Шар мөрнийг монголчууд хэзээ ч гаталж чадахгүй гэж хятадууд үздэг байлаа. Ингэснээрээ Алтан хаан өөрийн эзэнт улсын хамгийн баян хэсгийг орхисон байлаа.Тэрбээр өөрийнхөө оронд засаг баригчаар ойрын төрлүүдийнхээ нэгийг үлдээжээ. Үүний дараагаар нэгэнтээ зогсож эхэлсэн дайн дахин шатаж хэлэх нь тэр. Чингис хаан Мухулайг нэн даруй Манжуур луу тдлөх тушаал өгөхтэй зэрэгцэн Самуха жанжинд нэг түмэн цэрэг өгч нэн даруй Алтан улсын хуучин нийслэлийг дайлаар эзлэх үүрэг өгөв. Гамуха жанжин бол монголын бүх том жанжнуудад шинж төгс байсан зорилгот чанараараа онцгой нэгэн байв. Тиймээс ч түүнийг Чингис хааны жанжнууд дотроос хамгийн шаргуу нь гэж зүгээр нэг хэлээгүй “олой. Удахүй түүнтэй нэгдэн нийлэхээр дахин хоёр түмт очив. ҮРГЭЛЖЛЭЛИЙГ ЭНДЭЭС >>> http://mongolianshaman.com/node/2843
Author: admin_shaman
-
Түүхийн зургийн төв музей, маркын үзэсгэлэн үзлээ
Ялангуяа эртний үед хамаарах хэсэг нь бөө мөргөл савдаг лустай шууд холбогдсон зургууд байна. Түүхийн зургын төв музеиг үзэж дуусангуут сүүлийн жилүүдэд шинээр байгуулагдсан хоёр Солонгосын эв нэгдэлийг бэлэгдсэн гудамжинд байрлах Олон улсын маркын үзэсгэлэнг үзэж сонирхолоо. Маркын үзэсгэлэнд Монголын холбогдолтой хэд хэдэн марк байлаа.
-
Дэрсэйн онгодын дуудлага
Судгийн ээжээ л сэтэртэй
Дүүрэлдээд явъяа гэсиймаа
Дүүрэнгийн ээжээ л сэтэртэй
Онгон ховсоо хувилгаан минь дээ
Орж л гарахдаа л дураараа билээ дээ
Хайртай ханиасаа л салж л явсанбэ
Хайрын дураараа л дуудаж л явсанбэ -
ЯЛАЛТЫН БАЯРЫН ҮРГЭЛЖЛЭЛ ВОЛГА МӨРНИЙ ЭРЭГ ДЭЭР.

Монголын өвөг, дээдсүүдийн хэлдгээр мянга сонсоноос нэг үз гэдэг билээ. Энэ хөшөөний зургийг үзэж, үйл явдлыг номноос уншиж байсан, гэвч газар дээр очиход бүхэл бүтэн цогцолбор байдаг ажээ.
Биднийг очиход ОХУ-ын иргэний насанд хүрсэн залуучууд иргэний үнэмлэхээ гардаж авах, иргэний хувьд тангараг өргөх ёслолын ажиллагаа эхлэв. Энэхүү хүндэтгэлийн ажиллагаанд ОХУ-ын баатар, хотын депутат, цэрэг болон иргэний хүндтэй зочид уригдан оролцдог ажээ.
Дараа нь эх орныхоо төлөө амиа өргөсөн баатруудын мөнхийн галд цэцэг өргөж, цогцолборын түүхэн хэсгийг үзэж, өнгөрсөн дайны хүнд үе, түүхэн ач холбогдлыг мэдэрнэ. МБНЭ-ийн төлөөлөгчид мөнхийн гал бадран асах, хүндэт харуул зогсох хэсэгт цэцэг тавьж хүндэтгэл үзүүллээ.
Мамаев курганд очсоны дараа төлөөлөгчид Волгоград хотоор явж танилцлаа. Волга мөрний эргийг даган сунаж тогтсон их хотын дундуур 100 гаруй км явлаа. -
“ЮМГ-ЫГ ГАЛ РУУ хийсэн ЗААРИН
Нэгэн удаа Раднаа заарин жаахан Бадарч хэмээх айлын хүүхэд нь өвдөхөд гэрт нь залагдан очжээ. Заарин өрхийг нь бүтээлгэж, зулыг нь унтраалгаад “нэг шил архи аваад ир” гэжээ. Архи ууж, онгод сахиусаа дуудан бөөлж байснаа тулгыг нь тойроод нэг юм хөөж байснаа бариад авав бололтой гал руу хийчихээд “За боллоо, одоо галаа сайн түл” гээд мөнгөн аяганд боов хийж хөшиглөн дэвтээгээд 10-аад хоног хоол идээгүй өвчтэй байсан охинд өгсөнд цаадах нь шууд л идээд эхэлжээ. Хэд хоногоос охин эрүүл саруул болсон гэдэг. Эцэг эх нь ч баярлан хурдан удмын үрээ морийг зааринтанд бэлэглэжээ.
-
Шагайн харвааны үүсэл, хөгжил
Уламжлалт бэлчээрийн малтай нүүдэлчин овог аймгуудын дунд малынхаа ашиг шимийг бүрэн дүүрэн авч амьдрал ахуйдаа хэрэглэж ирсний дотор ялангуяа хүнсэнд хэрэглэсэн малынхаа мах, арьс, нэхий, яс зэрэгт маш хүндэтгэлтэй хандаж эрүүл мэндээ нөхөн сэргээх, эрхлэн тоглох наадам цэнгээний чухал хэрэгсэл болгон ашиглаж ирсэн уламжлалтай. Үүний нэг жишээ нь мал болон зээрийн шилбэнд байдаг дөрвөн бэрхийн буулт бүхий жижигхэн ясыг “шагай” хэмээн нэрлэж түүнийг гэрийн тоглоом наадамд хэрэглэх арга ухааныг сүвэгчлэн бүтээсэн төдийгүй хүн ардынхаа ёс зан заншил, ой ухааныг хөгжүүлэх, бие биедээ хүндэтгэлтэй хандах харилцааны өндөр соёлыг эзэмшүүлэхэд чиглэгдсэн байна.
Шагай шүүрэх, шагай няслах, шагай таах, богцог няслах зэргээс салбарлаж гарсан “Шагайн харваа” наадам нь Гурван голын эхээр нутаглаж байсан Хамаг Монголын олон овог аймгуудын дунд хүчтэй түгэн дэлгэрч байсныг түүхийн зарим эх сурвалжуудад тов тодорхой тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Сурвалж бичгүүдэд, Харвах намнахдаа мэргэн Халх монголын эрчүүд Хана Хасаа өрж Харваа,цэц мэргээ сорьдог байжээ гэсэн нь Гурван голын сав нутгийн эрчүүд ав ан хомрогод мордох, цэрэг дайны бэлтгэл хангах цугларалтынхаа үед шагай харваж наадан, отог овгоороо багшин нэгдэж бие биедээ хүндэтгэл үзүүлж урам хайрлах ур ухаанаа дэлгэрүүлж байсны гэрч билээ.
Шагай харваж наадах дэг горим нь нэг баг 7-9 эрчүүдээс бүрдэх ба тоглож буй хоёр баг 30 хасаа өрж 9 тохой зайнаас нийллэг, шувтарга, гоц мэргэ гэсэн үеүдэд баг тус бүрээс 2 харваач сууж тус бүр 4 сум тавьж 3 өрөг харваж нэг нь нөгөөгөөсөө таван хасаа татаж чадсан тохиолдолд хожил тооцдог журамтай. Ингэж тоглох явцдаа тухайн 2 баг дундын сайхан уухайгаар хүндэтгэл илэрхийлж бас урам хайрлан оноо цэц мэргийг нь улам анхиулдаг юм. Шагайн уухай нь бүс нутгийн түмэн олны зан үйл, соёл, хэв маягаас үүдэлтэй дөрвөн чиглэлд хуваагддаг.
• Төв халхын угалз уухай
• Боржигон уухай
• Зуутын идэрийн уухай
• Баруун монгол буюу Дархад уухай гэж төрөлжүүлэн ардын язгуур урлагийн төрөлд багтаан үндэсний соёлын үнэт өв хэмээн үздэг байжээ.
Манай нэрт яруу найрагч, төрийн соёрхолт Р.Чойном Монголынхоо тухай нэгэн шүлэгтээ, Монгол гэдэг чинь
Адууны үнэртэй халхын талд байдаг юм
Агар зандан хашлаганаас тавих сумны уухайнд байдаг юм
Айраг найрын хуа дэмбээнд байдаг юм гэж яруу сайхнаар дүрсэлж адуу, шагай, айраг гурваар аугаа монголын дүр төрхийг холын хүний сэтгэлд хүргэж байсан байна.
Төв болон баруун аймгуудад Шинийн 3-ны дотор хотондоо шагай харвуулсан айлын мал тэр жилдээ өвчин эмгэггүй өсч үрждэг, түүнээс гадна шагайн харвааны сүрлэг сайхан уухайн дууг сонссон хүний хийморь сэргэдэг гэх мэтээр бэлэгдлийн өндөр ач холбогдол өгдөг. -
Алтан тэвшийн домог
ус хутган тоглож бүжиглэж байхыг мангас шулмын хаан хараад ихэд уурлан энэ бол бурханы явуулга, энд амьдрал үүсгэж хүн суурьшуулах гэж Лусын хаан охиноо явуулсан байна. Энэ эрдэнийн алтан тэвшээр цацрах ус шиг ус булаг ундарсан ургамал цэцэг тэгш үзэсгэлэнтэй нутаг үүсэж хүн амьтан суурьших нь гэж ихэд уурлан атаат сэтгэл төрж таван чөтгөрөө дуудаж ирүүлээд нэгдэх чөтгөрт ингэж хэлжээ.
-Чи урд талаас нь очиж тэр булаг дээр эрдэнийн алтан тэвшээр ус хутган тоглож байгаа Лусын охин, түүнийг дагаж яваа таван охидыг айлган сандаргаж эрдэнийн алтан тэвшийг нь авчир гэж явуулжээ. Энэ үед Лусын охиныг дагаж яваа таван охины хамгийн бага нь үзмэрч их мэргэн охин байж. Тэр үзмэрч мэргэн охин тоглож байснаа гэнэт ингэж хэлжээ:
-Яана аа, биднийг мангас шулмын хаан харчихлаа. Бид хэдийг хорлож алтан тэвшийг авах гэж чөтгөрөө явууллаа, одоо яах вэ гэхэд, Лусын охины дагуул таван охины эгчмэд нэгдэх охин ингэж хэлжээ,
-Ном муутай тойн хүнээс ном эрдэмгүй гөрөөчин эр дээр гэдэг үг бий. Би анчин гөрөөчин болж угтъя гэж анчин эр болон хувирч угтан овоохой босгож хоолоо хийгээд хүлээж суужээ. Нэг дэх чөтгөр ихэд саваагүйтэн исгэрч орилж айлгах гэж ядаад овоохойг нь шөргөөж цоолж шагайтал халуун тостой шөлөөр нүдийг нь сохлоод алчихаж гэнээ. Нэг дэх чөтгөрөө алагдаж нүдээ сохлуулсанд мангас шулмын хаан уурлахын ихээр уурлаж хоёр дахь чөтгөрөө дуудаж ингэж хэлжээ,
-Чи миний далан алд төмөр шилбүүрийг авч тэр олон бэлчиж яваа зээрийг тас ороолгон хөөж Лусын охин, түүнийг дагаж яваа таван охиныг дайруулан алаад эрдэнийн алтан тэвшийг нь авчир гэж явуулсныг тав дахь охин бас мэдээд мангас шулмын хаан хоёр дахь чөтгөртөө далан алд төмөр шилбүүр өгч үй олон зээрийн сүргээр биднийг дайруулан алж эрдэнийн алтан тэвшийг авахаар явууллаа, одоо яана гэхэд хоёр дахь охин ингэж хэлжээ:
– Зээрийн сүрэг олон гэлээ ч зэгэл саарал ганцдахгүй гэдэг. Би хөх чоно болж хөөе гээд хөх саарал чоно болон хувирч улин хөөхөд олон зээр эргэн дайрч зугтахдаа далан алд төмөр шилбүүртэй чөтгөрийг нь дайраад алчихаж гэнээ.
Хоёр дахь чөтгөрөө алдсан мангас шулмын хаан уурлахын ихээр уурлаж арга ядахдаа гурав дахь чөтгөрөө дуудаж ингэж хэлжээ:
-Чи эрдэм номтой түшмэлийн дүрээр тэдэнтэй ном хаялцана. Лусын охин, түүнийг дагаж яваа таван охин дуулж дэвхцэхээс өөр юу хийж чадав гэж. Хэрэв чи тэдэнд буруу зөрүү ярьж асуусанд нь хариулж чадахгүй ялагдвал чи газар дээрээ аянганд нэрвэгдэнэ. Тэд ялагдвал тэд аянганд ниргэгдэж тэдний алтан тэвш миний болно гэсэн хатуу тангарагтай ном хэлэлцэхээр явуулжээ. Тав дахь охин бас мэдээд ингэж хэлжээ:
– Мангас шулмын хаан бидэн рүү гурав дахь чөтгөрөө ном эрдмийн түшмэл болгон хувиргаж, ном хаялцуулахаар явуулж байна. Хэрвээ бид буруу зөрүү хариу өгч үг алдвал аянганд нэрвэгдэж, газар дээрээ үхэж алтан тэвшээ алдана гэж санаа алдан хэлэхэд гурав дахь охин ингэж хэлжээ:
-Эрдэм номонд муухан гэлээ ч би элдэвтэй тэр түшмэл болсон чөтгөртэй ном хаялцъя гээд явжээ. Мангас шулмын хааны түшмэл болсон чөтгөр гурав дахь охинтой уулзаж болзлоо хэлж хэн нь эхлэхээ шодоход мангас шулмын хааны түшмэл болсон чөтгөр эхлэн асуух болжээ. Мангас шулмын хааны түшмэл болсон чөтгөр:
-Бурхан, бурхан гэх бурханы чинь эцэг хэн бэ гэж асуухад охин:
-Сэтгэл гэвэл, түшмэл болсон чөтгөр ихэд гайхан тэгвэл сэтгэлийн чинь эцэг хэн бэ гэхэд гурав дахь охин:
-Мөнх хөх тэнгэр гэхэд мангас шулмын түшмэл болсон чөтгөр ихэд баярлан тэнэг минь тэр бурханы чинь эцэг манай мангас шулмын хаан гэвүүт аянга мангас шулмын хааны түшмэл болсон чөтгөрийг ниргэчихэж гэнэ ээ.
Гурав дахь чөтгөрөө аянганд ниргүүлсэн мангас шулмын хаан уурлахын ихээр уурлаж дөрөв дэх чөтгөрөө дуудаж ингэж хэлжээ:
-Чамайг зуу дахин хувирах шидэт баатар болгон явууллаа. Чи Лусын хааны охин, түүнийг дагаж яваа таван дагуулыг алаад эрдэнийн алтан тэвшийг авчир гэж явуулжээ. Тэгэж явуулахдаа хохимой толгойн дуулга өмсгөж, чиний хохимой толгойн дуулган дунд байгаа өндгөн чинээ хар мэнгэ, хар үсийг чинь харваж чадаагүй үед чи үхнэ гэж үгүй. Иймд чи бүү ай, бүгдийг устгаж алтан тэвшийг ав гэж дахин дахин хэлжээ. Энэ явдлыг тав дахь охин бас мэдэж ингэж хэлжээ:
-Мангас шулмын хаан зуу дахин хувилах шидтэй түмэн хүний хохимой толгойн дуулгатай, дуулганы элгэн голд чигчийн чинээ хар мэнгэ, хар үстэй баатраа явууллаа. Энэ баатрын хар мэнгэ хар үсийг харваж чадаагүй хэн ч дийлэхгүй, одоо яана гэхэд дөрөв дэх охин:
-Бүү ай, харанхуй шөнө хар батганы толгой хага харвах баатар би биш ч гэсэн харвая гээд харваад алчихаж гэнэ.
Мангас шулмын хаан дөрөв дэх чөтгөрөө алуулсанд уурлахын ихээр уурлаж тав дахь охины мэргэн шидтэйг мэдэж гаслахын ихээр гасалж өөрийгөө хараан цамнаж цамнаж тав дахь чөтгөрөө дуудаж ингэж хэлжээ:
-Чамайг би хэнд ч үзэгдэхгүй хөх өвсөнд хөх зүү мэт хөх могой болгон хувиргаж, Лусын охин, түүнтэй яваа таван охиныг алуулахаар явууллаа. Тэр дундаа тав дахь бага охиныг хамгийн түрүүнд ал, тэгэхэд бусад нь яаж ч чадахгүй гэж хэлээд явуулжээ. Өдөржин шөнөжин айж түгшсэн Лусын охин түүнийг дагаж яваа таван охин ядарч, үүр шөнөөр нүд нь анилдаж байтал тав дахь охин хашгиран босон харайж, хариугүй хатгах гэж байсан хар эрээн могойн толгой сүүлийг базан тэлж Лусын охин чинийхээ хаш цагаан орд харшийн чинь хаалга үүдийг сахих ерөөлтэй хангарьд нь би боллоо гээд нисээд явчихжээ. Үүнээс үүдэн хүрээ хот хангарьд сүлдтэй болсон гэнэ.
Нэг дэх охин нь анхны аюулыг анхлан зайлуулснаараа урд уулын савдаг анчин эр болъё гээд явчихаж гэнэ. Тэр цагаас хойш Богд уул ан, гөрөөндөө харам үгүй ч худал хулгай тогтдоггүй, анчин эр савдагтай болсон гэдэг.
Хоёр дахь охин нь хөнөөлийг хөөж хөх чоно болсон учир хайрхан уулыг чинь харж харамлах савдаг сахиус нь болъё гээд явчихаж гэнэ. Тэрнээс хойш Сонгино уул догшин (Хөх чоно) савдагтай уул болсон гэнэ.
Гурав дахь охин нь эрдэмтэй түшмэл болж ирсэн гурав дахь чөтгөрийн хөнөөлийг дарсан учир эрдэм номыг дээдэлсэн эрдмийн савдаг болж Чингэлтэй уулыг чимж явъя гээд явснаас Чингэлтэй уулыг ном эрдмийн улс шүтдэг болсон гэнэ.
Дөрөв дэх охин нь баруун өмнөөс байлдахаар ирсэн баатрын хорлолыг арилгаж чадсан би Баянзүрх уулын чинь савдаг нь болъё гээд явснаас Баянзүрх уул баатар эрийн зүрх мэт цэрэг эрсэд ээлтэй уул болсон гэнээ. Ингэж Лусын охиныг дагаж ирсэн таван охин буцаж чадахгүй болсонд Лусын охин алтан тэвшээ урд ууланд тавьснаас Ширээ тэвш хэлбэртэй уул үүссэнээс алтан тэвшийн хөндий гэж ам бүрээс нь ус булаг ундарсан үзэсгэлэнтэй сайхан хөндий үүссэн гэнэ гэх энэ домгийг ноёны хатан явсан Хоролдаваа гэдэг нэгэн буурал, ээжид минь 1949 оны үед хуучилж суухыг сонсон сууснаа санан санан хожуу тэмдэглэсэн минь энэ билээ.
Д.Баасанжав -
Зэвэрсэн хөх байшинд шөнө дунд хэн нэгэн тас тас хөхөрч байлаа
Байшингийн гадуурх хашаа хайс нь цагтаа ажилсаг нямбай нэгний гараар бүтсэний шинжтэй, ахуй амьжиргаагаа их хичээнгүй тордож байсны ул мөр үлдсэн аж. Байшинг хуучин эзнээс нь хойш гурван ч хүн худалдаж аваад удалгүй нүүжээ. Шар хаданд олон жил амьдарсан Галдан гуай уг байшингийн талаар ингэж ярьсан юм. Магсаржав гэдэг жолоочийн байшин л даа. Магсаржав сүрхий ажилч хичээнгүй хүн байсан юм. Аль ч баазад билээ дээ жолооч хийдэг. Машин тэрэг нь гял цалхийсэн. Жолооч хүн гэхээр л тос маслотой хутгалдсан халтар царайтай амьтан байх ёстой биш дээ. Торгон Магсаржав гэдэгсэн. Цэмцгэр торгон дээл өмсч, ганган хар бүрх духдуулж явна. Зам харгуйд саатаж, эрэг боолт энэ тэртэй бараг ноцолдож үзээгүй байх. Тэр үеийн гол ажлын нэг болох намрын тариа хураалтаар яваад ирэхдээ тэр баруун аймгийн нэг годгор охин дагуулж ирсэн юм.
Тэр хүүхэд Санхүүгийн сургуульд суралцдаг байсан байх. Байх айлгүй тул сургуулийн дотуур байр ажиллах хүртэл гэртээ байлгасан юм. Магсаржавын эхнэр цэцэрлэгийн багш, гуч шүргэсэн сайхан л бүсгүй. Нөгөө санхүүгийн сургуулийн оюутан охин ч дотуур байранд орохгүй тэднийд байсаар өвөлтэй залгасан юм. Сүүлдээ Магсаржавын эхнэр нөхрөө нөгөө оюутан охинтой хардах болов. Нөхөр нь огт тоохгүй хөхөрч “Чи одоо намайг энэ хүүхэдтэй хардаж байгаа хэрэг үү? Миний талийгаач Ээбээтэй адилхан санагддаг юм. Тэгээд л энэ хүүхдэд дүү шигээ ханддаг юм шүү дээ” гэдэг байв.
Эхнэр нь нөхрийнхөө зовлонг сэдрээж буруу зүйл ярилаа гээд гэмшдэг байсан байх. 11-р сарын сүүлээр юмдаг Магсаржавын эхнэрийн төрсөн өдөр болжээ. Мань эр эхнэрийнхээ төрсөн өдрөөр ноолууран цамц авч өгөхдөө яг адилханыг Санхүүгийн сургуулийн оюутан Отгонд авч өгсөн нь мартагнаж байсан хардах сэтгэлийг нь дахин хөндөж орхиж. Төрсөн өдөр тэр чигээрээ гашуудлын өдөр шиг болчихжээ. Магсаржав ч нөгөө охиныг хөөж “Би ямар чиний ах, дүү чинь юм уу?” гэсэн ч эхнэрийнх нь сэтгэл ханасангүй хөндий хүйтэн хэвээрээ байлаа.
Тэгэхээр нь хүчээр шахам архи шахаж өгсөн байна. Архи ууж үзээгүй Цэрэнханд бүсгүй инээд алдаад л хацар нь улаа бутарсан амьтан, зан ааш ч гэж хайлсан тугалга болжээ. Тэр үед нэлээд хөлчүү байсан Магсаржав “Чиний инээж байгааг хараагүй яасан ч удав даа. Дахиад инээгээч, дахиад” гэж хөлнийх нь тавхайг гижигдэж гарчээ. Цэрэнханд бүсгүй орон дээрээ унаж тийчигнээд болохгүй байсан тул Магсаржав хөнжлөөр гарыг биетэй нь тамхи ороож байгаа юм шиг битүү боогоод гижигдэж гарчээ. Бүсгүй ч ширэнгэн ойн дотор амьдардаг зэрлэг хүмүүсийнх шиг хачин зэвүүн тас тас хийн хөхөрч, хамар хашааных нь айлд тэр нь орж ирж байжээ. “Магсаржавынх ёстой байшингаа хагартал наргиж байна даа” гэж хөршүүд нь бодож байсан гэдэг юм.
Маргааш нь Магсаржавын эхнэр нас барчихсан байв. Биед нь үзлэг хийхэд ямар ч шарх сорви, гадны нөлөө байсангүй. Ингээд л тэр гэнэтийн үхлийн шалтгаан тодорхойгүй хэвээр үлдсэн байна. Үнэндээ хөөрхий Цэрэнхандын нөхрөө Отгонтой харддаг байсан нь тийм ч ор үндэсгүй зүйл биш байжээ. Магсаржав эхнэрээ нас барсны дараа оюутан Отгонтой эхнэр, нөхөр шиг инээж хөхөрч нэгнийхээ хувцасны өө сэвийг олны нүдэн дээр засч, дэлгүүр хоршоогоор хөтлөлцөн явах болжээ. Энэ талаар муу муухай зүйл ярьж хов жив хутгасан хүн үгүй. Хөөрхий залуу хүн шар махтайгаа хатаж явснаас зовлонгоо хурдан мартан инээж яваа нь овоо доо гэнэ.
Гэтэл нөгөө оюутан охин буюу Магсаржавын хоёр дахь эхнэр нь бас л төрсөн өдрөө тэмдэглэж ангийнхаа хүүхдүүдийг дагуулж ирээд шөнө орой болсон хойно тэд ч явцгаажээ. Маргааш нь залуу оюутан эхнэр нь нас барсанд ойр хавийнх нь хүмүүс сэрдхийгээд явчихсан байна. Бас л нас барсан бүсгүйд ямар ч гэмтэл байсангүй. Магсаржав байшингаа зараад нүүжээ. Байшинд нь орсон айл шөнө дунд “Хоёр эмэгтэй хүн уралдаж инээгээд унтуулахгүй юм. Аймшигтай зэвүүн дуутай гэж яана” хэмээн сэжиглэн ярьж зарчихаад нүүжээ.
Дараачийн худалдаж авсан хоёр айл ч бас ийм шалтгаанаар нүүсэн байх. Түүнээс хойш тэр байшингийн хажуугаар шөнийн цагаар өнгөрөхөд бүдүүн, нарийн дуутай хоёр бүсгүй тачигнатал хөхөрч байгаа сонсогддог аж. Дууных нь зэвүүн үс толгой арзаймаар гэнэ лээ.
-
Аймшгийн ном уншаад оршуулгын газар орогнох болсон бүсгүй
Тэр орондоо оронгуут дэрэн дороосоо номоо гаргаж, дахин уншихаар хуудсыг нь дэлгэлээ. Энэ бол ихээхэн учиртай ном юм. Бадамаа хэдэн хоногийн өмнө Арслантай гүүрний дэргэдэх хуучин номын худалдаачдаас нэгэн ном нүдэнд торсон нь “Страна мертвецов” буюу “Үхэгсдийн орон” хэмээх орос ном байлаа. Орос ч гэж дээ, Хендерсон гэгч америк эр уг аймшигт номыг бичсэн нь орос хэл дээр хөрвүүлэгдсэн байж.
Бас чиг сонин юм боллоо. 6000-аас буухгүй гэж байсан боловч эргээд явахад нь дуудаж,
– Дүү, чи энэ номыг хүссэн үнээрээ ав! гэж хэлээд нүдээ онийлгон харах нь яг л үхсэн хүн шиг санагдахад дотор нь зарсхийжээ. Гэвч тэр ном яг соронзон мэт татсан учраас халаасан дахь 1000 төгрөгөө худалдагч эрд өгчихөөд номоо тэврэн гэр рүүгээ явган алхахад бие нь халуу шатах шиг санагдаж байлаа. Тэр анхлан уг номыг уншаад айж хирдхийн гэрлээ асааж хоносон билээ. Гэвч өдөр нь тэсэлгүй барьж авснаар орой болоход ихэнхийг нь уншчихсан байжээ. Хэдийгээр өдөр ч гэсэн айдас хүйдэст бүрэн автаж, ээж нь
– Цайгаа уу! гэж хэлэхэд хүртэл давхийн цочиж байлаа.
Гэвч түүнд энэ айдас хүйдэс сүүлдээ үгээр илэрхийлж боломгүй таатай мэдрэмжийг төрүүлж байгаа нь хачирхалтай санагдаж байв. Бадамаа хар багаасаа л хачин этгээд хүүхэд байсан юм. Тэрээр орос гуравдугаар сургууль төгссөн бөгөөд ангийнх нь Маринагийн эмээ Вера Павловнаг нас барахад очжээ. Шарилтай өрөөг үзмээр санагдахад нь тэр орчихов. Шарилд хүрч үзмээр санагдахад нүүр рүү нь гараа сунгаж, бүтээлгэн доогуур оруулахад цэл хүйтэн бие мэдрэгдсэн бөгөөд хачирхалтай нь гар нь халуу оргин, зүрх нь булиглан цохилж таатай мэдрэмж төрсөн нь гайхалтай.
… Тэр энэ номыг гурав дахь удаагаа унших гэж буй нь энэ. Одоо бол бүр харанхуйд уншдаг болжээ. Уг номонд Лора гэгч эмэгтэй шарилын газраар тэнүүчилж байгаагаар гардаг. Мөн моргт очиж үхдэлд гар хүрэн үнэн сэтгэлээсээ харьцсанаар сүнстэй нь ойлголцож байгааг дүрсэлжээ. Тэр шөнө Бадамаа яг л үхэгсдийн ертөнцөд очиж тэдэнтэй харилцан, этгээд сонин зүйлийг мэдэрч байх шиг санагдаж байлаа. Тэр шөнөө их л сонин зүүд зүүдэлснээс бие нь ихэд сэргэж яг л ам нь ангасан мэт болсон ажгуу. Өглөө босохдоо тэр моргт очиж үхдэл харах адын бодолдоо бат нот итгэсэн байв. Яг л ажилтай юм шигээр өглөө эртлэн гарч 1-р эмнэлгийг зорилоо.
Тэрээр шүүх эмнэлэгийн дэргэдэх моргт очиж хаалгыг нь цохивол архи сэнгэнүүлсэн туранхай хар залуу,
– Яах гэж байгаа юм? гэсээр хаалга онгойлголоо.
– Хүн хайх гэсэн юм.
– Цагдаагийн бичиг байгаа юу?
– Үгүй.
– Төлбөрөө төлнө шүү гээд инээх нь зэвүүн бус маш таатай санагдсан гэлтэй.
– Гурван мянга болох уу?
– Болно оо, болно. Эрэгтэй юм уу, эмэгтэй юм уу?
… Тэр хариулсангүй.
– За, ор. Чи харж бай. Айхгүй биз дээ? Би яваад ганц шил юм авч ирлээ.
– За гэсээр Бадамаа дотогшоо оров.
Сэрүү татсан том тасалгаан дахь вандангууд дээр чармай шалдан үхдэлүүд хэвтэх аж. Түүний сэтгэл маш их догдолж байлаа. Яг л хуримаа хийж буй бүсгүй шиг зүрх нь булиглан урагшаагаа алхлаа. Хамгийн наад захад толгойгоо хага цохиулан зүрхэндээ хутгалуулж үхсэн эр хэлээ хазан, нүдээ гөлийсөөр үхжээ. Тэр үхдэлийн биеийг илэхэд гар нь сэрүү татан мөс шиг хүйтэн зүйл дээгүүр чийгтэж хөлөрсөн гар нь эвлэг гэгч нь гүйж байлаа. Ямар сайхан ертөнц гээч энэ вэ? Цаашаагаа алхахад нэгэн тарган авгай хэвтэх аж. Бас л сайхан мэдрэмж. Цаад захад залуухан эрийн цогцос байлаа. Очлоо. Ер бусын сайхан залуу байжээ. Хачирхалтай нь тэр уг цогцсыг хараад сэрэл нь хөдөлж орхив. Үрчийж жижгэрсэн шодойг нь тэсч чадалгүй үмхээд авлаа. Яг л хүйтэн төмөр шиг санагдав. Уруулыг нь озлоо. Хөшсөн учраас нэг л сонихон. Энэ мэтээр цогцос бүртэй танилцаж байтал цаад буланд нэгэн эмэгтэй чармай шалдан зогсож байх нь тэр. Бадамаа түүнийг амьд хүн гэж бодсонгүй. Шууд л дөхөж очиход нөгөөх нь өмнөөс нь нисэн ирж буй нь бие цогцос бус сүнс болохыг сая л ойлгожээ. Хендерсон “Страна мертвецов”-д үүнийг бичжээ. Гэхдээ Хендерсоны бичсэн шиг айдас хүйдэс төрмөөр зүйл энд огтхон ч алга байгаа нь гайхалтай. Тэр сүнс рүү очлоо. 20-иод насны бүсгүй бололтой. Гараа сунгалаа. Хий хоосон боловч ер бусын таатай мэдрэмж төрүүлснээс цусных нь эргэлт түргэсээд эхлэв. Тэр яагаад ч юм сүнстэй ярьж үзэхээр шийдлээ.
– Чи яагаав? Энд юугаа хийж байгаа юм? гэж хэлэх гэсэн боловч нөгөө сүнс шууд л ойлгосон бололтой нэгэн цогцос руу заалаа. Тэгээд сүнс тийшээгээ явах гэсэн боловч өмнөөс нь маш хүчтэй салхи үлээж байгаа юм шиг явж чадахгүй байгаа нь өрөвдөлтэй санагдав. Тэрээр чухам ямар цогцос руу яагаад заасан болохыг нь үзэхээр очлоо. Юу болсон гэж санана аа. Буланд байгаа сүнстэй усны дусал шиг адилхан эмэгтэйн цогцос өмнө нь зогсож байлаа. Цогцос аль хэдийн хөшөөд эвгүйдэх тийшээ ханджээ. Ингэж байтал хаалга онгойн мөнөөхөн эр орж ирлээ. Эргээд харахад мөнөөхөн сүнс харагдахаа больчихсон байв. Моргийн манаач эр түүн рүү ирж,
– За, яав? Олдсон уу гэв.
– Үгүй ээ. Маргааш нөгөөдрөөс дахин ирэхээс.
– Өдөр болгон ирсэн ч болно гэлээ.
Үүнээс хойш тэр нэг өнжөөд л ирдэг боллоо. Тэр болгондоо нөгөөх сүнсийг эрнэ. Ор мөргүй алга болсон байлаа. Харин хааяа хааяахан өөр сүнснүүдтэй учирна. Жинхэнэ үхэгсдийн ертөнц оршуулгын газар л байдаг болохыг “Страна мертвецов”-оос уншсан болохоор Даландавхар, Нарангийн энгэр рүү явахаар шийджээ. Тэр бүр хонохоор шийджээ. Зуны урин дулаан цаг байсан болохоор ганц ундаа аваад л явжээ. Харуй бүрий болж байхад очлоо. Хэрэн хэсч, шарил дундуур явж байтал ер бусын мэдрэмж төрлөө. Цагаа харах гэсэн чинь зогсчихож. Утсаа хартал унтарсан байлаа. Удалгүй бөөн шуугиан болж тийшээгээ очтол зүсэн зүйлийн өнгө төрхтэй сүнс, сүг, буг чөтгөрүүд бүжиглэн найрлаж байх нь тэр. Бадамаа тэдний дунд ороход уураг тархи нь цахилгаан цахих шиг л болж маналзаж агаарт хөөрч буй мэт сэтгэл төрж байлаа.
Тэр өөрийгөө газраас хөөрчихсөн байхыг мэдрээд гэнэтхэн айх шиг болов. Гэтэл дор бие нь гулдайн унасныг харж, биедээ буцаж орлоо. Бие нь бараг л хөрөх шахсан бололтой даарч байлаа. Чингэсээр үүрээр сүнс сүгнүүд алга болон бие нь ядарч сулбайсан Бадамаа үй олон шарил дунд хоцорлоо. Тэр өглөө болоход дахиад шөнийг мөрөөджээ. Ийм маягаар хэдэнтээ хонож байтал нь эцэг, эх нь ирж барин эмнэлэгт хэвтүүлсэн аж. Эрэн сурвалжлагдаж байтал нь Даландавхарт эмэгтэй хүн байна гэсэн сургаар очсон нь тэр байжээ. Бадамаа өнөөдөр бидний Шархадны больниц гэж нэрлэдэг Сэтгэцийн клиникийн эмнэлэгт хэвтэж байна. Харин тэр энэ тухайгаа бичсэн нь миний өмнө дэлгээстэй байгаа нь энэ. Үхэгсдийн ертөнц тайлагдашгүй. Гэтэл Бадамаа бүсгүй ямар зөн совин, мэдрэмжээрээ уг ертөнцөд очсон нь сонин байна. Даанч бид түүнийг сэтгэл мэдрэлийн өвчтэй гээд хорьчихсон. Хорихгүй гээд ч яах билээ. Бид л лав тайлж мэдэхгүй. Бас таньж мэдрэхгүй учраас тэр шүү дээ. -
БНАСАУ-ын нийслэл Пхенянд хүрэлцэн ирлээ
Пхенян хотын төв вокзал дээр Цэцгийн баярын тэмдэглэх хорооны төлөөлөгчид тэднийг утаж авлаа. Энэ өдөр олон орны зочид хүрэлцэн ирсэн бөгөөд Монголын төлөөлөгчдийг ирсэн тухай “Родонг” буюу “Хөдөлмөр” сонинд фото мэдээ гарсан байна.
Төлөөлөгчид БНАСАУ-ын нийслэл Пхенян хотын төв хэсэгт байрлах “Хасбангсан” зочид буудалд байрласан байна.