Author: admin_shaman

Тvvгээр ч зогсохгvй “Бөнэйгийн Ики”-н гол зорилго нь Цушимаг эзлэн номхруулахад чиглэж байсан учраас “камиказе” / ямар нэг далдын шидэт хvчин бус далайн хар шуурга буюу тайфун бөгөөд хавар намарт vргэлжид дэгдэж далайд яваа хөлөг буу хэл эх арлууд дээр аймшигт сvйтгэл ямагт учруулдаг байгалийн догшин vзэгдэл болно/-д “залгиулсан бус” зорилгоо хэрэгжvvлээд “гэнэт алга болсон” нь эх газар руугаа буцсан хэрэг хэмээн тайлбарласан нь ч бий. Vнэхээр 1274 оны байлдааны ажиллагааны зураг vvний маш тод нотолгоо болдог.
Ийнхvv Монгол цэрэг vvргээ амжилттай биелvvлээд яаран буцсан нь голтой тайлбар гэж болмоор. Далайн шуурганд нэлээд онгоц, цэргийн амь нас эрсдсэн ч буцаж чадсан байж болох юм. Саяхан “Маш нууц”сонины энэ оны сvvлийн дугаарт далайн тvvх судлагч нэгэн хvний өгvvлэл гарчээ. Тэрээр “Монголын флотын vлдэгдлийг олохоор 3 зун ажилласан” гээд “1274 онд живсэн гэгдэх онгоцнууд 200 ба тvvнээс дээш вэссэльд /далайн гvнийг хэмжих нэгж/ байсангvй. Харин Такашимагийн зvvн эргийн орчимд” онгоцны vлдэгдэл нэлээд тохиолддог тухай өгvvлжээ.
Энэ vед Монголчууд Азид бvрэн ноёрхож, дайснаа дараалан доройтуулж байсан учраас Японыг эзлэх нь тийм ч хэцvv зvйл байгаагvй. Харин гол дайсан болж байсан Нансо улсыг доройтуулахад Цушимаг довтлох тактикийн чанартай алхам зайлшгvй хийх шаардлага гарсан байна. Харин энэ анхдугаар довтолгооны тухай нууц мэдээллийг Нансогийн хэдэн лам хуврагууд бурхан шашны хэргээр яваа гэдэг нэрийн дор жанч нөмрөн Жипанд очиж мэдээлсэн байж магадгvй гэж судлагчид тэмдэглэсэн нь оргvй ч зvйл биш бололтой.
Хубилай хааны далайн цэргийн хоёрдугаар довтолгоон ба бусдад найдсан дипломат бодлогын сvйрэл
1274 онд болсон довтолгоон Кюшv арлын Хаката хотын орчим болж өнгөрсөн тvvхт явдлын ул мөр өдгөө “Монголчууд Японд довтолсон нь” / Ген ко кинен нохи/ гэрэлт хөшөө болой. Монголын эзэнт гvрний удирдагчид Японыг анхаарлынхаа гадна нэг ч өдөр орхиогvй ажээ. Нансо улсыг нэгтгэсний дараа Японыг эзлэх асуудал ээлжээ хvлээж байжээ. Тэрхvv тvvхэн vйл явдлын өмнө ч их Чингис хааны vеэс Монголын төрийн бодлогын vндэс нь болсон элчин дипломатын бодлого ач холбогдлоо алдаагvй байв.
1281 оны хоёр дахь довтолгооны өмнө олон цэрэг эрсийн амь насыг талаар vрэхгvйн төлөө Монголын эзэнт гvрэн өөрөөс шалтгаалах бvхнийг хийснийг тvvхийн баримтууд гэрчлэн хоцорчээ. Vvний тул мөн хэд хэдэн элчийн vйл ажиллагааг дурдах ёстой болно. Япон, Нансогийн харилцааны гол төв болж асан Цушима аралд довтолж, тактикийн чанартай зорилтоо биелvvлсний дараа Юаний 6 хvний бvрэлдэхvvнтэй элчийг Японд илгээсэн байна.
Vvнд: Тусачv 34 настай монгол vндэстэн, Хэ Вей Жv 38 настай хятад туслах, Санду Лю дин 32 настай Ислам туслах, Жу Сан 32 настай Гуулин туслах, Ка 32 настай Шvнви vндэстэн туслах, Жоса /онгоцны ахмад/ нар багтжээ. Итгэлгээний гол утга нь “Дахин энгийн цэрэг, ард иргэний амь биеийг хөнөөх дайнд хvргэлгvй бууж өг. Vvнийг сайтар тунгаатугай” гэсэн байж.
Эдгээр элч нарыг Хубилай хааны илгээлтийг хvргэж Японд очих vед Камеяама хаанчилж байсан боловч нэгэнт Юаний цэргийн болзошгvй аюул заналын өмнөөс сөрөн зогсох зориг хvч дутсан учраас бvх эрх мэдлийг нь цэргийнхэн буюу Шёогин булаан авч өөрийн засгийн газрыг Камакурад эмхлэн байгуулж, цэргийн хvч хуримтлуулсаар байжээ. Цаг хожих vvднээс удтал хvлээлгэсний эцэст 5 элчийг Камакvрагийн ойролпоох Тацvнокvчид цаазаар авч харин хөлгийн ахмад Жоса vл мэдэгдэх байдлаар сураггvй алга болжээ.
Vvнээс хойш нэг хэсэгтээ Япон руу чиглэсэн цэрэг дайны бодлого намжуу байдалтай болсон нь санамсаргvй хэрэг байсангvй, 1274 оны Япон руу хийсэн довтолгооноор Япон, Нансогийн дотно харилцаа тасалдаж, Монголчуудад гол дайсан болоод асан эх газрын Нансо улсыг эрхшээн авах таатай нөхцөл бvрэлдсэнтэй холбоотой байжээ. Монголчууд 1276 онд Нансод довтолж, 1279 онд ноёрхлоо бvрэн тогтоож чадав
Vvний дараагаар Япон руу чиглэсэн бодлогоо дахин сэргээжээ. 1279 онд Нансогийн цэргийн жанжин байсан Хамбуко, тvvний туслах Шихvкv, Ланчv, Чинко нарыг Япон улс руу элчээр явуулжээ. Нансогийн цэргийн жанжин Хамбvко Япон улстай их шадар холбоотой байсан цэргийн эрхтэн байв. Хубилай хаан vvнд нь их ач холбогдол өгч ихээхэн найдвар тавьж байлаа.
Гэвч хамт очсон 3 элчийг Хакатад цаазалж, харин эртний тvнш Хамбуког өршөөн буцаасан аж. Энэ мэдээ Хубилай хаанд хvрч тэснэ тэснэ гэхэд vvнээс илvv яаж тэсэх вэ гэдэг шиг Япон улсыг цэргийн хvчээр зайлшгvй номхотгох нь зvйтэй гэсэн бодлыг лавшруулж өгчээ. Уг нь тэдгээр элчид ихээхэн найдвар тавьж Солонгост цэргийн усан онгоц барих, зэр зэвсэг бэлтгэх зэрэг цэрэг дайны бэлтгэл ажлаа тvр зогсоон хvлээзнэж байж. Нөгөө талаар Солонгосын дотоодод иргэний шинжтэй жижиг дайн самуун ч дэгдээд байсан нь өөр нэг шалтгаан байлаа
Гэтэл 1280 онд Япон улс Солонгосын Жипо гэдэг жижиг хойг руу гэнэт довтлон оржээ. Япончууд хэдийнээс Солонгост довтлохыг хvсэн хvлээж байсан бололтой. Vvний гол шалтаг шалтгаан нь сонирхолтой юм. Солонгос улс удаа дараа Юань гvрний дуулгавартай зарц, гар хөл нь болж, элч зардас илгээн ятган ухуулж бас тулган шаардаж байсанд Японы цэргийн эрхтнvvд далдуур бухимдан хорсож байсан нь ойлгомжтой.
Vvний дараахан Хубилай хаан цэрэг дайны бэлтгэл ханалаа гэж vзэн 1281 оны 1-р сарын 1-нд хуралдай зарлан Алахан, Хамбvко, Кинто, Косакv нарыг Японд довтлох цэргийн жанжидаар томилсон зарлиг гаргасан байна. Ингээд 2-р сарын 20-нд Алаханаар удирдуулсан Их Юань гvрний олон vндэстнээс бvрдсэн цэргийг далайд гаргажээ. Эдгээр цэрэг олон vндэстний цэрэг байсан учраас хаан сэтгэл багагvй зовж “… эв найртай, нэгэн захиргаанд яв”, Японд хvрээд ” энгийн ард иргэн, тариачдыг ихээр алж хэлмэгдvvлж болохгvй” гэж хатуу цаазлажээ.
Харамсалтай нь энэ vед Япончууд дайсныхаа арга мэхийг мэддэг, тэдний эсрэг шинэ, өвөрмөц хамгаалалтын тактик боловсруулсан байлаа. Тоvрагийн 40 мянган цэрэг 5-р сарын 3-нд 900 хөлөг онгоцтойгоор Солонгосын боомт хот Каппогоос Япон руу хөдөлж мөн сарын 21-нд Цушимагийн Сагаvрад цөмрөн орж эзлээд, 26-нд Ики рvv довтолгооноо vргэжлvvлсэн аж.
Тэндээсээ Ноко, Шика хоёр арлын дунд Япон цэрэгтэй далайд тулгарч багагvй хохирол амсаж. Энэ vед Кунань цэрэг хараахан ирээгvй байсан учраас Тоvра цэрэг хvчин мөхөсдөх байдалтай болж Хаката руу шилжихээр шийдвэрлээд байтал халуун дулааны улирал тул олон хvн амь vрэгдсэнээс халдварт өвчин дэлгэрч арга буюу Эки рvv эргэн байршжээ. Мэн сарын 18-нд Кунань цэрэг Хятадын өмнөд хэсэг дэх Кейгин гэдэг боомтоос Япон руу хөдөлж, мэн сарын 29- нд Кунань цэргийн тvрvvч Экид хvрэлцэн ирж Тоvра цэрэгтэй нэгджээ.
Цэргийн жанжинаар Алахан ирсэн боловч удалгvй далайн өвчнөөр өвдөж, цэргийн удирдлагыг Атахай / япон дуудлагаар Адукай/ авч тулалдааныг удирдсан аж. Юаний их цэрэг Кунань, Тоvра хэмээх хоёр vндсэн бvлэглэл болж байж. Кунань цэрэг нийтдээ 3500 хөлөг онгоцтой байсан гэж бичжээ. Vvний бvрэддэхvvнд Өмнөд Су буюу өмнөд хятадын цэрэг дийлэнх нь байсан бөгөөд нийтдээ 100.000 хvнтэй байв. Энэ цэрэг Х-Х1 зууны vед Зvvн Азийн бvсэд маш хvчтэйд тооцогдож байв. Өмнөд Су улс /1127-1279 оны хооронд оршин байв/ Тайвань арлын ойрх одоогийн зvvн өмнөд хятадын эрэг хавийг хяналтдаа байлгаж байсан бол Хогсо / хойд/ Су уясын / 960-1279 он/ оршиж байгаад дараа нь тэдгээрийн оронд Нансо улс байгуулагдсан тvvхтэй.
Нансо далайн эрэг хавь газар ба төв хятадын нэлээд хэсгийг хамарч, Япон улстай бvх талаар ойр дотно харилцаатай хvчирхэг улс байжээ. Монголчууд 1276-79 онд Нансо улсыг доройтуулан Их Юань гvрний эрхшээд ноёрхлыг тогтоосон байна.
Кунань цэрэг Япон улс руу цөмрөхдөө хоёр чиглэлээр орсон бөгөөд нэг хэсэг нь Такашима арлаар довтолж, нөгөө хэсэг нь Цушимад буугаад тэндээсээ Эки рvv довтолсон. Тоvрагийн цэргийн бvрэлдэхvvнд Монгол, Хятадын 15000, Солонгосын 10000 цэрэг довтолгоонд оролцсон баримт байдаг.
1281 оны довтолгооны ерөнхий маршрутыг vзэхэд анх Юань цэрэг Кюшv болон Эки арлын дунд байх Такашима / шонхорын арал/ арлыг тvшиц газар болгосон. Дараа нь Экид хvрээд тэндээсээ далайгаар явж Такашима арлыг эзэлсэн байна. Тэндээсээ газраар Мацоvраг эзлэн Кунань, Тоvрагийн хоёр замын цэрэг Хаката далайн боомтод нэвтэрсэн нь Японы тvvхийн бvтээлvvдэд хэвлэгдсэн байлдааны зургаас харагддаг.
Японы тvvхийн баримтуудаас vзэхэд 1281 оны довтолгооноор Такашима арлын дэргэдэх тулаанд 10000 орчим цэрэг, Шикано Шима аралд 8-9 мянган цэрэг vрэгдсэн тоо байна. Өнөөг хvртэл мөн л домогт далайн хар шуурга ниргэсэн гэж нотлон ярьж байдаг ч тэд буцаад явсан юмуу эсвэл мөнөөх “Камикизе”-д дахин залгиулсан эсэх нь Японы судлагчдын анхаарлыг өнөөг хvртэл татсаар байгаа сонирхолтой судлагдахуун байсаар…
Их Юань гүрний нэгдсэн цэрэг Япон улс руу /Далайд/ тулалдсан түүхийн орооцолдоон, түүний учир шалтгаан, угтвар нөхцөл нь иймэрхүү дүр зурагтай. Энэ түүхэн үйл явцыг түүхчид тодруулж, үнэнийг тогтоох үүрэгтэй. Энэхүү тэмдэглэлийг бичихэд “Монголын довтолгоон ба 700 жил” /Нихон тв Токио 1981, 2001/, болон “Япон түүхийн судалгаа” зэрэг ном ашигласан ба далайн хөлөг онгоцны түүх судлагч Музай Торао, түүхч Мацүга Итоши, Урлагийн түүхч Оз Коүичи, Кюшүгийн тулааны түүхт газрыг судлагч Кога Нэнко, далайн гүний цахилгаан соронзон орны тусламжтай тандан судлагч Танака Исүказү гуйа нарын бүтээлээс ашигласан юм. Энд хэрэглэсэн нэлээд нэрийг Япон нэр, дуудлагаар нь бичсэнийг хэлэхийн ялдамд хэл улам муугийн балагаас буруу зөрүү ойлгож, алдаж эндсэн зүйл буй аваас та өршөөн хэлтрүүлмүй.
Д.Галбаатар /Хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор

Урд хөрш Мин улстай байлдаж тулалдахаас эхлээд салан тусгаарласан томоохон феодал ноёдтой байлдах болохоороо их хаан бусад том феодлуудын цэргийг нэгтгэн захирдаг байсан нь түүхэнд үлдсэн. Тэр үеийн Монгол цэрэг мэдээж морьт цэрэг байлаа.
Сурвалж бичигт дурдсанаас үзэхэд Мандухай цэцэн хатан Ойрадад цэрэглэн мордоход морьд дутсан учир үхэрт цэрэг бий болгон дагуулан мордсон тухай бий.
Тэр үеийн монгол цэргийн зэр зэвсгийн хувьд нум сум, сэлэм, илд бамбай, хуяг дуулга гэх мэт хэрэглэлтэй байсан. Хуяг нь хоёр янз. Нэг нь дотор хуяг бөгөөд энэ нь төмөр хавтсыг арьсаар бүрсэн, үүнийхээ гадуур ахин төмөр хавтсаар бүрснийг нь гадар хуяг гэж нэрлэж байсан ажээ.
Цэргийн тактикийн хувьд нүүдэлчдийн аугаа түүхт Их гүрнүүдээсээ уламжилсан бух сэжлүүрийн арга гэж байсан ба энэ нь 61 төрлийнх байдаг гэж судлаачид тэмдэглэжээ. Мөн Их Монгол улс байгуулахын төлөөх тэмцэл дунд хэрэглэж байсан нь “Монголын нууц товчоон”-д үлдсэн задын арга гэх мэт олон байлдах аргууд байсан байдаг.
Хүхэр шүүгээр сум хийж байсан ба урьдын Их Монголын үеэс болон Юаний үеийн уламжлалт их буу, үхэр буу мэтийн зэвсэгтэй байсан нь ч түүхэнд үлдсэн байна.
Өмнөх зуунуудад дэлхийн дайдыг морин туурайгаар хэмжиж, замд таарсан дайснаа ялан дийлж явсан Монгол цэрэг 15-17 дугаар зуунд өөрөөсөө өөрийг дээрээ гаргахгүй санаатай ноёдын хоорондын зөрчил тэмцэлд хамаг эр зориг юугаа бүгдийг зориулсан юм. Дундад зууны үеийн Монгол цэргийн тухай товч өгүүлэхэд ийм.

Г.Баатар

1266-1281 оныг хүртэл хугацаанд үргэлжилсэн элчисээр дамжуулсан дипломат оролдлого нь эцсийн дүндээ түүнийг ялагдапд хүргээ юу даа гэх бодол бас төрүүлдэг. Энэ бүх хугацаанд Японы цэрэг шаардлагатай бүхий л арга хэмжээг авч хаалт далан, бэхлэлтээ зузаалан цэргийн хүчээ бэхжүүлж байжээ. Их хааны зарлигаар 1274 онд хийсэн тактикийн чанартай довтолгооны дараа Япончууд Хаката буланг тойруулан өндрөөрөө 2,5 м, уртаараа 20 км урт ханан хэрэм босгосон байна.
Хубилай хаан анх 1266 онд Коктеки, Инкоү нэрт хоёр элчид захидал (тулган шаардах бичиг) бариулан Япон улс руу илгээжээ. Захидал ерөнхийдөө “Та бүхэн Юан улсын захиргаан дор нэгдэгтүн’’ гэх утгатай, “хэрэв Япон улс бидний саналыг эс хүлээвээс цэрэг зэвсэгийн хүч хэрэглэнэ” гэх тулган шаардсан өнгө аяс нэвтэрхий асан тул Японы тал энэ захидлыг таагүй хүлээж авчээ. Үүнд нөлөөлсөн гол хүчин зүйл бол гадаадын түрэмгийлэл тэр бүр үзээгүй Япон үндэстний олон улсын хооронд баримталж заншсан харилцан хүндэтгэх, ойлголцох ёс заншилд харш зүйл байжээ. Тиймээс хариу өгөлгүй элч нарыг буцаажээ. 1267 оны сүүлээр Хамбү гэх солонгос элчийг Японд зарж, тэрбээр 1268 оны эхээр Хаката аралд хүрчээ.
Элч хоёр захидал авч очсон ба нэг нь Хувилай хааны, нөгөө нь өөрийнх нь сэрэмжлүүлэх захидал байв. Энэ үед Солонгос, Монголын их гүрний эрхшээлд бүрэн ороод байж. Тэд Монголын эзэнт гүрэн, Японы хооронд оршиж Япон улстай найрсаг харилцаатай байв. Тэр, өөрийн сэрэмжлүүлэх захидалд Юан улс хүчирхэг гүрэн учраас тэдний саналыг хүлээн авч сайн харилцаа тогтоох нь та нарт ээлтэй. Бид ч гэсэн Монголын Их хаанд Япон улсыг нэгтгэх гээд хэрэггүй гэж гуйн ятгасан ч тэр саналыг хүлээж авсангүй.
Монголчууд танай улстай сайн андын холбоо тогтоон, гэрээ байгуулахыг хүсч буй. Монголчууд дөрвөн далайд буй бүх улс орныг нэгэн жолоонд оруулж, их хаан Хубилай өөрийн нэр сүрийг мандуулжээ. Хэрэв танай Япон улс Монголын захиргаанд нэгдвэл тэд та нарыг дуртайяа хүлээн авч найрсаг сайнаар хандана. Тиймээс Монголчуудын саналыг хүлээн авах нь дээр… хэмээн зөвлөн ятгасан аж. Хубилай сэцэн хааны захидал ч дээрх захидлын агуулгатай төсөөтэй байв. Япон улсын Багкүхү (Засгийн газрын Цэргийн зөвлөл) түүний дээр Чүтейн (Эзэн хаан) засаглалтай байв. Эл захидлыг хүлээн авсны дараа Улс төрийн хэргийг эрхлэх Засгийн Газар буюу Цэргийн зөвлөл (Багкүхү) захидлын асуудлыг дангаар шийдэх эрх хэмжээ хүрэхгүй тул “Чутей” буюу Эзэн хаанд толилуулжээ. Гэвч Засгийн газар ч, эзэн хаан ч цөмөөр айн мэгдэж цэрэг зэвсгээ бэлтгэхээсээ илүү эхлээд Хаан сүмд залбиран мөргөж, улмаар Багкүхү буюу Цэргийн зөвлөлд очиж Монголчуудаас авран хамгаалаач гэж гуйцгаажээ. Цэргийн эрхтнүүд хариу захидалдаа “Монгол улсын хааны захидал ёс журамгүй, таатай бус” гээд “элчийн захидлыг хүлээж авахгүй” гэдгээ мэдэгдэхээр шийдсэн ч ямар нэг шалтгааны улмаас илгээсэнгүй. Энэ үед Эзэн хаан сүмд очин хамгаалалтын торгон цэргээр бэхлэн ажин түжин суужээ.
Энэ зуур элчин Хамбү бүтэн 5 сар хүлээж, эцэст нь хариу өгехгүй гэдэг үг сонсжээ. Ийн элч Хубилай сэцэн хаанд очиж ажил хэрэг бүтэмж муутайг мэдэгдэн их хаанаас өршөөл эржээ. Хубилай сэцэн хаан зорилгоосоо няцсангүй. 1268 оны 12 сард Коктеки, Инкоү хэмээх монгол хэлтэй анх илгээсэн хоёр солонгос элчийг дахин томилж, олон дагуулын хамтаар Японд илгээв. Энэ бүрэлдэхүүнд Шин ши Сэн, Чин ши Кү (солонгос), 8 монгол, 4 солонгос төлөөлөгч, 70 дагуултай очжээ. Тэд Японы Цушима аралд хүрээд ‘‘Юуны учир Их хааны илгээлтэд хариу эс өгсөн’’-ий учрыг асуухын зэрэгцээ Цушима арлын ард иргэдтэй тар тур хийж, 1269 он гартал тэнд байгаад хариу авч эс чадсан тул Цушимагийн 2 хүнийг барьцаалан буцжээ. Ингээд 7 сард 2 монгол элч мөнөөх Цушимагийн хоёр хүнийг дагуулан Солонгосоор дамжин Их хааны ордноо хүрчээ.
Гэтэл Хубилай хаан тэдгээр барьцааны хүмүүсийг* найрсагаар хүлээн авч зочлохын зэрэгцээ Япон орны тухай дэлгэрэнгүй асуун сонирхож, тэднийг буцааж өгөх далимаар дөрөв дэх элчийг томилжээ. Ингээд 1269 онд Урудай гэх монгол элч, Кин Юү Се, Ко жү нэрт хоёр солонгос элчийн хамт Цушимад очиж, Их хааны “миний захидлын хариуг яагаад эс өгөв” гэсэн утгатай захиаг Камакүрад байх Багкүхү (Цэргийн зөвлөл)-д хүргүүлсэн ба үүнд Багкүхү хариу бичсэн ч илгээх эсэхээ шийдэж чадахгүй байсаар багагүй цаг авчээ. 1270 оны эхээр бичсэн тэр захидлын утга нь: “Манай Япон улсын хувьд Монгол гэж дуулаагүй улс орон билээ. Манай улстай холбоо тогтоохыг хүчээр шахан шаардаад, үгэнд орохгүй бол цэрэг илгээнэ гэж айлгах нь бидэнд их таагүй сэтгэл төрүүлж байна. Манай улс дээр үеэс Ками бурхны хамгаалал дор оршсоор нэг ч удаа өөр улсын эрхшээл ноёрхолд ороогүй билээ.
“/Энэ нь үнэн бөгөөд Япон улс бүх түүхийнхээ туршид гадаадын .цэргийн түрэмгийлэлд хоёрхон удаа өртсөн орон юм. XIII зууны сүүлээр Монголын эзэнт гүрэн, XX зууны дундуур Америкийн цэргийн довтолгоонд өртсөн аж/ хэмээн бичсэн боловч ард иргэд нь харь холын хүчирхэг Хаанд таагүй сэтгэгдэл төрүүлэхүйц ихэмсэг, тоомжиргүй үгт эл захидлыг илгээхээс татгалзсан тул Цэргийн зөвлөл улс төрийн агуулгатай албан ёсны хариу өгөхөө больжээ. Хувилай хааны олон удаагийн дипломат оролдлого ийн удаа дараа талаар болсоор байсан ч элч илгээх явдлыг зогсоосонгүй. 1271 онд Их хааны элчээр Чо Лю хицү (хятад хүн) далай туулан Хаката хотын Изамү хэмээх Яамнаа хүрчээ. Тэр, 100 гаруй дагалт, бараа бологсдын хамт очжээ.
Гол зорилго нь Хубилай хааны захидлын хариуг шаардах явдал байв. Тэрээр хурилсан хоёр хувь эхийг Чүтэй (Эзэн хаан) ба Засгийн газарт дээш хүргүүлж үндсэн эхийг өөртөө авч, хэрэв 11 сар хүртэл хариу эс өгвөөс “довлоно” гэж хатуу анхааруулж элчин Хамбүгийн нэг адил хувийн сэрэмжлүүлэг захидал бичсэн ч Их хааны ч, Чо Лю хицүгийн ч захидалд ч хариу өгсөнгүй. Яг энэ үед буюу 1271 оны 11-р сарын 16-нд Монголын эзэнт улс Юан гүрэн болж байгуулагдав. Хятадын газар нутаг дахь олон улс (Нансо улсаас бусад), Солонгос бүхэлдээ, Бирма, Камбожи, Вьетнамын зарим нутаг Их Юань гүрний эрхшээлд ороод байв. Энэчлэн их цаг хожсон Японы Багкүхү буюу Цэргийн зөвлөл “монголын захиргаанд орохгүй” гэдэг шийдвэрт хүрсэн байв.
Ийн хариу авч эс чадсан Чо Лю хицv 1272 онд бараа бологсдын хамтаар эх газар руу буцжээ. Тэдэнтэй хамт Яширо тэргvvт 12 япон хvн явсан байна. Чо Лю хицv, тvvний нарийн бичгийн дарга Чотакv хоёрт нэгэн боломжийн боловч бvтэшгvй санаа байжээ. Тэр нь дээрх 12 япон хvнийг Япон улсын элч хэмээн Их хаан Хубилайтай уулзуулаад Япон руу хийх довтолгооныг зогсоох санаа байжээ. Харамсалтай нь Их хаан хэргийн нарийн учрыг гадарласан тул тэдгээр “элчийг” хvлээж аваагvйгээр барахгvй Япон руугаа vтэр буцахыг зарлиглажээ.
Ихээхэн туршлага, нарийн ухаантай дипломатч Чо Лю хицv, Чотакv хоёрын санаачлагаар Солонгос элч Кожишvг 12 япон хvний хамт Солонгосын засаг захиргаанаас бичсэн захидлын хамт элчээр илгээсэн байна. Тэр захидалд “Манай улсаас /Солонгос/ хоёр удаа элч илгээж Монголын Их хааны захиаг хvргvvлсэн ч танай улс хариу эс өгч, саналыг хvлээн авсангvй. Тиймээс бид Япон улс руу довтлох болно.
Энэ боломжоос хожимдвол юу болохыг төсөөлж байгаа байх… Аймшигт явдал болно” гэж анхааруулаад “Та нар яаралтай найрсаг харилцаа тогтоох нь зөв зам болно. Ингэвэл манай Солонгос улс Монгол, Япон хоёр улсын дунд байж, чадлын хэрээр туслах болно. Vvнийг сайтар бодож тунгаагтун” гэж зөвлөсөн байлаа. 1273 онд Чо Лю хицv дахин Японд иржээ. Энэ удаа тэрээр зорилгоо мөн л биелvvлж чадаагvй аж.
Тэрээр эргэн ирээд Японд довтлох нь ямар ч ашиггvй нөхцөл байдал бvрэддээд байгааг Их хаанд тайлбарласан байна. Гэвч Хубилай хаан 1274 онд Солонгосын далайн цэргийн хөлөг онгоц vйлдвэрлэх газруудад том жижиг нийт 900 хөлөг онгоц угсрах зарлиг буулгажээ. Удалгvй 1275 онд Солонгосын Кин Хо Ке Хубилай хаанд нэгэн өргөх бичиг илгээж, одоогоор манай Солонгос улсын цэрэг, эдийн засаг маш ядуу дорой байгааг харгалзан vзэхийг хvсчээ.
Гэвч Хубилай хаан энэ хvсэлтийг сонсохыг хvсэхгvй байгаагаа илэрхийлээд Монголын Их эзэнт гvрний далайн цэрэг Солонгосын хойгт буун Каппо боомт хотод хэсэг хугацаанд хуарагнаж байгаад хөлөг онгоцууд бэлэн болмогц шууд далайд гарчээ. Монголын их гvрний далайд хийсэн анхдугаар довтолгоон ийнхvv эхэлжээ.
1274 оны 10-р сарын 20-нд Юань цэрэг Хаката далай дээр vзэгдэж Хакvзаки, Хаката арлуудад бууж эхэлжээ. Энэ флотын тэн хагас нь монгол, хятад нийлээд 20 мянга, Солонгосын 20 мянган цэрэг тус тус буусан байна. Гэвч маргааш нь буюу 21-нд гэнэт харагдахаа больжээ. Vvнийг Япончууд Камиказе “залгисан” гэж домог лугаа хэлэлцэж тэрхvv бурхны салхи ердөө ганцхан хөлөг онгоцоос бусдыг залгисан, тэр хөлгийн ахмад далай руу vсрэн амиа хорлож бусад 50 цэргийг Япончууд олзлон Локvхара гэдэг газар руу хvргэж тэнд цаазалсан гэж ярих бөлгөө. Энэ тvvх “Бөнэйгийн Эки” буюу 1274 он бөгөөд Бөнэйгийн хаанчлалын 11-р он байсан гэж ном сударт бичжээ. Энэ хэрэг явдлын тvvх нэлээд эргэлзээтэй, бараг домог vлгэрийн шинжтэй болсныг шинэ тvvхчид анхааралтай судалсаар байгаа аж.
Монголын эзэнт гvрний цэргийн анхны довтолгооны зорилгыг янз бvрээр тайлбарлаж байна. 1. Марко Поло Их хаан Хубилайд зvvн далайн гvнд Zipang /Япон/ хэмээх алт эрдэнэсээр баялаг, баян чинээлэг улс бий гэж хэлсэнээс vvдэлтэй гэж ч vзэх нь бий. Мөн нэг солонгос хvн тэгж хэлснээс vvдэлтэй ч гэх нь байна. Ийм шалтгаанаар довтолсон гэж vздэг нэг хэсэг судлаачид байна. Энэ ч бас домог vлгэрийн шинжтэй гаргалагаа аж.
Эдгээрээс хамгийн vнэнд ойртсон дvгнэлт бол Монголын эзэнт гvрэнд хараахан эзлэгдээгvй байсан Нансо улс Япон улстай улс төр, ялангуяа худалдаа эдийн засаг, соёлын салбарт гvн харилцаатай байсан тул Хубилай хааны хувьд Нансог харъяандаа оруулахад Японы тусламж, хэлхээ холбоог таслах нь чухал ач холбогдолтой байсан бололтой. Нансо улс ч улсаа тусгаар байлгахад Далайн хvчирхэг холбоотон хэрэгтэйг ойлгож байсанаас Япон эзлэгдэх нь Нансогийн хvч суларч доройтохын шалтгаан гарна гэж vзэж бvх талаар холбоогоо зузаатгахыг ил далд оролдсоор байжээ.
Харамсалтай нь, Монгол цэрэг анх Японд довтолсноос хойш 5 жилийн хойно 1279 онд Монголын эрхшээлд бvрэн орсон тvvхтэй аж. Vvнээс сонирхолтой дvгнэлт хийж болно. Хажуухандаа байгаа Нансод цохилт өгөхөөс өмнө олон жилийн турш элч илгээн эцэст байлдаж сураагvй далайн дайныг эхлvvлсэн нь Монголын цэргийн урлагт хийсэн туйлын зоримог алхам төдийгvй онц чухал ач холбогдолтой цэрэг дайны уран нарийн тактик, стратегийн чанартай сонголт байжээ. Өөрөөр хэлбэл, эхлээд Нансог, дараа нь Жипанг эзлэх нь ээлжит зорилт байж.
Гэвч Нансог эзлэхэд холоос хvч хавсарч болзошгvй Япон улсыг сvрдуvлж холбоо хэлхээг нь таслан тусгаарлах шаардлагатай байсан гэсэн дvгнэлт нэлээд ултай нь юм.
/ Д.Галбаатар /Хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор

Тахилга, тайлга,чанар хийх, өргөл, ундаалга, бензин шатахуун, хонь мал гээд ямар их зардал гардаг гэдгийг хүмүүс тэр бүр мэдэхгүй. Тахил дээр нь тавьсан мөнгийг өөрсдөө авч үрээд л ажил хийхгүй жаргаад байгаа юм шиг харагдаж байгаа болоод зарим хүмүүс бөө болох гэж дурлаад байх шиг байна. Тамгалагдсан үр л бөө болох тавилантай болохоос биш дуртай нь биш шүү.
Хүн бүрийг удмынх нь тэнгэр, сүнснүүд харж тольдож явдаг. Тэр ч байтугай муу сүнс, тийрэн хүртэл дайрчихсан дагаж явдаг. Тэр бүрийг ялгаж танихгүй тааралдсан хүнээ онго, тэнгэртэй байна гэж андуурч байгаагаас борооны дараах мөөг шиг ихээр бөө төрсөн ч жамаараа энэ бүхэн цэгцэрнэ. Мөн онго тэнгэргүй гэдгийг нь мэдсээр байж өнгө мөнгөнд дурлаж хүний амьдралаар тоглож байгаа бөөнцөр ч олон байгаа шүү. Хэрэв тамгалагдаагүй бол сүнсээр тоглох нь тухайн хүнд болон удамд нь сайн зүйл авчирахгүй. Үр удмаараа үйлийн үрийг нь эдлэх энэ тавиланг эдлэх ёстой бол хөнгөн хандаж хэрхэвч болохгүй.
Өөрсдөө унш судал. Онго тэнгэртэй эсэхээ таньж мэд, Олон хүмүүст үзүүл. Бөө бол гээд байгаа, хүмүүсээ судал. Замчлуулах багшаа маш ихээр судал. Бүх талаас нь. Шуналтай, шалиг, завхай, хулгайч, хүн чанаргүй хүмүүсээс олигтой үр дүн хүлээгээд хэрэггүй л болов уу?
Хүнийг хүндэлж, хайрлаж чаддаг, ёсзүй, үүрэг хариуцлагатай, хэрэгтэй зүйлсээ олоод унших, судлаад мэдчих боловсролтой зөв хүнээ олтлоо битгий шантраарай.
Бөө хүний үүрдэг тавиланг дааж чадах эсэхээ бодож тунгаа. Жаргал нь илүүдсэн хүн ирдэггүй. Зовсон хүмүүс л байнга ээрэх болно. Хүний зовлонтой дандаа зууралдаад байж чадах уу? Өөрийгөө чагна.
Хэрэв тамгалагдсан нь үнэн бол та болон түших хүн чинь хоёргүй сэтгэлээр энэ үйлэнд зүтгэх шаардлагатай болно. Зарим үед энэ хоёр хүний ажил амьдралыг ч алдагдуулна гэдгийг бодолцож үзээрэй.

Олон Ургалч

Тэгэхээр сургууль дотроосоо бус нэлээд дээрээс өгсөн үүрэг гэдгийг анзаарч болно. Үүний дараа нь тэр “Гаж” нөхрийг олж уулзахад “Ийм сургууль байхын хэрэггүй. МУИС-ийн хаалгыг нь хаагаад банз модоор даруулаад хадах хэрэгтэй. Намайг ойлгох хүн Монголд алга. Миний хаана ч хүрэхгүй” хэмээн уурсан хэлсэн нь сургуулиасаа хөөгдөсний тэмдэг байв. Тодотгож хэлбэл, дээрээс өгсөн үүргийг МУИС биелүүлжээ. Үүнээс хойш улстөр, эдийн засаг, уран зохиол, анагаахын гээд бүхий салбарыг салам шүүмжилдэг нэг нөхөр бий болсон нь өнөөдрийн “Хэвлэлийн баатар” шахуу болчихоод байгаа С.Молор-Эрдэнэ юм. Бүр сүүлдээ улстөр рүү хальтирч, Н.Энхбаяртай ч Ц.Шинэбаяртай ч нэг бөөрөө нийлүүлж олны өмнө гарч ирсэн.
Гэтэл түүний номлож шүүмжилж байгаагийн цаад талд дандаа үндэстнээ эсэргүүцсэн утга санаа нуугдаж байх нь юу юунаас том аюул юм. Тэр тусмаа өөрийнхөө суралцсан Германыг Ертөнцийн төв хэмээн үзнэ. Монгол Улсын хэмжээнд бол юу ч байхгүй. Ардын уран зохиолч нь ч хоосон магтагч мулгуу, нэртэй эмч нар нь ч алуурчин, эрдэмтэн мэргэд нь ч зөвхөн 35 үсэг нүдэлсэн төдий хэмээн ярих энэ эрхмийн үндэсний эсрэг гэмээр үзэл санаа МУИС бүү хэл өдгөө нийгэмд гай тарихдаа тулчихаад байна.
Үндэсний хэмжээнд гайгүй боловсон хүчин бэлддэг МУИС-д өөрийн гэсэн үндэсний бодлого бий. Нөгөө талаас Төрийн хар хайрцагны бодлого ч байдаг байх. Тэгэхээр хүнээ зөв таниж ирээдүйн боловсон хүчин бэлтгэх талбараас холдуулжээ гэж ойлгож болохоор. Тухайн цагт бол С.Молор-Эрдэнийн филосифич мэргэжил, түүндээ гүн гүнзгий орсон нь гай уддаг байх. Түүнд ерөөсөө нийгэм улстөрийн тэнцвэртэй байдал алга. Филосфич хүмүүс эртнээсээ хаад ноёдтой сөргөлдөж, нийгэмтэйгээ тэрсэж амьдардаг байсан гэх үзэл санаа түүний ой ухаанд үүрд оршсон байна гэх зэргээр эерэг зүйл боддог байсан нь үнэхээр ташаарсан зүйл байжээ гэдгийг явж өнгөрсөн цаг хугацаа хэлж өгч байгааг хүн бүхэн хэлэх болжээ.
Өнөөдөр монгол хэлэнд нэвтэрсэн гэх мэргэдийг маань юу ч мэдэхгүй мулгуугаар нь дуудаж байгаа хүнд үндэсний үзэл санаа гэж хэзээ ч үгүй. Цэцэн цэлмэг найрагчдыг маань уран уншигч, хэрэггүй амьтад гэж байгаагийн цаана Монгол Үндэстний эсрэг бодлого ч цухалзаж байх шиг. Аливаа үндэстний хэл соёлыг устгахаар алга болдог нь бичигдээгүй хууль юм гэсэн. Тэгэхээр С.Молор-Эрдэнийн үзэл санаа тэр чигтээ үндэстнийхээ эсрэг оршиж байна, тэр тусмаа хэл соёлын дархлаанд халдсан ном товхимол олноор хэвлэж, энэ тал дээр байнга хэвлэл мэдээллээр мэдэгдэж байгаа нь сайны дохио биш шүү. Үнэхээр л Герман улс нь дэлхийн төв юм бол тэндээ очоод амьдрах хэрэгтэй. Заавал Монгол Улсын үндэсний хэв маяг, хэл соёлын эсрэг бодлого явуулж суугаад яах юм бэ. Эсвэл хариас үүрэг авсан тагнуул юм уу хэмээн бодоход ч хүргэнэ.
А.Толбо

Хэрвээ хамтран ажиллах шаардлага болох татвар юм уу, бодлогын чанартай хуралд сууж, тухтайхан санал бодлоо хэлээд явах, зохион байгуулж байгаа арга хэмжээнд оролцох, эртнээс уламжилж ирсэн дэг жаягийг мөрдөх болоход өөрийн санаанд нийцэхгүй бол тэр байгууллагаас гараад явчихна. Өөрийн зөрчсөн дэг журмаа миний “онгод” намайг зөвшөөрсөн юм гээд бусдыг буруутгана. Бүр дургүй хүрвэл хорвоогоор дүүрэн бөөгийн байгууллага байхад хаана ч очоод нэг байгуулагад элсчихнэ гэж аархана. Заримдаа өөрийгөө мэдрэх чадвараа алдчихна. Шинэ байгууллагад элсээд нэг хэсэгтээ тэнд ноён нуруугаа тодортол “толгой” байх гэж үзнэ.
Зарим нэг нь олон арван жил өөрийг нь хүн болгосон багшаасаа урвана. Багшаасаа салдаггүй бүх даатгалаа хийлгэж, ард нь хөл алдан савсагнаж явсан нөхөр нэг л мэдэхэд одоо цагийн “босс” болчихсон энд тэнд засал хийж яваа харагдана. Багшийн ачийг үл мартагч, бусдын төлөө зүтгэж чадна гэж үү. Бодох л асуудал юм. Бусдын хөдөлмөрийн үр дүнг өөрийн амин хувьдаа ашигласан хэргээр ёс зүйн арга хэмжээ авахуулсан нэр нүүргүй болсон тэр бас л өөр байгуулагад “нүүж” очив.
Хүн өөрийгөө засаад байвал хэзээ нэг цагт түүнийг бусад нь үнэлэх цаг ирнэ. Өнөөдөр чадал сул байвч маргааш чадалтай бөө болохыг хэн ч үл мэлнэ. Нэгэн багт багтаж, хамт олны санаа бодолд өөрийн санал бодлоо нийцүүлж ажиллаж чадна гэдэг хүний ухааны асуудал.
Нэгэн зайран байв. Түүнийг “В” гэе. Нэгэн өдөр тэр хурдтай явж байгаад санамсаргүй тохиолдол учирч замаас гарч айлын гэр мөргөж, аваар осол гаргав. Азаар гэрт хүн байсангүй тул тэрээр шүүхийн шийдвэрээр эд материалын хохирол төлөхөөр болж салав. Эд материалын хохирол багагүй мөнгө гарсан болохоор төлөх гэж юм, юм л болов.
Эвлэлдэн нэгдсэний ачаар олон сайн нөхөдтэй болсоны хэрэг гарч “ядарсан цагт нөхрийн чанар танигддаг” гэгчээр нэгэн “Улаач” түүнд тусламжийн гараа сунгав. Тэгэхдээ эр хүн шиг зан гаргаж, өөрийн амьдарч байсан хашаа, байшингаа “ломбард”-д тавьж, асуудлыг шийдэхэд туслав.
Нөхрөө ял авчихгүйг бодож, хөрөнгө бол шийдчих зүйл хэмээн нөхрийн тусыг гаргасан хэрэг. Гэвч удалгүй байдал өөр болж ирэв. Хүний хохиролыг төлөх ёстой “В” зайран, утсаа сольж, хаана байрлаж байгаа нь сураг алдарч алга болов. Нэгэнт шүүхийн шийдвэр гарсан болохоор хохиролын хөрөнгийг төлөх үүрэг тус болсон “Улаач”-ийн нуруун дээр “бууж” ирэх нь тэрээ.
Зуны халуунд “В”-г хайгаад тусыг эс олов. Өвлийн хүйтэн эхлэх цагаар хашаа байшингаа шүүхийн шийдвэрээр хураалгах аюул нөмрөв. Тэгээд нөгөө “ачийг усаар хариулсан” нөхрийн өмнөөс өр барагдуулах гэж хөдөө хотод “зүсэн” бүрийн ажил хийж нэгэн цаг хугацааг туулав. Одоо ч асуудал дуусаагүй, “муур, хулгана” болж наадсаар явна.
Он гараад “В” зайрангийн сураг гарав. Сүүлийн үед байгуулагдсан бөөгийн шинэ байгууллагын “найран” дээр нөгөө нөхөр шагнал гардуулахад оролцож явна. Тэр шагнал нь “Алтан гэрэгэ” ажээ. Юм уншдаг хүнд бол тэр шагнал нь Монгол Улсын Гадаад хэргийн сайдын баталсан журмаар олон улсын хэмжээнд дипломат үйл хэрэгт гавьяа байгуулсан эрхэмд олгодог “Алтан гэрэгэ” шагнал л даа. Төрийн байгууллагын олгодог хүндтэй шагналыг нэг бөөгийн байгууллага нэрийг нь зээлдээд олгож байгааг юу гэхэв. Нэг нь ямар шагнал өгч байгаа, нөгөө нь ямар шагнал авч гардан авч байгаагаа бодох асуудал. Зарим зүйлд ичих нүүр, эрхэмлэх ёс зүй байх ёстой. Хаана ч ёс зүй хэмээн эрхэмлэн явах дэг журам хэрэгтэй.
Д.Хүрэлбаатар

Төрийн албыг бөө мөргөлөөс салгая
Монгол төрийн босго “намхан” байна гэж иргэд ихээр шүүмжилдэг. Хүссэн, хэлбэрдсэн бүр нь төрийн “зөөлөн сэнийд” суухыг санаархах болж. Өнгөрөгч УИХ болон НИТХ-ын суудалд суугчдийн дунд хэдэн зайран, удган байгаа бол. Бөө мөргөлийг төрийн үйлтэй холбон байдаг гишүүд их бий. 76 гишүүн дотор 15-16 бөө байгаа хэмээн яригдах юм билээ.
Гэхдээ хэн, хэзээ, хаана бөөлөөд байдагийг нь мэдэхгүй. Төрийн их зайран гэх хүний удирдлагаар бөө нар цуглан төрийн үйлийг засдаг гэсэн цуу яриа бий.
Хэрэв Монгол төрийн үйлийг бөө нар засах юм бол оюун санааны ертөнцөд амьдрал ахуй нь дээшлээд, дээрдээд байх хэрэг үү. Шарын шашнийг Монгол төрийн шашин болгон Богд хааны үеэс билэгдлийн чанар агууламжтайгаар шашин төрийг хослон баригч хэмээн нэрийдэж ард иргэдээрээ шүтэн биширч ирсэн. Гэтэл өнөөдөр бол Монгол төрийн шашин шүтлэг нь бөө мөргөлийн чанартай болсон байна. Гишүүд дарга нар бөөлөх мөрөөрөө бөөлнө л биз гэхдээ 99 тэнгэртэй учраас 99 гишүүн байх ёстой, таван тивтэй учраас ….. гэх мэтчилэнгээр билэг тэмдэгийн чанартайгаар төрийг удирдах гэсэн алхамууд нь иргэдийн “эгдүүг” хүргээд авсан. Энэ бол зүгээр л нэг жишээ. Үүнээс ч олон зүйлийг ярьж явдаг хүмүүс бий.
Үнэхээр Монгол төрийн их үйлийг бөө мөргөлийн ухаанаар шийдэх байсан юм бол угаас бөө хүмүүсийг нэр дэвшүүлж чуулганаар баахан бөө буулгаж, эрчимжсэн сүнсний ертөнцөд өнөө цагийн асуудлаа шийдүүлэе л дээ. Ийм л “инээдмийн” зохиол шиг дүр зураг харагдаад байна. Цагийн юм цагтаа гэж ардын үг бий. Бөө мөргөлийг үгүйсгэсэнгүй. Гэхдээ төрийн үйлэнд оролцох гэж бөө “буудаггүй” байх. Үр хойчийнхоо зам мөрийг нь засах гэж өөрийн удам судраа үр хүүхдүүддээ таниулах гэж, сургааль номлолоо айлдах гэж л буудаг байх.
Өөрийн удмыг мэдүүлэх гэж эрчимжсэн сүнсний ертөнцөөс мэдээллийн урсгалаар тэд төрийн үйлийг орчин цагт “залах” гэж байгаа бол эндүүрэл юм биш байгаа. Энэ цаг үеийн юуг мэдэж байгаа гэж бөөгөөр төр бариулах юм бэ. Тиймээс “зөөлөн сэнтийд” суугчид дотор тамгатай тэнгэрийн хүн байвал төрийн үйлийг бөө мөргөлийн ухаанаас салгаж сурая. Ядахдаа л олон нийтийн сүлжээгээр билэгдлийн зүйлсээ ярихгүй байх хэрэгтэй санагдана.
Б.Саран

Тиймээс хувь хүний ёс суртахуун цэгцтэй байх тал дээр анхаарал хандуулж, гэр бүлийн хүчирхийллийн талаар ч хөндөнө. Учир нь сүүлийн үед урьд хожид сонсогдож байгаагүй бага насны хүүхдийн эрх зөрчигдсөн жигшүүрт хэргүүд их гарч байна. Тиймээс үр хүүхдээ ингэж зодож, тарчилгаж хүмүүжүүлдэг өв соёл байсан уу үгүй юу гэдэг талаар хөндөх юм. Мөн удам угсаа гэж юу болох, ургийн бичгийг хэрхэн хөтөлдөг байсан гэх мэт хэд хэдэн санааг хэлэлцэнэ.

-Бөө мөргөл дэлгэрч, бараг л айл болгонд сахиус буух болж. Жинхэнэ, хуурамч бөө юугаараа ялгаатай вэ?
-Язгуур угсаа аль эсвэл эрдэм, шид, буусан тэнгэрийн суудлаараа өөр. Бөө гэсэн нэрийг авсан л бол хувь хүн талаасаа маш сайн боловсрох ёстой. Зан үйл, ёс жудаг гээд их зүйл нөлөөлнө. Ер нь бөөгийн шашин анх яаж үүссэн нь түүхэн замналтай. Хэдий үед монголчууд хүчтэй байсан гэх мэт олон санааг түмэн олон мэдэрч хүнээ таних нь чухал. Би энэ удаагийн лекцээр мөнх тэнгэрийн шашин бусад шашнаас юугаараа ялгаатай. Яагаад бөөгийн шашныг хүн төрөлхтний загалмайлсан эцэг гэдэг талаар тодорхой ярина. Илтгэлд урилгаар Харанга хамтлагийн Лхагвасүрэн, Харсарнайн Амармэнд, дуучин Дэлгэрмөрөн болон язгуур урлагийнхан, уртын дуучид оролцоно.

-Бөө нарын ёс бус үйлдлээс хүний амь эрсэдсэн тохиолдол цөөнгүй гарч байна. Мөн бизнес хийж байна гэх мэтээр иргэд гомдоллодог. Үүнд Та ямар бодолтой явдаг вэ?
-Бөөг хий хоосон дөвийлгөдөг олон хүн байна. Үүнээс болоод ард түмэн бөөгийн шашны зөв бурууг мэдэхгүй болчихоод байна. Өнөөдөр нэг талаараа мянган үнэнийг мянган худал болгодог цаг үе. Нийтээрээ ямар нэгэн зүйлд ханддагаа болимоор байгаа юм. Манай ард түмэн чихэнд бус нүдэнд итгэдэг. Гэтэл сүүлийн үед чихнээс чих дамжсан хоосон ярианд их итгэх болж. Түүхэндээ бөө нар нэгдэж байсан удаагүй. Өнөөх л жалга гууны үзэл, “Би” гэдэг өвчнөөр өвчилчихсөн олон хүн бий. Гэхдээ би тэр хүмүүсийн нэг биш. Би бөөгийн замналаар 12 жил явлаа. Удам угсааны хувьд яривал нутаг хошуундаа миний өвөг дээдэс өнөөг хүртэл дуурсагдан явдаг. Тиймээс би тэр нэр хүндийг өргөж өөрийнхөө нэр төрөөр дуурсагдаж хойч үедээ үлдэнэ. Өнөөгийн бөө нарын хувьд ярихад хэцүү. Бөө хэзээ ч согтууруулах ундаа хэрэглэдэггүй байсан. Мөн зан үйлийн сөрөг үйл явдалд оролцдоггүй байлаа. Гэтэл өнөөдөр бөө гэхээр л хараал болон аливаа муу бүхнийг хийдэг гэсэн ташаа ойлголттой байна.

-Бөөгийн шашныг нэг өгүүлбэрээр тодорхойлбол?
-Өнөөдөр бүх л шашны урсгал манайд байна. Энэ бүхнээс бөө юугаараа илүү юм гэдгийг л харуулах хэрэгтэй. Б.Ринчен гуай “Шашин шашин дотроос хамгийн шударга шашин-бөө мөргөлийн шашин юм” гэж хэлсэн байдаг. Их номч, маш олон хэл мэддэг өндөр боловсролтой хүн ингэж дүгнэж хэлсэн байгаа юм. -Ямар нэгэн шалгуураар бөө гэдэг алдрыг олж авдаг биз дээ? -Уг нь монгол бөөд шалгуур гэж бий. Төрийн албаны ажилд орохын тулд шалгалт өгч төрд тангараг өргөдөг. Тэгвэл бөө мөргөл тэнгэрт тангараг өргөдөг. Бөө хүн хүйс, арьс өнгө ялгаварлахгүй хүн болгонд л туслах ёстой. Хэрвээ тухайн хүн өөрөө өөрийгөө бэлтгэж боловсруулж чадаагүй бол бөөгийн угийг ойлгохгүй.

-Болж бүтэхгүй байгаа бөөгийн сөрөг үр дагаврыг та нар л дарах ёстой биз дээ?
-2012 онд төрийн бус байгууллагууд нэгдэж Мон- голын бөөгийн нэгдсэн эвлэл гэж бий болсон. Ер нь бөөг бөө аварна гэдэг үнэн. Сайн явсан ч, муу явсан ч биднээс арилахгүй нэр бөө. Сүүлийн гурван жилд бөөгийн аль л болохгүй зүйл бүхэн хэвлэл мэдээллээр гарч байна. Дөрвөн уулын дунд байгаа Улаанбаатар хотод бөөгүй айл ховор болж. Гэтэл бөө нь өөрийгөө боловсруулж чадахгүй байна. Нэг удмаас 20 бөө төрүүлж байна. Хэзээ ч ийм түүх байгаагүй. Гэтэл нийгмийн хандлага ороо бусгаа үед ингэж мөнгө олох ахархан бодолтон байгааг үгүйсгэхгүй. Өнөөдөр машин, байр гэх ямар нэгэн юманд ач холбогдол өгөөд шуналын сэдэлтэй болчихсон сэтгэхүйн доройтолд орсон хүн олон боллоо. Тиймээс мөнх тэнгэрийн том шашныг бөө нэртэй, энэ тэнд шав босгож явдаг хэн хүнээр төсөөлчихөөд байна. Тэр нь зүгээр л бөөгийн нэр хүндэд л сөргөөр нөлөөлж байна.

-Уул ус тахиж сайн үйл бүтээж буй бөө ч олон. Тухайлбал таныг уул тахидаг гэж сонссон?
– Би жилд хорь гаруй уул тахидаг. Тэр уулсыг тахихад 20 гаруй сая төгрөг зарцуулдаг. Гэхдээ гарч буй мөнгөндөө биш. Хамгийн гол нь уул усаа аргадаж, хорслыг нь тайлж буй сэтгэлд л хамаг учир бий. Миний адил байгаль дэлхийд эерэг үйл хийж хүн зоны амь амьдралд тус дэм болж буй олон хүн бий.

-Таныг магтах хүн олон л байдаг юм шиг санагддаг. Харин муу хэлэх хүн бас байгаа л байх?
-Намайг зуун хүн хараахад, мянган хүн өмөөрнө. Өнөөдөр аливаа нэг зүйлийн сүүдэр л олон нийтэд их түгж байна. Сүүлийн нэг жилд бөөг буруутгах хандлага багассан. Учир нь бөөгийн эрх ашгийг хамгаалдаг байгууллагатай болсон. Нэмж хэлэхэд он гарсаар бөөгийн нэгдсэн эвлэлээс ёс зүй гэдэг журам гарсан. Ер нь бөө хүн ямар байх ёстой, бөөгийн ёс зүйн талыг хянах, дүрэм журамгүй, олгогдоод байгаа цол гуншин, шавь төрүүлэгч багш нарын асуудлыг шийдэх цэцийн хороо байгуулагдаж, болохгүй бол онгод тэнгэрийг нь хураах хүртэл арга хэмжээ авна. Мөн сайн явааг нь ажил үйлсээр дэмжиж, олон түмэнд таниулах талаас нь ажиллана.

-Бөө нар лекц их унших болж?
-Сүүлийн хоёр жилд лекц их уншигдаж байгаа. Тухайлбал, Бадарч, Галаарид, Эрдэнэ зайран, Одгэрэл гээд олон хүн уншсан. Би “Монголоо монголоор нь яаж авч үлдэх вэ” гэсэн утга учиртай лекц одоо тавих гэж байна. Энэ бол буруу зүйл биш, сөрөг бүхнийг эерэг болгохыг л зорьж явна.

-Нэг онигоо байдаг. Монголд бөө, орифлейм хоёр л ард түмнийг хоосоллоо гэж. Энэ үнэн үү?
-Ерөнхийдөө монгол бөөгийн язгуурын ялгаа бий. Зарим хүмүүс бөө орифлейм шиг болчихлоо гэж ярьж байгаа. Орифлейм бол доошоогоо салаалж ургадаг. Харин бөө бол мод шиг дээшээ дэлгэрч, навчилж ургадаг. Энэ удам угсаа нь ургийн бичгээр хөөгдөж тоологддог. Энэ мэт зүйлийг агуу шашинтай харьцуулж ойлгож болохгүй.

-Саяхан нэг бүсгүй бурхнаар бөөлжөөд байсан. Үүнийг зарим хүмүүс бөөгийн шашинтай холбон ярьж байсан. Тухайн үед Та юу бодож байв?
-Юун бурхнаар бөөлжих. Бид ичих ёстой шүү дээ. Бөөгийн шашин нэр хүнд, мөнгөний араас хөөцөлддөггүй. Байгаль эхийн хуульд захирагддаг. Хэн нэгэн Үндсэн хуулиа зөрчдөггүй шиг бөөд бүрэн захирагдаж чаддаг. Баян хүн өөрийнхөө дээрээс бороо оруулахгүй байж чадахгүй шүү дээ. Тэр хүн тэнгэрт авлига өгч чадахгүй. Тэр их мөнгийг нь ч хорвоо дэлхий тоохгүй. Хэчнээн баян ч бай, ерөнхийлөгч ч бай хэзээ нэгэн цагт өлгий авс хоёрыг л дамждаг. Тэгэхээр чи үхэх л ёстой юм чинь эрт орой нэгэн цагт сүнсээ шүүлгэнэ. Чиний хэд наслах ч хамаагүй. Гэтэл зарим хүмүүс үхэхгүй юм шиг янз бүрийн үйлдэл хийдэг нь хачирхалтай санагддаг.

-Баялгийн хараал гэж юуг хэлдэг юм бэ?
-Алтан сайхан өвөг дээдсийн минь олж өгсөн газар нутгийг гарын үсэг зураад л га га-гаар нь хүнд зарж байна. Энэ бол маш том нүгэл. Баялгийн хараал буюу үр хойчдоо хэзээ ч хэдэн үеэрээ ч арилгаж чадахгүй муу үйл хийж буйгаа тэр хүн мэдэхгүй яваа нь харамсалтай. Газрын эрдэнэсийг хувингаар авч байгаа бол нэг өөр. Гэтэл хэдэн арван тонноор нь авч байгаа нь эмгэнэлтэй санагддаг. Тэгэхээр баялгийн хараал байлгүй яахав. Дэлхий ээждээ хайртай гээд л дуулж байдаг. Үнэхээр дэлхий ээждээ хайртай л юм бол яах гэж цээж рүү нь зүү шааж хулгай хийгээд байгаа. Энэ бүхнээс болоод хэдэн мянган хүүхэд амиа алдаж байна. Баянхонгорт л гэхэд саяхан 10 нас хүрээгүй хоёр хүүхэд олдохгүй байсан нь шороонд даруулаад өнгөрчихсөн байна. Гэтэл саарал ордонд худлаа яриад л сууж байдаг. Байгалийг сөнөөгөөд байвал удам угсааг ч сөнөөнө. Яг үүн шиг бөө мөргөлийн зан үйл зөв явахгүй бол 50 жилийн дараа юу болох нь тодорхой шүү дээ.

-Та бусад шашнаас айдаг уу?
– Үгүй. Өнөөдөр Монголд шашны дөрвөн том урсгал хүчтэй орж ирсэн. Үүнийг төрийн сайдаасаа эхлээд бүгд шүтэж байна. Гэтэл гэнэт Монголд христийн нэгдсэн нам гэж байгуулагдвал яах вэ. Нэг үгээр хэлэх юм бол АНУ-аас хөрөнгө оруулалт нь хүрээд ирнэ. Энэ үед монголын баялгийг гадагш нь гаргахгүй үндэсний аюулгүй байдлыг бүрэн хамгаалж чадах уу гэдэг чинь эргэлзээтэй шүү дээ. Ер нь хэн юу шүтэх нь хамаагүй ч тухайн шашин улстөр гэх мэт өөр зүйлтэй хутгалдвал утгаа алдана.

-Та олон хүнийг архинаас гаргасан. Нэг хүнийг архинаас гаргахад хэр хугацаа шаардлагатай вэ?
-Би 300 гаруй хүнийг архинаас гаргасан. Ерөнхийдөө цээрийн хоног гэж байдаг. Тухайн хүний дэв, бузрыг авдаг хоног гэж ойлгож болно. Тэр хүн хаана ч хэнтэй ч архи уучихсан байж болно шүү дээ. Тэгэхээр хугацаа ордог. Хүн өөрөө өөрийнхөө алдааг хардаггүй. Тиймээс архичин хүн өөрийгөө хэзээ ч архичин гэж боддоггүй. Гэхдээ би ямар нэгэн эм тан, болох болохгүй юм өгдөггүй. Надтай уулзсан хүмүүсээс танаас болоод миний амьдрал муудчихлаа гэж нэг ч хүн ирж байгаагүй. Энэ нь ард түмний надад өгч байгаа үнэлэлт байх.

В.НЭРГҮЙ

Олон оронтой харилцан хүндэтгэж, эрх тэгш, харилцан ашигтай байх харилцаа хөгжүүлж, хүн төрөлхтний хувь заяаны хамтын цогцыг хамтдаа бүтээн байгуулахад бэлэн байна. Сүүлийн жилүүдэд Хятад улс дэлхийн эдийн засгийн өсөлтөд 30 гаруй хувийн хувь нэмэр орууллаа. Энэ нь дэлхийн эдийн засгийн сэргэлтэд өгөөжтэй төдийгүй дэлхийн энх тайванд тустай юм гэжээ.
Тэрээр: Хятад улс өөрийн нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн байдлыг хамгаална. Ямхын төдий газраа ч алдахгүй. Мөн бусдын ямхын төдий газрыг ч эзлэхгүй. Хятад улс энх тайван, хөгжлийн замналыг баримталж байна гэжээ.
Ли Кэчян: Хятад улс урьд энх тайван, олон улсын орчинд хөгжсөн. Хойшдоо орчин үеийн хөгжилд хүрэхэд мөн энх тайван, олон улсын орчин шаардлагатай гэжээ. Тэрээр: Хятад улс бусад оронтой хамтран ажиллахдаа зах зээл, худалдааны дүрэм журмыг мөрдөж ирсэн. “Нэг бүс нэг зам” санаачилгыг хэрэгжүүлсэн нь мөн худалдаанд хамтдаа оролцож, хамтдаа бүтээн байгуулж, үр өгөөжийг нь хуваалцах зорилготой юм. Хөгжиж буй орнууд ялангуяа хөгжлөөр тааруу орнуудад чадлын хэрээрээ туслах бөгөөд улс төрийн ямар ч болзол тавихгүй тул улс төрийн талаар нэвтрэх асуудал байхгүй. Олон улсын хамтын нийгэмлэгийн зүгээс олон улсын үүрэг хариуцлагыг нэмэгдүүлэх хүсэлт гаргасан тохиолдолд, Хятад улс хөгжиж буй орны хүлээж авах ёстой олон улсын үүрэг хариуцлагыг хүлээн авна. Хэрвээ эдгээрийг улс төрийн өргөтгөл гэж үзвэл буруу юм гэжээ.

Онгодод өргөж буй хоины шүүс нь хэдийгээр алаад махыг нь чанасан боловч онгодод өргөхдөө бүтэн амьд хонь өргөв гэсэн утгаар болсон мах сүүж мялаалт, 9-нг засал бүхий толгой ,шийр арьс тэргүүнд нь бүрэн байна. Тахилгын бөө барааны газраас онгодын асарыг холуур тойрч 81-н цацал өргөж зальбирахын дээр энэтахилгад ирсэн хүн бүр отгын галын хашлагад нэг чулуу нэмнэ. Онгоддоо өргөх идээ шүүсээ бүрэн тавьсаны эцэст асрын голд ам цагаан дэвсгэр дээр бөө зогсож 81 цацал тахин өргөж, явганаар бөөлж гүйцээд идээний дээжээ Цунцалд өргөнө.
Отгын гал дээр хувь хүртээд цэвэрлэгээ хийж галаа унтраагаад гэр гэртээ харина. Өргөл өргөхөд отгын галыг үз.