Author: admin_shaman

Ингээд тэрхүү зоригтой, зорилготой хоёр залуугийн нэг болох Хүрэлбаатарын Билгүүнийг “Breakfast Time” булангийнхаа энэ удаагийн дугаарт урьж, ярилцлаа.
– Сайхан хаваржиж байна уу. Манай уншигчдад өөрийгөө танилцуулахгүй юу?
Сайн байцгаана уу. Сайхан хаваржиж байна. Та бүхэн сайхан хаваржиж байна уу. Намайг Харгана овогт Хүрэлбаатарын Билгүүн гэдэг. Улаанбаатар хотоос Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд Гомбо-Очир малчныд мал маллахаар явсан хоёр залуугийн нэг нь байнаа.
– Билгүүн ямар мэргэжилтэй вэ. Хүүхэд ахуй цагтаа мал маллаж байв уу. Аав, ээж нь аль нутгийн хүмүүс вэ?
Би Эрдэнэт хотод төрж, өссөн. Наймдугаар дугаар ангидаа Улаанбаатар хотод гэр бүлтэйгээ шилжиж ирээд гадаад хэлний төрөлжсөн сургалттай 23-р бүрэн дунд сургуулийг төгссөн байгаа. Үүний дараагаар гадаад хэлний чадвартаа тулгуурлан Олон улс судлалын дээд сургуулийг Олон улсын эдийн засгийн харилцаа мэргэжлээр төгссөн дөө. Багадаа эмээ өвөөтэйгөө хөдөө явдаг байснаас мал маллаж огт үзээгүй л дээ. Аав минь Хэнтий аймгийн Дадал сумынх, ээж маань Улаанбаатар хотод төрж, өссөн.
– Тэгэхэээр мал маллах ямар ч туршлагагүй гэсэн үг байх нь ээ. Төв аймагт очиж мал малахаасаа өмнө ямар ажил хийж байсан бэ?
Тийм ээ. Ямар ч туршлага байгаагүй. Төв аймаг явахаасаа өмнө нэг найзтайгаа хамт жижиг хэвлэлийн газар ажиллуулж байсан.
– Яагаад гэнэт хөдөө явж мал маллахаар шийдсэн юм бэ?
Энэ шийдвэрийг гэнэт гаргаагүй л дээ. Багын мөрөөдөл маань байсан гэх үү дээ. Өвөө эмээтэйгээ багадаа амарч байхдаа аавынхаа нутгаар зочлоход манай садангийн эгч анх морь унуулж үзүүлж байсан юм. Тэр сайхан хангайд цагаан морин дээр урдаа суулгаад ногоон талаар салхи татуулан давхих нь багын мартагдашгүй дурсамжуудын минь нэг болон үлдсэн. Хүн болгон өөрийн амар амгаланг хайж байдаг байх. Миний хувьд өвгөдийнхөө мөрөөр хөдөө нутагтаа малаа маллаад амьдрах нь миний хүсэл болсон доо.
– Анх очсоны дараа ямар мэдрэмж төрж байсан бэ. Хөдөө нутгийн хамгийн их сэтгэл татагдаж байгаа зүйл тань юу вэ?
Анх ирэх үед намар цаг байсан. Налайгаад л, хонины бэлчээр дээр үнэхээр сайхан. Дээрээс нь цэвэр агаар, цэнгэг ус, эрүүл хөрс, цагт баригдахгүй байдал, өөрийгөө хөгжүүлэх чөлөөт цаг ихтэй зэрэг нь хотын утаа, ханиад томуу, хотын стрессээс хол байгаа нь хамгийн сайхан, таатай санагдаж байгаа зүйлс юм даа.

– Өөрийгөө хөгжүүлэх боломжтой гэхээр сонирхолтой байна л даа. Жирийн хөдөөний малчин залуус чөлөөт цагаараа өөрийгөө хэрхэн хөгжүүлэх боломжтой байдаг юм бэ?
Хонины бэлчээр дээр хүссэн номоо уншиж болно. Мөн интeрнeт, зурагт зэрэг байгаа учраас мэдээллээс хоцрогдохгүй. Миний хувьд байгал дэлхий, од гаригсийг судлах бодолтой байгаа.
– Уг нь мэргэжил тань Олон Улсын эдийн засгийн харилцаа юм байна шүү дээ. Тэгээд одоо хөдөө очоод мал маллаж байна. Байгал, дэлхий, од гаригсыг судална гэлээ. Ирээдүйн амьдралын тань зорилго юу вэ?
Энд ирээд малчидтай танилцаад, амьдарч байхад нэг зүйл ажиглагдсан. Малаас авах ашиг шим, түүхий эдийн үнэ одоогийн зах зээл дээр хэт доогуур байгаагаас малчид чанарыг биш тоог илүүд үзэж байна. Ингэхээс ч аргагүй юм байна. Энэ нь цаашдаа олон хүндрэлийг бий болгож байна. Тодруулбал, мянгат малчид энд олон байна л даа. Гэвч бүл цөөнтэй айлд тэр их малыг маллах хүн хүч дутдаг. Хөдөө орон нутагт чанартай их сургууль байхгүй байгаагаас хүүхдүүд нь хот орж сурч, ажиллаж, тэндээ амьдрахаар шийддэг зэргээс дэлхийд цорын ганц үлдсэн өвөрмөц соёл иргүншил болох Нүүдлийн соёлыг маань үргэлжлүүлэх залгамж халаа хомсдож байна. Тиймээс би малчдынхаа амьдралыг сайжруулах тал дээр олон ажлууд төлөвлөж байгаа. Хуучны уламжлалуудыг сэргээх, мартагдаж байгаа арга тeхнологиудаа өвлөн авч үлдэх, хөдөлмөрөө хоршин залуусдаа хөгжих боломжийг нь гаргаж өгөх цаашлаад их сургууль байгуулах, хотоос дутахааргүй амьдралын нөхцлийг бий болгохын төлөө бодож, төлөвлөж байгаа олон ажлууд байгаа.
– Малчид чанарт биш тоонд илүү анхаарч байна гэлээ. Энэ тал дээр яг ямар байдлаар анхаарч ажиллах хэрэгтэй юм бэ?
Сайхан асуулт байна. Жишиж хэлвэл жижиг компаниуд нийлж групп, корпораци байгуулдаг шиг хуучныхаа уламжлалаа сэргээнэ. Сорхөхтани бэхи хатнаас уламжилж ирсэн номуудыг судлаад байхад тэр үед отог, айл бүл болж амьдарч байж л дээ. Отог нь ойролцоогоор 10000 иргүнтэй том бүл байж. 8-10 отог нийлэн айл бүлийг үүсгэж байсан юм байна. Үүний давуу тал нь хөдөлмөрийн хуваарилалт сайжирч, хүн бүр өөрийн хүссэн салбартаа мэргэших боломжийг олгодог байсан байна. Энэ үeд нүүдлийн иргүншил маань хөгжлийн алтан үeдээ хүрч, цогц утгаараа хөгжиж байжээ. Үүнийг л энэ асуудлыг шийдэх гарц гэж харж байгаа. Үлгэрийн мэт сонсогдож болох ч эхнээсээ залуучууд маань ирж ажиллаж амьдарч үзэхээр болж байгаа. Хавраас дахин хоёр залуу ирэхээр яригдаж байгаа.
– Сайхан мэдээ байна. Гомбо-Очир малчны тухай юу хэлэх вэ. Их зүйл зааж өгч байна уу?
Гомбо-Очир гуайн хувьд гэвэл малаа цаг уурт нь дасгаж малладаг хүн л дээ. Бусад малчид хашаагаа саравчтай барьж байхад эднийх саравчгүй өвөлжиж байх жишээтэй. Мөн аль болох задгай хонуулахыг зөвлөдөг. Өглөө болгон цаг агаар, нөхцөл байдлыг лавлаж асуун, зааж зөвлөдөг.
– Өмнө нь мал маллаж байгаагүй болохоор ялангуяа өвлийн цаг их хүнд бэрхшээлтэй байсан байх. Мал сүрэг нь өвөлд мэнд оров уу. Юу хамгийн хэцүү санагдаж байсан бэ?
Миний хувьд өвлийн нэгдүгээр сард хувийн шалтгаанаар хотод байсан. Надтай хамт байсан Тэнгис гээд залуу маань адуучин ахтай хамт давж гарсан. Өвөл цасан шуурга л хэцүү юм билээ. Бусдаар бол давгүй дээ.
– Гомбо-Очир гуайнх хэр малтай айл вэ. Туслах малчин залуусыг ерөнхийдөө бүл дутмаг, их малтай айлууд руу явуулаад байгаа гэж ойлгоод байгаа л даа?
Гомбо-Очир гуайнх таван азарга адуу, 50 гаран үхэр, 1500 богтой.
– Нэлээн их малтай айл байна шүү. Анх яаж тэнд очсон тухайгаа сонирхуулаач?
Тэнгис бид хоёр “Пийс тауэр” дахь “Алтан гар” хөдөлмөрийн биржийн зуучлалаар гурван талт гэрээ хийж энд ирсэн. Тус бирж руу гэрээт малчин авах хүсэлтэй малчид хандаж, мөн ажиллах хүсэлтэй хүмүүсийг хооронд нь холбож өгдөг юм. Гэрээний талаар сонирхуулахад хоол, гэрээр ханган өрхийн 500 мянган төгрөгийн цалинтайгаар жилийн гэрээ байгуулсан.
– Өрхийн 500 гэдэг нь ?
Эхнэр, нөхөр нийлээд 500 гэсэн үг. Дундаж ханш нь тийм байдаг юм билээ. Бага сонсогдож байгаа ч мөнгөний шаардлага гарахгүй учир хуримтлагдаад л байна гэсэн үг. Хамгийн гол зүйлийг нь хэлэхээ мартчихаж. Жилийн эцэст ажлыг маань дүгнэн малжуулна. Eр нь залуу малчдадаа мал тасалж өгч малжуулдаг юм байлээ, сайхан шүү.
– Мал дагавал ам тосдоно гэдэг дээ. Та их ном уншдаг бололтой. Дийлэнхдээ ямар төрлийн ном уншиж байгаа вэ?
2013 оноос хойш Сорхөхтай хатны дөрвөн номыг уншиж судалж байгаа. Миний ширээний ном л доо. Мөн Ц.Нацагдорж гуайн эмхэтгэсэн “Чингис хааны сургаал”, “Зарлигийн товчоон” хэмээх хоёр боть номыг уншиж байгаа. Бас мал маллах арга ажиллагааны талаар гарын авлагуудыг уншиж байна даа.
– Яагаад монгол ёс заншил, уламжлалт арга ухааны талаар илүү их сонирхох болсон юм бэ. Бидний үеийн залуус техник технологи, хууль, эдийн засагт илүү сонирхолтой байх шиг санагддаг?
Бидний Монгол улс өөрсдийн агуу соёл, түүхтэй, гавьяатай. Одоо үeд дэлхий даяаршиж сайхан соёлууд устаж үгүй болж байна. Гэтэл Азийн хөгжингүй орнууд болох Хятад, Япон, Солонгос одоо нэмэгдээд Казакстан улс хөгжихийн хажуугаар өөрсдийн соёлоор дэлхийд гайхуулж сурталчилж байна. Бид эдгээр орноос дутахааргүй соёл уламжлалтай улс шүү дээ.
– Тодруулбал?
Хотын залуус eвроп хувцас, ухаалаг утас, ганган машин уналаа гэхэд гадныхан хараад хятад уу, солонгос уу гэж ялгахгүй шүү дээ. Харин та монгол хувцас, өв уламжлал, түүхээ хэрхэн мэддэг, дээдэлдгээрээ дэлхийд хүндлэгдэнэ. Анзаарсан бол гадаадад олон жил ажиллаж амьдарсан хүмүүс энэ ондоошлынхоо үнэ цэнийг илүү ойлгосон байдаг даа. Үүний нэг жишээ бол Амай.
– Өөр шиг тань бодолтой залуучууд хэр олон байгаа бол. Сүүлийн үед залуус их шүүмжлүүлэх болсон л доо?
Олон гэж хэлэхгүй ч тодорхой хэмжээгээр байгаа гэж бодож байна. Биe биeнээ олж нэгдэх хэрэгтэй гэж бодож байна. Магадгүй адилхан бодолтой залуус байвал жинхэнэ ахуй дээрээ ирээд нэг хоног магадгүй чадвал долоо хоног ч болсон үзэх хэрэгтэй. Хүрэлцэн ирвэл дуртайяа угтан авах болно.
– Монгол залуус нэгдээд юу хийж чадна гэж боддог вэ. Яагаад ч юм эртний сайхан монгол хүний зочломтгой зан байхгүй болсон, жинхэнэ ёс уламжлалаа хадгалсан малчид гэж ховор болсон гээд хүмүүс их шүүмжилдэг л дээ. Хөдөөний малчин айлын амьдрал өглөө хэрхэн эхэлж, шөнийг угтдаг талаар сонирхуулбал?
Монгол хүний зочломтгой зан байлгүй яах вэ. Жинхэнэ ёс уламжлалаа өвлүүлэх залгамж тасарч байгаагаас тэд маань мартагдаж байна гэж хэлэх байна. Монгол залуус нэгдээд уулыг эргүүлж, усыг илч болгох чадалтай гэдэгт би итгэдэг.
Нэг өдрийнхөө талаар сонирхуулъя л даа. Өглөө зургаан цагт босоод радиогоор цаг агаарын мэдээгээ сонсоод босно. Галаа түлээд, цайгаа чанаж, хоолоо хийж иднэ. Тэгээд гэртээ үлдэх нь хотон дахь үхрийн баасаа цэвэрлэнэ. Цасаа авч усаа хайлуулна. Мод, аргалаа түүнэ. Хонь ямаагаа хариулах нь хоолоо сайн идээд, дулаан хувцаслаад, морио унаад хонио дагаад гарна даа. Хонио хариулж байгаа нь номоо аваад бэлчээр дээр уншиж болно. Хүйтэн үeдээ би утасныхаа хөгжмийг сонсоод явдаг юм. Гэртээ үлдэж байгаа нь оройн хоолоо хийнэ. Мөн талх барьж, боорцог хайрдаг. Интернэтээс гоё хоолны жороор амттай хоол хийж, хоол хийх чадвараа сайжруулах боломжтой
– Бага байхаасаа хотод байсан болохоор их хотын амьдралд нэлээд дассан байсан байх. Гэнэт хөдөө очиж мал маллаад, огт танихгүй хүмүүстэйгээ нөхөрлөж, хамт ажиллаж, амьдарна гэдэг нэг талаараа их сонирхолтой юм. Энэ цаг хугацаанд таны үзэл бодол, дотоод хүнд хэр өөрчлөлт орсон бол. Хамгийн их ойлгож, мэдэрч байгаа зүйл тань юу вэ?
Хотын амьдралд дасна гэхээсээ илүү салсандаа баяртай байдаг. Сонирхолтой. Гэхдээ нэг гэрт байгаа учраас амархан нэгнээ ойлгож танилцаж нөхөрлөнө дөө. Ойлгож ухаарсан зүйл гэвэл хүн болгон өөрийн давуу болон сул талуудтай. Үүнээс сайн талыг нь олж харан аливаа харилцаанд хүлээцтэй хандах хэрэгтэй гэдгийг ойлгосон доо.
– Удахгүй буцна. Тэгэхээр буцаж ирэх сонирхолгүй байгаа байх нь ээ. Хань болох бүсгүйтэйгээ танилцвал хөдөө амьдрах уу?
Миний хувьд эндээ амьдралыг цогцлоох зорилготой байгаа. Хань болох бүсгүйтэйгээ танилцвал эндээ амьдарна аа. Эндээ гэж монголын нутаг уудам, нүүж суун, газар орон үзэж, олон сайхан малчидтай танилцаж тэднээсээ эрдэм мэдлэгийг нь өвлөн авч үр хүүхэд болон дараа үeдээ өвлүүлнэ гэж боддог.
– Яг одоо их хотод сурч, ажиллаж, амьдарч байгаа залуучууддаа хандаж юу хэлэх вэ?
Мал төллөх үeэр залуучууд ирж туславал хэрэгтэй л байна. Тэр өхөөрдөм амьтдыг нэг өлгийдөөд авсан байхад нандин холбоотой болдог юм шиг байна лээ. Ямар ч байсан эргэж тойроод холбоотой байх байх аа. Саяхан манайд нэг үнээ тугалсан. Магнай дээрээ буржгар үстэй, сормуус нь тормолзоод хэчнээн хөөрхөн гээч. Хүмүүс аз жаргалыг мөнгөнөөс, харийн орноос хайгаад байна. Гэтэл айлаас эрэхээр авдараа уудал гэдэг шиг тэрхүү аз жаргал, амар амгалан чинь бидний монгол амьдралд л байна шүү дээ гэж хэлмээр байна даа.
Ярилцсанд баярлалаа.
Б.Баргужин

Цаг уурын өөрчлөлт чийглэг газрыг улам чийгшүүлж, хуурай газрыг улам хуурайшуулах болно гэж НҮБ-ын гаргасан тайланд дурджээ. 2030 он гэхэд усны хэрэгцээ хангамжаасаа 40 хувиар давж, дэлхийн хүн амын бараг тэн хагас нь усны гачигдалд орох тооцоо гарсныг НҮБ-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан Бан Ги Мүн мэдэгдсэн.
Тэрээр Европын орнуудад ажиллахдаа усны салбарын хүмүүстэй уулзжээ. Энэ үеэр усны замбараагүй хэрэглээнд илүү сайн хяналт тавих туйлын шаардлагатай буйг анхааруулсан.
Цааш нь ноён Бан Ги Мүн “Дэлхийн бүх улс орны бүх салбарт усыг хайр гамгүй, замбараагүй ашиглаж байна. Энэ нь бүгд усыг хэрхэн хэмнэлттэй, үр ашигтайгаар ашиглах арга замыг олоход хамтарч ажиллах ёстой гэсэн үг. Бизнесийн салбарынхан, хувь хүн бүгдээрээ хүчин чармайлт гаргахгүй бол Засгийн газрууд дангаараа асуудлыг шийдэж чадахгүй” гэжээ.
Хөдөө аж ахуйн салбарынхан хамгийн их ус хэрэглэгч байгааг тэрээр сануулаад, дэвшилтэт технологи ашиглан “дусал усаар илүү их үр тариа” гэсэн уриан дор ажиллах хэрэгтэй гэсэн байна.

Бэлэн гоймон шиг бэлэн хүүхнүүд шөнийн цэнгэлд дэргэд чинь байлаа ч, зовлонгийн уртад хань болдоггүй юм.
Хэтэвч нь зузаан ч сэтгэл нь нимгэн залуу жаргал цалгисан мөчүүдэд чинь хамт байлаа ч, гуниг нөмөрсөн үед хулжиж мэднэ.
Хувцасны чинь брендлэгт, машины чинь тансагт шунасан хүүхэн хувцас чинь хуучир ч, бензин чинь дуусахад ор мөргүй арилсан байж мэднэ!
Даашинзны чинь богинод татагдсан залуус замын уртад илүү оодгор банзалтай энгэр илхэн нэгнийг хараад урваж мэднэ.
Бид удаан амьдарч, хол алхана. Гишгэсэн мөр бүхэн зөв байх албагүй ч, эргээд харахад харуусал төрөм байх ёсгүй.
Цаг хугацаа чамайг, намайг хүлээхгүй урсан өнгөрнө. Амсаад үлдээсэн хундага дарсны төлөө, наргиж амжаагүй мөчүүдийн төлөө, тэвэрч үзээгүй бүсгүйчүүлийн төлөө биш!!! Даанч сайхан залуу насыг татаад хаядаг тамхины иш шиг золбин үрсэндээ харамсаж мэднэ ээ УХААРЧ ҮЗ!!!
Үрс минь үлдэж
Нэрс минь мөнхөрнө
Удам өндөр
Нэр цэвэр
Мөр зөв байхыг эрхэмлэе ЗАЛУУСАА..
Бавуугийн Лхагвасүрэн
Монгол сайхан бүсгүйчүүд нь гадны залуусд дурлаад явж байгаа бол Монгол эрчүүдийн хохь нь ээ ! Чацга царайлаад, нөгөө сайхан дорны соёлоо дагаад эхнэр хүүхдээ зодоод, эмэгтэй хүнийг дорд үзээд, гөх толбоо толинд харж цээжээ дэлдэж мэлмэрээд, залхуурч ажилгүй хэвтээд, архиа гудраад явж байхгүй юу.
Ч.Ганжавхлан

Хань юм бол хань шиг л бай
Хатуу бор дарсны бөглөө бүү бол
Эр юм бол эр шиг л бай эмсийн хормой чангааж үрсээ бүү бузарла
Эцэг юм бол эцэгшиг л бай
Эрвээхэй үрсийнхээ харцанд сүүдэр бүү хургаа
Түшиг л юм бол түшиг шиг л бай
Түмний бузар хэлээр ханиа бүү орхи
Эзэн юм бол эзэншиг л бай
Эрээн алаг замбууд чамаар дутах хүн олон шүү
Хүү нь юм бол хүүшиг л бай
Хүмүүн заяанд мэндлүүлсэн ижий аавыгаа жаргаа
Хүн юм бол хүн шиг л бай
Хатууд бүдэрсэнч бэрхэд чанга бай
Улаач юм бол улаачшиг л бай
Уруудаж ирсэн нэгний зовлонгоор нь бүү жаргал хий
Тоост замбуу нь догшин шүү
Тоолгүй үйлдсэн үйлийнхээ үрийг чи үүрнэ
Хөрсд замбуу нь хатуу шүү
Үүрч дуусгаагүй бурууг чинь үр чинь үргэлжилүүлээд үүрнэ дээ

Ц.Цэрэнболд

1992 онд батласан шинэ үндсэн хуулиар, “Монголын нэгдсэн тулгар төрийн уламжлалт Их цагаан туг нь Монгол Улсын төрийн % хүндэтгэлийн бэлгэдэл мөн” гэж тунхаглан зарласан бөгөөд Төрийн бэлгэ, тэмдгийн тухай хуульд нарийвчлан заасны дагуу манай улсын бүх аймгийн адуун сүргээс шилж сонгосон цагаан зүсмийн азарганы 80 см-ээс доошгүй урттай дэл сүүлээр үйлдсэн юм.
Түүнчлэн бүх аймгийн хөрсний дээжийг байрлуулан цутгасан хүрээ мандал хэлбэртэй суурь дээр залан Төрийн ордонд байрлуулсан бөгөөд газарт хүргэхийг цээрлэдэг цаазтай.
Есөн хөлт Их цагаан тугийн оройн гурван сэрээг гангаар хийж галын дөл өөдөө гэдгийг бэлгэдэн хорин нэгэн ширмэл дөл бадрааж хоёр талд нь ган дөрвөн цагариг унжуулжээ. Тэдгээр цагариг бат бэхийг бэлгэднэ.
Сүлдэнд түүнчлэн их цагаан өргөөг дуурайлган бүрхүүл хийж цагаан хялгасаар торлон гэрийн ханыг төлөөлүүлсэн байдаг.
Их цагаан туг гол сүлд, түүнийг тойрсон найман элч бага сүлднээс бүрддэг билээ. Монгол Улсын төрийн үйлс мандан бадрахын бүх бэлгэдэл есөн хөлт Их цагаан туг сүлдэнд шингэсэн гэдэг.
Үндэсний их баяр наадмын өмнөх өдрүүдэд Ерөнхийлөгчийн зарлигаар Төрийн есөн хөлт Их цагаан тугийг цэнгүүлж, наадмын нээлтийн өдөр төв цэнгэлдэх хүрээлэнд хүндэтгэн залдаг уламжлалтай билээ.
Б.БАРС

– Та өөрийгөө манай уншигчдад танилцуулахгүй юу?   
– Би Москвагийн их сургууль төгссөн, түүхч хүн л дээ. Монголын мөнгөн   тэмдэгтийн түүхийг 2001 оноос судалж байна. Энэ бол их өвөрмөц, манайдаа судалгааны гадуур өнгөрчихсөн эд л дээ. “Монголын хоёр төрийн мөнгөн тэмдэгт” гэдэг номоо “Адмон” компаниар сая хэвлүүллээ. 2002 онд “Монголын мөнгөн тэмдэгт”, 2005 онд “Монголын эзэнт улсын зоосон мөнгө, хаадын тамга” гэдэг ном гаргасан. Эхнийх нь каталогийн шинжтэй. Дараагийнх нь судалгааны чиглэлийнх. Анх¬ны номоо хэвлүүлээд 4-5 жил болчихож. Номнуудыг минь гадаад, дотоодын хүмүүс их сонирхож байгаа. Ном сайндаа биш юм аа. Гол нь асуудал нь өөрөө их сонирхолтой.
– Түүх талаас нь судал­сан уу, аль эсвэл урлаг талаас түлхүү байна уу?  
– Ер нь бол түүхийн талаас нь. Урлаг гэдэг утгаар нь би бодож   зорьсонгүй. Тэр мөнгийг хийсэн ур чадвар зураачийн чадвар гэдэг юм уу, тэр талаас нь харвал үнэхээр гоё юм зөндөө бий. 1921 оны мөнгөн дэвсгэртийг одоогийн мөнгөтэй харьцуулж харах юм бол өнгө зүс, хээ, будаг, утас нь үнэхээр гайхамшигтай. Тийм сайхан мөнгө байсан юм билээ. Харамсалтай нь манай улс хэрэглээгүй.
– Яагаад тэр вэ?  
– 1921 онд төр хоёр солиг­д­сон. Барон Унгерн нийслэл хүрээг эзэлж,   гамингуудыг хөөж гаргаад, Богд хааныг эргүүлж хаан ширээнд залсан шүү дээ. Монголын Зас¬гийн газар шинээр байгуулагдсан. Тэгээд шинэ мөнгөн тэмдэгт гаргасан юм. Тэр мөнгөн тэм­дэг­тийн дээр байгаа бичээс, үг хэллэгнээс нь болоод “Бага болзоот” гэж нэрлэсэн. Уг нь Засгийн газар түүнийгээ зээллэг гэж гаргасан юм. Тэр үеийн ханш, Монголын банк сан­хүүгийн систем олигтой бүр­эл­дэж тогтоогүй, худалдан авах чадвар, зээлийн чадвар, аливаа юмнаасаа болоод энэ мөнгө зээллэг болж чадаагүй. Энэ бол манай Монголын мөнгөн тэмдэгтийн түүхэнд гайхамшиг болсон бүтээл. Би судлаач, цуглуулагч хүний хувьд үнэхээр бахархдаг. Монгол Улс ийм мөнгөтэй байсан байна, Монголын сайд дарга нарын, Засгийн газрын тамга тэмдэгтэй, ийм мөнгө 1921 онд гарсан байна. Харамсалтай нь тэр үеийн байдал, хүндхэн болж Ардын засаг хэдхэн сарын дараа гарч ирсэн. Ардын засаг түүнийг учиргүй хүчингүй болгож хаяагүй, 2-3 жил хэрэглэсэн. Гэхдээ тэр үеийн шаардлага хангахгүй болсон учраас аажимдаа тэр мөнгийг эргүүлж Сангийн яам татаж аваад, хамгийн харамсалтай нь бүгдийг нь устгасан байгаа юм.
– Нэгийг ч үлдээлгүй юу?  
– Нэг ч үлдээгүй гэж хэлэхэд хаашаа юм. Ер нь архиваас үзвэл санд   хураагдаагүй хэдхэн ширхэг үлдсэн байна. Гэхдээ тэр нь Монголд байх магадлал байхгүй. Цөөхөн хэдэн гадны худалдаачны гараар дамжаад гадагшаа гарчихсан. Ихэнх нь урагдсан, хаягдсан, хулгана зурам идэх явдал ч байдаг шүү дээ.
– Та яаж олж авав даа?  
– 10, 25, 50, 100 гэсэн дөрвөн дэвсгэрт л байдаг юм. Энэ жил эх   хувиар нь олсон. Яг хэмжээ дамжаа, өнгө зүсээр нь энэ номд оруулсан. Ганболд гэдэг залуу бид хоёр нэлээд хэдэн жил ярьж байгаад энэ номыг бичлээ. Энэ бол анх удаагаа хэвлэгдэж байгаа зураг шүү. Тэр архиваас ухаж гаргаж ирсэн баримтууд ч гэсэн анх удаа олны хүртээл болж байна. Түүгээрээ манай түүх сонирхдог хүмүүс, шинжээч судлаачдад хэрэгтэй ном болох ёстой гэж бодож байна. Нөгөө талаас Монголын түүхийн нэг иймэрхүү үрэгдэж алга болсон зүйлийг олж цуглуулна гэдэг өнөөгийн монголчуудын үүрэг л дээ.
– Та тэгээд хаанаас олж авсан хэрэг вэ?  
– Би энэ дөрвөн дэвсгэртийн хоёрынх нь жинхэнэ эхийг Америкт дуудлага   худалдаагаар авсан. 50-тын дэвсгэртийг Австрид бас дуудлага худалдаагаар авсан юм. Энэ үнэхээр ховор эд. Дэлхийн томоохон зоос, цаасан мөнгөний дуудлага худалдаа явуулдаг газруудын мэдээгээр манай бага болзоотын 10-тын дэвсгэрт дэлхийд 3-4 ширхэг байгаа гэсэн байна лээ. Тэрний нэг нь Монголд, надад байна. 25-тын дэвсгэртийн сургийг саяхан гаргасан. Үүнийг хөөцөлдөнө. Одоохондоо оргина-лаараа байхгүй байна.
– Их үнэтэй авсан байх даа?  
– Үнэтэй. Мөнгө төгрөг илүү дутуудаа би үүнийг аваагүй. “За больдог ч   юм уу даа, үнэтэй юм” гэсэн чинь “Наад 10-тын дэвсгэрт чинь хэрэв гурав мэдэгдэж байгаа нь үнэн бол хоёр ширхэг нь жинхэнэ цуглуулагч хүний гарт л байгаа. Тэр хүмүүс түүнийгээ хэзээ ч зарахгүй. Нэг ширхэг нь сул гарч ирээд дуудлага худалдаагаар зарагдаж байна. Үүнийг л авахгүй бол алдана гэж хүмүүс зөвлөсөн. Тэгээд л авсан. Харин 100-тын дэвсгэртийг 2004 онд Америкт үзэсгэлэн худалдаанаас олж авсан. Тэр үедээ л их үнэтэй авсан даа. Хамгийн том дэвсгэрт нь энэ. 100-тын дэвстгэртийг 400-хан ширхэг гаргасан юм билээ. Одоо ганцхан ширхэг мэдэгддэг, тэр нь минийх. Өөр гарна гэдэгт би итгэхгүй байна. Энэ дэвсгэртүүд өнөөдөр Монголдоо байгаад монгол хүнийхээ хувьд, түүх судалдаг судлаач хүний хувьд би бахархаж явдаг.
– Яагаад энэ бүхэн Монголд байхгүй, гадагшаа гарчихав гэж гайхаж байна?  
– Монголд байхгүй шалтгаан нэг байна. Нэгдүгээрт түрүүн хэлсэн,   бүгдийг нь аваад устга­чихсан. Сангийн яам шатааж устгасан гэж архивын баримт байгаа шүү дээ. Тухайн үед эргэж сангийн яаманд хураагдаагүй хэсэг үлдчихсэн байхгүй юу. Тэрнээс л цөөхөн хэд нь үлдээд хүмүүсийн гараар дамжаад гадагшаа гарчихжээ. Дотооддоо байхгүй гэдгийг олон талаас нь би судалсан. Улсын сан хөмрөг, банкны сан хөмрөгт алга. Тэгэхээр энэ дэвсгэртүүд Монголоос гарах магадлал бараг байхгүй гэж хэлж болно.
– Таны цуглуулгыг сонир­хож болох уу? Хэр арвин цуглуулгатай вэ?   
– Би Монголын зоос, мөнгөн тэмдэгтээр л цуглуулга хийдэг. Янз бүрийн   хутга шөвөг, өөр зүйл цуглуулдаггүй. Миний цуглуулга гурван янз. Нэг дэх нь Монголын эзэнт улсын үеийн зоос. Үүнийгээ би хамгийн сайн цуглуулга гэж боддог. Монголд одоохондоо ийм цуглуулгатай хүн байхгүй байх. Монголын эртний хаадын нэр овгийн тамгатай, ийм зоос. Тэр зоосны талаар би найман жил судалж байна. Цаашдаа ч би гарцаагүй ховор юмыг судлах л болно. Хоёр дахь хэсэг нь цаасан мөнгө. Надад Юань улсын цаасан мөнгө бий. Тэрийг жичид нь судалгааны аятайхан ном болгох бодолтой байгаа. 800 жилийн өмнөх цаасан мөнгө байлгана гэдэг хэцүү л дээ. Гуравдугаарх нь Монголын гүйлгээний болоод дурсгалын мөнгөн тэмдэгт. Тэр бас сонин цуглуулга. Учиргүй ховор ч эд биш.
– Танд ямар ямар хаадын зоос байдаг вэ?   
– Чингис хаан, Өгөөдэй, Гүег, Мөнх, Аригбөх гээд их хаадын гаргасан   зоос миний цуглуулгад байдаг. Үүнийг эргүүлээд олно гэдэг найдлага надад байхгүй. Яахав ганц нэг олдож магад. Цуглуулга гэдэг зүгээр нэг хадгалаад байх эд биш юм. Энэ дотор байгаа, ялангуяа Монгол Улсын түүхтэй холбоотой нарийн ширийн юмнуудыг заавал мэдэх хэрэгтэй.
– Монголд үе үе зоосны үзэсгэлэн болдог. Та оролцдог уу?  
– 2006 онд би Монгол Улсын 800 жилийн ойгоор эртний зоосны бие даасан   үзэсгэлэн гаргаж байсан. Монголын эзэнт улсын 300-гаад зоос тавигдсан. Энэ дашрамд би нэг юм хэлчихье. “Чингис хааны алтан зоос” гэдэг номыг үзлээ л дээ. Тэр номонд тавьсан зураг, зургийн тайлбар маш буруу байна лээ. Хятадын бэлгэдлийн зоос гэж байдаг юм, дурсгалын маягтай. Өнгөрсөн зууны эхэн үед л гарсан. Ямар нэгэн бичээс байхгүй. Тэрийг Чингис хааны алтан зоос гэж нэрлээд ном гаргажээ. Хятадын бэлгэдлийн зоосны каталогийн ном байдаг. Түүн дээр бүр номер дугаартайгаа байдаг юм. Хятадын зүгээр нэг бэлгэдлийн зоосыг бид андуураад Чингис хааны алтан зоос оо гээд ном гаргаж болохгүй шүү дээ. Чингис хааны жинхэнэ алтан зоос 2-3 янз бий. Тэр нь аугаа их хаадын хаан, аугаа их Чингис хаан гэсэн үгтэй. 1221 онд гарсан. Чингис хаан Хоризмыг яг дайлаар мордож бай­сан үе. Түүнийг бүх дэлхий даяараа судлаад шинжээчид, цуглуулагч Чингис хааны алтан зоос гэж баталсан. Тэр зоосны нэг хувь нь Монголд бий шүү.
– Танд тэр нь байгаа юм биш биз?  
– Тийм шүү. Түүгээрээ би их бахархдаг.  
– Та ингэхэд хэзээнээс цуглуулга хийсэн бэ. Өвлөж авсан уу?  
– Долоон жил болж байна. Өвлөж аваагүй ээ, миний аав харин марк   цуглуулдаг мундаг хүн байсан. Би хүний нутагт найман жил болсон. Жаахан уянгын халилтай хэлэхэд би нутгаа их санадаг байсан. Найз нөхдөө их үгүйлдэг. Тийм учраас жаахан зав чөлөө гарвал Монголынхоо түүх, гадаадад ямар юм байна, юу бичиж байна, юу уншиж байна гэдгийг судалсан. Монголын түүхийн юм хөөцөлдөж яваад л зоос, мөнгөн тэмдэгт рүү орсон. Миний аав намайг энэ рүү үндсэндээ чиглүүлсэн хүн л дээ. Олон улсын маркны үзэсгэлэн худалдаанд оролцож, дээгүүр байранд орж байсан. Гэхдээ би тэрийг нь ерөөсөө сонирхож байгаагүй.
– Гадаадад манай эртний зоос, мөнгөн тэмдэгт хэр олдууштай байдаг юм бэ?   
– Эртний зоос, Монголын эзэнт улсын мөнгөн тэмдэгт, энэ чиглэлийн   судалгаа дэлхийн зах зээлд ид хүчээ авч байна. Орост өнгөрсөн сарын сүүлчээр нэг доктор зөвхөн Цагаадайн зоос гэж судалгааны ажил хийсэн байна. Ганцхан Цагаадайн улсын зоосон мөнгөөр. Хятадууд Юань улсын мөнгөн тэмдэгтээр өчнөөн судалгаа хийж, зэрэг цол хамгаалсан байдаг. Алтан ордоор бол нэлээд их юм хийсэн. 1990 оны дунд үеэс Монголын эзэнт улсын зоосон мөнгө Араб дахин, баруун Европын эртний зоосон мөнгөний зах зээлд элбэг байгаагүй. Тэрийг хүмүүс нэг их ойшоож тоодоггүй байж. 1997, 1998 оноос эхлээд нэлээд мөнгө Америк руу гарсан. Тэнд нэг айхавтар том судлаач сайн цуглуулсан. Тэгээд гадагшаа каталог гаргаж, өөрөө ч ийш тийш нь нэлээд борлуулсан юм шиг байгаа юм. Би биеэ магтаж байгаа юм биш, би яг тэр үеэр түүнтэй таарсан. Тэгээд яриад, сүүлдээ найз нөхөд боллоо. Бие биедээ мэддэг чаддаг юмаа хэлдэг, бие биенээсээ их юм сурсан. Нэлээд ч зоос түүнээс олж авсан. Гэтэл 2006 оноос Араб дахин, баруун Европын эртний зоосны зах зээл дээр байсан мөнгө, зоос ор тас алга болчихлоо.
– Яагаад тэр вэ?  
– Яагаад алга болсон бэ гэдэг талаар Пакистаны нөхдүүд надад ингэж   ярьсан. Энэ чинь алга болсон биш ээ. Хятадууд авчихсан. 2006 онд Хятадаас гурван групп гарсан юм байна. Афганистан, Иран, Иракийн чиглэлд нэг хэсэг, Турк тэр хавь руу нэг хэсэг хүн, Орос руу хэсэг хүн явсан юм байна. Цуглуулагч, эрдэмтэн судлаач, янз бүрийн хүмүүс тэнд байсан. Тэд зах зээл дээр байгаа Хятадын холбогдолтой, тэр дундаа Монголын холбогдолтой бүх мөнгөн тэмдэгт, зоосыг хамсан байхгүй юу. Зах дээр гаргаагүй, хувь хүмүүсийн гэртээ хадгалж байгаа юмыг хүртэл сургаар нь олоод барьж авсан байгаа юм. Монгол мөнгө байна уу гээд аваад байсан гэж байгаа. Гэтэл хагас жилийн өмнө Шанхайд дэлхийн эртний зоосны том үзэсгэлэн гарлаа. Тэнд өнөө баруун талд яваад байсан зооснууд бүгд байх жишээтэй. Тэгэхээр манайхан Монголынхоо юмыг хэд гурвыг ч гэсэн амжиж авахгүй бол болохгүй нь.
– АНУ-д амьдраад удаж байна уу? Эх орондоо хэзээ ирэх вэ?  
– Америкт амьдраад найман жил болж байна. Хоёр жил болоод ирнэ ээ.   Харин би тэнд очсоных нэлээд юм судалсандаа баярладаг юм. Монголын эртний монгол зооснуудыг олон түмэнд хүргэлээ. Үзэсгэлэн гаргалаа, номоо гаргалаа. Дээрээс нь би монголчуудын хаадын тамганы талаар нэлээд гайгүй судалгаа хийж байна. Тэр тухайгаа би дараагийн номдоо оруулна. Гэхдээ би ганцхан л юм хэлье. Би Монгол Улсынхаа төлөө л явж байгаа даа.
Г.Оюунгэрэл

Үүний дагуу мэдэгдэл авсан хүн гэр орондоо бөө залж ирүүлээд бөөгийн зөвлөмжөөр бэлтгэсэн сэтэр хийх материалаа бөөд хэл хуураараа онгод оруулалгүй хөгжимдөн шивнин халбаганд уугилсан арцны утаан дээр нар зөв есөнтээ эргүүлнэ. Энэ бол үйлдсэн сэтэрийг амилж байгаа зан үйл болно. Сэтрээ амилсаны дараа сэтэрлэх хонь ямааг гэрт оруулж, голомтын баруун талд зогсоож эхлээд усаар, дараа  нь цээдмээр угаана. Үүний хар,цагаан угаалга хэмээн нэрлэдэг.  Ингэж угаалга хийснээр сэтэрлэх малыг ариутгаж байгаа нь энэ болно. Тэгээд духнаас нь хондлой хүртэл нарийн зурваст тараг,дөрвөн мөчний үе бүхэнд тос түрхэнэ. Энэ нь сэтэрлэх бол бүх үйлдлийг гэрийн цагаан зүгт гадаа үйлдэнэ. Сэтэрлэх малыг онгодын өмнө гурван удаа  (толгой дээр нь  дарж)мөргүүлнэ.

Хубилай хаан 1281 онд Такашима арлын ойролцоо газар 4400 усан онгоц илгээж, Кюүшюү арлын хойд хэсэгт тулалдсан түүхтэй. Мөн Камиказе хэмээх тэнгэрийн салхи хоёр удаа дэгдэж, Хубилай хааны хөлөг онгоцуудыг эвдэлж, хэдэн мянган цэргүүдийг нь хөнөөсөн гэсэн Япон домог бий.

Хамгийн сүүлд олдсон дээрх усан онгоц нь 2011 онд Монголын байлдааны хөлөг олдсон газраас 1,7 км-ийн зайтай, 14 метрийн гүнд байрлаж байсан болохыг хэмжигч багажаар нотолсон байна. 11 метр урттай уг хөлөг 2011 онд олдсон дурсгалаас илүү сайн хадгалагдаж үлджээ. Гэхдээ Хятадын шаазан эдлэлүүдээс тэс ондоо хийцтэй байгаа тул гарал үүслийг нь тогтооход төвөгтэй гэж шинжээчид үзэж байна. “Бид үүнийг Монголын усан онгоц гэж үзэж байгаа. Бүтэц, хэмжээг нарийвчлан тогтоож, гарал үүслийнх нь талаар нэмж судална. Маш сайтар хадгалагдаж үлдсэн тул шаазан эдлэл, зэвсэг тээвэрлэхэд онцгой гүүрэг гүйцэтгэдэг байсан гэж дүгнэлээ” хэмээн судалгааг удирдаж буй Рюкюү их сургуулийн профессор Иошифуми Икеда ярьжээ.

Үүнээс гадна дурсгал олдсон газрын ойролцоо шаазан эдлэлийн хэлтэрхий, туйпуу, их бууны сум, чулуун зангуу зэрэг 4000 гаруй эд өлгийн зүйл олдсон гэж CNN мэдээлэв.

Тосгоны оршин суугчид хашаандаа бордооны нүх ухаж байтал дээрх хүний араг яс гарсан бөгөөд ердөө 1.5 метрийн гүнд байсан аж. Цагдаа нарын хэлснээр, булшийг олсон оршин суугчид энэ газарт дөрвөн жил зургаан сарын өмнө нүүж ирсэн бөгөөд хуучин эзэмшигч нь хашаа байшингаа зарж Москва уруу шилжжээ. Одоо Улаан-Үдийн уг тосгоны газрыг хамгаалалтад авч,өргөн хэмжээний малталт хийж эхэлсэн байна. Булшнаас олон төрлийн эд өлгийн зүйлс гарсан ч энэ нь булшны аль үед харьяалагдахыг тодорхойлоход учир дутагдалтай байгаа аж. Ямартай ч, булшнаас товч, бүсний арал, метал болон хуванцар бүтээгдэхүүн, гутал гарчээ. Харин араг яс чулуужсан бөгөөд албаныхан VI-XIII зууны үед хүнийг 1.5 метрийн гүнд оршуулдаг байсан гэж оршуулгын зан үйлээр нь тодорхойлж байна. Тиймээс энэ булшийг Монголын эзэнт гүрний үед хамааруулж байна. Одоо цогцсыг шинжилж байгаа бөгөөд сар орчмын хугацаа шаардах гэнэ. Шинжилгээний дараа уг цогцсын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл гарч, үхлийн шалтгаан тодорхой болох агаад шинжилгээг Белоруссийн талаар хийлгэх ажээ.
Э.Төгсжаргал

Дараа. нь “Капитал хэдэн хувийн , ашиг олохоороо халзан., толгойгоороо хадан хясаа мөргөхөөс буцахгүй зүрх зоригтой болдог вэ” гэж асууна. Бас л бооцоо минийх болно.
Дараа нь “Капитал хэдэн хувийн ашиг олохоороо өнөөдрийн Монголынх шиг төр засгийн толгой дээгүүр тонгочдог вэ” гэж асууна. Хариулах хүн олдохгүй л дээ. Ингээд би асуултаа өөрөө хариулж өгнө. Капитал гэдэг бол амьд хөдөлмөрөөр хооллож амилдаг “өнгөрсөн хөдөлмөр” мөнийг хэлж өгнө. Аан юу гэнэ вэ гэж дүнгэнэлдэх байлгүй.
Капиталын иддэг тэр хоолыг нэмүү өртөг гэж нэрлэмэ. Нэмүү өртгийн ашиг нь тавин хувь хүрсэн бол капитал гуай халзан толгойгоороо хадан хясаа мөргөж нураахаас буцахгүй зориг орж эхэлнэ. Хэрэв зуун хувь ашиг олбоос төр ба ард түмний толгой дээгүүр манайхан шиг тонгочиж эхэлнэ.
Улам цаашлаад гурван зуун хувийн ашиг унагаагаад эхэлбэл хүмүн төрөлхтнийг дэлхийн их дайны балчигт хутгахаас буцахгүй аймшигт зүйл санаачилдаг болж хувирна. Зарим нь цөмийн бөмбөг сэлт хийлгэж, пуужин турших болно. Ерөөс аль ч газрын цэрэг дайны хэнээтнүүдийн хийдэг бүхнийг хийх болно.
Хойноос нь удирддаг мөнөөх үл үзэгдэгч гар буюу бодит хууль нь тийм юм хойно хэчнээн өрөвч нинжин Сэтгэлтэй монгол хүн байлаа гэсэн огт нэмэргүй. Нэг л мэдэхэд “Хүрэл чулуун зүрхтэн, хүний махан хүнстэн” болж хувирна. Энэ хариулт бол миний үг биш, буурал Марксын үг юм тул маргах арга байхгүй.
Энэхүү алдарт онолыг багтаасан “Капитал” зохиолын анхны боть хэвлэгдсэний 149 жилийн ой ирэх есдүгээр сарын 14-нд тохионо. Үнэхээр үнэнийг ухан ойлгох аваас “Тэгш журамт, баян хүчирхэг монголыг бий болгох” санаагаа багтааж үүцэлсэн эрхэм Сүх жанжны энэ хэдхэн үгийн цөмөөс монгол түмний аз жаргалын гэрэл туяарч байгааг мэдрэх болно.
Дээр дурдсан ухуулан сэнхрүүлэх бичгийг 1922 оны арванхоёрдугаар сард буюу өөд болохоосоо нэг жилийн өмнө өөрийн гараар бичсэн гэдэг юм билээ. Гуравхан хуудас, есөн зуу гаруйхан үгтэй боловч утга санаа хийгээд учир холбогдол нь Алтай мэт өндөр, далай мэт гүн гэвээс зохилтой. Энд цөөн баримт тухайлан сонирхуулъя.
Нэгэн зүйл эшлэл. “Сүхбаатар би хэдий сурсан мэдсэн эрдэм чадал дорой мөчид боловч шударга сэтгэлийн өчүүхэн журам бүхийн тулд бүх цэргийн жанжны хүнд тушаалын үүргийг бие дор хүлээсэн бөгөөд аливаа учрыг тайлбарлан сэнхрүүлэхгүй ам жимийн агсайн сууваас харьяат олон түшмэл цэргүүд тэр бүр ёс суртал, бодлого зорилтыг бүрнээ нарийвчлан мэдэхгүй, хааяа ташаа таавраар наагуурдан ухаж дээшид болбоос улс төрийн их хэрэг дор харштай болон, дорогшид болбоос өөрсдийн биес цаазыг халдаж, ял дор холбогдох болуузай хэмээн санах тутам зүрх өвдөнө” гэж учирлан тайлбарласан өгүүлбэр байна.
Энд байгаа “Эрдэм чадал дорой мөчид боловч шударга сэтгэлийн өчүүхэн журам бүхийн тулд бүх цэргийн жанжны хүнд тушаалын үүргийг бие дор хүлээсэн” гэсэн нь утгын хамаарлаараа тэр үеийн Ардын хувьсгалын удирдагчдыг хувьсгалын үйл хэрэгт нэгтгэн зангидаж байсан нийтлэг эрхэм зүйл нь тэдний шударга сэтгэл мөн байсныг эндээс харж болох байна.
Тэгээд түүнийгээ “Шударга сэтгэлийн өчүүхэн хувь бүхий тул“ гэж даруухан бөгөөтлөө цаанаа л нэг донжтой чамин хэлжээ. Өдгөө манайхны “Хууль зөрчиж хариуцлага алдах” гэж илэрхийлдэг санааг “цаазыг халдаж ялд холбогдох” гэсэн нь цаанаа давхар утгыг далдалж байна.
Бодвоос “цааз” гэсэн үгний араас “халдаж” гэсэн үг залгасны утгыг мөшгөн сэхээрвээс цааз гэдэг бол хэний хэн гуай нь ч хаана, хэзээ ч халдах эрхгүй дархан хэм хэмжээ мөнийг “халдаж” гэсэн энэ үг их л яруу тод илэрхийлсэн байна. Энэ хэсэгт олон сонин содон хэллэг байна. Ялангуяа “наагуурдан ухаж’’ гэсэн хэллэг нь хэн хүний санаанд амар хялбар ороод ирдэг үг биш байна.
“Иймийн тул …гажуугаас зайлж, шударга дор дэвшиж, мууг гээж сайн дор улирч, өөр өөрийн хүлээсэн албан хэрэг дор үнэн санаа, чин зоригоор хичээнгүйлэн зүтгэхийг эрмэлзэн хүсэж тусгайлан хэдэн зүйлийг наалдуулан сэнхрүүлэв” хэмээн энэхүү сэнхрүүлэх бичгийг бичихэд хүрсэн учир шалтгааныг тайлбарлажээ.
Энэ өгүүлбэр дотор бидний тэр бүр хэрэглэлгүй орхисон олон сайхан үйл үг хэрэглэсэн байна. Гажуугаас зайлж, шударга дор дэвшиж, мууг гээж сайн дор улирч гэсэн нь над мэтийн молхи үгтэй бичээч нарт үлгэр загвар болмоор уран нарийн хэллэг байна. Шударгад дэвшиж гэснийг ажваас тэр үед шударга үнэнч байхыг иргэн хүний хөгжил, дэвшил гэж үздэг байсан байж болох мэт.
Сайнд улирч гэсэн нь сайжрахыг бус дандаан сайн хэвээрээ байхыг сануулсан үг гэж ойлгож байна. Бас “тусгайлан хэдэн зүйлийг наалдуулан сэнхрүүлэв” гэсэн нь ховорхон найруулга мөн биз.
Бас нэгэн зүйл эшлэхийн учир. “Олон хороо ангийн цэргийн дотроос энд тэнд явж, архи дарс ууж, хэрэлдэн занчилдаж, өр шир байгуулсан зэрэг хэрэг гарч ирэх нь хааяа буй. Архи хэмээгч угаас ёсыг алдуулан ёрыг өрнүүлэхийн үндэс мөний тул урьд удаа чангалан цаазалсан дүрэм, хэмжээ цөөнгүй. …нэн ялангуяа архи дарс ууж, хэрэлдэн занчилдаж, өр шир байгуулан, түүний учир дор цаазыг халдаж ял янхад холбогдохыг ашид тэвчин цээрлэгтүн!
Энэ зүйлийг онцолж эш болгохын нэгэн учир гэвэл Сүхбаатар жанжин бээр архины хор холбогдлыг олон мянган цэрэг дайчдад үнэхээр л наалдуулан сэнхрүүлэгч байсныг хэлэх гэсэн хэрэг болно. Архи бол “ёсыг алдуулж, ёрыг өрнүүлдэг” гэсэн нь архидахын хор холбогдлыг хурц тод илэрхийлсэн онч мэргэн үг мөн.
Басхүү “Нэн ялангуяа архи дарс ууж, хэрэлдэн занчилдаж, өр шир байгуулан, түүний учир дор цаазыг халдаж ял янхад холбогдохыг ашид тэвчин цээрлэгтүн!” хэмээсэн сургаалын дотор үг хорших замаар гол үгээ нөгөө үгээр нь хамтатган тодотгодог уламжпалыг ашигласан “өр шир”, “ял янх” хэмээх хоёр хоршоо үг энд байна.
Эл хоёр хоршил хэзээ хэрхэн үүсэн бий болж аман ярианд байнга ашигладаг болсон түүхийг мэдэхгүй. Өр хэмээхүйн утга нь шир гэсэн үгээр, ял хэмээхүйн утга нь янх гэсэн үгээр улам тодорч уншигчийн сэтгэлийг хөндөж эмзэглүүлэх хүч нь нэмэгдэж байна. Гэхдээ гол чухал зүйл нь тэрхүү хоёр хоршоо өгүүлэгдэхүүнийг хүнд хүргэж байгаа өгүүлэхүүн нь танин мэдүүлэх нөлөөтэйг онцолж байна.
Өр тавих гэдгийг “байгуулах”, ял янх дор орохыг “холбогдох” хэмээсэн нь илүү оновчтой болсон байна. Өрийг тавьдаггүй харин шинээр бий болгож байгуулдаг учиртайг бодолцсон өгүүлэхүүн бололтой. Энэ ч бас давхар ухааны нэг янз маяг мөн. Үүнчлэн ял янх дор ордоггүй харин түүнтэй холбоотой болдог учиртай юм байна.
Өрийг шир гэсэнтэй холбож хоршоо үг болгосон нь эрт үед өрийг өгч эс чадвал ширлүүлдэг байснаас улбаатай хэллэг байж магадгүй. Ямар боловч өрийг шир гэсэн үгээр хүч оруулан зүрх сэтгэлийг хөдөлгөхөөр хоршсон уламжлалт хэллэгийг энд үлэмж зохимжтой ашиглажээ.
Бас нэгэн зүйл эшлэх нь: “Харин ч урьдах засгийн үед цэрэг томилохуй дор их төлөв гэр ядуу, хөгшин буурай, гүдэс молхийг түлхэж, нэр тоо болгосноор ирсэн нь одоо манай тэгш журамт засгийн үед эрхэм, доорд хэмээн ялгаварлан үзэхгүй” даруй нэгэн гэрийн хэрэг мэт тушаал зааврыг хичээнгүйлэн хэвийг сахиж, сурах боловсрохыг өглөө, үдэш үнэн санаагаар шамдан хичээвээс даруй шалган байцаан үзээд, сурсан боловсорсон нь ад биш сайн болбоос уул нутаг хошуун дор буцааж, дахин сургуульгүй цэрэг нөхөн авч, халалцан суулгах учир буйн тул үүнээс хойш олон цэргүүд омдгойлгоор ойр бодож оргон зайлж, баригдан чирэгдэж, ял янх дор холбогдож муу нэр тэмдэглүүлэхгүй, харин сурах боловсрохыг хувь илүү шамдан хичээж, шалган байцаан үзэх цаг дор сайн дор тооцогдож өвс вээн уул нутаг хошуун дор буцаж болохыг бүгдээр гүнээ ухамсарлан мэдэж нэн хичээгтүн!” гэжээ. Эндээс анзаарахад гүдэс молхийг түлхэж, нэр тоо болгосноор ирсэн гэдгийг яах ч аргагүй уран тансаг хэлэхүй хэмээн чухалчилж байна…
Өнөө цагийнхны хэлдгээр бол оюуны хомсдолтой, цэргийн үүрэг биелүүлэх чадваргүй хүмүүс гэдгийг гүдэс молхи гэсэн нь яруу найрагчдын үг гэхээр уран хэллэг мөн байна. Түлхдэг гэдэг нь миний ойлгож байгаагаар бас их донжтой уран хэллэг. Учир гэвэл говь тал нутгийн анчид дээр үед өмнөө тэмээгээ түрэн ар талд нь нуугдан мярааж зээр гөрөөсөнд ойртдог аргыг “тэмээ түлхэх” гэдэг байсан.
Орчин үеийн улс төрийн хэллэгээр бол хар пиар хийх, эсхүүл дүр эсгэх (популизм)- тэй тойруу утгаараа садан төрөл ойлголт. Тэгэхлээр оюуны хомсдолтой хүмүүсийг цэрэгт ирүүлж мэхэлж байна гэсэн санааг “Гүдэс молхийг түлхэж нэр тоо болгож байна” хэмээн өөр үгээр их л аятайхан хэлжээ. Бас ойр бодож муу нэр тэмдэглүүлэхгүй, хэвийг сахих зэрэг нь бидний өнцгөөс харахад огт хэрэглэж дадаагүй шинэ хэллэг юм.
Бас нэгэн зүйл эшлэх нь: “Дэмий энд тэнд самууран зууралдаж, хэрэн хэсч явах нь үнэхээр гутамшгийн туйл болохыг бүгдээр ухамсарлан мэдэж чармайн тэвчвээс зохимой” гэхээр үл барам цэргийн хүн, зэр зэвсэг дор итгэхүй нь нэн чухлын тулд өөр өөрийн буу сэлмийг хөсөр хаяж таягдах, дэмий чавчиж мохоох, эвдэж зэврүүлэхэд хүргүүлэхгүй, биеэс хол ангижруулахгуй, уруул шүдний мэт хайрлан хамгаалж, хямгадан, энхрийлж эрхэмлэн авч явагтун!” гэжээ.
Эл эшлэлд дурдсанаас “Гутамшгийн туйл, зэр зэвсэг дор итгэхүй, уруул шүдний мэт, энхрийлж явагтун!” гэсэн нь бас л шинэ санаа агуулсан уран сонин хэллэг санагдана. Ялангуяа зэр зэвсгээ хайрлах гэсэн санааг зэр зэвсэгтээ итгэж явах хэрэгтэй гэсэн утгаар хэлснийг цохон тэмдэглэе. Тусгайлан эшлэл авч онцлохыг үүгээр цэгцэлж эх бичгийг бүрэн эхээр нь дор хавсаргалаа. Өөр өөрийн үзэл бодлоор задлан шинжилж таалан болгоох буй за.
ЖАНЖИН СҮХБААТАРААС ХАРЬЯАТ ЦЭРГҮҮДДЭЭ СЭНХРҮҮЛЭН УХУУЛСАН БИЧИГ
1922 оны арван хоёрдугаар cap
“Олон хороо, ангийн түшмэл цэргүүд дор тусгайлан сэнхрүүлж ухуулахын учир. Үүний урьд манай Монголчууд Хятадын харгис Гамин, Оросын цагаан намын хулгай Барон Унгерний зандалчин цэргийн эрх дор дараа дараагаар орж, шашин төрийн лам, ноёдоос дараалан цэрэг ард хүртэл баригдах хоригдох, алагдах талагдах зэргээр үнэхээр ус галын зовлон дор учирч, хөл зогсож, үг хэлэх газаргүй болон мухардан шахамдаж агсан явдлыг бүгдээр мартах завдал болоогүй буй заа.
Харин завшаан дор лам, номын хүчин хийгээд олон цэргийн эрдэм бодлого дор итгэж, чин зоригийг гүйцэтгэж, цагийг тохиолдуулан, газар орноо бүрэн бүтнээр хамгаалан авч, ардын эрхтэй засаг байгуулж язгуурын багш, умар зүгийн шарын шашны эзэн богд хаанаа эрдэнийн сууринаа хэвээр залж өргөмжлөн элдэв хэргийг явуулж бүхий язгуурын багш, умар зүгийн шарын шашны эзэн богд хаанаа эрдэнийн сууринаа хэвээр залж өргөмжлөн элдэв хэргийг явуулж бүхий нь дан ганц гадаадын харгис этгээдийн
дарлагдлыг дахин амсахгүй, бурхан шашнаа хүндэтгэж, ард түмнийг амгалан туйл дор хүргүүлж, тэгш журамт, баян хүчирхэг улс болохыг гол болгосон хэрэг болой.
Юуны өөрсдийн биес дор эрхэм нэр, гоёч магтлага хүлээхийг эрмэлзэх ажээ. Үүгээр үндсийг бататган, хойчийг сайжруулж, баян хүчирхэг улс болон тогтнохуй дор эртээс янагш эр цэрэг хэрэглэхийг эрхэмлэн урьдал болгожээ.
Сүхбаатар би хэдий сурсан мэдсэн эрдэм чадал дорой мөчид боловч шударга сэтгэлийн өчүүхэн журам бүхийн тулд бүх цэргийн жанжны хүнд тушаалын үүргийг бие дор хүлээсэн бөгөөд аливаа учрыг тайлбарлан сэнхрүүлэхгүй ам жимийн агсайн сууваас харьяат олон түшмэл цэргүүд тэр бүр ёс суртал, бодлого зорилтыг бүрнээ нарийвчлан мэдэхгүй, хааяа ташаа таавраар наагуурдан ухаж дээшид болбоос улс төрийн их хэрэг дор харштай болон, дорогшид болбоос өөрсдийн биес цаазыг халдаж, ял дор холбогдох болуузай хэмээн санах тутам зүрх өвдөнө.
Иймийн тул түшмэл цэргүүд бүгдээр эртний ёс суртал, эдүгээх шинэ засгийн бодлого зорилтыг гүнээ ухамсарлан мэдэж, гажуугаас зайлж, шударга дор дэвшиж, мууг гээж сайн дор улирч, өөр өөрийн хүлээсэн албан хэрэг дор үнэн санаа, чин зоригоор хичээнгүйлэн зүтгэхийг эрмэлзэн хүсэж тусгайлан хэдэн зүйлийг наалдуулан сэнхрүүлэв.
Нэг. Ойрноос олон хорооноос оргон зайлсан цэргийн нэр нэлээд олон. Санаваас нэгэнт албаны газар дор аймаг хошууд, шавь отог, нэр намыг нэг нэгнээр тодорхойлон данс тэмдэглүүлсний хойно оргон зайлахуй нь яахин баригдахгүй гарч болно. Нэгэнт баригдсаны хойно хэрхэн өршөөлийг илэрхийлэвч улсын цааз дор эрхгүй ял буйн тулд яахин мултран хэлтрүүлэх ажээ.
Харин ч урьдах засгийн үед цэрэг томилохуй дор их төлөв гэр ядуу, хөгшин буурай, гүдэс молхийг түлхэж, нэр TOO болгосоор ирсэн нь одоо манай тэгш журамт засгийн үед эрхэм, доорд хэмээн ялгаварлан үзэхгүй, бичиг үсэг бүхий, ухаан сэргэлэн хүмүүсийг зориуд томилон авч нэгэн адил сургууль үйлдүүлэн бүхийн тулд дэмий тэр, энэ хэмээн атаархан шалтгаацах үггүй, даруй нэгэн гэрийн хэрэг мэт тушаал зааврыг хичээнгүйлэн хэвийг сахиж, сурах боловсрохыг өглөө үдэш үнэн санаагаар шамдан хичээвээс даруй шалган байцаан үзээд, сурсан боловсорсон нь ад биш сайн болбоос уул нутаг хошуун дор буцааж, дахин сургуульгүй цэрэг нөхөн авч, халалцан суулгах учир буйн тул үүнээс хойш олон цэргүүд омдгойлгоор ойр бодож оргон зайлж, баригдан чирэгдэж, ял янх дор холбогдож муу эр тэмдэглүүлэхгүй, харин сурах боловсрохыг хувь илүү шамдан хичээж, шалган байцаан үзэх цаг дор сайн дор тооцогдож өвс вээн уул нутаг хошуун дор буцаж болохыг бүгдээр гүнээ ухамсарлан мэдэж нэн хичээгтүн!
Хоёр. Олон хороо ангийн цэргийн дотроос энд тэнд явж, архи дарс ууж, хэрэлдэн занчилдаж, өр шир байгуулсан зэрэг хэрэг гарч ирэх нь хааяа буй. Архи хэмээгч угаас ёсыг алдагдуулан ёрыг өрнүүлэхийн үндэс мөний тул урьд удаа чангалан цаазалсан дүрэм, хэмжээ цөөнгүй.
Тэр ч байтугай цэрэг дор суух гэр, хувцас хунарыг засацгаан бэлтгэж сангаас цалин тавих хийгээд олон түмэн ардын хөрөнгөнөөс хүнс, түлш зэргийг томилон гүйцэтгэж өгөх нь ер ховор мөчид болгосон газаргүй. Зүй бусаар бүрэлгэн сүйтгэхгүй, хэмнэн арвилж хэрэглэвээс өр шир байгуулах ч байтугай харин илүү гарч эцэг эх, эм, үрийг тэжээхэд нэмүүр болон шударга сайны элбэрэл танигдаж үгээгүйгээс баялагт дэвшиж болно.
Угаас олон түмэн ард хэрэглэлийг гүйцэтгэж цэргийг тэжээх ба цэрэг түүний хүчинд итгэж улс гэрийн хайгуул халхавч болон батлан хамгаалахуй нь харилцан дор их л тус бүхийн тулд өөр өөрийн хөрөнгө ба биений албан дор дэмий тунирхахгүй, тус тус шударгыг гүйцэтгэн, эв найрамдлыг зузаатгаж, нэн ялангуяа архи дарс ууж, хэрэлдэн занчилдаж, өр шир байгуулан, түүний учир дор цаазыг халдаж ял янхад холбогдохыг ашид тэвчин цээрлэгтүн!
Гурав. Цэрэг хэмээгч улс гэрийг батлан хамгаалахын тул зориуд дайчлан хуралдуулсан нь нэн чухал. Дэмий энд, тэнд самууран зууралдаж, хэрэн хэсэж, бузар буртагт хольцолдон өвчин гамшигт учрахгүйг нэн эрхэмлэж, өөр өөрийн суусан албаны гэрийг ариун сайтар шүүрдэн, бие ба хувцас хунарын буртаг хирийг угааж цэвэрлэж, муу гутамшгийг үгүй, болгож сүр жавхланг бадруулахыг өдөр тутам, цаг дараалан чармайн хичээнгүйлж гүйцэтгэвээс дээшид улс төрийн сүр бадарч, дорогшид өөрсдийн биес ариун цэвэр болмой.
Харин шүүрдэх, ариутгах, угаах цэвэрлэхийг үл хэрэгсэн, албаны цэрэг, энгийн гуйланчийн ялгавар мэдэгдэхгүй, дэмий энд тэнд самууран зууралдаж, хэрэн хэсч явах нь үнэхээр гутамшгийн туйл болохыг бүгдээр ухамсарлан мэдэж чармайн тэвчвээс зохимой гэхээр үл барам цэргийн хүн, зэр зэвсэг дор итгэхүй нь нэн чухлын тулд өөр өөрийн буу сэлмийг хөсөр хаяж таягдах, дэмий чавчиж мохоох, эвдэж зэврүүлэхэд хүргүүлэхгүй, биеэс хол ангижруулахгүй, уруул шүдний мэт хайрлан хамгаалж, хямгадан, энхрийлж эрхэмлэн авч явагтун!
Дөрөв. Цэргийн хэрэг хэмээгч энэ өдөр тайван боловч маргаад түгшүүртэй болохын баримт олоогүй, эгшин зуур түргэн яаралтай хэрэг тохиолдвоос дан ганц агт морины хүчин дор итгэмой. Тиймийн тул агт морьдыг унаж эдлэх ба харьяалан мэдэх цэрэг албаны хүмүүс одоогоос эхлэн нэн санаа болгоомжлон тайван алгуур цагт дэмий
хэмжээгүй эдэлж турж эцэгдүүлэхгүй, хөл нуруу, тарга хүчийг хайрлан асрамжлан тэжээж, эрхгүй чухал хэрэглэх цаг тохиолдвоос саатагдан боогдохгүй болгон үүгээр улсын хэрэг дор түргэн тустай болгох хийгээд ард түмний хөрөнгийг дэмий илүү чирэгдүүлэхийг үгүй болгогтун!
Тав. Олон түшмэл цэргүүд албан өөрийн хэргээр Нийслэлийн газрын хороо, зээлээр явах ба хөдөө газар албан зарлаган дор гарах нь болбаас тус тус номхон шударгаар төв ёсыг сахиж, зөвхөн хэргийг гүйцэтгэхийг туйл болговоос зохимой. Харин ДЭМИЙ нэр, ЗЭВСЭГ дор эрдэж омгорхон бардамлаж, айлган хяхаж явах зэрэг муу гэмийг бүрнээ гээгтүн!
Үүнээс дээш хэдэн зүйлийг анги дараалан гүнээ хянан болгоомжилж явагтун! Бүү хоосон үг болгон үзэгтүн!
НТА, Ф,12,Д.1, ХН.267, 1-2-р хуудас. Эх.
Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Х.Цэвлээ

Нийтлэлийн баатар ийм л төрхтэй нэгэн. Хэлсэн ч хэлээгүй ч алдар нэрийг нь ард түмэн мэднэ. Андуурах аргагүй онц гарамгай гавьяа түүнийх учраас будилж төөрөх аргагүй. Тэр хүнийг Дамдины Сүхбаатар гэдэг. Ямархан чухал хүн байсныг баараггүй үнэнээр мэдье гэвэл ард олны өнцгөөс тэр хүнийг харах учиртай.
Монгол түмэн түүнд алдар нэр хайрлахдаа чухамхүү дүр төрхийг нь хөрөг зураг мэт урлан бүтээсэн байдаг. Жишээлбэл “Цагаан нэхий дээлт Дамдины хүү” гэх. Ядуу харц ард гаралтайг нь ингэж тодорхойлжээ. “Гоймон баатар” гэх нэр бас буй. Аймшиггүй чин зоригт үндэсний баатар хүн байсныг үүгээр тодотгосон байна. “Ухаа хонгор морьтой улсын их жанжин” гэх нэрийг бид илүү олон дуулсан.
Жанжин хэмээхүй нь олон улсын жишгээр маршал гэдэгтэй утга дүйнэ. “Их” гэдэг тодотгол нь фельд гэсэн үг мөн байж болно. Их жанжин хэмээхүй нь ингээд бодвол фельдмаршал гэсэнтэй агаар нэгэн сонсогдож байна. Юутай ч гэсэн Монголын ардын нам, ардын төр засаг, цэрэг армийг үүсгэн байгуулагч анхны жанжин мөн байсныг энэ алдар цол хойч үеийнхэнд нь ойлгуулж байна.
Тэгтэл бас “учир бүгдийг ухуулсан улсын их жанжин” гэсэн нэршил хориод оны эхний нэгэн алдартай дуунд байдаг. Ардын монголын анхны томоохон соён гэгээрүүлэгч мөн байсныг үүгээр үнэмшүүлж байна. Монголынхоо ард түмнээс ийм олон сайхан алдар нэр хүртсэн энэ хүн үнэхээр гайхамшгийн гайхамшигт нэгэн байжээ.
Учир гэвэл төр, арми, бичиг соёл гэсэн тэргүүлэх гурван салбарт нэгэн зэрэг од шиг тодорч, оч шиг бадрагч тэр хүмүнийг үүнээс доогуур үнэлэх арга байхгүй юм.
Д.Сүхбаатар жанжин төр нийгмийн дээд төвшинд чухам хэн байсан юм бэ. 1921 онд Оросын албан ёсны төлөөлөгч Борис Захарович Шумяцкийгээс Оросын гадаад хэргийн ардын комиссар (одоогийнхоор бол гадаад хэргийн сайд) алдарт дипломат Г.В.Чичеринээр уламжлан Зөвлөлт засгийн тэргүүн В.И.Ленинд хүргэсэн танилцуулгад чухам л нүдийг нь олж хэлсэн дүгнэлт байдаг.
Тэнд “Сүхбаатар Бүх цэргийн жанжин болон Цэргийн сайд. Үндэсний хувьсгалт хөдөлгөөнд Данзан, Бодоо нарын хамтаар Ардын хувьсгалт намыг байгуулагдсан цагаас нь эхлэн оролцсон (1919 оны сүүлч)… Тэрээр харьцангуй залуу хүн юм. 29-30 настай. Ер бишийн эрэлхэг зоригтой бөгөөд туйлбартай. Ард олонтой харилцаж чаддаг, тэднийхээ дунд үндэсний баатар гэсэн эргэлзэхийн аргагүй алдар нэртэй, харин цэргүүдийнхээ дунд хатуу боловч үлгэр жишээ цэргийн даргад тооцогдоно… Ард гаралтай. Данзангийн нэгэн адил оросоор бага зэрэг ярина” гэжээ.
Энэ үг оросын нэрт сэтгүүлч Л.Шинкаревийн “Ю.Цэдэнбал, түүний цаг үе” номын хоёр дугаар ботид байгаа. Ленин хэмээх тэр хүнд хүргэсэн өндөр дээд хэмжээний танилцуулгад гадаад монголын үндэсний баатар бөгөөд үлгэр жишээ цэргийн дарга мөн байсныг шуудхан ингэж тодруулан өргөмжилжээ. Ийм хариуцлагатай агаад маргашгүй үнэлгээ бэлэн байхад миний мэтийн хүний аахар шаахар магтаал үг энд жижигдэнэ.
Хөх тэнгэрийн үзэлт бидний өнцгөөс харвал энэ хүн Монголыг мөхөл сүйрлээс шалав түргэн аврах тэнгэрийн яаралтай томилолтоор ирж даалгавраа гялс биелүүлээд манай энэ замлин хорвоод дөнгөж үзэгдээд л буцсан. Ердөө гучхан насандаа явчихсан. Буцахынхаа өмнөх хэдхэн жилийн дотор төр, арми, соёлын салбарт нэг гуч байтугай хэдэн гучин жилд бүтээж дийлэмгүй их үйл хэрэг бүтээж өгөөд буцсан нь сохор хүнд ч харагдахаар тод байна.
Ердөө л гуч шүү, гучхан нас! Гучин нас гэдэг юу юм бэ гэвэл юу ч биш. Өнөөгийн УИХ-ын болон засгийн газрын гишүүдийн дотор гэхэд гуч түүнээс дотогш настай хүн үзэгдэх нь бараг нүдний гэм. Миний хувьд ийм насандаа их жанжныхаа нэрэмжит НДС-ийн хөгшин оюутан явсансан.
Эдүгээ Монголын ардын хувьсгалын 95 жилийн их ой тохиож байна. Ийм тэмдэглэлт үед заавал нэр цохон үнэлэгдэх ёстой гол хүн бол Сүхбаатар жанжин яалт ч үгүй мөн учраас энэ удаа энд ийнхүү дурсаж байна.
Миний бие Сүх жанжны тухайд урд өмнө төдийлөн ярьж бичдэггүй байсан боловч түмний сонорт заавал хүртээж мэдүүлэх учиртай онцгой нэгэн авьяас чадварынх нь талаар эл нийтлэлд тодосгохыг хүсэв.
Миний олж мэдсэнээр нөхөр Д.Сүхбаатар бол Монголын их бичгийн хүн мөн байжээ. Монгол ухаанаар сэтгэж боддог, тэрхүү бодлоо бусдын хэлээгүй үгээр олны зүрх сэтгэлд наалдуулан бичиж чаддаг ер бусын авьяас түүнд заяасан байж. Бүтэн үхрийн махыг ганц үнхэлцэгт нь багтаан үүцэлдэгтэй нэгэн адил нуур далай шиг халгиж цалгих үгсийн их чуулганыг чухам л товч шиг товчлон, бяслаг шиг шахаж бичдэг хүний нэг нь тэр хүн байжээ.
Тийм учраас түүнийг их бичгийн хүн хэмээн өргөмжилж байна. Их бичгийн хүн гэхээр заавал олон боть ном судар зохиосон байх албагүй. Ямар ч атугай давтагдашгүй, няцаагдашгүй, арилж бүдгэршгүй түүхэн их үнэнийг нээн олж бичгийн хэлээр түмэн олныг гэгээрүүлсэн байхыг гол шалгуур болгох учиртай.
Монгол хүн нэгнийгээ тавхан үгэндээ танигддаг гэлцдэг. Тийм үгтэй ардын дуу хүртэл бий. Манай жанжин бол үнэхээр таван үгэндээ танигддаг хүн. Илүүч үгүй дутуу ч үгүй ердөө тавхан үгтэй нэгэн цэцэн үгийг нь энд эшилье: “Нэг үгнээс түмэн утга цацарна”. Ам дамжин жаахан товчлогдсон ч утга санаа нь огт гажаагүй үг юм байна.
Соёлын гавьяат зүтгэлтэн сэтгүүлч Д.Гонгоржавын эмхтгэж, С. Жамбалдорж редакторлаж 1984 онд хэвлүүлсэн “Д.Сүхбаатар” хэмээх номд жинхэнэ бичгээр үйлдсэн эх хувь орсон байна билээ.
Тухайлбал “Бичиг зохиолын ганц хоёр үг хэдийгээр бага ялимгүй боловч тэр үгнээс түмэн утга цацарч болно” гэж хэлсэн байдаг юм байна. Энэхүү арван таван үг нь энгийн ярианд “Нэг үгнээс түмэн утта цацарна” хэмээн товчлогдон улмаар ардын зүйр цэцэн үг болжээ. Хэл зохиолын салбарт “хэлээгүй үг “ (оросоор подтекст) гэх томьёолол байдаг. Үүнийг Дандины “Зохист аялгууны тольд” “тодорхой утгатын дүрэм” гэж нэрлэсэн юм гэсэн. Тиймээс Д.Сүхбаатар бээр “Нэг үгнээс түмэн утга цацарна” гэсэн үгээрээ бас “Түмэн утгыг ганц үгээр зангидаж болно” гэж “хэлээгүй үг”-ээрээ хэлсэн болсон байна.
Ялангуяа “Жанжин Сүхбаатараас харьяат цэргүүддээ ухуулан сэнхрүүлэх бичиг” хэмээх нэртэй нэгэн содон бүтээлийн оршил хэсэгт байдаг Монголыг “Тэгш журамт баян хүчирхэг улс“ болгоно гэснийг жишээ болгон онцолж байна. Энэхүү таван үгийг “Нэг үгнээс түмэн утга цацарч болно” хэмээх утгаар ухаарч болохын хамт “Түмэн утгыг нэг үгээр зангидаж болно” хэмээх хэлээгүй үгийнх нь утгаар уншиж бас болно.
Энэ өгүүлбэр дотор үндэсний дэвшилт ардчилсан хөгжлийн тухай дэлхийн хэмжээний хамаарал бүхий түгээмэл зүй тогтлыг Монголын хөрсөн дээр буулгахдаа ердөө энэ тавхан үгэнд багтааж чадсан. Энэ бол яалт ч үгүй их бичгийн хүний оюун сэтгэлгээнээс төрсөн гайхамшигт бүтээл мөн.
Монгол Улсын хувьд хэчнээн олон жил мөрдсөн ч элэгдэж хуучрахын зовлон үзэхээргүй алдарт бүтээл хэмээн ойлгож байна. Өнөөдрөөс даруй ерэн дөрвөн жилийн тэртээ 1922 онд тунхагласан энэ үзэл санаа нь өнөөдрийн Монгол Улсын хувьд ягштал баримтлахаар хүсэмжилж бүхий хөгжлийн бодлоготой яв цав тохирч байгаа нь бүр ч бахархалтай.
Энэ цагийн манай ард түмэн Монголыг чухам л “Тэгш журамт баян хүчирхэг улс” болгохыг хүсэж түүний төлөө зорьж байна.Үүнийг энгийн ярианы хэлээр задалбал тэгш шударга ардчилалтай, баян чинээлэг иргэдтэй, хүчирхэг төр засагтай улс болгоно гэсэн утгатай үг. Бараг зуун жилийн тэртээ Сүхбаатар жанжны сэнхрүүлж байсан улс төрийн бодлогыг өнөөдрийн Монгол Улс мөн нэгэн адил хүсч тэмүүлж байна.
Бичгийн их хүний оюун сэтгэхүйгээс зуун зууны ачаа даахуйц иймэрхүү л жинтэй үг унадаг байна. Тиймээс жанжин Сүхбаатарын энэхүү бүтээлийг өөрийн мэдэх чинээгээр тайлбарлах гэж оролдъё.
Энэ таван үгт томьёоллын эхэнд онцолсон “Тэгш журамт” гэдэг нь аливаа ялгаварлан гадуурхах явдлыг эрс үгүйсгэсэн жинхэнэ чин шударга ардчилсан төрийн тогтолцоотой байх учиртайг илэрхийлсэн үг. Хүмүүсийг эрхэм, доорд гэж ялгаварлахгүй байхыг тэгш журам хэмээн Сүхбаатар жанжин үзэж байсан нь энэхүү бичгийн дотор бичээтэй байдаг юм.
Тэгш журамт амьдралыг үндсээр нь баллуурдаж, туйлын тэгш бус байдлыг бий болгож зовлон эдлүүлдэг салбар бол эдийн засаг. Тэнд энерги хадгалагдах хууль, харилцах савны хууль гэдэг шиг давагдашгүй бодит хууль үйлчилж байдаг. Үүнийг эрдэмтэн судлаачид магадлан тогтоосон юм билээ.
“Тэгтэй тэнцүүгийн хууль”. гэж нэрлэсэн нэг сонирхолтой онолыг санамсаргүй учралаар олж уншсан. Залуу байсан болохоор тусгайлан анзаараагүй. Гэвч ерөнхийд нь санаж байна. Энэ онол бол АНУ-ын нэрт эрдэмтэн, Конгрессийн нэгдсэн эдийн засгийн комиссын зөвлөх байсан Мистер Туроугийн бичсэн онолын судалгааны ном байсан.
Нэг нь тавыг хожсон бол нөгөө нь тавыг алдана. Нэг нь баяжаад л байгаа бол нөгөө нь хоосроод л байна. Нэгэн зэрэг хожиж бас нэгэн зэрэг алдаж болдоггүй. Тиймийн тул төр хажуугаас нь тэнцвэржүүлэх ёстой гэсэн утгатай онол байдаг юм. Ард нийтээрээ баян чинээлэг байхыг хүсэмжлэн зорьсон Сүхбаатар жанжны эл алдарт сургаал нь эцсийн бүлэгт энэхүү тэгтэй тэнцүү нийгмийн онол руу хөтлөн уулзуулж байна.
Тиймээс аваа өгөөний тэнцвэрийг төр засаг хажуугаас нь оролцож тэнцвэржүүлэхгүй бол Монгол Улс цаашдаа ч баян хоосны ялгаагаар хоёр тийш улам туйлширна. Ажилгүйдэл, ядуурал шийдэгдэхгүй улам бүр хурцдаж эдийнзасгийн хямрал хүндэрнэ.
Чөлөөт зах зээл гэгч нь орлогоо хуваах аргаар дагнан хөөцөлдөж байдаг. Үүнийг үнэ хөөрөгдөх, амьд хөдөлмөрийн мөлжлөгийг хүчтэй болгох, цалин тэтгэвэр хасах, авилга хээл хахууль, шахааны бизнес дэлгэрэх зэрэг олон арга хэлбэрээр хэрэгжүүлдгийг манайхан сайн мэднэ. Ийм нөхцөлд төр засаг “алдагдал хуваах” хэмээх бодлогоор тэнцвэржүүлж зохицуулах шаардлагатай болдог.
Шударга бус аргаар олсон орлогын зохих хувийг татварлан авч татаас, нөхөн төлбөр, цалин, тэтгэвэр тэтгэмжээр дамжуулан дахин хуваарилахыг алдагдал хуваах арга гэнэ. Үнэ нэмэгдсэн бол цалин татаас нэмэгдэж байх нь тэгш шударгаар амьдрахын зайлшгүй нэгэн шаардлага. Хэрэглэгч түмэнд маргаашийн өөх биш өнөөдрийн уушиг хэрэгтэй.
Гэтэл манайхан өнөөдөргүй маргаашийг ярьж олон түмнийг хоосон горьдоодгоо зогсохгүй бол эдийн засгийн салбарт тэгш журам хэрэгжихгүй. Чингэхлээр бийлэг дундчууд зонхилсон иргэдтэй налгар аядуу, эрх чөлөөт нийгмийг байгуулах арга байхгүй. Сүхбаатар жанжны багцалж хэлсэн “тэгш журамт” хэмээх үгний дотроос цацарч бүхий түмэн утгын ганц хоёрхныг зөвхөн өнгөц хийсвэр тэмтрэх төдийд нэг иймэрхүү.
Тэгш журамт гэдгийн ар талд байгаа “баян” хэмээх үг нь давхар сэтгэх ухаарлын цонхоор харваас зохих ганц үгэнд түмэн утгыг нэгтгэсэн үнэхээр их багтаамжтай үг. Дөрөвхөн үсэг бүхий баян хэмээх эл үгний цодгорхон ходоод гэдсэнд манай гаригийн найман тэрбум хүний баян цатгалан амьдрах гэсэн мөнхийн тэмүүлэл багтаж байгаа.
Гэвч амьдралд тийм байж огт чаддаггүй. Ийм учраас түмэн хүний зовлон, цөөн хүний жаргалыг агуулсан энэхүү урт чацтай богино мөчтэй үг үнэхээр түмэн утгаар солонгордог нь ойлгомжтой. “Иргэн баян бол улс баян” гэсэн дүгнэлтийг далдуур өөртөө багтааж “баяжигтун” хэмээх үзэл санаагаар солонгорч байна.
Малчнаар жишээлэхэд нэг өрх айл гэхэд барагцаалбал мянгаас хол илүүгүй тооны малтай байх жишээний ойлголт. Олон улсын жишгээр бол чинээлэг дундчууд гэдэг юм байна. Айл өрх бүрийг цалин, тэтгэвэр хийгээд бусад орлогоороо өөрийгөө тэтгэж тэжээх хувийн өмч хөрөнгөтэй болгох агуулга бүхий нь тодорхой байна.
Ерөнхийдөө бол АНУ, Япон, Швед, Норвег, Дани зэрэг зүүн хойд Европын орны иргэд шиг болох гэсэн үг. Монгол шиг ийм их баялагтай, хүн ам нь боловсролтой, оюуны өндөр чадамжтай орны хувьд олиггойхон төр засагтайсан бол баян чинээлэг иргэнтэй улс болох нь бэрх асуудал огтхон ч биш.
Баян хэмээх үгнээс цацарч байгаа түмэн утгын ерөнхий төрх ийм л ажгуу. Баян гэдгийн дараа байгаа “Хүчирхэг” гэдэг нь юуны урьд өндөр хөгжилтэй орнуудынх шиг хүчирхэг төр засагтай болох, өөрөөр хэлбэл Монголыг чухамхүү жинхэнэ төр шиг төртэй болгох шинэлэг асуудал мөн. Төр хүчирхэг байхыг хүсвээс давын өмнө төсөв нь хүрэлцээтэй байх учиртай.
Хүрэлцээтэй төсөв бүхий хүчирхэг засаг төртэй болсон тохиолдолд л жирийн багш эмч, мэргэжилтнүүд цалингаасаа хувийн өмч бий болгох боломжтой болж таарна. Тэгэхдээ одоогийн орон сууцны зээл шиг биш харин гадаадад ажилласан хүмүүс цөөн хэдхэн жилийн дотор байр худалдаж авах хэмжээний мөнгөтэй болоод ирдэг шиг өдөр тугмынхаа цалингаас хуримтлал үүсгэх замаар хувийн өмчтэй болгах хэмжээний цалин хөлс авдаг, олгодог болгоно гэсэн утгаар бүдүүвчилж болно. Тэгэхдээ энд улсын төсвийн хөрөнгөөр цалинждаг ажилтнуудын, тухайд л ярьж байна.
Иргэн бүрийг өмч хөрөнгөтэй болгон юмжуулах бодлогын нөгөө талруу нь лавхан өнгийж харваас хүчирхэг төрийн албан тушаалтнууд авлига авах хэрэгцээ шаардлага алга болсныг харж болно.
Сард дөрвөөс таван мянган долларын (наймаас арван сая төгрөгийн) цалинтай багш, эмч нарт заавал авлига хөөцөлдөх, нөгөө талаар үнэ ханшийг хөөсрүүлэх хэрэгцээ шаардлага байхгүй болно. Ийм боломж бодитой оршин байвч төрийн эдийн засгийн бодлогыг буруу явуулснаас болж Монголын эдийн засаг өөрөө өөрийгөө сүйтгэж байна.
Үргэлжлэл бий…
Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Х.Цэвлээ