнийг тойрсон орон зайн баруун тал нь эрэгтэй хүний эд зүйл, зүүн талд эмэгтэй хүний эд зүйлийг байрлуулдагаас уламжлан эзэгтэй тал, эрэгтэй хүний тал хэмээх болсон. Гэрийн доторх орон зайг 12 жилээр хуваан нэрлэх, зүг чиг заах, өнгөөр ялган гэрийн наран цагийн хуваарийг буй болгосон нь гэртэй холбоотой ардын мэдлэгийн нэгэн өв байв.

“МУЛАНЫ ТУУЛАЛ” буюу “МУЛАНЫ ДОМОГ” нь Хятадын ТАН династийг байгуулагдахаас өмнө 6-р зуунд Тоба улсын түүхэнд анх тэмдэглэгдсэн байна.

Тэгвэл одоо Монгол угсааны Тоба баатар эмэгтэй Мулан нь Тоба улс (386–534) –ын үед Тоба-Сяньби өрлүг /Өрлөг жанжин / ноёны охин болж төрсөн байна. Мулан нь багаасаа эхлэн морь унаж, зэвсэг илд нум сум агсаж, тоба өрлүг ноён эцгийнхээ хамт их цэрэгийн тэргүүнд байлдаар явж, цэрэгийн эрдэмд суралцсан байна. Өөр нэгэн Тобагийн домогт : Тоба бүсгүй Замбага (Мулан) нь нэгэн Тоба айлын охин бөгөөд өндөр настай эцгийгээ дайнд явуулахгүйн тулд идэр бүсгүй дайнд оролцож, баатарлаг гарьяа байгуулдаг, 12 жилийн турш дайнд тэр бээр оролцож, буцаж гэртээ эргэж ирж байгаагаар үгүүлдэг байна. Тэр цагт одоогийн Умард хятадын нутагт Тобачуудтай ид өрсөлдөж байсан хүннүгийн үлдэгдэл аймгууд, хүннү-сяньби угсааны холимог аймаг Нирунчууд (монголчуудын дээд өвөг) оршин тогтнож, Умардын тал нутаг, говь цөлийг ихээхэн хөл хөдөлгөөнтэй болгож байжээ. Энэ л үед Тоба бүсгүй Мулан баатар төрж, 12 жилийн турш тэдгээр Өмнөт Хүннүгийн үлдэгдэл аймгуудтай байлдаж, дайлж, дарж явсанаар түүхэнд үлдсэн юм. Муланы домогт үгүүлсэнээр тэрбээр эцгийнхээ ор суурийг залгаж, их цэрэгийн тэргүүлэгч Өрлүгөөр /өрлөг жанжин/ томилогдож их цэргээ удирдан хүнчүүдтэй байлдаж байжээ. Мулан баатар нь тус бүс нутаг дээр оршиж байсан бусад ханлигуудын / династууд/ эсрэг довтолж, тэдний удирдагчидыг дарах зэрэгээр их үйл хэрэгийг бүтээж байжээ.
Мулан гэдэг нэрийн тухайд хятад тайлбарууд олон бий, хятадаар mùlán (s 木兰, t 木蘭, lit. “wood-orchid”) гэжээ, Мин улсын түүхэнд түүний овогийг Zhu (朱）гэсэн бол, Чин гүрний түүхэндWei (魏) гэжээ. Одоогийн хятадын түүхэнд Hua Mulan гэдэг болж, түүний овогийг花 (Huā, lit. “flower”-цэцэг) гэж тэмдэглэж байна. Монгол хэлэнд “Молон” гэдэг хүний нэрийг монгол бичгээр “Мулан” гэж бичдэг. Тоба улсын түүх нь Вэй улс нэрээр хятадын түүхэнд бичигддэг, Тобачууд нь Хятад нэгэн хант улсад цэргийн хүчээр туслан дэмжисний шагналд,Хятадын 50 гаруй хот сууринг бэлгэнд авсаны дотор өнөөгийн Бээжин хот багтсан байдаг.Иймээс Хоёрдугаар Тоба Хун хааны үед нийслэлээ урагш нүүлгэж, хятад түшмэд төрийн хэрэгт оролцох, хятад бичиг соёлыг авч, улмаар ууссан юм. Тэр цагт зарим Тоба ноёд бослого гаргаж, умард уруу зугатаасан, Нирун уруу ирсэн гээд түүх хөвөрч байна.

“Муланы домог” нь тэр чигтээ нүүдэлчидийн ахуй байдал, соёл бүхэлдээ туссан байдаг, түүгээр барахгүй тэрхүү домогт тухайн улсын эзэн хааныг “хаган” /khagan; khan/ гэж тэмдэглэсэнийг та бүхэн унших болно. Тэгэхээр “Муланы домог” бол монголчуудын домог зүйн судлалын нэг хэсэг гэдэг ойлгомжтой асуудал юм. Тус домогт “хаан”, “Шар мөрөн”, “Хар уул” зэрэг түүх газар зүйн талаар нэлээд тодорхой үгүүлдэг байна. Энэ домог дээрээс үүдээд Тобачууд хятадын “Хуанди” цолыг хэрэглэж байгаагүй, “Хаган” гэдэг монгол цолыг хэрэглэж байсаныг шууд ойлгож болно. “МУЛАНЫ ДОМОГ” хэмээх тоба яруу найргийг англи хэлээр сонирхбол:
Ballad of Mulan
The sound of one sigh after another,
As Mulan weaves at the doorway.
No sound of the loom and shuttle,
Only that of the girl lamenting.
Ask her of whom she thinks,
Ask her for whom she longs.
“There is no one I think of,
There is no one I long for.
Last night I saw the army notice,
The khan is calling a great draft.
A dozen volumes of battle rolls,
Each one with my father’s name.
My father has no grown-up son,
And I have no elder brother.
I’m willing to buy a horse and saddle,
To go to battle in my father’s place.”
She buys a fine steed at the east market;
A saddle and blanket at the west market
A bridle at the south market;
And a long whip at the north market.
She takes leave of her parents at dawn,
To camp beside the Yellow River at dusk.
No sound of her parents hailing their girl,
Just the rumbling waters of the Yellow River.
She leaves the Yellow River at dawn,
To reach the Black Mountains by dusk.
No sound of her parents hailing their girl,
Just the cries of barbarian cavalry in the Yan hills.
Ten thousand miles she rode in war,
Crossing passes and mountains as if on a wing.
On the northern air comes the sentry’s gong,
Cold light shines on her coat of steel.
The general dead after a hundred battles,
The warriors return after ten years.
They return to see the Son of Heaven,
Who sits in the Hall of Brilliance.
The rolls of merit spin a dozen times,
Rewards in the hundreds and thousands.
The khan asks her what she desires,
“I’ve no need for the post of a gentleman official,
I ask to borrow a camel fleet of foot,
To carry me back to my hometown.”
Her parents hearing their girl returns,
Out to the suburbs to welcome her back.
Elder sister hearing her sister returns,
Adjusts her rouge by the doorway.
Little brother hearing his sister returns,
Sharpens his knife for pigs and lamb.
“I open my east chamber door,
And sit on my west chamber bed.
I take off my battle cloak,
And put on my old-time clothes.
I adjust my wispy hair at the window sill,
And apply my bisque makeup by the mirror.
I step out to see my comrades-in-arms,
They are all surprised and astounded:
‘We travelled twelve years together,
Yet didn’t realize Mulan was a lady!’”
The male rabbit is swifter of foot,
The eyes of the female are somewhat smaller.
But when the two rabbits run side by side,

How can you tell the female from the male?
ТОБА-МОНГОЛЫН түүхэнд бичигдсэн “ЗАМБАГЫН ДУУН” хэмээх домог нь Тоба Вэйгийн “МУЛАНЫ ДУУЛАЛ” болж таарчийнэ. Тэгэхээр энэ 2-ийг харьцуулбал нэг домог нь тодорхой болж байна.

– ЗАМБАГА ДУУНЫ ҮГИЙГ СИЙРҮҮЛБЭЛ :
Үүдэн тушаа Замбага охин үйл нэхэх зуураа
Үймэрч санаа алдах нь байн байн агаад
Үйл нэхмэлийн хөндөл, холхигч тачигнах нь үгүй,
Өнөө охин л ганцаар эмгэнэн энэлэн амой.
Хэний тухай бодон шаналан байгааг асуувай,
Хэн хүний үрийн төлөө ийн гансрааг сурвай.
“Хэн бээрийн ч тухай бодоо нь үгүй,
Хэн гуайг ч хүлээгээ нь үгүй ээ.
Цэргийн зарлан ирэхийг урьд шөнө үзэв,
Зэвсэгт их цэргээ хаан хуралдуулж байнам.
Арваад тулааны зар хуйлаастай,
Ар бүрт нь аавын минь нэр бичээстэй.
Эцэгт минь идэр хөвүүн үгүй билээ,
Эрийн цээнд хүрсэн ах надад үгүй.
Эмээлт морь арилжаалж авах сан,
Эцгийн өмнөөс тулаанд орох сон” гэвэй
Хүлэг сайн морийг зүүн захаас,
Хөнгөн эмээл, тохмыг баруун захаас,
Хазаар амгай юуг нь урд захаас,
Хөндлөн урт ташуурыг хойд захаас авч гэнээ
Үүр шөнийн заагаар эцэг эхийн гэрээс гаржухуй,
Үдшийн бүрийгээр Хатан мөрний эрэгт хүржүхүй,
Хашгирч охиноо дуудсан аав ижийнх нь дуу эс сонсдму,
Хатан мөрний урсгал л долгиолон түрхрэх болой.
Үүр шөнийн заагаар Хатан мөрнөөс морджухуй,
Үдшийн бүрийгээр охин Хар уулнаа хүрвэй.
Хашгирч охиноо дуудсан аав ижийнх нь дуу эс сонсдму,
Хүн дайчдын хүүгэлдээн л Янь уулнаа дуулдму.
Дайн тулаанд тэрбээр түмэн бээрийг туулжухуй,
Даль жигүүртэй мэт даваа уулсыг гэтэлжүхүй.
Харуулын харанга хойд умардын агаарт хангинаж,
Хүйтэн гэрэл ган хуяган дээр нь гялтасхиймүй.
Зуун тулааны дараа өрлөг жанжин амиа өргөж,
Цэрэг дайчид арван жилийн дараа эгэмүй.
Тэнгэрийн хүүд бараалхахаар тэд буцаж иржүхүй,
Тэр хүмүүн Гэгээн тэнхимнээ залармой.
Алдар гавьяаны бичиг арвантаа хуйлагдмуй,
Арав, зуу, мянгаар нь харамж хишиг хүртээмүй.
Хүсэл зориг юундыг хаан охиноос асуувай,
“Хишиг хүртэж алба түших гэсэнгүй билээ,
Хурдан хөлт тэмээ гуйж болох сон болов уу,
Харьж, төрөлхи сууриндаан очих гэсэн билээ” гэвэй
Охиноо ирж буйг сураад эцэг эх нь гялайж,
Орон суурингийнхаа захад угтан тосож амуй.
Охин дүүгээ ирж буйг эгч нь олж мэдээд,
Орон гэрийнхээ үүднээ оо энгэсгээ түрхвэй.
Хөвүүн дүү нь эгчийнхээ ирж явааг сонсоод
Хурга, торой төхөөрөхөөр хутгаа ирлэн зэхвэй.
“Би зүүн өрөөнийхөө хаалгыг нээж орсу,
Баруун өрөөнийхөө орон дээр сууму.
Байлдан тулааны хуяг нөмрөгөө тайлж,
Багын хуучин хувцсаа эгэлдэрмү.
Нарийн шингэн үсээ шил цонхноо янзлаад,
Нимгэн энгэсгээ тольдон оодож түрхмү.
Мөр зэрэгцсэн анд дайчдаа ийн золгосу,
Мэлийн гайхалдаж бүгдээр ийн хэлэлцсү:
‘Арван хоёр жилийн турш хамтдаан зорчсон атал,
Анд Замбага эмэгтэй байсныг огтоос анзаарсангүй байж ээ!’”
Эрэгчин туулайн хөл хурдан, эмэгчний нүд жартгай жижигхэн атал
Эл хоёр туулай зэрэгцэн давхихуй, аль нь эр, эмийг хэрхэн ялгах буй?

Хурандаа Бум бодлогширон зогсоно. Одоо энэ зовлогоо дуусгах цаг ирсэнийг мэдэрч байлаа. Ийм шийд гаргах заагт хэдийнээ тулж иржээ. Гал халуун залуу насаа хувьсгалын хэрэгт зүтгэн амь биеэ үл хайрлан зориулж ирсэнээс хойш хорин жил болоогүй ч тэр бүхэн энэ үед ямар ч үнэ цэнэгүй болчихно гэж бодож явсангүй. Нүдний өмнүүр өнгөрсөн амьдрал зураглан орж ирэхэд тэр мөчид, хат суусан эр хүний нүдэнд нулимс цийлэгнэж, юуны төлөө тэмцэж ирсэн юм бэ хэмээн өөрөөсөө асууж, бас хариулахыг эрмэлзэв. Яван явсаар эцэст нь өөрсдийнхөө гарт үхэх байсан юм гэж үү. Амьдралын хүнд үед гэргий, үр хүүхэд, эцэг эх дэргэд үнэнчээр үлдэнэ. Тэд ч хатуу хүтүү бүхэнтэй нүүр тулж яваа.
Бум хурандаа бодлогширон зогсоно. Намрын бүгчим өдрүүдэд өнгөрсөн хэдэн сарын үйл явдлын талаар нам, эвлэлийн хурлуудаар хэлэлцэх тухай шийдвэр олонд түгэв. Хувьсгалын үйл хэргийн төлөө амь биеэ үл хайрлан тэмцсэн олон хүн, бидний дунд орон зайгаа үлдээж, амиа өгч оджээ. Тэдний хилс хэрэгт гүтгэж, хатуу тамлалаар зовоож, амь насыг нь хороосон тухай эдгээр хурлуудаар хэлэлцэв. Хүмүүс зоригтой шүүмжилж байлаа. Хувьсгалын ариун үйлст энэ биеэ үл хайрлан зүтгэсэн нэгнээ тэд дэндүү сайн мэднэ. Тиймээс хурал дээр зоригтой шүүмжлэх, шудрага үнэн үгээ хэлсэн хүн олон байсан билээ. Нийтийг хамруулсан хэлэлцүүлэг нам, эвлэлийн хурлуудаар бүх шатанд болж өнгөрөв. Тэгээд алдаа оноондоо дүгнэлт хийж, засах залруулах тухай яригдсаар жил болов. 
Хэрэг дээрээ бүх шатны хуралдааны тэмдэглэлд дүн шинжилгээ хийж, хэнийг дайсан, хэнийг нөхөрөө гэж сонгох ажил явагдаж байсныг цөөхөн хүн мэдэж байлаа. Хуралдаанд үг хэлсэн болон саналаа илэрхийлсэн бүхэн ардын дайсан, хувьсгалын нөхөр гэсэн хоёр заагт хуваагдах ажил хийгдэв. Тэгээд өмнөхөөс илүү хүчтэй, өмнөхөөс илүү нийтийг хамарсан хэлмэгдүүлэлт өрнөх мөчид тулж иржээ. 
Нийслэл, орон нутагт нийтийг хамарсан их баривчилгаа эхлэв. Одоо ардын дайснууд бүр тодорхой болжээ. Айдас хүйдэст автсан нийслэл хотод харанхуй хүйтэн нөмөрч, хаа нэгтээ аахилан уухлах М-бекав машины дуу сонсогдоно. Тэр бол хэн нэгнийг баривчилж яваа чимээ ажуу. Хотынхон ч энэ бүхнийг андахаа байжээ. Ханцуй дотроо аймшигт зүйл өөрөөс нь холуур өнгөрөхийг залбиран гуйна. 
Цэргийн сургуулийн ээлжит төгсөлт болж, шинээр төгсөгчид ардын цэргийн анги, нэгжид хуваарьлагдах мөчид анх ардын цэрэгт өрнөсөн их баривчлагааны хоёр дахь давалгаа эхлэв. Эхний удаа цэргийн дээд удирдлагаас хэдэн хүн баривчлагдаж буудуулсан бол энэ удаа толгойтой бүхэн хамрагдав. Яасан дуусдаггүй ардын дайсан бэ?. Ардын цэргийн ангиудын удирдлага,салаан захирагчаас дээш бүгд баривчлагдаж, дөнгөж цэргийн сургууль төгсөж ирсэн залуучууд шууд дивиз, хороо командлах болж генерал, хурандаа цолонд тавигдав. Тэгтлээ ардын цэргийн бүрэлдэхүүн тэр чигтээ хэлмэгдлийн хоёр дахь давалгаанд хамрагдав. 
Ийм цаг үед нэр алдар албан тушаал, хувийн ашиг завшаан хөөцөлдөгчид үүгээр далимдуулан завшиж, сайшаал шагнал, өндөр тушаал олж хувийн талаар баяжин, санасан бүгдээ биелүүлдэг цаг үе тохионо. Хувьсгалт ардчилал замхаран арилж, удирдлагууд олон түмнээс тасарч, нийт албан ажилд шүүмжлэл, өөрийн шүүмжлэл хаагдан, хүмүүс аймтгай, хулчгар болж, санасан бодсоноо нам, засгаас болон найз нөхдөөсөө хүртэл чимээгүй тэвчиж, хүнийг үл итгэх тийм үе ирэв. Энэ сиймхийг ашиглан цэргийн алба хааж үзээгүй, бярдаан буу барьж, ан хийж, ой түймэрдэж явсан Ням хүртэл цэргийн дээд албанд тушаалд зүтгэсээр яваад очсон сурагтай. Мөнгөтэйд тооцогдох улаан панзчин, даргын бие хамгаалагч байсан, малчин, уран сайханч, урлагынхан болон танил тал, найз нөхдөө албанд томилдог зэвүүн цаг иржээ. Орос болон өөрийн улсад цэргийн мэргэжилээр төгсөгчид албан тушаалаас зайлуулагдаж, тэдний оронд одоо цэргийн дээд удирдлагад бууныхаа нэрийг ч ялгаж мэдэхгүй, төрөл цэргийн мэргэжлийн ялгааг ч танихгүй, намд тал засагчид, тэдэнд зусардагч мэргэжлийн бус хүмүүсээр дүүрчээ.
Бум хурандаа ажлаа хийсээр оройн наран шингэж, харанхуй болсоныг анзаарсангүй. Шинээр цэргийн сургууль төгсөж ирэгсдийг салаан захирагчаар томилох тушаалтай танилцаж дуусаад, сейфэндээ хийгээд босох үед хаалга хүчтэй саван ногоон малгайтнууд орж ирэв. Хурандаагийн өрөөнд зөвшөөрөлгүй орж ирсэнийг бодохлоор өнөөх баривчлагаа өөр дээр нь тулж ирснийг ойлгов. Гарт нь онц бөгөөд бүрэн эрхт комиссын хэдхэн хүний гарын үсэгтэй баривчлах хуудас харагдана.
Түүнийг чийдэнгээр гэрэлтүүлсэн, агаар орох нүхгүй тасалгаанд аваачив. Тэр өрөө бол хар хүрэн зузаан хөшигтэй, битүү дэвсгэртэй байв. Эхний байцаалтууд явагдав. Түүнд эх орноосоо урвасан, эсэргүү байгууллагад элссэн гэм мэдүүлгийг тулган ял төлөвлөжээ. Бум хурандаа хэрэгтэйгээ танилцаад хийсэн өдүүлсэн хэрэг байхгүй гэж гарын үсэг зурав. 
Байцаагч нарт асуудал тодорхой болов. Энэ цэргийнхэн энгийн хүнийг бодвол тун тэсвэртэй, хэгжүүн, шазруун амьтад юм. Муу хувьсгалын эсэргүү тийм ч амар хэргээ хүлээхгүй нь ойлгомжтой. Богино хугацаанд хэргийг илрүүлэхгүй бол өөрсдөө энэ хэрэгт холбогдож мэдэх нягууртай тул байцаагч нар ажилдаа шуурхайлан оров. Дээгүүрх цэрэг цамцыг тайлаад дан өмд цамцтай суулгахдаа байцаагч -“дайсны өрөө” энэ дээ гэж хэлэв. Дараа нь хоёр байцаагч орж ирэх мөчид их гэрэл цэлсхийн асах бүгчим болж амь тэмцэж эхэлсэн. Тэд ээлжлэн зодох ажлаа эхлэв. Би ухаанч алджээ. Нэг мэдэхэд өнөөх шорондоо хэвтэж байсан ба бүх бие хөндүүрлээд их л зовиуртай ар тал их өвчтэй болчихсон байсан. 
Удалгүй дахин мөрдөн байцаах болж Бум хурандаад -за одоо хэрэг шуударсан, эр хүн эр хүндээ хайртай байдаг юм, чи ч амь гарахгүйдээ гээд зохиомол мэдүүлэгт үсэг албадан зуруулах гэж оролдов. Тэгээд үл зөвшөөрсөн тул чийдэнгийн давхарлан мушигсан утас, аралтай суран бүс, машины сэнсний оосороор ороолгож эхлэв. Үүнээс гадна алгадах, өшиглөх, гар хурууг харандаа, шугамаар цохих, бичгийн даралтаар цохих, нүүр амыг хуруу гараараа чичих явдал ердийн л хэрэг байлаа. 
Шоронд юу эсэхийг үзэхэв. Дараа дараагийн байцаалтаас байцаагч нарын амнаас “гомдол тэмцэл мэдүүлэхийн хэрэггүй”,одоо хэрэгт холбогдсон болохоор “чиний үг сохор зоосны ч үнэгүй”, “чиний амь өнчин ишигний ч үнэгүй”, Чи ардын дайсан, хувьсгалын эсэргүү мөн. Чамайг ийм хэрэгтэй гэдгийг батлах баримт манайд бэлэн байна. Хэрэг хүлээсэн ч, эс хүлээсэн ч “эрэг дэрлүүлж, элсэн хөнжил нөмөргөнө” /буудан ална гэсэн үг/ үгс цуварна. 
Баригдсан хүнд хэрэг тулган хүлээлгэхийн тулд хууран мэхлэх, доромжлох, санаа сэтгэлийн уналтад оруулах, айлган сүрдүүлэх аргуудыг даван туулж, хүн ямар ч гэм зэмгүй шудрага явснаа илэрхийлж, нам, засаг, хууль нүдтэй учир үнэнээ шалгуулна гэхэд нь маргаж мэлзээд хэрэггүй, биеэ зовоохын нэмэр-чи дотоод яаманд хэрэгт холбогдон нэгэнт баригдсанаас хойш яасан ч энгийн зүгээр суллагдахгүй, заавал хэрэг хүлээж гарна гэдэг байв. 
Нэг дор үй олон хүн оруулж, унтаж хэвтэх, сууж амрах ч бололцоогүй болгон хорьж байсан ба хоол ундыг үзэшгүй муу байлгаж өлсгөлөнгөөр хавчих журам үйлчилнэ. Өдрийн цагт унтахыг чангалан хориглох өдөржин суугаа буюу босоо байлгаад шөнөд нь аваачиж удаан цагаар мөрдөн хүнийг тэсвэрлэшгүй байдалд оруулж нойроор хавчин зовооно. Нэг л мэдэхэд жил өнгөрчээ.
МАН-ын Намын Төв Хорооны Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор “зодох ба жанчиж болох эрх зөвшөөрлийг дотоод явдлын яамны сайдад даалгасан” тогтоол гаргажээ. Бузар аргаа хууль ёсны үндэстэй болгосноос хойш яргалал эрчээ авав. 
Бие махбодийг тарчилган зовоох эрүү шүүлт үргэлжлэнэ. Одоо бахиар хавчуулж, алхаар нүдүүлж бяцарсан хөл, гарын хуруунууд мэдээ алдаж, үе үе ухаан алдтал өвдөлт үүсгэнэ. Энэ бүхнийг хурандаа Бум цэрэг эрийн хатуужлыг үзүүлэн давж гарав. 
Бууж өгдөггүй,Бум хурандаад касчерт оруулах шийдвэрт хүрчээ. Энэ нь цементин шалтай, дэвсгэргүй, гал түлдэггүй хүйтэн жижиг өрөө бөгөөд түүнд дан өмд, цамцтай нь оруулж түгжээд цонхыг нь онгорхой байлгаж осгоодог харгислал юм. Касчерт орсон хүнд хүн өдөрт аяга ус, зүсэм талхнаас өөр зүйл өгдөггүй ажээ. 
Кастерт Бум хурандаа ихийг үзэв. Кастерийн хүйтэн өрөөнд нүцгэн байлгаад хөлдөхийн даваан дээр хавчиг өрөөнд хийж, пийшэнг галлаж, бүх хөлсийг нь гартал халуунаар шарав. Шатаж тэсрэхийн даваан дээр тэрхүү өрөөнөөс гаргаад дээрээс мөстэй хүйтэн ус асгав. Өдрийн хэд хэд ингүүлэв. Тэсэх юм аа, тэсэх юм, хүн үхэхгүйгээ хүрэхээр бүгдийг даваад гарчих юм. Ганцхан өлсөх хэцүү ажээ.Өлсгөлөнд автсан түүнд сайхан хоол, унд харуулаад хэргээ хүлээвэл түүнээсээ өгнө гэх, нойргүй байлгаж нойрны халуун болгоно. Эртний танил Баасанжавыг японоос ирсэн тагнуулын хэрэгт холбогдуулжээ. Өндийж босож чадахгүй, тархи толгой нь танигдахгүй болтлоо хавдартай, зодлого, уушигны сүрьеэ, гэдэсний өвчинд давхар давхар нэрвэгдээд босож чадахгүй байхад дамнуургаар байцаах гэж авч явсантай шоронгийн коридорт таарч, зөрж байснаа Бум хурандаа санав. Шоронд Баасанжавтай нүүрдсэн дараа Ц.Дамдинсүрэн Баасанжавын бие их дорой болсон “би ядарлаа, хоёр яс хагацахыг бодож байна” гэж уйлаад хэлж байсан гэснийг сонссон билээ.
Хууль бус ажиллагааг хурцаар шүүмжилж Догсом, Лувсаншарав нарын олон хүн баригдсанд эргэлзэж ярьж байсан ХЗЭ-ийн Төв Хорооны Нарийн бичгийн дарга Сэнгэдорж баригдаж ирэв. 
Германд янз бүрийн мэргэжлийн дунд сургуульд 44 хүн явсан, Дашдоржийн Нацагдорж тэр дотор байсан. Гадаадад төгссөнөөр хэрэгт холбогдсон тэднийг бүгдийг шахуу харгис хэрцгий аргаар байцааж нэгний мэдүүлгийг нөгөөд нь тулгах, удаан хугацаанд хөдөлгөхгүй суулгах, зодох, өлсгөх, карчерт хорих зэргээр тамлаж хилс хэрэг ихэнхэд нь хүлээлгэсэн байна. 
Хурандаа Бум бодлогшрон зогсоно. Одоо бүх зүйл тодорхой болж, итгэл найдварын гогцоо тасрав. Тэмцэж, цусаа урсган олсон эрх чөлөө, хувьсгалт ёсон, зүтгэж явсан улс төрийн нам, итгэж найдсан удирдагч нар сураг тасарчээ. Цэрэг хүний ёсоор эцсийн шийдээ гаргажээ. Хүний ёсыг давсан их тамлалыг дуусгахаар шулуудав. Энэ бол хэрэг хүлээснээ мэдэгдэж, байцаалт өгөхөөр болсон хэрэг байлаа. 
Өнөөх дийлдэшгүй эр байцаагчийн өмнө суусан харагдана. Байцаагч нар ялалтын нүдээр харж хэлсэн бүхнийг бичнэ. Бум хурандаа өчигөө өгч эхэллээ. Тэр олон өдөр бодсон юм. Хожим цэргийнхэн уншаад шууд ойлгочих тийм хэлбэрээр хэргээ хүлээв. Дотроо олсон шийдэл тэр байлаа. Хэзээ нэг цагт цэргийн хэргийн мэдлэгтэй хэн нэг нь уншаад хөх инээд хүрч, бас сэтгэлийн гүнээс харамсах болвол ингэж өчсөний хэрэг бүтэх байлаа.
-Би хэргээ хүлээе. Хувьсгалын эсэргүү том хэрэг хийснээ хүлээе. Би Улаанхуранд орших хоршоог эзлэх төлөвлөгөөг боловсруулж хувьсгалт эргэлт хийх гэж байснаа та бүхэнд танилцуулая. 
Байцаагч –За зүйтэй, сайн байна. 
-Манай цэргийн ангийн ойролцоо байх Улаанхуаранд ардын хоршоог эзлэх төлөвлөгөөг би боловсруулсан юм. Юуны өмнө тэр хоршоог тагнуулахаар цэргийн тагнуулын ангийг явуулсан. Дотроо бодсон зүйлдээ инээд нь хүрч байцаагч руу харав. Огтхон ч анзаарсан зүйлгүй бичнэ. Ганц манаачтай дэлгүүрийн зүгт бүхэл бүтэн тагнуулын анги явуулаад байхдаа ч яахав дээ гэж бодсоноо дотроо шоолов. 
-Тус хоршоог 70 гаруй настай нэг хөгшин манаач хамгаалж байгааг тагнуулын ажиллагааны дүнд баттайтогтоосон юм. Эргэн тойрон модон хашаагаар бат, бэх хамгаалагдсан байсан.Цагийн байдлыг үнэлж, бат, бэх хашааг их хүчээр довтлох шаарлагатай гэж шийдвэрлэсэн. 
Бум хэлсэн үгний дараа байцаагчийн өмнөөс харав. Тэр өчсөн бүхнийг бичих гэж хичээнэ. Өөр бодсон зүйл алга. Бүтэлгүй ноёнд урагшгүй албат гэж дотроо бас дооглон баясав. 
-Би юуны өмнө тэр хоршоог эзлэхийн тулд эхлээд артиллерийн батарейгаар галын бэлтгэл хийхээр бэлтгэсэн. Ганц манаачийг их буунуудын оновчтой, нягтралтай галаар устгахад их анхаарсан гэв. Дотроо бодож байна аа, винтовны ганц сумаар шийдчих зүйлд бүхэл бүтэн их бууны батарейгаар цохилт өгөх тухай үлгэрийг байцаагч хэрхэн хүлээж авах бол хэмээн харав. Тэр бодох юмгүй таатай нь аргагүй бичиж сууна. 
Хэрэг хүлээлгэсэн Байцаагч тун таашаалтай, хурдан бичиж авахыг хичээнэ. Цааш нь үргэлжлүүл гэв.
-Их бууны галын бэлтгэлийн дараа танкетка болон морин цэргийн суман ширүүн атакаар өмнө талаас нь хүчтэй довтолж хоршоог эзлэн авах байсан. 
Би ийм хувьсгалын эсэргүү төлөвлөгөө боловсруулсан нь үнэн. Би үүндээ ял авахад бэлэн байна гэв. Бум хурандаа дахиад байцаагчийн өөдөөс харав. байцаагч хэлсэн бүгдийг орхилгүй бичихийг хичээнэ. Цэргийн хэргийн талаар юу ч мэдэхгүй түүнд чулуугаар барьсан, нурах шахсан жижиг барилга, эрүү өвдөг нь нийлсэн ганц өвгөний эсрэг бүхэл бүтэн ардын цэргийн хороогоор довтлон эзлэх төлөвлөгөө сэтгэлд нь нийцэв бололтой. 
Байцаагч хэргээ хүлээхээс буцах вий хэмээн айсан янзтай, хурдхан шиг мэдүүлэг дээр гарын үсгээ зуруулж авав. Хэдхэн мөчийн дараа хэлтсийн даргын өрөөнд магтаалын дуу хадаж, шазруун, хэгжүүн, хурандаагийн“шийр” өчигөө өгч, хэрхэн буулгасныг ярьж, баясан хөөрөлдөв. Бум хурандаагийн өгсөн байцаалтыг бүх шатны дарга нар уншин танилцаж, дээд байгууллага сайшаан баталж, цаазлан хороох онц бөгөөд бүрэн эрхт комиссийн шийдвэр гарав. 
Одоо Бум хурандаа сэтгэл амрав. Хүнд хэцүү тамлалт ард хоцорч, шинэ ертөнцөд очиход биеэ бэлтгэнэ. Тэрээр хувьсгалын ялалтын төлөө, түүнийг бэхжүүлэхийн төлөө гар сэтгэл нийлж тэмцэж, ажилласан хамт олондоо, цэргийн мэргэжилдээ дэндүү дуртай нэгэн, даана ч хувь заяа түүний эсрэг ажиллав. 
Маргааш өглөө эрт ачааны машинууд цувран зогсжээ. Өнөөдөр буудах ялаа гүйцэтгүүлэх олон хүн түүн дээр ачигдана. Тэдний дунд Бум хурандаа зогсоно. Гарыг нь ард хүлж, толгойд нь шуудай угалсан харагдана. Машин дээр ачигдах үед Бум хурандаа цэргийнхэний аргаа хэрэглэв. Хурандаа Бум байна, энд хэн, хэн байна илтгэ, хэмээн хашгирав. Итгэлт даргынхаа дууг сонссон олон цэрэг эрс дуу дуугаа аван илтгэж эхэллээ.
Нөхөр хурандаад: 1-р морьт сумангийн захирагч М, артиллерийн сумангийн захирагч Б, 3-р сумангийн байлдагч О гэсэн дараалсан хоолойнууд агаарт цацагдав.Цэрэг эрс сүүлчийн удаа итгэлт даргадаа илтгэлээ өгөв. Машины цуваанд цэргийнхэнээс олон хүн ачигдсан байлаа. 
Цуваа явсаар жалгын эрэгт тулж зогсов. Жалганаас хүний махны, киросины хурц үнэр үнэртэнэ. Бүгдийг эгнүүлэн зогсоолоо. Бум хурандаа –Би цэргийн дарга хүн, цэргүүдийнхээ үхэхийг хармааргүй байна. Намайг эхлээд бууд хэмээн жалгын эхэнд очиж, өвдөглөн суув. Тэгээд “Монгол улс мандтугай, ардын цэрэг мандтугай” гэж хашиграв. Цэрэг хүний ийм эрэмгий зоригтой байдал, тэнд зогсож байгаа зандалчдын гайхшралыг төрүүлэв. Эр зоригоос нь айсан зандалчин түүнд дөхөж ирээд наган гар буугаа толгойд нь тулгаад ховхоо дарахад “чод” хийх дуун агаарт хадаж, Бум хурандаан толгойноос цус сад тавьж, гүн жалга руу бие нь өнхөрөн одов. 
Тэр өдөр, тэр жалганаас тэнгэр олгойдон цэнхэр утаа суунаглав. Олон амьгүй бие шатаж дуустлаа хэдэн өдөр утаа болон суунаглана. Харийнханы бодлогоор эхлүүлсэн, манайхны гараар үйлдсэн, их харгислалын түүх энэ утаа шиг бүү замхарах болтугай.
Сайн хүний сүнс эргэж төрдөг юм гэнэлээ. Мөнх хөх тэнгэр минь өршөө.

——-Энэхүү өгүүллэгт тэр үеийн цэргийн цолыг бус, өнөөгийн цэргийн цолтой адитгаж, зарим нэрийг өөрчлөн бичлээ. Цэрэг хүний мөрөн дээр байгаа цол ямар их үнэ цэнэтэйг мэдрүүлсэн, тэр болгон хүнд олддоггүй түүхийн жимээр орж, хэзээ нэг цагт цэргийн хүн уншаасай гэж зориулан үлдээсэн мэдүүлгийг олонд хүргэж, цэрэг эрийн үүргээ биелүүлсэн,Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн ажлын албаны дарга асан, Зэвсэгт хүчний хурандаа Д.Жаргалсайхан——-

33 жилээс дээш бөөлж, алдар цуу нь түгсэн бөөг Дархад даяараа хүндлэн дээдэлж, 9 булдруутай хэнгэрэг барих эрхтэй байдаг гэдэг. Мачир заарин ийм 9 булдруутай хэнгэрэг барьдаг байсан аж.
Заарин хоёр эхнэртэй байсан ба эхний эхнэрээс гарсан хүү нь Пунцаг заарин хэмээн ард олондоо алдартай байсан заарин, нөгөө эхнэрээс нь төрсөн охин нь Дулам удган юм.
Мачир заарин гэртээ бөөлж байтал түүний тэнгэрийн сахиусны увидас чадлаар охин нь нисэж Ховдод очиж буусан гэдэг. Тиймээс Дулам удганыг Ховдынхны онгод шүтээн болсон аж.
Мачир зааринг өөд болоход Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын нутагт Хогоргын голын зүүн суганд байрлах Бурианы амны эхэнд онголсон гэдэг.

Засаг хуулиас гадна Чингисийн хэлсэн үг, зарлиг тушаалыг эмхтгэсэн <<Билэг>> гэдэг сургаал байжээ.
Чингист дугүйцсэн Хасар, Бэлгүдэй нар ба тэдний талын ноёд Чингисийг ширээнээс зайлуулах нууц хуйвалдааныг зохион байгуулжээ.
Тус хуйвалдаанд асар их нөлөөтэй Тэб тэнгэр хэмээх Хөхөчү бөө оролцжээ.
Мэнлигийн долоон хөвүүний доторхи Хөхчү бол алдартай зайран бөө байжээ. Хөх чү бөөг тэнгэр нартай шууд харилцан ярилцдаг, агуу хүчтэй, ид шидтэй хүн гэж жирийн нүүдэлчид шүтэн биширдэг байжээ. Тэгээд Хөхчү бөө, түүний дүү нар улмаар эрэмшин дур зоргоороо аашлах явах тул хонхтоны долоо гэж алдаршжээ. Хасар, хөхөчү бөөгийн нөлөөг ашиглан түүгээр өөрийгөө дээд тэнгэрээс хаан сууж, улсын эрх барих зөн өгөв гэж цуу үг тараалган, олны сэтгэлийг биедээ татахыг оролдсон байна.
Хасар Чингис хоёрын зөрчил туйлдаа хүрч, Хасар үлдсэн албатаа авч Чингисээс салж зайлан олдсон байна. Чингис, Сүбээдэй баатарт үлэмжхэн цэрэг захируулан явуулж, Хасарыг хүчээр буцаан авчирчээ. Энэ удаа хэдийгээр Хасарыг баривчлан шийтгээгүй боловч түүний хань хамсаа Хөхчү бөөг Чингис арга хэрэглэн устгасан байна. Хасар, Хөхчү бөө тэргүүтэй ноёдын тэмцэл нь нэгэнт тогтсон Монголын нэгдмэл улсыг дахин бутлан задруулахад чиглэснээрээ тэр үедээ харгис чанартай зүйл байжээ.
Тангуд улс 1032 онд байгуулагдаж 1227 онд мөхжээ. Газар нутаг нь одоогийн БНХАУ-ын ӨМӨЗӨ-ны Ордос, Ашалаа,Эзэнээ нутаг болон Нинся, Ганьсу мужийн ихэнхийг тухайлбал, Хэшигийн хоолойг тэр аяар хамаарч байсан байна. Тангуд улсын тухайн үеийн эзэгнэсэн газар нутгийн байршил маш чухал дорно, өрнийг холбосон торгоны замын гол зангилаа болж байв.
Баруун Тангуд улстай Чингисийн хийсэн дайн бол урьдаас төлөвлөсөн, тактикийн чанартай хил залгаа харь улсыг дайлсан анхны тулаан юм.
Дайн үүсэх шалтаг бас хэд хэд байжээ. Юуны өмнө нэг үе эцэг Есүгэй баатрынх нь өшит дайсан болж түүнтэй байлдаж байгаад ялагдаж тангуд улсад зугатаж очоод амь хорогдож байсан Хэрэйдийн Гүр хааныг Чингис мартаагүй санаж явжээ.
Гүр ханыг орогнуулсан ял тангудын эзэнд зүй ёсоор оногдох ёстой гэж Чингис үздэг байжээ. 1203 онд Чингис хэрэйдийг дайлж ялалт байгуулахад Ван хан Тоорил алагдаж, хүү Сэнгүм зугатаж Тангудад очоод бас тэнд орогножээ. Эдгээр нь тангудыг дайлах дайны шалтгаан болжээ. 2<<Юан ши>>судар -1р бүлэг
Тангудын Бурханы үзэсгэлэнт охин Чага-г Чингис хаан дөрөвдүгээр хатнаа болгожээ.
Чингис хаан Хорезмыг дайлахын өмнө шар барс жил буюу 1218 оны хавар тангудыг дөрөвдөх удаагаа дайлав. Чингисийн цэрэг маш богино хугацаанд тангудыг номхотгон нийслэл Иргай хотыг бүсэлж, тангудын хааныг цээрлүүлэн Аша Хамбын омог бардам занг даржээ.

Алтан улстай дайтав
Чингис хаан Алтан улсыг байлдахын тул тэдний дотоод байдал ялангуяа цэргийн хүчийг тандан мэдэх, хөрш холбоотон улсуудаас холбоог нь таслах, шавар хэрэмтэй хот бэхлэлтийг яаж эзлэхийг цэргүүддээ зааж сургуулилах, цэргийнхээ бэлтгэл сургуулийг эрс сайжруулах, Алтан улсаас монголыг түйвээж байсан хорт бодлогыг цэргүүддээ ярьж ойлгуулах, Түвэд, Энэтхэг Дундад Азитай харилцах Торгоны заммын гол зангилааг хяналтандаа бүрэн авах, Тангудын нутгийг дайний түшиц газар болгож ашиглах зэрэг бүх талын бэлтгэлийг хангалттай хийжээ.
1211 оны 2-р сар гэхэд Чингис хаан Алтан улстай байлдах бэлтгэлийг үндсэндээ бүрэн хангасан гэж үзээд цэргээ Халх голын орчимд сургуулилж, өөрөө Хэрлэнд түр саатан биеэ амраажээ.
1212 оны 3-р сард Чингис хаан Хэрлэн голын хөвөөн дээр онц Их хуралдай хуралдуулж Зүрчидийн Алтан улсад дайн зарлах асуудлыг хэлэлцүүлжээ. Чингис хаан өөрийн биеэр Алтан улстай дайтахын учир шалтгаан, дайны бэлтгэл хангагдсан эсэх зэргийг шалгаад дайтах төлөвлөгөө танилцуулжээ. Дайн байлдааны ажлыг Их Хуралдайгаар авч хэлэлцээд хамтын нухацтай шийдвэр гаргадаг байсан нь энэхүү Их хуралдайн ажиллагаанаас тодорхой харагддаг. Чингис хаан Их хуралдай дээр Алтан улсын хаадаас эцэг дээдсийнхээ өшөөг авна гэдгээ өчиж тангарагласан байна. Мөн Их хуралдай дээр Уйгарын хаан Монголд дагаар орж хүчин туслана гэсэн хүсэлт бичгийг уншин сонсгов. Дараа нь Чингис хаан бөө мөргөлийн зан үйл ёсоор Бурхан Халдун ууланд гарч бүсээ тайлан хүзүүндээ өлгөж сөгдөн дээд тэнгэрт залбиран өчиж хэлсэн нь ,,Мөнх тэнгэр ивээтүгэй. Би Охинбархаг, Амбагай хаан тэргүүтэн миний өвөг дээдсийг Алтан улсын хаан нэн харгисаар тамлан алсан билээ. Энэхүү цусан өшөө авахыг мөнх тэнгэр ивээх аваас өчүүхэн над нэгэн мөчийн хүчин соёрхохын хамт нөхцөгсдийн ариун сүнс болон эл намайг ивээн дэмжих болов уу,, гэжээ. 2 Сайшаал <<Чингис хааны товчоон>> дээд дэвтэр, 696-р тал
Монголчууд Алтан улсыг бүрмөсөн эзлэхдээ гурван үе шаттай дайн хийжээ. Хэгдүгээр нь 1211-1217 оны хооронд Чингис хаан өөрийн биеэр дайлсан шийдвэрлэх дайн: хоёрдугаар нь 1217-1223 онд Мухулай жанжин удирдан хийсэн дайн: гуравдугаар үе нь 1229-1234 оны хооронд Өгэдэй, Тулуй нарын удирдсан сүүлчийн мөхөөх дайн болно.
1212 оны хавар хятан угсааны эрэлхэг жанжин Елюй Люгэ хятан цэрэгтэйгээ монголын талд орсон нь Алтан улсад том цохилт болж харин монгол цэрэг шавар хэрэмтэй боомт хотыг байлдахад их хэрэг болжээ. 1213 онд Чингис хаан Алтан улстай хийх дайнаа бүх чиглэлээр өргөжүүлж, хурдан амжилт олжээ. Эхлэн 1213 оны 7-р сарын 20-ноос 8-р сарын 17 хүртэлх богино хугацаанд монгол цэрэг Шуандэ, Дэсинь хотыг эзэлж улмаар Үнэгэн давааны боомтыг эзлэх үед Шимо Мянган гэдэг цэргийн жанжин Чингист урван орж, Алта улсын цэргийн хамаг нууцыг задалсан гэдэг. Шима Мянганы урвалт Алтан улсын хаанд их том цохилт болж түүнээс хойш Алтан улсын цэргийн дотор уравлага гарах болжээ. Алтан улсын эсрэг гарсан тариачдын бослого, зарим газрын эзний цэргийг хүртэл Чингис хаан ашиглан Алтан улсын хүчийг улам бүр сулруулсаар байжээ. Алтан улсын дийлдэшгүй бат цайз хот гэж нэрлэгдэж байсан Датуныг монгол цэрэг нэлээд хүч гарган бүслэн байлджээ. Тус Цайз хотыг дайран эзлэх гол төлөвлөгөө боловсруулан дайныг Тулуй биеэр удирдан эцэст нь эзлэн авчээ. Дараа нь монгол цэрэг Цагаан хэрмийн гол нэгэн хаалга Чавчаал боомтыг бүслэн байлдав. Энэ дайныг Зэв жанжин голлон удирдаж арга ухаан сийлэн цэргийн их хохирол үзэхгүйгээр Чавчаал боомтыг эзлэн авчээ. Монгол цэрэг Умард Хятадын бусад нутгаар дайнаа үргэлжлүүлэн Чжунду (Бээжин)-г гурван удаа бүслэн байлдсан байна.
Алтан улсын эзэн хааны хариу хүлээж байх хугацаанд Чингис хаан Сэцэдийн зөвлөлийн нууц хуралдаан хуралдуулж Алтан улсыг байлдсан гурван жилийн дайны дүнг хэлэлцүүлж, амжилт, хохирлоо илэн далангүй ярилцжээ. Сэцэдийн зөвлөгөөнд оролцсон сайд, жанжин нарын хэлсэн үг, гаргасан саналыг Чингис их анхааралтай сонсчээ Зөвлөгөөнд оролцогсод далай их хаан таныхаар болтугай хэмээн нэгэн зэрэг хүндлэл үзүүлжээ.
Ингэхдээ Чингис хаан Умард хятадыг эцэслэн гүйцэд байлдаж, эзэлсэн хятад нутгийн сайтар захиран баримтлах онц эрхийг төрийн сайд хүлэг баатар Мухулайд олгожээ.
1215 оны хавар Хорь түмэдийн бослого гарч дарагдахгүй нэлээд уршиг тарьсан байна. Энэ нь Чингис хааны нутаг буцах бас нэг шалтгаан болсон байна. Чингис хаан 1216 оны хавар нутаг буцаж ирсэн гэдэг бөгөөд тэрээр Алтан улсыг дайлсан нь Алтан улсын эрхшээлээс ангижирч тусгаар тогтнолоо хамгаалах зорилготой байсан учир монголын ард түмний дэмжлэгийг хүлээж байжээ. Алтан улсыг дайлж тийнхүү ялалт байгуулсан нь дэлхийн зарим улс орон ялангуяа Хорезм улсыг ихэд цочоов. Чингис хаан Алтан улсыг бүрмөсөн сөнөөж, Зүрчид нараас өшөөгөө гүйцэд авна гэдгээ хэзээ ч мартахгүй явсаар дахин Алтан улсыг дайлж чадахгүй нас барсан билээ. Чингисийн үйл хэргийг түүний хүү Өгэдэй залгамжлан гүйцэтгэв.

Мөн Мөнх тэнгэрийн тухай, бөөгийн зан үйлийн талаар сонирхосон асуудлаар санал солилцжээ. Харилцан санал солилцсон яриа хоёр цаг орчим үргэлжилж олон сонирхолтой сэдвээр харилцан ярилцлаа. Мөн тодорхой асуудлаар төсөл дээр хамтран ажиллах боломж байгаа талаар саналаа танилцууллаа.
Энэ удаа Казакстан, Белорусын 30 хүнтэй бүрэлдэхүүн ирсэн бөгөөд Хөвсгөл далайд амраад буцах төлөвлөгөөтэйгээ танилцуулсан.. Хөвсгал далайд амрах газар, тэнгэр үзэлтэний хаяг авч үйлчлүүлэхээр болж, Хөвсгөл нуурыг зорисон байна.

Шашин шүтэх эрх чөлөөний асуудлаар Сайд нарын олон улсын анхдугаар бага хурал АНУ-ын Вашингтон хотноо болж, Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Д.Цогбаатар оролцов. Хурлыг нээж АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Майк Пенц, Төрийн нарийн бичгийн дарга Майк Помпео нар өг хэлэв. Хурлаар дэлхий дахинд өрнөж буй шашин шүтэх эрх чөлөө тулгараад буй бэрхшээл, шашны урсгал, бүлгүүдийн эсрэг ялгавралан гадуурхахыг таслан зогсоох шашин шүтэх эрх чөлөөг хүндэтгэх явдлыг дэмжих болон цаашид авах арга замыг тодоройлох асуудлыг хэлэлцлээ.

угаар зүйлд “Да­раах соёлын биет өвийг өм­чийн хэлбэр харгалзахгүйгээр түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалд ха­мааруулна” хэмээжээ. Түүн дотор эртний ургамал, амьтны чулуужсан олдворт газар, эртний хүний оршин сууж байсан ул мөрийг хадгалсан соёлт давхарга, чулуун зэвсгийн олд­ворт газар, хадны зураг, бичээс, булш, хиргисүүр, оршуулга, тахил, тайлгын байгууламж, эртний хот суурин, сүм хийдийн үлдэгдэл, архитектурын дурсгал, хөшөө дурсгал гэх зэргээр олон зүйлийг багтаасан юм. Хуулиар ийнхүү хамгаалахаар тусгачихаад байхад амьдрал дээр хэрэгжиж буй нь үгүй. Соёлын биет өв бол тухайн улс үндэстний оюун ухаан, хүч хөдөл­мөр шингэсэн, түүхэн тодорхой орон зай, цаг үеийн аль нэг хэсгийг тө­лөөлж чадах түүх, соёл урлаг, шинж­лэх ухааны ач холбогдолтой эд өл­гийн зүйл төдийгүй хүн төрөлхтний түүх, соёл иргэншлийн баримтат гэрч болдог гэдгийг мэргэжлийн хүмүүс хэлдэг. Тэгэхээр булш, хиргисүүр гэдэг бол монгол түмний эртнээс нааш оршин тогтнож ирсэн түүхийн баримтат гэрч учраас төрийн хам­гаалалтад байх ёстой.Дээрх хуулийн 30.1-д “Түүх, соёл, шинжлэх ухааны ач холбогдол бүхий үнэт зүйл оршин байгаа нутаг дэвсгэр, газрын хэвлий нь төрийн хамгаалалтад байх бөгөөд аливаа олдвор нь төрийн өмч мөн” гэж заасан ч хууль бус малтлагаар олдсон эд өлгийн зүйлийг иргэд хоо­рондоо арилжаалж, дэлгүүр, музей нээх, заримыг нь хил давуулан най­маалцаж байгаа нь хууль хэрэгжихгүй байгаагийн тод илрэл гэлтэй.

Дулаарахаар гүйцээн тонох гэж бэлдсэн булш. Өмнөговь аймгийн Булган сумын нутаг

ЦОЛ НЭМЭХЭД НЬ ХӨШҮҮРЭГ БОЛДОГГҮЙ УЧРААС ЦАГДААГИЙНХАН ҮЛ ОЙШООДОГ

Монгол Улсын нутаг дэвсгэр Төв Азийн эртний нүүдэлчдийн соёл иргэншлийн төв учир археологийн дурсгал арвин.Дийлэнхийг нь оршуул­гын дурсгал буюу булш, хиргисүүр эзэлж байгаа.Нүүдэлчдийн оршуул­гын дурсгалын дийлэнх нь газрын гүнд байх ба өнгөн хөрсөн дээрээ чу­луун байгууламжтай хэмээн “Булш хиргисүүрийн дурсгалт газруудын хадгалалт хамгаалалтын өнөөгийн байдал, цаашдын зорилт” гэсэн илт­гэлдээ ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн эрдэмтэн, доктор, дэд профессор Ц.Төрбат, докторант Ч.Ерөөл-Эрдэнэ нар бичжээ.

Эрт цагт бие биедээ дайтсан овог аймгууд өрсөлдөгчийнхөө өвөг дээд­сийн булш, оршуулгыг нь сүйтгэж доромжилдог байж.Харин өнөө цагт ашиг олохын төлөө булш хиргисүү­рийг хайр найргүй устгаж, түүхийн ул мөрийг баллаж байгаа билээ.Ма­гадгүй энэ нь олон зуу, мянган жилийн шаштиртай Хүннү гүрэн, Их Монгол Улсын түүхийг гуйвуулахад хялбар болгох нэг арга, харь гүрний бодлого ч байхыг үгүйсгэхгүй.ЗХУ-ын нөлөөн доор 1990-ээд оноос өмнөх 70 жилд Монголын түүхийг яаж баллуурд­сан билээ дээ.Түүн шиг эртний түү­хийн минь эх сурвалжийг арилгаж, өөрчлөн бичээд улс үндэстний минь дархлааг үгүй хийх гэсэн оролдлого ч байж болзошгүй шүү дээ.

Үндэсний аюулгүй байдал, тус­гаар тогтнолд заналхийлэх хэмжээ­ний ийм хэргийг цагдаагийнхан шалгаж шийдвэрлэлгүй, тэгсхийгээд хаачихдаг нь харамсалтай.Соёлын өвийн эсрэг гэмт хэргийг илрүүлж, шалгаж шийдвэрлэсэн ч удирдлага нь онц хүнд, ноцтой хэрэг илрүүлсэн­тэй адил үнэлдэггүй, цол нэмэхэд хөшүүрэг болдоггүй учраас үл ой­шоодог гэж үзэх хүн цөөнгүй бий.Зарим сумын хэсгийн төлөөлөгч нь булш, хиргисүүр ухаж тоносон хү­мүүсийн тухай мэдээлэл авч, хэн хийснийг нь тогтоодог ч нутгийн ир­гэдтэйгээ өс өвөрлөөд яах вэ хэмээн хэрэг үүсгэн шалгадаггүй гэсэн.Уг нь өнгөрсөн долдугаар сарын 1-нээс хэрэгжсэн Эрүүгийн хуульд Соё­лын өвийн эсрэг гэмт хэрэг гэсэн бүлэг оруулж хуульчилсан.Түүнд тусгаснаар түүх, соёлын дурсгалт зүйлийг санаатай эвдсэн, гэмтээ­сэн, устгасан бол эрүүгийн хариуц­лага хүлээлгэхээр заасан юм.Гэвч цагдаа, прокурорынхон хууль хэрэг­жүүлээгүй тохиолдол гарчээ.

Хөвсгөл аймгийн нутаг, Улаан тайгад нэг доор байх олон тооны (албан бус мэдээллээр 10 гаруй) булш, хиргисүүр сүйтгэсэн хэрэг өнгөрсөн аравдугаар сард гарч, цаг­даагийнханд нь мэдээлэл очсон аж.Тус аймгийн Цагдаагийн газрынхан мэдээллийн дагуу шалгаад эрүүгийн хэрэг үүсгэхээс татгалзсан гэнэ.Хэ­рэгсэхгүй болгосон шалтгааныхаа талаар цагдаагийнхан тайлбарлахдаа “Тэдгээр булшнаас чухам ямар зүйлс гарсныг тогтоох боломжгүй учраас хэргийг хаасан” гэсэн юм.

Уг нь цагдаагийн байгууллага Соёлын өвийн эсрэг гэмт хэрэгтэй тэмцэх тусгай нэгж байгуулахаар ярьж байсан нь саяхан.Харамсалтай нь, ажил хэрэг болоогүй л байна. Бод­вол нөгөө л төсөв санхүүгийн хүнд­рэл гэх амны уншлага болсон үгээ­рээ хаацайлаад үүнд санаа тавихгүй байгаа болов уу.

БҮТЭЭН БАЙГУУЛАЛТ НЭРЭЭР ТҮҮХИЙН ДУРСГАЛЫГ СҮЙТГЭЖ БАЙНА

Сүүлийн жилүүдэд бүтээн бай­гуулалт, уул уурхайн ашиглалт, ол­борлолт нэрээр энд тэндгүй газар сэндийчих болсон.Үүний золиосонд хэчнээн булш, хиргисүүр, дурсгал сүйдсэнийг тогтоох боломж үнэндээ алга.“Алт” хөтөлбөрийн хүрээнд зах замбараагүй үйл ажиллагаа явуул­сан уурхайнхан соёлын өвийн эсрэг гэмт хэрэг үйлдэгчдийг манлайлна.Уг нь хуульд үйл ажиллагаа явуулах талбайд нь булш, хиргисүүр, түүх соёлын дурсгал байвал авран хамгаа­лах, судалгаа шинжилгээ хийлгэхээр тусгасан байдаг ч мөнгөөр бүхнийг шийдэж болно гэдэг уурхайн эзэд энэ заалтыг огт хайхраагүй.Тийм­дээ олон зуугаар тоологдох дурсгал сүйтгэсэн. Тухайлбал, ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийнхэнд буй баримтад “Төв аймгийн Заамар су­мын нутаг Заамарын гүүрнээс Дар­хан-Уул аймаг хүртэлх олон голын хөндийд сүүлийн 15 жилийн турш гадаад, дотоодын 50 гаруй аж ахуйн нэгж уул уурхайн ажил явуулж эрт­ний дурсгалуудыг бүрмөсөн устга­сан. 2000 онд Өвөрхангай аймгийн Уянга сумын Өлтийн аманд ажил­лаж байсан “Эрэл” компанийн алт­ны уурхайн ашиглалтын талбайгаас хэдий үед хамаарах нь тодорхойгүй хэд хэдэн хүний яс гарсан.20 км урт, 3-5 км өргөн уг талбайг бульдозероор тэгшлэхдээ тэдгээр дурсгалыг тэр гэхийн тэмдэггүй болтол сүйтгэж, ямар ч баримтгүй болгосон байна.

2002 оны долоо, наймдугаар сард Мянганы замын ажил гүйцэтгэж бай­сан БНХАУ-ын зам, гүүр, барилгын компани Дашинчилэн сумын нутаг Чинтолгойн Хятаны үеийн хэрэмт хотын дэвсгэр газарт тэсэлгээ хийж, эксковатораар ухаж барилга байгууламжийн ул мөр бүхий газрыг сүйт­гэсэн” хэмээн дурджээ.Энэ мэтийн баримтыг үргэлжлүүлэн дурдаж болох юм билээ.

Уг нь Соёлын өвийг хамгаалах тухай хуулийн 38 дугаар зүйлд пал­еонтологи, археологи, угсаатны мэр­гэжлийн байгууллагаар урьдчилан хайгуул, судалгаа хийлгэхгүйгээр хот суурин, барилга байгууламж ба­рих, шинээр зам тавих, тариалангийн талбай олгох, усан цахилгаан станц байгуулах, ашигт малтмалын хайгуул хийх, ашиглах зэрэг аж ахуйн үйл ажиллагаа явуулахад зориулж газар олгохыг хориглохоор заасан. Ингэж хуульчилсан хэдий ч аж ахуйн нэг­ жүүд ШУА-ийн Түүх, археологийн хүрээлэнгийн Археологи, палеонтоло­гийн дурсгалыг авран хамгаалагч мэргэжлийн хүмүүст гаргах хөрөн­гөндөө гар татдагаас түүх соёлын дурсгалд халдах тохиолдол байсаар.

БАЯН-ӨЛГИЙН КАЗАХУУД ХАДНЫ ОРШУУЛГЫГ ЗАРНА ГЭЖЭЭ

Эртний эдлэл, түүх соёлын дурс­галт зүйл өндөр үнээр авна гэдэг зар байнга зурагтаар гардаг.Үүний цаана янз бүрийн бодлого явж байж ч мэдэх.Сүүлийн жилүүдэд булш хиргисүүр тонож, дотроос нь занданшуулсан шарил, оршуулга гарган арилжи­хыг завдсан тохиолдол нэг бус удаа гарч байна.Архангай аймгийн Ца­хир сумаас цорж лам Санжжавын занданшуулсан шарилыг ухан, хотод авчран худалдах гэж байсан хэрэг нэг хэсэг дуулиан тарьсан.Тэгвэл алс Баян-Өлгийд хадны оршуулгыг зах дээр байгаа юм шиг зарахыг оролдсон тохиолдол гарсныг архео­логичид, судлаачид баталж байна.Баян-Өлгийнхөн түүхийн дурсгалыг устгасан тохиолдол нэг бус гэнэ.Тус аймгийн Цэнгэл сумын Могойн голд хасгуудын оршуулгын газар байгуу­лахдаа хүрэл зэвсгийн үеийн том хир­гисүүрийг сүйтгэсэн гэнэ.Мөн VIVIII зууны үеийн хүн чулууг хугалан авч сумын оршуулгын хэрмийн хаал­гыг дарж тавьсан байжээ.

“Адидас”-тай эмэгтэйн шарил гэж нэг хэвлэлд бичиж байсан хадны ор­шуулгын дурсгал Алтайн уулсаас олд­сон байдаг.Яг түүн шиг оршуул­гыг Баян-Өлгийн казахууд олсон гэх мэдээллийг Археологи, палеонтоло­гийн дурсгалыг авран хамгаалагч нар авчээ.Алтайн барагшун түүх нэрээр уул хадаар тэнэж яваад иргэд хадны ийм оршуулга олох тохиолдол мэр сэр гарч байгаа аж.Ингээд бөөн зар­дал чирэгдэл болж, арайхийж очтол олсон хүмүүс нь “Мөнгө өг.Зарна. Эсвэл төрөөс одон медалиар шагна” гээд халгаахгүй байжээ.Гэтэл нөгөө авран хамгаалагч нарт ямар ч төсөв хөрөнгө байхгүй учраас хий дэмий л шогширсоор хоцорсон гэх.Энэ мэ­тээр түүх, соёлын өвийг авран хам­гаалах үйл ажиллагаа явуулах ёстой мэргэжлийн хүмүүс нь хөрөнгө мөнгөгүйн улмаас ажлаа зохих ёсоор хийхэд бэрхшээл тулгардаг аж.

Гэтэл тонуулчид гадаадын өндөр үнэтэй металл хайгч төхөөрөмжөөр “зэвсэглэн” булш, хиргисүүр болго­ныг тандаж явна. Түүгээр ч зогсохгүй туулах чадвар сайтай “Фургон”, “Ланд круйзер”-ийг тоноглон булш хирги­сүүрийг 4-5 цагийн дотор тоноод явчихдаг болжээ. Дээр дурдсан, Хөвс­гөлийн Улаан тайгад эртний булш хиргисүүр тоносон хэргээс харахад тонуулчид ихэд мэргэшсэн байгаа гэнэ.Оршуулгын толгой хэсгийн шо­роог ухаж, машиндаа бэхэлсэн тусгай татлагаар таг чулууг нь татаад дотор нь байх эд зүйлсийг нь тоночихсон байж.Тонуулчид дунд археологи, палеонтологийн чиглэлээр номын дуу сонссон залуус ч байх магадлал­тайг мэргэжлийн хүмүүс хэлнэ лээ.Уг нь манай улсын нутаг дэвсгэрт археологийн малтлага, ялангуяа булш, хиргисүүрийн дурсгалыг суд­лах зөвшөөрлийг БСШУСЯ-ны тусгай комиссоос олгодог юм билээ.Харин тонуулчид ямар ч зөвшөөрөлгүй яв­даг нь ойлгомжтой.Тиймээс нутгийн иргэд түүх, соёлын дурсгалаа бүрэн бүтнээр нь авч үлдэхийн тулд сонор соргог байж, тусгай зөвшөөрөлтэй, эсэхийг нягтлах нь гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлж буй нэг хэлбэр.Харин төрийн байгууллагууд уялдаа­ тай ажиллаж маш яаралтай булш, хиргисүүрийн дурсгалын хадгалалт, хамгаалалтыг сайжруулах, улсын бүртгэл мэдээллийн нэгдсэн санг бүрдүүлэх шаардлагатай болжээ.Хэрэв ингэхгүй бол бид түүхийн баримт гээд гаргаад ирэх дурсгалгүй болоход ойрхон байна.

Ижий минь бүүвэйн дуугаа мартана
Энгэрийн цэцэг гандаж шувуу буцаад л
Ижий минь үсэнд намрын хяруу буучихна.
Ээждээ би согтуу очихгүй

Энхрий хүүгээ тэнцэж ядан гуйвлахад
Элгэндээ мэгшиж дэндүү их гомдоод
Ижий минь надаасаа алсад явчихна.
Ээждээ би согтуу очихгүй….

Б.Эрдэнэбат…

https://www.youtube.com/watch?v=RCnFYgDxHUk