Ихэнх нь цаг бусаар хорвоог орхижээ. Бараг Дорлигжав л ганцаар амьд УЛДЭЖ, нутгийн номч мэргэн улаан сахиусны өвгөний номын шидэд биширч байв. Нэг удаа Улаан өвгөн ТУУНД хэлжээ. “Миний бие барагтай болов. Одоо УУНЭЭС цааш чамд туссан бөөгийн хараалыг хариулж чадахгуй. Чи нутаг сэлгэж хол HVV, тэгвэл гайгуй байж магадгуй” хэмээжээ.
Дорлигжав ч өвгөний УГЭНД орж бөөтэй газар болохоор энэ талын хараал жатгыг хариулах биз гээд Хөвсгөл аймагт шилжиж очжээ. Дархадын бөө нарт оч иж учир байдлаа хэлсэн боловч толгой сэгсрээд огт халгаасангуй, “Өөрөөс чинь холуур өнгөрөөх арга бодъё” гэжээ. Төдий удаагуй байхад ууланд мод хийхээр явсан Дорлигжавын том xvv Цэдэн сураггүй алга болжээ. Нохой шувуу эргэх сэг, нойронд УЗЭГДЭХ бараагуй алга болсон ХУУГИЙНХЭЭ талаар зовлонд учирсан эцэг Дорлигжав асууж, сураглаад vp ДУНД хурсэнгуй. ШУУХ, цагдаагийнхан ч ямар нэгэн ул мөр ОЛСОНГУЙ гэнэ. Арга барахдаа нөгөө бөө дээрээ очиход “ХУУГИЙН ЧИНЬ бие СУНСИЙГ Тувагийн хөхчин бөө хулгайлсан байна. ТУУНД ЧИНИЙ ХИЙСЭН НУГЛИЙГ ууруулж байгаа юм байна” гэсэн итгэхэд бэрх УГИЙГ хэлжээ. Амьдын хорвоод ХУНИЙ горьдлого хэзэз ч тасардаггуй болохоор Дорлигжав хуучин нутаг руугаа явж, хилийн хуучин нэвтэрдэг байсан нууц гармаар гарчээ. Хөхчин бөөгийн гадаа очиж харвал ХУУХЭД нь ухэр малын баас цэвэрлэж, борви бохисхийлгуй ажиллаж байна гэнэ. Унэхээр боол, зарц шиг ЗУТГЭЖ байгаа ХУУГЭЭ хараад Дорлигжав ТЭСЭЛГУЙ “Цэдээн, миний xvv нааш ир. Аавдаа ир. Хоёулаа харья” гэж
орилсон байна.
Xvv Дорлигжавыг хараад танихгуй байгаа бололтой,6vp УЗЭН ядсан царай гаргаад ХӨЛДУУ баасаа шидэж хөөжээ. Дорлигжавыг харсаар байхад xvv нь дурээрээ байсан бөгөөд их л зовж шаналсан харагджээ.
Цэдэн xvv
Дорлигжавыг өөртөө ойртуулахгуй хөөж, ТУУНИЙГ барьж тэврэх
Гэж зутгэн тэмуулсэн
байдалд нь дийлдмэр болмогц бөөгийн гэр pvv улангасан ГУЙЖ орсон байна. Дорлигжав ч яавал яаг, юу болбол ч болог гэж бодоод Хөхчин бөөгийнд ГУЙЖ оржээ. Бөө урт хулсан гаансаар тамхи татан сууж байв. ТУУНИЙГ XVH ГЭХЭД бэрхтэй, XVH гөрөөс гэмээр төрхтэй санагджээ.
Дорлигжав эхэр татан уйлж, газар сөхрөн суугаад 6vx гэм буруугаа хэлж “Өршөөн хэлтруулж, xvvr минь буцааж өгөөч” хэмээн гуйжээ. Тэр хооронд мал хөрөнгө, алт эрдэнэс хуртэл амласан байна. Энэ уед Цэдэн xvv Дорлигжав буюу аавыгаа жигшин харж ихэд зэвууцэнгуйгээр Хөхчин бөөгийн хажуугаар би энэ ХУНИЙ талд LUVV гэсэн шиг зогсож байв. БУХЭЛ өдөржин нус нулимсандаа хутгалдан гуйсны эцэст Хөхчин бөө XVн болохоор сэтгэл зөөлөрч Цэдэн xvvr TVVHfl өгч явуулахаар болов. Тэгээд зуухныхаа тагийг авч хуурай хар мод дуургэж ТУЛЭЭД бөөлж гарах нь тэр.
Энэ хугацаанд Цэдэн ХУУГИЙН Hvvp царай хэдэнтээ хувирч өнгө солигдох шиг болж байв. Энз бухнийг харж там тумхан ухаантай байсан Дорлигжав нэг мэдэхэд xvv нь ТУУНИЙ хажууд ирж суусан байхыг олж харжээ. Дорлигжав ч буцаж хил нэвтэрч ирээд бөөгийн ХУССЭН бухнийг ах ДУУГЭЭСЭЭ цуглуулж хургэж өгсөнөөр Цэдэн ХУУТЭЙГЭЭ хамт Хөвсгөл нутап’ ирж амар жимэр амьдарч байжээ. Цэдэн xvvr уеийнхэн нь гажиг зантай гэлцдэг. Оршуулгын газар очиж хохимой толгой цуглуулж төмөр утсаар хэлхдэг байна.
Нөгөө хэлхээтэй толгойнууд маргааш нь салчихсан байдаг гэнэ. Цэдэн нэг толгойн талаар уеийнхэндээ их сонин TVVX ярьж өгчээ. Тэр толгой амьддаа их юм хийсэн эд гэнэ. Ойд жимс ТУУЖ явсан охид 6УСГУЙЧУУДИЙГ ангуучилдаг байсан ТУУНИЙ хувхайрсан толгой дээр өдөр болгон хар хэрээ зайдлан суудаг юм байх. Тэр өгөр толгойг зовлонгоос салгах гэж Цэдэн бусад толгойнуудыг хооронд холбож төмөр утсаар эрх зангиддаг байна. Тэрхуу хохимой толгойн эрхи нь ГУЙЦЭЖ 108 болоогуй болохоор ХУЧ чадал нь хуралдаж амжихгуй хоорондох хэлхээс нь тасарч байгаа гэнэ. ТУУНИЙ ЭНЭ ажил удахгуй дуусна гэж Цэдэн нээх том ЗУЙЛ амжуулж байгаа аятай ярьжээ. Яаждуусах вэ гэвэл голын урдтай амьдардаг ная гарсан настай эмгэнийг бурхан болмогц ТУУНИЙГ ИЛ задгай оршуулах эртний заншлаар авч ирж тэрхуу хохимой толгойнуудтай нэгдэх аж. Ингэснээр тэрхуу хохимой тол^гойн эрхи ГУЙЦЭЖ нөгөө зовлонт хохимой толгой амаржин, өгөрших бололтой.
Үнзхээр ч Цэдэнгийн хэлж ярьж байсан ЗУЙЛ 6УГД УНЭН болж 108 хохимой холбосон эрхи бий болсноор нутаг усанд ээлийн сайхан зун болсон гэлцдэг. Юм гэдэг огт холбоогуй мэт боловч далдуур машид ГУН холбогддог байна. Энэ ТУУХИЙГ эргэлзэн ХУЛЭЭЖ авах XVH бий боловч унэхээр УНЭН ЮМ ШУУ ГЭСЭН УУДНЭЭС хандах нь ч ЦӨӨНГУЙ буй за.
Author: admin_shaman
-
ТУВА БӨӨГИЙН ХОВС
-
НЭР ХАЙРЛАХ ЗАН ҮЙЛ
Ингэсний дараа өвөг эцэг, эмэг эх, авсан эх гурав хамжин хүүхдээ, унасан газрын урсгал усаар “бүлээн цай, шөл хийж” угаана. Хүүхдийг угааж өлгийдсний дараа хамгийн ахмад хүн ваарыг өвөр дээрээ аваад хоёр гараараа нар зөв эргүүлэн зөөлөн зайлахад хуйлж хийсэн нэрнүүдээс аль түрүүлж гарч ирснийг нь эцэг, эх хоёрын аль нэгээр авахуулж задалж үзэхэд тэнд бичигдсэн нэрийг хүүхдэд өгнө.
Хэрвээ хүүхэд эрэгтэй бол баруун чихэнд нь, эмэгтэй бол зүүн чихэнд нь тэр нэрийг 3 удаа аяархан хэлээд өлгийтэй хүүхдээ хоёр гардан өргөж хүмүүст дуулдахаар нэрийг нь гурван удаа хэлээд орон дээр нь тавина.
Цугларсан олон адууны хүн үү, аль эсвэл тогооны хүн үү? гэж асуугаад авчирсан бэлгээ өгнө.
Ёслолын эцэст хүүхдэд хандан:
Эх эцэгтээ энэрэлтэй
Элэг садандаа түшигтэй
Эх орондоо гавьяатай
Эрхэм сайн хүн болохын
Эетэй сайхан ерөөлийг
Энд дэвшүүлж айлтгая гэж ерөөнө.
Хүүхдийг угаах, нэр өгөх ёслолыг ийнхүү хамтатган хийдэг нь нарийн учир уялдаатай юм.
Эрдэнэт хүний биеийг олоод эцэг, эхээс хайрласан нэр төрөө эрхэмлэн хамгаалж ирсэн түүхтэй ард түмэн билээ.
“Дуудах нэрийг эцэг эх
Дуурсах нэрийг өөрөө олдог”
“Нэр хугарахаар
Яс хугарах”
“Хүн нэрээ тогос өдөө” гэх мэтээр эртнээс нэр төрөө эрхэмлэн дээдэлж иржээ. -
Хий үзэгдэл гэж юу вэ? Хий үзэгдэл нь мэдрэхүйн эмгэг мөн үү?
Мэдрэхүй гэдэг нь объектын буюу үзэгдэл юмсын өнгөн талд оршиж байгаа олон шинжүүд субъектын уураг тархинд нөлөөлөл үзүүлснээс үүсч буй тусгалыг хэлнэ.Энэ нь сэрлүүд дээр тулгуурлан үүсдэг мэдэрч танин мэдэхүйн процесс юм. Мэдрэхүй тусламжтайгаар бид юмс үзэгдлийн олон шинжүүдийг нэгэн зэрэг уураг тархинд тусган танин мэддэг. Тэгвэл хий үзэгдэл гэдэг нь мэдрэхүйн нэгэн төрлийн эмгэг юм.Тухайн үед бодитой оршоогүй ямар нэг юмыг бодитой оршиж байна хэмээн буруу тусгахыг хий үзэгдэл гэж нэрлэдэг. Өөрөөр хэлвэл хий хоосон мэдрэхүйтэй болох буюу хий юм харах,хий юм сонсох,хий хоосон үнэр үнэртэхийг хий үзэгдэл гэнэ.Ямар мэдрэх эрхтэнд хий үзэгдэл үүсч байгаагаар нь:• Харааны• Сонсголын• Үнэрлэхийн• Амтлахын• Арьсны болон дотор эрхтний гэж ангилна.Харааны хий үзэгдэлТухайн үед бодитой оршоогүй ямар нэг юм өвчтнй нүдэнд харагдахыг буюу байхгүй зүйлийг байгаа болгож харахыг харааны хий үзэгдэл гэнэ.Юу ч үзэгдэж болно.Ихэвчлэн орой үдшийн цагаар харагдана.Харааны хии үзэгдэл нь өнгөтэй буюу өнгөгүй,хөдөлгөөнтэй буюу хөдөлгөөнгүй,нэг буюу хэд хэдэн,эгдүү буюу айдас хүрмээр гэхчлэн янз бүр байна.Нойрны хий үзэгдэлИхэвчлэн шөнийн цагаар ,нүдээ аньсан үед,зүүрмэглэх агшинд унтахаар буюу гэрлээ унтраасан үед хий үзэгдлүүд нүдэнд харагдаж ,арьсан дээгүүр гүйж,гарт тэмтрэгдэж,чихэнд сонсогдож байснаа гэрэл асаах үед алга болдог.Энэ хий үзэгдэл нь хүёр болон түүнээс дээш тооны мэдрэх эрхтэнд нэгэн зэрэг үүсвэл түүнийг хосолсон хий үзэгдэл гэнэ.Нойрноос сэрэх үеийн хий үзэгдэлНойрноос сэрүүн байдалд шилжих үед харааны болон бусад эрхтний хий үзэгдэл үүснэ.• Өөрийгөө харах хий үзэгдэл:Нүдэнд өөртэй нь адилхан нэг буюу хэд хэдэн хүн харагдана.• Харааны бичил хий үзэгдэл:Өвчтөнд ерийн хэмжээнээс жижиг биетэй хий хоосон хүмүүс харагдана.• Харааны макро хий үзэгдэл: Өвчтөнд ерийн хэмжээнээс том биетэй хий хоосон хүмүүс харагдана.• Харааны олон тооны хий үзэгдэл:Нүдэнд маш олон тооны хий хоосон хүмүүс харагдахыг хэлнэ• Харааны эгэл хий үзэгдэл:Нүдэнд хий хоосон оч үзэгдэнэ.• Сонсголын хий үзэгдэл:Тухайн үед бодитой оршоогүй ямар нэгэн дуу хоолой ,чимээ шуугиан чихэнд сонсогдохыг хэлнэ.Энэ нь аман ярианы хий үзэгдэл болон сонсголын эгэл хий үзэгдлээр илэрнэ. -
Чөтгөртэй таарсан жолооч үсээ цагаартал айжээ
Энэ явдал олон жилийн өмнө Өмнөговь аймагт болжээ. Хотын нэгэн автобаазын жолооч Сундуй Өмнөговь аймагт байдаг цэргийн ангид ачаа барааг нь хүргэж өгөөд ЗИЛ-130 машинтайгаа буцаж явлаа. Түүнтэй хамт хот орохоор долоо хоногийн чөлөөний хуудастай Амгалан гэдэг цэрэг явж байв. Зуны дунд сар байсан болохоор нар илчилгүй төөнөж, моторын ус буцалж, хэдэн км яваад машиныхаа хамрыг сөхөөд салхины өөд хараад зогсчихно. Ус жаахан хөрсөн хойно дахиад л цааш явна.Амгалан нь Сундуй жолоочийн гар хөлийн үзүүрт зарагдаад таван завгүй. Тэд аймгийн төвөөс хөдлөөд зуу гаруй км явжээ. Энэ хооронд хэд хэдэн удаа машиныхаа хамрыг сөхөн зогсч усаа хөргөөв. Цааш хориод км яваад мөн л моторын ус буцалж, пид пад хийгээд явах аргагүй боллоо. Халуунд нозоорсон Сундуй цэрэг хүүд “Би машиныхаа дор сүүдэрт жаахан хэвтэж нойр аваатахъя. Чи тэр хооронд машины хамрыг сөхөж ус хөргөөрэй. Хоёулаа жаахан амарч байгаад хөдөлье” гэжээ. Амгалан ч кабинаас бууж машины хамрыг сөхлөө.Сундуй жолооч хүрмээ аван машины дор дэвсээд хэвтэж байснаа унтаж орхижээ. Зүүд нойрон дунд бие нь жингүйдэн хөвөөд байх шиг санагдав. Гэнэт сэрээд харвал ээ бурхан минь, түүнийг толгойдоо тал үстэй, хоёр чөргөр хөлтэй, улаан нүдтэй, том цээжтэй чөтгөр баруун сугандаа хавчуулан хар хурдаараа гүйж явна. Газар нүдний нь өмнүүр жирэлзэн өнгөрч байгааг бодоход тэр чөтгөр их хурдан гүйж байгаа бололтой. Чөтгөрийн гараас мултрах гэж тийчигнэх тусам чөтгөр түүнийг сугандаа улам чанга хавчина. Амьсгал нь боогдоод хэцүүхэн болж ирэв. Аймаар муухайгаар хашгирах гэсэн боловч дуу нь гарсангүй. Чөтгөр түүнийг сугандаа хавчуулан баахан гүйж байгаад газар пидхийтэл хаячихаад цааш гүйгээд алга болчихов.Энэ явдал гэгээн цагаан өдөр болжээ. Нэг хэсэг ухаан балартан хэвтсэн Сундуй өндийж босоод машинаа харуулдвал тээр хол, бараг 4-5 км-ийн цаана харагджээ. Машин руугаа алхангаа “Надад ийм аймшгийн юм тохиолдсоныг өнөөх цэрэг мэдээгүй юм байх даа. Мэдсэн бол надад тусалмаар юм. Намайг унтаж байхад чөтгөр шүүрч аваад сугандаа хавчуулан гүйж байсан нь тэр юм байна л даа. Золтой л чөтгөрийн хоол болчихсонгүй. Юун чөтгөр хаанаас хүрч ирээд намайг авч явсан нь тэр юм бол” гэж гайхан бодсон байна. Бас өнөөх чөтгөр дахин хүрч ирээд бариад авах вий гэж айн хар гүйхээрээ алхаж явлаа. Машин дээрээ хүрч ирлээ.Өнөөх цэрэг машины хамар дээр гишгэн доош тонголзоод Сундуйг харсангүй. Үүнийг бодоход эл хачирхалтай явдал хэдхэн минутын дотор болж өнгөрсөн бололтой. Сундуй цэргийн хажууд очоод ‘За хүү минь ус хөрж байна уу?” гэхэд Амгалан “Арай хөрөөгүй байна. Одоо арваад минут болоход хангалттай хөрөх байхаа” гэж хэлээд Сундуй руу харснаа нэг муухай орилоод ухаан алдан пидхийн ойчжээ. Сундуй “Миний юунаас айгаад ухаан алдаж унав” гэж гайхаад өөрийгөө машиныхаа толинд хараад өөрөө золтой л ухаан алдсангүй. Толинд тас хар үс нь цав цагаан болчихсон харагдаж байв. Чөтгөрт сугадуулан сүнсээ зайлтал айж явахад үс нь ийнхүү хэдхэн минутын дотор цав цагаан болсон байжээ.Цэрэг Амгалан ухаан орсон хойноо хажууд нь тас хар үстэй Сундуй жолооч биш, цав цагаан толгойтой сүнс юм уу чөтгөр ирчихээд зогсч байна гэж бодон айснаа ярьжээ. Гурав хоногийн өмнө Өмнөговь руу явсан Сундуй жолооч цав цагаан толгойтой хотод буцаж ирснийг олон хүн гэрчилдэг юм билээ. Үүнээс хойш Сундуй жолооч “Буурал Сундуй” нэртэй болжээ. Сундуй гуай өөрт тохиолдсон энэ эвгүй явдлыг үе үе хар даран зүүдлэх болжээ. Хотод ирсэн хойноо лам хуваргад бараалхан болсон явдлыг ярьж мэргэлүүлэхэд “Та нар чөтгөрийн гүйдэлтэй газар ирээд зогссон байна. Тэр чөтгөр бол гучаад онд хэлмэгдэн хороогдсон ламын сүнс байжээ. Танай удамд До яаманд ажиллаж байсан нэг хүн байсан байна.Энэ хүн олон лам нарыг хороож нүгэл үйлдсэн учир тэр чөтгөр чамайг До яамны тэр хүнтэй андуурсан байна. Гэхдээ чамайг тэр хүн биш гэдгийг мэдээд хор хүргэлгүй хээр орхисон байна гэж айлджээ. Сундуй жолооч удам судраа нягтлан судлахад үнэхээр ээжийн нь талын нэг хүн До яаманд ажиллаж байсан бөгөөд Өмнөговьт олон лам нарыг буудан хорооход оролцож явсан байна. Сундуй жолооч чөтгөрийн хорлол хүртээгүйдээ ихэд баярласан гэдэг.
Оросын Буриадын Лусын тахилгад оролцов.
Мөн Монголын бөөгийн нэртэй удган нартай уулзаж байсан түүхэн зургуудыг бидэнд танилцуулсан билээ. Үнэхээр олзуурхамаар сайхан түүх байлаа.
Буриадын “Дээж” байгууллагаас зохион байгуулж буй Лусын тахилгад оролцогчид шөнийн гурьан цагт цугларч хөдөлсөн бөгөөд наран мандахаас өмнө Лусын тахилга хийгдэж дуусдаг уламжлалтай ажээ.
Лусын тахилга оролцогчдыг ариутгахаас эхлэх бөгөөд галаа асааж, Лусдаа өргөх идээний дээжээ цунцал хэлбэрээр өргөдөг байна. Өргөж байгаа зүйлд нь загас хүртэл орсон байгаа нь өвөрмөц содон байлаа.
Лусын тахилгын дараа цугларсан олон, улаач нартай МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан уулзаж, Монгол бөөгийн өнөөгийн байдлын талаар дэлэгрэнгүй мэдээлэл өглөө. Ярилцлага харилцан сонирхолтой болсон тухай оролцогчид сэтгэгдэлдээ хэлсэн юм. Улаачийн талаар асуултуудад Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү хариулт өгсөн. Уулзалт, ярилцлага харилцан сонирхосон асуудлаар халуун дотно болж өнгөрлөө.
Ярилцлагын өмнө болон дараа Монгол бөөгийн хөгжил, үйл явцын талаар кино мэдээлэл хүргэсэн байна.
Д.Хүрэлбаатар
“Ноён уул”-ыг ухахаар авсан лицензийг хүчингүй болгожээ
Нийслэлийн захиргааны хэргийн шүүх хурал өчигдөр болж 5 цаг хуралдсаны эцэст Ноён уулыг ухахаар Сентерра Гоулдын авсан 4 лицензийг хүчингүй болгожээ. 3 жил гарны турш 30 гаруй удаа хуралдсаны эцэст шүүгч У.Бадамсүрэн, Ц.Мөнхзул, Ц.Одмаа нар ийм шийдвэр гаргасан байна. Шүүх хурлын дараа нэхэмжлэгчийн талын оролцогсод захиргааны шүүхийн үүдэн дээр “Халуун элгэн нутгийг” дуулжээ.
Э.Мягмар
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх Ц.Хулантай уулзлаа
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх Ц.Хулантай МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан нарын ээлжит дөрөв дэх уулзалт болж, МБНЭ-ийн зохион байгуулсан ажлын талаар дэлэгрэнгүй мэдээлэл хийлээ.
БНАСАУ-д МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханы хийсэн айлчлал, Монгол хатаны бунханд хийсэн айлчлалын тухай мэдээлэл хийлээ.
ОХУ-ын Халимагт болсон Олон улсын феставальд МБНЭ-ийн оролцсон дүн, хийгдсэн ажлын талаар мэдээлэл хийлээ. Мөн ОХУ-д аялалын үеийн мэдээлэлээ ярилаа.
ОХУ-ын Буриад Улсад Бөөгийн байгууллагыг хөгжүүлэх чиглэлээр хийгдэж байгаа ажлууд, гарч байгаа үр дүн, үйл явцын талаар ярилаа.
Буриадад хийсэн тахилгуудад оролцож, тэдэнтэй хийсэн ярилцлагын талаар танилцууллаа.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх Ц.Хулан шашины байгууллагын үйл ажиллагааны тухай мэдээлэл өглөө.
Эцэст нь МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Монголын үндэсний наадам, баярыг тохиолдуулан төрийн дээд шагналаар зарим Улаач нарыг шагнуулах асуудлаар саналаа танилцууллаа.
Д.Өлзийбаатар: Бид өвгөдийнхөө асгаруулсан цус, хэмхчүүлсэн ясан дээгүүр алхаж явна
________________________________________
Д.Өлзийбаатар “Бидэнд дэлхийг эзэгнэж явсан түүх бий. Харин бид өнөөдөр тэр баялаг түүхээсээ ямар сургамж авах ёстой вэ гэдгээ мэдэж байх учиртай гэж би бодож явдаг. Тийм ч учраас энэ лекцээ Түүхийн сургамж ба ирээдүй гэж нэрлэсэн.
Бид өнгөрснөө харж түүнээсээ сургамж авч байж яг одоо амьдарч байгаа үеэ илүү сайн ойлгоно. Энэ амьдарч буй үеэ зөв сайн ойлговол ирээдүйд бид зөв сайхан хөгжих зам нээгдэнэ. Иймд бид асар их баялаг уламжлал, сургамжтай түүхээ үргэлж судлаж байх ёстой.
Бидний хувьд тусгаар тогтносон явдал бол монголчуудын хамгийн үнэт зүйл юм.
Бид энэ тусгаар тогтнол гэдэг үгний үнэ цэнийг хэрхэн ойлгох ёстой. 100 жилийн өмнө дэлхийн улс төрийн газрын зураг дээр Монгол Улс байхгүй байсан. Бидний бахархах түүх, Монгол гэдэг нэр, Монгол гэдэг улс тэр үед дэлхийд мартагдчихсан байсан. Тэр мартагдсан байсан ард дэлхийд газрын зурагт өөрсдийгөө тэмдэглүүлэхийн тулд тэмцэх хэрэгтэй болсон. Үүнийг тусгаар тогтнолын төлөөх тэмцэл гэнэ.
Хэрвээ бид яг тэр хэвээрээ өнөөдрийг хүрсэн бол хэн байх байсан бэ? Өнөөдөр бид сайхан Монгол хэлээрээ ярьж, дуу дуулж, шүлэг бичиж байна. Энийг л бид тусгаар тогтнол гэдэг үгтэйгээ холбож ярьдаг юм. Бүх тусгаар тогтносон улсад тавигдах шаардлага байдаг.
Үүнд тухайн улс үндэсний өв соёлоо хадгалж чадсан уу, чаддаг юм уу, улс төр эдийн засгийн тогтвортой байдлаар хангагдсан юм уу, тухайн улс нь өөрөө эдийн засгийн хувьд хөгжиж чадах уу, нэгдэл нягтрал байгаа эсэх, үндэстэн ястны хуваагдал байгаа эсэх, шашнаараа гадуурхдаг уу гэх мэт олон асуудал байдаг. Харин хамгийн сүүлд нь энэ үндэстэн цаашдаа оршин тогтнох чадамжтай юу? Энэ бүх шалгууруудыг давж байж бид тусгаар тогтносон юм.
Энэ үндэстэн эрүүл саруул уу?
Энэ үндэстний нас урт уу?
Хүн ард нь амьдрах зохистой нөхцөлд аж төрдөг юм уу?
Цааш хөгжих боломжтой юу? гэсэн асуултыг тусгаар тогтносон улсад тавьдаг. Харин энэ асуултуудад Тийм гэсэн хариулт өгч чадаж байвал бидний хамгийн их хүндэлж ярьдаг Тусгаар тогтнол гэдэг үгийн утга оршиж байгаа юм.
Дэлхий дээр маш олон улсууд байгаа ч тэдний 200 гаруй нь л одоогийн байдлаар тусгаар тогтносон буюу дэлхийн газрын зураг дээр өөрийн гэсэн бие даасан өнгөтэй байдаг. Эдгээр улсуудын мөрөөдөл нь ердөө үндэстнийхээ соёл уламжлалыг хадгалж оршин тогтноход л оршдог.
Бидний өвөг дээдэс ахмад үе 100 жилийн өмнө энэ тусгаар тогтнолоо олж авахын төлөө асар их гарз хохирлоор олж авч олон мянгаараа амь үрэгдсэн. Тийм учраас л Монголын тусгаар тогтносон байдлыг Монголчуудын яс цусан дээр тогтсон Тусгаар тогтнол гэж нэрлэдэг юм.
Бид өвгөдийнхөө асгаруулсан цус, хэмхчүүлсэн ясан дээгүүр алхаж явна. Үүн дээр тусгаар тогтнол гэдэг оршдог. Магадгүй тэд маань тусгаар тогтнолынхоо төлөө тэмцэж чадаагүй бол Өвөрмонгол, Буриад шиг хувь заяа биднийг угтах байсан. Бид ийм үнэтэй тусгаар байдлаа яаж хамгаалж авч үлдэх тухай хүн бүр бодох ёстой. Ингэхдээ хамгийн түрүүнд түүх рүүгээ харах ёстой” гэсэн юм.