1. 2014 оны 9-р сарын 22 ны өдрийн Монгол туургатны баатруудын хүндэтгэлийн цогцолборын нээлтийн хөтөлбөр
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
2. БНХАУ-ын Ордос хот дахь Чингисийн цогцолборт аялах төлөвлөгөөний тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
3. Монгол Улсын өмнөд болон баруун хязгаарт ажилласан дүнгийн тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
4. Халх голын ялалтын арга хэмжээнд оролцсон тухай
МБНЭ-ийн дээд цэцийн гишүүн, Монгол бөөгийн
тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун
5. Бусад асуудал
Замдаа хоёр ч удаа зогсож өргөл өргөөд төд удалгүй Хатгал суманд ирлээ. Биднийг ирэхэд Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Бүдүрэ, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Т.Цэндсүрэн нар шавь гарын хамт цугларч бэлтгэл ажлаа хангачихаад биднийг хүлээж байлаа.
Бид шууд ажилдаа орсон. Учир нь дараа дараагийн үйл ажиллагаа хүлээж байсан тул ингэхээс өөр цаг байсангүй. Энэ удаа аймгийн настай буурлууд, улаач нар ирсэн байсан. Тэдэнд хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаагаар хуралдаан эхэлсэн билээ.
Бид улаач нараасаа санал бодлыг нь сонсож, бас кино зураглал хийгдсэн билээ. Мөн хүндэтгэлийн зоог хүртсэн. Хамт олноороо нэг өдрийг хамтдаа өнгөрүүлнэ гэдэг сайхан үйл явдал. хүн бүгд л баярлаж, хөөрч байлаа. Ганцаардлыг манай улаач нар хангалттай амсдаг. Хамт олон болж нэгдэж ажиллана гэдэг чухал ач холбогдолтой үйл хэрэг билээ.
Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон уулзалтанд бэлтгэж тусгайлан өрөө захиалж, арга хэмжээг сайхан зохион байгуулжээ. Манай хотоос залуучууд дэмжсэн бол бүр ч сайхан арга хэмжээ байх байлаа. Манайхан хамтарч хийх, бие дааж ажиллах гээд ажлын арга барилуудыг эзэмших болоогүй байна даа.
21. Галын тахилга хийгдэв.
Өчигдөрхөн хуралдаанаа хийсэн Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн шинэ өглөөгөө тахилгаар эхэллээ. Цэлмэг сайхан өдөр байлаа. Хатгалын зүүн өмнө орших толгой дээр Галын тахилга хийх бэлтгэл ажил хангагджээ. Тахилгад оролцохоор бөөгийн маань гурван үеийн төлөөлөл хүрэлцэн иржээ. Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн ахмад үеийнхэндээ бэлэг, дурсгалын зүйл гардуулав. Дан улаач нар цугларч сэтгэлийн хөгөө эрчимжүүлж баясан суух сайхан ажээ.
Удалгүй Галын тахилгын эхэнд тахилга, тайлгандаа зориулж урлагын бяцхан тоглолт эхэлсэн. Монголын минь дууны аялгуу, бужгийн уян налархай хөдөлгөөн тэнгэр шүтлэгт бөө төргөлтэй минь юутай сайхан хоршино вэ.
Үе үеийн төлөөлөл есөн удган галын тахилгадаа өргөл өргөж, залбирал хийснээр тахилгын ажиллагаа эхэллээ. Энд урилгаар оролцож байгаа буурлууд маань өндөр настангууд байсан. Тэд маань ихэд баярлана лээ.
Хөвсгөл нууртаа зориулсан галын тахилгаа Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Бүдүрэ бөөлж эхлүүлсэн билээ. Зайрангын зөвшөөрсөнөөр Өмнөговиос ирсэн бөөгийн төлөөлөл Монгол бөөгийн зайран Л.Мөнх-Очир, Монгол бөөгийн Ц.Тамжид, Монгол бөөгийн Ц.Төгөлдөр, Хонгорзул нар хуяглан бөөлж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Ш.Нямдорж, Д.Баттулга, Ё.Одгэрэл нар оролцсон билээ.
Эргээд Хатгал тосгоноо харж суухад түүхийн товчоон санаанд бууна. Хатгал тосгоны нутаг нь 1600 оны дунд үе хүртэл баруун монголын хаант улсын бүрэлдэхүүн нутаг байсаар ирсэн юм. Энэ нутагт баруун монголын цэргийн зэвсэгийн төмөр хайлуулдаг, зэвсэг бэлтгэх цэргийн хүрээ газар байсан тухай Оросын түүх сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1696 онд халх Монгол манжийн дарлалд орсоноос хойш Оросын хилийн дагуу Харуулын алба байгуулагдахад одоогийн Хатгал орчимд Хатгал харуулыг байгуулжээ. Ингэж Хатгал сумын суурийн газар болох эхлэл тавигдаж эхэлжээ. Улмаар Манж, Хятад, Монгол ноёд Хатгал орчмын газар нутгийн тансаг сайхан байгалийг хараад биширч, энэ нутгийг амарч зугаацахад аятай тохитой газар юм гэж үзэж ойр хавьд нь айл мал байлгахгүй байхыг шаардаж байжээ. Ийнхүү нь 1727 оноос Хатгал суурин газрын шинжийг олж байгуулагджээ. 1910 он гэхэд Оростой хийх худалдааны зам дайрч өнгөрдөг бяцхан тосгон болсон байв. 1914 онд Оросын хилийн хот Мондиос Улиастай хүртэл телеграфын шугам татагдсан нь Хатгалыг дайран өнгөрч байсан бөгөөд 1921 оны байдлаар 150 орос иргэн амьдардаг Монголын хойд зүгийн Улиастай хотын дараа орох томоохон суурийн газрын нэг болж байжээ. 1921 онд Хатгал нь бүс нутгийнхаа засаг захиргааны төв нь болов. 1931 онд Хөвсгөл аймаг зохион байгуулагдахад аймгийн төв болж байсан ч 1933 онд аймгийн төвийг Мөрөн уруу шилжүүлжээ. 2006 оны 12 сарын байдлаар 2,796 оршин суугчтай байсан тооцоо байна. 2008 онд Хатгал нь төвийн эрчим хүчний шугам болон үүрэн холбооны сүлжээнд холбогдсон байна.
22. Эрдэнэ хайрханы тахилга болов.
Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын нутаг Эрхэлийн хөндийд байдаг уртраг, өргөрөгийн 50:100 огтлолцлын цэгт гадна дотны аялагч иргэдэд зориулсан “Аялал жуулчлалын цогцолбор” байгуулж байгаа билээ.
Чухам энэхүү газар Эрдэнэ хайрханы тахилгыг энэ өдөр хийхээр болзсон байлаа. Эрдэнэ хайрханы тахилгыг олон жилийн өмнөөс Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар хийж ирсэн бөгөөд уламжлан тогтсон зан үйл билээ.
Энэ удаа үдээш өмнөх ажиллагаанд шахагдсан, галын тахилгын дараа 50 км явж байж Эрдэнэ хайрханд тахилга хийх байсан нь цаг хуацаанд нөлөөлж, хүжуухан эхэлсэн билээ.
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар Эрдэнэхайрханы тахилга дээр толгойлон бөөлсөн бөгөөд тахилгад зайран Б.Өлзийбаяр тэргүүлэн бөөлж хүч нэмсэн билээ.
Дэлхийд уртраг өргөрөгийн 4 огтлолцлын цэг байдаг бөгөөд Энэтхэгийн далай, Номхон далай гэсэн усан дотор хоёр нь, Канадын хурдны зам дээр нэг нь нөгөөх нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын нутаг Эрхэлийн хөндийд байдаг. Энэ нь хүн очиж үзэх боломжтой цорын ганц огтлолцлын цэг учраас сүүлийн үед Хөвсгөл нуурыг зорин ирж байгаа гадна дотны зочид, жуулчид сонирхон ирдэг болжээ.
Бүтээн байгуулалтын ажилтай “Тус цогцолборыг тэрбум гаруй төгрөгөөр замын ажлыг “Хөвсгөл Азза”, цахилгааныг “Жеммн” ХХК, тохижилтын ажлыг “Модерн Хас” ХХК, “Урагшлах” ХХК гэсэн орон нутгийн 4 компани гүйцэтгэж байна. Аялал цогцолборт нутгийн онцлогийг харуулсан хөшөө дурсгал, явган хүний зам, гэрэлтүүлэг, задгай театр, гүүр зэргийг байгуулсан байна.
Нэгэнт засмал замтай болохоор төдий л удалгүй Завхан нутант орж ирэв. Нутгийн зааг дээр Сонгины зэвсэгт хүчний ангийн удирдлага угтаж уулзлаа. Тэдний хүндэтгэлийг хүлээн аваад Түдэвтэй суманд Сосорбарам удган угтаж байсан учраас удаан сааталгүй цааш хөдөлсөн билээ.
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сособарам бол түмэн олондоо нэр хүндтэй, монгол бөөгийнхөө олон удаагийн нэгдсэн тахилгад оролцсон туршлагатай, бас толгойлон бөөлж байсан улаач билээ.
Өнгөрсөн жилд ОХУ-ын Тувад зочилох замдаа Завханы түдэвтэй суманд Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сособарамындаа үдлээд явсан билээ. Отгонтэнгэрийн нэгдсэн тахилгаа хийчихээд шууд Монгол элсийг хөндлөн гарч Түдэвтэй суманд очсон бөгөөд их аялалын эхэнд энэ суманд буудаллаад хөдөлсөн, ОХУ-д бараг 5000 гаруй км урт замыг туулах эхлэл байж билээ.
Энэ удаа Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сособарамынд үдлэн хоолож, онгодын өргөөгөөр нь ороод цааш аялалаа үргэлжлүүлсэн юм.
Байрамын давааны оройд хүрэх алдад булаг ундарч зам эвдэрсэн байв. Тэр бэрхшээл үүгээр явах машины явалтыг зогсоосон ажээ. Яагаад ч юм бэрхшээлийг бид бага хугацаанд туулаад өнгөрөв. Байрамын давааг даваад биднийг Увсын төлөөлөл угтсан билээ. Тэд биднийг дагуулж Үүрэг нуурын хөвөөнд аваачиж, нуурын давалгааны чимээг сонсон нэг шөнийг өнгөрүүлж билээ. Өглөө нь нутгийнханы дайллага болов.
Тэндээс бид алдарт Улаан даваанд ирлээ. Олон арван удаа давсан энэ даваанд бид өргөл юугаа дээдэлж, залбиран мөргөлөө. Давааг уруудан давхисаар Увсын төв засмал замд орлоо. Төдий их явалгүй гүүр эвдэрсэнтэй таарав. Тэнд том оврын машинууд ачихыг нь ачиж, чирэхийг нь чирж усан саадыг гаргаж байв. Бид цуваагаа тэр чигт нь оруулж, жижиг машинаа өөрсдөө чирж гаргалаа.
Аймаг хүрэх зам бартаа ихтэй, бас хөгжөөнтэй, адал явдалтай байж таарлаа. Одоо бид Увс аймгийн төв Улаангом хотод орж ирлээ.
20. Увс ба Хяргас нуурт
Улаангом нь Увс аймгийн төв юм. Бид аймгийн төвд цааш явах бэлтгэлээ хангаад аймгийн төвөөр дурсгалын зураг авахуулав. Энд шинээр суурьшиж байгаа улччтай уулзаж, танилцаад аяны замд гарсан билээ.Увс нуурын хотгорын баруун урд захад, Хархираа уулын бэлд оршдог. Мөн ОХУ-ын хилийн ойролцоо оршдог. Улаангом нь Монгол улсын хамгийн нам цэгүүдийн нэг болох д.т.д 939 м өндөрт оршино. Чандмань ба Улиасны Хэв гэсэн хоёр хэсэгт хуваагддаг. ОХУ-ын Тува улсын консул Улаангомд, Увс аймгийн төлөөлөгч Тувагийн нийслэл Кызыл хотод байдаг.
Улаангом гэдэг нэрийн тухайд гэвэл тус хотын дэргэдэх Чандмань уулыг “Чандмань улаан”, ” Улаан уул” гэж нэрлэсээр ирсэн бөгөөд уг уул үнэхээр улаавтар өнгийн чулуунаас тогтсон тэр орчимдоо улаан өнгийн хайрган хөрстэй юм. Yүнээс үзэхэд тус хотын улаан гэдэг нэр нь энэ уулын өнгөтэй холбоотой нь эргэлзээгүй. Ойрад аялгуунд өндөр уулын бэл, нам дор, тал газрыг “гом” гэж нэрлэдэг юм. Мөн Гом гэдэг нь шороо гэсэн утгатай үг гэж тайлбарласан нь ч бий.
Бид Увс нуурыг чиглэсэн боловч маш их бороотой устай байсан тул замаас буцаж, Хяргас нуурыг зорьсон. Хяргас нуурын ус нь үнэргүй, шорвог амттай, өнгө, булингардалт нь цаг, агаар, улирлын онцлогоос шалтгаалж өөрчлөгдөнө. Нуурын усны тунгалагжих үе нь гол төлөв өвлийн улиралд тохиолдож байхад зун, намрын улиралд булингардалт ихсэж шар өнгөтэй болно. Зун, намрын ширүүн салхины улмаас давалгаа үүсч ёроолын лаг наанги хөндөгдөж, цутгал голуудын урсацаар ирэх хөвмөл элс, шороо ихсэх зэргээс шалтгаалан усны тунгалагшилт багасдаг. Нуурын эрэгт бид дурсгалын зураг авахуулсан билээ. Монголын хэд хэдэн гол нууруудын эрэгт нэгэн явалтаар говийнхан очсон нь ховор тохиолдол билээ.
Увс аймагт АНУ-ын Элчин сайд Клечески ажиллах явцдаа тус аймаг дахь шашины байгууллагын төлөөлөлтөй уулзалт хийлээ. Уулзалтанд Увс аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Н.Баттогтох, зайран Э.Болдоо нар оролцсон байна.
Орон нутагт шашины байгууллагуудын үйл ажиллагаа, тулгарч байгаа бэрхшээл, тулгамдаж буй сорилын талаар санал солилцсон байна. Энэхүү уулзалт нь орон нутагт АНУ-ын Элчин сайдтай төдийгүй шашины төлөөлөл, монгол бөөгийн байгууллагын төлөөлөгч оролцсон анхны уулзалт гэдгээр түүхэнд үлдэж байгаа билээ.
Уулзалтын дараа АНУ-ын Элчин сайд Клечески шашины төлөөлөлүүдтэй дурсгалын зураг авахуулсан байна.
Өлгий хотод байх хугацаанд Монгол бөөгийн тэргүүн удган Энхээ биднийг өөрт байгаа боломжоороо үйлчилсэн. Оройн цагаар ажлын дараа хуучлан ярилцах сайхан байсан. Бидэнд бусад үед ийм боломж бага олддог. Улаач хүмүүст бас өөрийн гэсэн онцлог яриа өрнүүлэх тийм мөч ховорхон тохионо.
Өлгий хотын төв талбайд дурсгалын зураг авахуулав. Тэндээс дараагийн хот болох Улаангом руу хөдөлсөн билээ.
Баян-Өлгий аймаг нь ОХУ-ын Алтайн БН Улс (225 км), БНХАУын ШУӨЗО (450 км), Монгол Улсын Ховд (450 км), Увс (165 км) аймгуудтай хиллэдэг. 1940 онд анхны өрхөө татаж байсан казакын ард түмэн өдгөө олонх болж, монголчууд цөөнхийн цөөнх болсон газар болжээ. Хүн ам нь 93 мянгад хүрч, үүний 93 хувь казах үндэстэн, үлдсэн хувийг дөрвөд, урианхай, тува, халх ястангууд эзэлдэг. Аймгийн төв Өлгий хотод 32 мянгаад хүн оршин суудаг. Байгалийн унаган төрхөө хадгалсан нутаг дэвсгэр нь мөнх цааст сүрлэг өндөр уулс, уудам хөндий хотос, тунгалаг уст гол мөрөн, нуур цөөрөм, рашаан булаг, жимс жимсгэнэ, дэлхийд ховордсон эмийн ургамал, ан амьтан, жигүүртэн шувууд, алт, мөнгө, гянтболд, төмрийн хүдэр, зэс, хар тугалга зэрэг эрдэс баялагийн арвин их нөөцтэй аймаг юм.
15. Бөөгийн овоонд залбирав.
Бид өвөг дээдсийнхээ өнө эртний энэ сайхан ёс заншил, түүх соёл, төрт ёсны уламжлалыг баримтлан уул овооны тэнгэрийг тайх үйлдэж байна. Энэ бол хөрст дэлхийдээ оршиж, хөх тэнгэртээ сүслэж ирсэн босоо заяат Монгол түмний бахархалт сайхан уламжлал. Байгаль эхээ хайрлах бодлого ухааны илэрхийлэл. Нүүдэлч түмний сэтгэмжийн нэн содон ёс заншил, соёл юм.
Бөөгийн овоо бол олон мянган жил бөөгийн уламжлалыг таслалгүй тахиж ирсэн, Хүннү, Сүннү, Их гүрний үеээс өмнө өвгөд дээдсийн тахиж шүтэж байсан газар билээ. Олон талаас нь бодсон байгалийн хүчин нөлөөг тусгасан сонголт хийсэн бөөгийн овоо бол ариун шүтээний ордон. Эргэн тойрноо олон тайлагдашгүй бичээсийг мөнхөлсөн Дэлхийн Галарейн төв мөн билээ.
Энд бид овооны өмнө идээнийхээ дээжийг өргөж, овооны зүг саран хэлбэртэй дугуйран сууж хуур манжигаар хөглөн бөөлж тахилгы идээгээ цунцалаар өгсөн билээ. Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Ш.Нямдорж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул, Монгол бөөгийн зайран Мөнх-Очир, Тамжид нар бөөлсөн билээ.
Их эзэн Чингис хааны байгуулсан Монголын эзэнт гүрний газар нутгийн төв дунд оршиж байсан Алтайн уулс эдүгээ монголын олон угсаатан ястны эв найртай орших орон гэр, хөгжин дэвжигч бүс нутгийн бэлгэдэл төдийгүй мөнхийн хөрш Орос, Хятад улстай уул усны холбоотон, улс төр, эдийн засаг, нийгэм-соёлын түнш, уугуул суугуул хүн зоны хувьд эрх тэгш, эв найрамдалтай, энх мөнх зэрэгцэн оршихуйн бэлгэдэл болон сүндэрлэж байна.
16. Цэнгэл хайрхандаа залбирав.
Ховдоос Өлгий хот орох нь хэдхэн цагын асуудал болжээ. Засмал зам бидэнд ийм цаг хугацааны хэмнэлийг олгожээ. Бид Ховд аймгийн хил зааг бүхий Цамбагарав хайрханд залбирч, өргөлөө өргөв.
Одоо Баян-Өлгийн Толбо сум, Толбо нуурын эрэгт тулж ирлээ. Монголын нэн шинэ үеийн түүхэнд Толбо нуурт монголын тусгаар тогтнолын төлөө амиа өргөсөн монгол-орос цэргийн тулалдаан болсон, цагаантны бүслэлтэд олон хоног тулалдсан тэр газар билээ. Одоо бараг мартах шахаж. Бид аймгийн төвд бэлтгэлээ хангаад Цэнгэл хайрханыг зорьсон билээ.
МБНЭ байгуулагдаад баруун бүсэд хийсэн, монголын минь толгой уул Цэнгэл хайрханы нэгдсэн тахилга хийгдсэн тэр газрыг зорьсон. Уул усныхаа төлөө цаг наргүй, хөрөнгө мөнгөө зориулан яваа улаач нарын хөдөлмөрийг үнэлэх газар ховор билээ.
Биднийг хөтөл дээр гарахад анхны тахилга хийсний дараа үүссэн нуур бүхэлдээ харагдав. Эндээс бид дурсгалын зураг авч баярлан хөөрөлдөв. Энд хийсэн бөөгийн нэгдсэн тахилга, хамтран ажилласан үе, үеийнхэнээ дурсан байлаа. Одоо нуур ус нь багассан бараг хатсан харагдана.
Бид өгсөөр анх Нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилга хийсэн газарт очив. Энэ хайрханыг тойроод 20-иод айл буужээ. Бидний ойролцоо хоёр айл байв. Хайрханд өргөх идээний дээжээ өргөчихөөд залбиралаа хийж эхэллээ. Яах ийхийн зуур хайрхан тойрон үүлшиж, улмаар бороо, мөндөр хаялж эхэлсэн.
Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн маань тэргүүлэн, бусад улаач нар хуур манжигаар хүч дэмжин бөөлсөн. Бөөлөө дуусаад хөтлөх агшинд тэнгэрийн үүл арилж, цэлмэж эхлэв. Бид Цэнгэл сум явахаар хөтөл дээр гарахад тэнгэр цэлмийж, нуур эргээд усаар дүүрсэн харагдана. Юутай сайхан агшин билээ. Тэнд байгаа олон айл бөөгийн үйлийг анзаарсан биз ээ. Бид хийдэгээ хийгээд хөдлөв. Нутгийн иргэдэд бага ч гэсэн яриа үлдээсэн бол болоо.
Ай, Хайрхан минь бид таван жилийн дараа ирлээ, биднийгээ ихэд хүлээжээ. Буянт сумын засаг даргатай урьд өдөр нь ярьсан юм. Хамтарч тахилга хийж байсан билээ. Одоо тэр үеээ мартсан ажгуу. Бөөгийн хөдөлмөр ингэж үнэлэгддэг цаг үе ажээ.
17.Алтай таван богдод хуяглан бөөлөв.
Овоо босгож тахина гэдэг нь эх газар нутгийнхаа бүрэн бүтэн байдлыг бататган бэхжүүлэх, иргэдийнхээ эх оронч үзлийг бадраах утга санаа, үйлдлэг сэтгэлгээг агуулдагт тайлга тахилгын ёслолын ач холбогдол оршино.
Бидний очсон газар бол Алтай таван богдын бүх оргилууд харагддаг өвөрмөц газар юм. ЭНэ газар бол Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргалын нэр төр, зан үйлтнй холбоотой, түүний босгосон овоо байдаг.
Бөөлөөн болох энэ газарт Алтай таван богд маань сүүн голоо илгээн цагаан хадагаа өргөх мэт сүртэй цуурайтан урсана.
Өндөр их Алтайн оргил, Монгол Улсын дээвэр болсон Алтай Таван богд хайрханы Тэнгэрийг тайх бөөлөөг Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн хуяглан босч хийсэн билээ. Түүний дараа олон сорилыг даван энд ирсэн их говийнхон бөөлөн суугаа харагдана. Алтай бол үндэстэн мандан бадрахад түшиг тулгуур болж, бууран доройтоход өмөг халхавч болсон түүхэн нутаг. Найман зууны тэртээ намхан чийрэг монгол морьдын туурайнд тамгалагдсан нутаг билээ. Уртын дуу эгшиглэж, уран биелгээ дэвжсэн газар орон. Энэ газар шороон дээр эх түүхийн маань нэг хэсэг бичигдсэн юм. Нүүдэлчин ард түмний аугаа их түүх бичигдсэн нутаг.
Алтай Таван богд хайрханы тэнгэрийг тайх ёслолыг бид цөөнгүй удаа уламжлалт монгол бөөгийн зан заншилаар хийсэн билээ.
Дашрамд дурьдахад Монгол Алтайн нурууны Алтай Таван Богд уул нь Монгол улсын хамгийн өндөр уул /4374 м/ бөгөөд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл, Улаанхус сумдын заагт оршдог.
Таван Богд уул нь таван үндсэн оргилтой бөгөөд Монголын хамгийн том гурван мөсөн гол болох Потанины мөсөн гол, Александрын мөсөн гол, Гранегийн мөсөн голууд Таван Богдод оршдог.
Ховд аймгийн Манхан сумын нутагт Хойд цэнхэрийн голын хөвөөнд гайхамшигтай түүхийн дурсгал эдүгээ оршсоор байна. Эндхийн Гурван цэнхэрийн агуй одоогоос 3000-4000 жилийн тэртээх эртний хүмүүс амьдарч байсан ул мөр бүхий ан амьтдын дүрслэлтэй хоёр амсартай агуй юм. Агуйд заан, тэмээн хяруул, ороонго гөрөөсийг зурснаас харахад эрт үед чийглэг халуун уур амьсгалтай байсныг гэрчилдэг. Агуй уулын хормойгоос 100 гаруй метрийн өндөрт байрладаг бөгөөд түүний дотор талын өндөр нь 15 метр, багтаамжийн хувьд асар том юм. Гурван цэнхэрийн агуйн дурсгалыг дэлхийн томоохон эрдэмтэд тодорхойлж бичихдээ “Хүн төрөлхтний эртний урлагийн хүчирхэг голомт байсан ба асар өндөр хөгжсөн, уран сайхны их авьяастай, эртний чулуун зэвсгийн зураачид амьдарч байсны гэрч юм” гэжээ. Тиймээс 2010 онд Гурван цэнхэрийн агуйг Монголын есөн гайхамшгийн нэгээр шалгаруулсан юм.
13.Ховд хотод
Ховд хот бол түүхт хот. Тиймээс хүмүүс энэ тухай олонтой бичсэн болохоор би нэн шинэ үеийн түүхийг бичихийг зорив. Анх 2013 онд Ховд аймгийн бөөгийн хүрээлэнг байгуулахаар ирж байснаа дурсав.
Хайж явсаар нэг гэр бүлийн хостой учирсан юм. Тэр үед тэд зах дээр наймаа хийж, амьдралаа босгож яваа шинэ гэр бүл байлаа. Тэгээд МБНЭ-ийн батлах, Монгол бөөгийн альбом, Ёс зүйн номоо үлдээгээд, ажиллах чиглэлээ өгөөд явсан билээ.
Тэр явдлаас хойш найман жил өнгөрчээ. Өнөө үед улаач нарын тухай таагүй мэдээ арвин байдаг. Энэ түүхийг бөө нар өөрсдөө голдуу бүтээгээд байгаа билээ. Тэгвэл бусдад бахархамаар түүхийг энэ гэр бүл бүтээсэн билээ. Залуу улаач нар зан үйлээ хийхийн зэрэгцээ цаг үетэйгээ хэрхэн зохицож амьдрахын жишээг энэ гэр бүл үлгэрлэсэн юм.
Одоо Ховд аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, удган Ц.Лувсанлхамо нь төрийн ажил хүчин зүтгэж явна. Тэр Жаргалант сумын нийгмийн бодлого хариуцсан засаг даргын орлогчийн албыг хийж байна. Түмэн олныхоо төлөө зүтгэж чадсан, хийсэн ажилтай нэгэн болжээ.
Тэр олон мянган залуу улаач нарт нийгтийн төлөө хэрхэн ажиллахыг үлгэрлэж чадсан ниймийн зүтгэлтэн болжээ. Залуучууд түүнээс үлгэрлэн бахархаж байна. Бид улаачийн ажлын зэрэгцээ улс орныхоо төлөө, олон түмний төлөө, нийгмийн төлөө ийм л үлгэрлэлээр ажиллах болно. Олон мянган улаач нарт энэ манлайлал туйлын хэрэгтээ байгаа билээ. Бид хийж, бүтээж чадна.
Баруун Монголын олон ястны өлгий Ховд хотын анхны суурь Эрдэнэбүрэн сумын нутаг Онгоцны улааны урд Согоот уулын зүүн хойт зүгт орших Ховд голын хөвөөний Улаанхаргана хэмээх газарт Монгол улсын түүхэнд Галданбошигт Хаан хэмжээн алдаршсан Галдан цэргийн бэхлэлт, тарианы суурин байгуулахад анх үүссэн гэж үздэг.
1762 онд Монгол Алтайн нуруунаас эх авсан үзэсгэлэнт Буянт голын хөндийд шилжин суурьшиж байгуулагдсан. Энэ үедээ Буянт голын урд эрэг дээр орших цэргийн бэхлэлт бүхий дөрвөлжин хэлбэртэй 3,5-4 метр өндөр Сангийн хот гэгдэх хэрэм, их бага нарийн зээл гудамжнаас бүрдсэн “Маймаачин гэгдэх худалдааны дүүрэг, Буянт голын хойд эрэг дээр орших Түгээмэл амаржуулагч хийд зэргээс бүрдэж байв.
Ховд хот Монголын Баруун хязгаарын олон ястны улс төр, эдийн засаг, худалдаа, шашин шүтлэгийн төв болж чадсан юм. Сангийн хотод манжийн төрийн гол аппарат Хэвэй амбан байрлаж Монголчуудтай холбоотой хэргийг эрхлэн ажиллаж байжээ. Олноо өргөгдсөн Монгол улсын хаан 8 дугаар богд Жавзандамба Засгийн газрын 1912 оны эхээр цэргийн яамны Сайд Хатанбаатар Магсаржаваар цэрэг удирдуулан явуулснаар 1912 оны 8 дугаар сарын 25-ны өдөр манж хятадыг буулган авч Ховд хотыг чөлөөлжээ.
1912 оны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн 1921 онд Ардын хувьсгалын ачаар тус хязгаар нутаг нь орчин үеийн хот болон хөгжих үндэс суурь тавигдсан юм.
1940 оноос Ховд аймгийн төв болж байсан бөгөөд 1952 онд АИХТ-ын зарлигаар Ховд аймгийн төвийг Жаргалант хот, 1961 онд АИХТ-ийн зарлигаар Жаргалант хотыг Ховд хот гэж нэрлэжээ. УИХ-ын 1992 онд 23 дугаар тогтоолоор орон нутгийн төв хотуудыг сумын зохион байгуулалтад шилжүүлсний дагуу Жаргалант сум болсон юм. УИХ-ын 2003 онд 02 тоот тогтоолоор Ховд хот нь баруун бүсийн тулгуур төв буюу улсын зэрэглэлтэй хот болсон.
Захуйн говь, Говь-Алтай аймгийн Цогт сумын нутагт оров. Энэ говь бол олон жолоочийн амь насанд тулсан үйл явдлаар арвин түүхтэй, зориг шаардсан зам байсан. Захын айлаас аваад сайд асанг хүндлэн угтаж билээ. Намхавтар нуруутай Аварзэд гуйа их согтсонч машины жолоогоо хүнд үл шилжүүлнэ. Айлаас айл хэссээр долоо дахь хоног дээрээ Захуйн байн бүрдэд очив. Тэгэхэд миний үзсэн үлгэрийн орон бол энэ баян бүрд байлаа. Цаг агаар намар шиг дулаахан, төрөл бүрийн жимс элбэг, өвс ногоо халиурсан тийм сайхан нутаг байлаа.
Тэнд Агаараас эсэргүүцэн хамгаалахын нэг анги байсан. Зон олон олноороо амьдардаг, ажил буцалсан баян бүрд байж билээ. Миний анхны их говийн дурсамж ийм л содон түүхтэй байлаа.
7.Ээж хайрхан мину
Ээж хайрханд хийсэн 1975 оны миний анхны аялал бас л сонин түүхтэй байв. Хүүхэд байсан болоод тэрүү их сонирхон сонсож билээ. Цогт сумын даргын даргын хүү цэргээс халагдаж ирээд ээж хайрханыг зорьсон тухай, тэгээд тэр ууланд алга болсон түүх ид яригдаж байсан үе юм. Тэрхүү идэрхэн залуугийн бие олон сарын дараа олдсон бөгөөд толгой үгүй, өмссөн дээл нь гандаагүй хэвээр байсан, хадан дээр суугаагаараа байсан хэмээн хүмүүс ярихыг сонсож билээ. Одоо энэ түүх үлгэр мэт сонсогдох биз ээ.
Ээж хайрханд нэгэн насаараа амьдарсан долоон ямаатай эмгэний домог мэт яриаг нутгийнханы амнаас сонсож байсан. Түүнээс хойш энэ хайрханд олонтой ирсэн, аялсан тоогоо ч мартаж дээ.
Ээж хайрханы /Хатан хайрхан/-ы байгалийн дурсгалт газарын хэмжээ, 22475 га, хамгаалалтанд ¬1992 онд авсан. Улаанбаатраас 1120 км-т оршдог. Баянтоорой тосгоны төвөөс 56 км байдаг. Говь – Алтай аймгийн Цогт, Алтай, Цээл 3 сумын зааг нутагт хамаардаг. Алтайн өвөр говийн уудам зайд уул хоорондын цөлөрхөг хотгорт оршино. Энэ нутгийн зон олны голлох шүтээн, хол ойрын зочин гийчдийн нүдийг хужирлаж, мэлмийг баясгадаг хамгийн гол үзвэр бол Ээж хайрхан уулын алдарт есөн тогоо юм. Тогоо бүр устай байх бөгөөд ус ихтэй жил нэгээс нөгөөд дамжин урсаж байдаг. 8-р тогооны төгсгөл хэсэгт хадан дэвсэг дээр тогтсон хөрсөн бүрхэвчинд ургасан томоохон томоохон бургас байдаг. Энэ бургасыг нутгийн ард түмэн эрт үеээс шүтэн хүндлэн дээдэлж, сүслэн залбирч ирсэн. 9 тогооны орчим байгаль сонирхогч, аялагчдын сонирхон үздэг бас нэг зүйл бол “гахайн толгой” хад юм.
Энэ агуйд хүн амьдарч байсан сонирхолтой түүх бий. Ламын агуйн зүүн талын гүрвэл хад, Бүсгүйчүүлийн үр хүүхэд, эр нөхөр гуйдаг хад, Тэврэлдэн суугаа хос залуус, Түлээний амбаар, Театрын суудал, Ембүү хад, Далайн яст мэлхий, Найрын ширээ хад, Бамбарууш хад, Хүүхэн хэл хад, Цаана нь тагтаа хад, Янзага хад, Сталин, (энэ хэвтэн буй сахалтай нөхөр зөвхөн шөнө харагдана),
Ээж хайрхан ууланд хамгийн түмээмэл тохиолдох мөлхөгч бол Замба гүрвэл, нутгийхан замба зараа ч гэж нэрлэдэг. Монгол орны хамгийн том биетэй гүрвэл. Үзээгүй хүмүүс гэнэт хараад айж цочиж болзошгүй. Дараачийн нэг болгоомжилох зүйл бол шар аалз. Энэ аалз шөнө гэрэлт олноор цугладаг том аалз.
Ээж хайрхан уултай холбоотой олон домог яриа байдгийг нэг бол яах аргагүй алмас болно.
Ээж хайрхан уулын хойт энгэрт нутгийн иргэд төрөл бүрийн хүнсний ногоо, тариа будаа тариалан амьдардаг. Энэ хэсгийг Хаяагийн баянбүрд гэж нэрлэдэг.
8.Алсын алсад орших Алтай сум.
Говь-Алтайн Алтай сум бол монголын минь баруун өмнөд алсын сум билээ. Хамгийн их бартаат замыг туулан энэ суманд очно. Монголын хамгийн алсагдмал холын суманд энэ газар тооцогдох болов уу. Энэ суманд анх ирж байснаас хойш 50 жил өнгөрсөн боловч төвлөрсөн цахилгаангүй, нарны энергээр ажилладаг станцтой, толгодын оройд байсан хөшөөний оронд мобикомын антентай болсоныг эс тооцвол хөгжил дэвшил бараг гараагүй бөглүү газар билээ. Миний анх явж байсан замд хилийн нэг застав шинээр байгуулагдсан, сумын төвд хэдэн дан байшин шинээр барьсаныг эс тооцвол хөгжил зогссон мэт харагддаг. Энэ нутгийн ард түмэнд буруу гэж юу байхав. Гол нь бодлого боловсруулдаг газар, хэрэгжүүдэг засгийн гажиг харагдана.
Энэ сумыг хүн амын тоог нэмэгдүүлсэн зэвсэгт хүчний нэг анги, хилийн отряд байдаг. Хилийн отряд л тэнд барилга, байгууламжаараа тэргүүлнэ. Хамгийн алсын энэ отрядын хилийн боомт нь хоёр улсын хилийн завсраар 20 гаруй км явж байж зөрж гардаг сонин тогтолцоотой байсан, одоо түүнийгээ зассан байна лээ. Гэхдээ одоо Бургастайн заставаар манай баялаг урсан гардаг нэг суваг болсон. Гэвч энэ нутагт үлдсэн юм юу байна…
Шилжилтийн үед спирт болон тамхи бусад хил дамжсан наймааны газар байлаа. Би ҮАБЗ-д ажиллаж байхдаа эндээс тэр үеийн монголын шилдэг хэмээх бөхчүүдийн хил дамжсан наамай хийж яваатай таардаг байсан. Энэ нутгийн жалга бүрт хил давахаар бэлтгэсэн ачаатай том том машинууд бүгсэн байдаг байв.
Бургастай хилийн боомтын ойролцоо бидний яваа цуваанд гурав дахь бэрхшээл тохиосон нь нэг машины духны ремен тасарсан явдал байв. Бид асуудлаа зохицуулчихаад цаашид алсын аялалаа үргэлжлүүлсэн билээ.
9. Хонин усны говьд
Хүний сонирхол гэдэг багагүй цаг хугацаа зарцуулан байж биелдэг. Үүний тодорхой жишээ бол миний фото зураг авах хүсэл байв. Тэгээд хүсэлдээ автаж үнэтэй фото аппарат, дуран авч, аргал, янгирын зураг дарах авахаар олон жил, цаг хугацаа зарцуулсан. Энэ хүсэлээ биелүүлэх гэж олон ч газраар аялсан. Тэгээд голдуу хоосон хоцордог байдаа. Нүд чилээх алс өндөрт, туурайндаа цавуу наасан мэт дүүлэх янгирын зургийг хүссэнээрээ авах гэж 20 жил зарцуулжээ. Сүүлдээ бүтэшгүй мэт бодогдох болсон. Хүсэл минь санамсаргүй биелсэн. Тэгэхдээ энэхүү Хонин усны говьд биелсэн. Энэ говиор цөөнгүй явсан. Тэр азтай мөч бол хилийн бүсэд заставаас хөдлөөд хавцал дундуур явсан тэр мөчид тохиосон. Алтайн нурууны дундуур үүссэн хавцлын замаар өгсөж явахдаа гэнэт огцом эргэлт хийх үед бөөн янгир дунд орчихов. Тэгээд янгирын сүргийг хоёр хуваачихав. Янгирын сүрэг хуваагдсан боловч зогсоод хөдлөхгүй бидний үйлдлийг ширтэнэ. Машинаа зогсоогоод бууж зураг дарахаар боллоо. Янгирын сүрэг хөдлөхгүй зогссоор байлаа. Тун ойрхоноос зургаа дарж эхэлсэн, сүрэг алжрахгүй зогсоно. Эргээд нөгөө талын хаданд үлдсэн янгирын зургийг дарж байхдаа, сүрэг явахгүй болсон шалтгааныг олж харлаа. Тэр бол хадны дунд сортолзох янгирын янзагийн чих байлаа. Сүрэг янзагаа орхиж явахгүй зогссон нь тэр байжээ. Би ханатлаа зураг дарав. Миний хүсэл энэ хонин усны говьд биелсэн нь тэр. Харин дараахан дахин хүсэл биелсэн нь Завханы Улиастай хотын Мөстийн аманд амралтын гэрт байрлаад орон дээр хэвтэж байхдаа харсан янгирын сүрэг байлаа. Тэгээд орон дээрээс зурагаа авч, дараа нь гэрээс гарч янгирын зураг дарьсан юмдаг. Зөвхөн монголд л гэрийн тооноор янгирын зураг дарж чадсан мөчөө дурсахаар сайхан байдаг юм.
Хамгийн урд захын улсын хилээс нааш 100 орчим километр өргөн газрыг хамрах бөгөөд энд Эдрэнгийн нуруу, Атас, Чингис, Сэгс цагаан богд, Арслан хайрхан, Шивээт-Улаан, Ланзат, Цувилуур Харын нуруу, Хуцын шанд зэрэг говь цөлийн бүсийн уулууд, Номин, Цэнхэр зэрэг нүд алдам уудам говь хөндийг багтаасан 45149 ам километр талбайтай нутаг юм. Ховд, Говь-Алтай аймгийн нутгийн заагийн урд захын улсын хилээс нааш 80 километр өргөн газрыг хамрах бөгөөд энд Алтайн өвөр говь, Зүүн гарын говь, Баруунхуурай, Борцонжийн говийн өмнөд хэсэг, Хонин усны говийг багтаасан 7968 ам километр талбайтай нутаг юм.
1996 онд ЮНЕСКО “дэлхийн гайхамшигт үнэт зүйл болох нь” зэрэглэлээр “дэлхийн хүн ам ба шим мандлын нөөц газрын сүлжээ”-нд бүртгэн авчээ.
Дөрөв. Ховд аймгийн нутагт
10.Алтайн өмнөд говьд
Алтайн нурууг хөндлөн гараад анхны тааралдах дурсгалт газар бол хилийн застав байрлаж байсан Гүн тамга булаг гэдэг газар юм. Энэ л газраар явахын тулд түүхийн архивт сууж хилчдийн баатарлаг түүхийг уншиж судалсан билээ. Энэ застав гэхэд … тэр ганцхан өдрийн тулалдаанд “манай тал Дайсны 2-ыг алж, 3-ыг шархдуулсан ба 2 морь, пулемётын 135 сум бүхий 3 магазин олзолж байжээ.”
Айлд болгонд үхэл авчирсан дэлхийн хоёрдугаар дайны төгсгөлд энэ нутагт болсон дайны сүүдрийг мартаж болохгүй. Би далд байдаг түүхийг уншаад хил орчмын дээрэмчдийг үзэн ядах болсон билээ. Байтаг богдын тулгаралт гэхээр хүн болгон санана байх аа. Хилийн бүсэд байдаг тулалдаан болсон газраан сүнсэглэсэн шороог залж, Туул голын эрэг дээр монголын уламжлалт ёсоор байрлуулсан боловч бидний энэ ажлыг дэмжсэн хүн ховор билээ. Тэгээд дурсгалын самбарыг нураасан гунигт түүх үлдсэн. Гэхдээ бид шантрахгүй дурсгалыг нь сэргээж, олон ирдэг газар болгоно.
Үенчийн отрядын тухай олон сайхан дурсамж надаа үлджээ. Тэр дундаа хилийг олон удаа тойрсон надад энэ отрядын бүтээн байгуулалт сэтгэлт ойр байдаг. Амьдрал азгүйтэл байдаг. Азтай нь өчүүхэн зүйлээр нэр алдар олж байхад, асар их ажил амжуулсан нь хоосон хоцордог. Хүний хөлөөс хол байдаг болохоор энэ отрядын ажлыг зохих ёсоор үнэлж чадаагүй юм. Хурандаа В.Дамдинсүрэнгийн үед офицерүүд орчин үеийн орон сууцанд орж, отрядын байрлалд нь олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал хийхүйц үлгэр жишээ тохижуулсан байсан билээ. Тэр бол генералын дайтай бүтээн байгуулалт хийсэн удирдагч байсан. Миний бүтээн байгуулалтын бахархал бол В.Дамдинсүрэн хурандаа билээ. Энд ирэх бүрдээ хурандаагаа сэтгэл зүрхэндээ дурсдаг.
Говийн их дархан цаазат газар нь хүний зохисгүй үйл ажиллагааны нөлөөнд бага өртөж унаган төрхөө хэвээр хадгалж үлдсэн говь цөлийн өвөрмөц экосистем бөгөөд амьтан, ургамлын зүйлийн бүрдлийн хувьд тив дэлхийн ач холбогдол бүхий онцгой газар нутагт тооцогдоно. Монгол оронд төдийгүй дэлхийд ховорт тооцогдох говийн баавгай-мазаалай, хавтгай тэмээ, хулан адуу, хар сүүлтий, аргаль хонь, янгир ямаа зэрэг хөхтөн болоод жороо тоодог, гангар хун, хулан жороо зэрэг шувууд, махир хуруут геккон, замба гүрвэл, тэмээн сүүл могой зэрэг ховор амьтад орших энэ нутгийг 1976 оны АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 283 дугаар зарлигаар улсын тусгай хамгаалалтад авч Говийн их дархан цаазат газрыг анх байгуулсан ба дэлхий дахины ач холбогдлыг нь харгалзан 1991 онд НҮБ-ын ЮНЕСКО-гийн шийдвэрээр Олон улсын шим мандлын нөөц газрын сүлжээнд хамруулсан билээ. Дэлхий дээр зөвхөн Хятад, Монгол хоёр улсын нутагт цөөхөн тоотой үлдэж хоцорсон хавтгайн популяцийн үндсэн буюу цөм сүрэг Говийн их дархан цаазат газарт тархана.
11.Бодончийн хавцал хөгжлийг харуулна.
Зэрэгцээ шахам тавьсан хоёр засмал замыг эс тооцвол энд монголын автозамын хөгжлийг жинхэнэ утгаар нь үзэж болно. Орчин үеийн стандарт шаардлагын дагуу өндөр уулын замыг энд бүтээж чаджээ.
Асар их хугацаа зарцуулан давж явсан Бодончийн хавцалыг хэдхэн цагийн дотор туулна гэдэг хөгжил юм даа. Уулын зам, усны хамгаалалт, гүүр, далан, хадны нуралтын бэхэлгээ гээд бүх л зүйлийг зохих ёсоор шийдвэрлэжээ. Энэ замаар зорчиж яваа хэнд чөөдрөг сэтгэгдэл төрнө. Бид хийж ч юмуу, эсвэл хийлгэж чаджээ.
Үүгээр өнгөрч явахдаа Бодончийн хавцалд байсан чулуун дээр бичсэн, сударыг хайгаад олсонгүй. Олон жилийн өмнө явахдаа тэрхүү хадан судрыг уншаад нэгээс нөгөөд шилжүүлэн номын хуудас мэт уншиж байхтай таарсан билээ. Одоо сураг олдсонгүй.
Монголын хамгийн урт хавцалуудын нэгийг ийнхүү хүний хүчин зүйлээр өөрчилж чаджээ.
Азийн хөгжлийн банкны санхүүжилт, дэмжлэгээр амжилттай хэрэгжсэн төсөл ОХУ-тай хиллэх Улаанбайшинтын боомтоос Баян-Өлгий, Ховд хот, Ховд аймгийн Алтай, Булган сумаар дайран БНХАУ-тай хиллэх Ярантын боомт хүртэлх босоо тэнхлэгийн 770 км замын 403 км-т нь Азийн хөгжлийн банк 207.6 сая ам.долларын хөрөнгө оруулж, Баруун бүсийн босоо тэнхлэгийн авто замын хөрөнгө оруулалтын хөтөлбөрийг 2016 онд амжилттай хэрэгжүүлж дуусгасан юм. Босоо тэнхлэгийн хатуу хучилттай тус замыг Бодончийн хавцал зэрэг байгалийн хүнд хэцүү орчин, нөхцөлд барьж дуусгажээ. Зам барилгын үеэр үер буух, цасан шуурга шуурах гээд бэрхшээл, саад багагүй тохиолджээ.
Барьж дуусгасан гүүрээ үерийн усанд эвдүүлээд дахин барьсан жишээ ч байна. Замын хажуугийн тэмдэг тэмдэглэгээ, уулын чулуунаас хамгаалсан хаалт хашлага, ойр ойрхон тааралдах стандарт хэмжээтэй замаас гарч зогсох зориулалт бүхий зогсоол гээд цогцоороо Монгол Улсдаа жишиг болж чадахуйц анхны авто зам тэнд зурайж байна.
Нутгийн иргэд 69-өөс өөр маркийн автомашин унах боломжгүй байсан бол одоо шатахуун бага хэрэглэдэг приусээс эхлээд төрөл бүрийн машины хэрэглээ нэмэгд¬сэн, түүнчлэн шатахууны хэрэглээ багасч, машины эвдрэл гэмтэл гарахаа больсон байна.
Аймгийн төвөөс 300 км алслагдсан Алтай сумынхан төв суурин газар бараадсан иргэдийн нүүдэл, шилжилт хөдөлгөөн багасч, хүн амынх нь тоо нэмэгдсэн сайхан мэдээгээр биднийг угтав. Тэд зам тавигдаагүй байхад Бодончийн хавцлыг 90 гаруй гатлага усаар гарч аймгийн төв ордог байжээ. Энэ бүхэн түүх болон үлдлээ.
Хятад, Оросыг холбосон босоо тэнхлэгийн замыг нутагтаа бариулаад авсан Ховд аймаг бүс нутгийн төдийгүй олон улсын тээвэр, ложистикийн төв болох бодит ирээдүй харагдаж байгааг нутгийнхан онцоллоо. 13 угсаатан амьдран суудаг, өв соёлын гайхамшигт түүх, баялагтай тэд өнгөрсөн зун хөөмийн тэмцээн, тэмээн жин тээх арга хэмжээг зохион байгуулахад олон жуулчин ирж сонирхсон байна.
Сэнхэрийн агуй, Хар-Ус нуур, Цамбагарав хайрхан, Баянзүрхийн Буган хөшөө зэрэг Ховд аймгийн есөн гай¬хам¬шигт багтсан газруу¬даар аялахдаа босоо тэнхлэгийн шинэ замаар зор¬чих боломжтой бол¬сон тул цаашид аялал жуулчлалдаа түшиглэн ногоон эдийн засгаа хөг-жүү¬лэх томоохон боломж байна.
Өвөрхангайн төв Арвайхээр хотод ирэхэд аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Дуламжав угтсан билээ. Бидний аялалын эхний өдөр Аравгар хээрийн талд хоноглож эхэлж байна.
Социалист бүтээн байгуулалтын үед Зөвлөлтийн цэргийн томоохон анги байсан энэхүү содон түүхийг одоо хүмүүс мартжээ. Жолооч нартай таарч байсан сонин сайхан түүхийг энд хүмүүс ярьдаг билээ.
Нэгэн түүхийг бичье. Монгол орны минь тээврийн гол ачааллыг хуруундаа үүрч байсан олонд алдартай автотээврийн баазуудын нэг Автотээврийн 22 дугаар авто баазын нэгэн жолооч энэхүү Арвай хээрийн талд тээвэр хийж явсан байдаг. Аймаг хоорондын тээврийн үндсэн ачаалалыг алдарт Зил-130 машин гүйцэтгэдэг байжээ. Тэгээд нилээд хуучирсан машин эвдэрсэн тул энэхүү алдарт Арвай хээрийн талд зогсож байж, гэтэл шинэвтэр Зил-130 автомашинтай орос цэргүүд түүн дээр иржээ. Юу болсоныг асууж сурсанаа тэд өвөрмөц шийд гаргасан нь өөрсдийн машиндаа ачааг нь шилжүүлж ачжээ. Тэгээд хуучин машиныг авч үлдээд, архи байвал өгчих гэжээ. Жолооч тэр байдалд үнэмшсэнгүй их л болгоомжтой хандсан боловч эцэст нь шинэ машиныг нь аваад хөдөлсөн байна. Нэг л үнэмшилгүй санагдаад гүвээ даваад сэмхэн эргэж ажиглаж сууж гэнэ. Нөгөө хэдэн орос цэргүүд хуучин машинд нь бензин цацаж шатаачихаад цааш алхаад явахыг нь хараад орос цэргүүдийн бодож олсон шийдийг ойлгосон гэдэг. Энэхүү түүх баазын дотор гал шиг хурдан түгж нэгэн хэсэгтээ ам дамжин яригдаж билээ.
2.Хурдан морины цогцолбор
Одоо энэ талын дунд Монгол морины цогцолбор сүндэрлэнэ. Энэ цогцолбор нь өнөөгийн хурдан хөлгүүд ажнайнуудын суу аладарыг өгүүлнэ. Харамсалтай нь монгол морь бол баялаг түүхтэй, Дэлхийн хуурай газрын туурайгаараа тахалсан түүхтэй, тэр нь энд байдаггүй. Зөвхөн өнөө цагийн хэдэн морины түүхийг сорчилон үзүүлнэ. Харин түүхийг бүтээсэн баялаг намтар сүүлийн хэдэн жилийг өгүүлнэ. Юутай харамсалтай билээ.
Өмнө зүгийн корей улсад монгол морины хөшөө бий. Яагаад тэд монгол моринд хөшөө босгоо вэ. Хятадын өргөн уудам нутагт монгол морины хөл хүрээгүй газар үгүй билээ. Гималайн нурууны цаад талд, зүүн өмнөд ази, энэтхэг, Иран, Турк нутагт монгол морьд мөрөө тахалжээ. Юутай алдар суу вэ. Сибирийн тайга, намаг, шавар, хүнд замыг монгол хүн морьтойгоо л туулсан.
Оросын баруун хэсэг зүрх болсон нийслэлийн дэргэдээс Германы хутаг хүртэл дэлхийн дайны хүндийг туулалдсан монгол морины хөшөө Москвад бий. Дээр нь Монголын эзэнт гүрний түүхэнд монгол морины гүйцэтгэсэн үүргийг бодоод үзээрэй.
Унгарын Муха тосгоны дэргэд хийсэн цэргийн урлагын түүхэнд бичигдсэн аугаа тулалдаанд европын шигшмэл 85 мянган цэргийн 65 мянган цэргийг хиар цохин устгасан түүхийг үлдээсэн монгол цэрэг, морины суу алдарын одоо хэн ч дурсдаггүй юм. Бид юутай харамсалтай сэтгэдэг ард түмэн бэ. Биднйи түүх, Монгол морины түүх нь цогцолборт байгаа энэ хэдэн мориор дуусах юм гэж үү. Үгүй шүү олон түмэн, бид өнгөрсөн түүх, алдараа мартах ёсгүй. Эргээд сэргээх ёстой түүх юм шүү.
ХОЁР. БАЯНХОНГОР АЙМАГ
3.Бөө цагаан нуур
Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын нутагт байдаг Бөөн цагаан нуур бол говийн томоохон нуурт хамаарна. Энэ нуурын эрэгт бид хоноглосон билээ. Нүд алдам цэлгэр нуур сэтгэлд ихийг бодогдуулна. Нуурын эрэгт байрлах малчин айлын дэргэд аян замын алжаалаа тайлан зураг авцгааж билээ.
Бөөн цагаан нуур нь Баянхонгор аймаг дахь Нууруудын хөндийн хамгийн том, давст нуур юм. Хангайн нурууны өмнөд хажуугаас эх авч урсах Байдраг гол цутгах боловч гадагш гарах урсгалгүй.
Нууруудын хөндий дэх бусад нууруудтай хамт (Таацын цагаан нуур, Адгийн цагаан нуур, Орог нууруудтай) Рамсарын конвенцид бүртгэгдсэн ус намгархаг газар юм. Нуурын эрэг нь намхан элсэрхэг хөрстэй, хаяа нутгийн өвс ургамал бүхий намгаас тогтдог.
Бөөнцагаан нуурын ус гидрокарбонат, сульфат, хлорын ангин, кальцинатри, магни бүлэгт хамаарагдахаас гадна шүлтлэг орчинтойд тооцогдоно.
Энэ нуурыг алсаас харахад цагаан өнгөтэй харагддаг учраас Бөөн цагаан нуур хэмээн нэрлэсэн түүхтэй. Бөөн цагаан нууранд 96 зүйлийн шувууд хуран цугладаг, дэлхийд гайхагдсан ховорхон нуур юм. Монгол улсад урсдаг нийт нууруудын хамгийн том талбайтай нууруудын эхний аравт ордог.
4.Анхны болон хоёр дахь саадыг давав.
Баянхонгорын нутагт бидэнд анхны бэрхшээл тулгарав. Бид түүнийг анхны сорил гэж нэрлэсэн билээ. Тэр бэрхшээл бол говийнхоны хувьд аялалаа бүрэн зогсооход хүргэх шалтгаан байсан юм. Машины моторын дээд ангийн боолт хугарч поршингийн хэсэгт орж, моторын үндсэн хэсэг хагарч гэмтсэн нь япон тэргэний хувьд “амьсгал хураасантай” тэнцэхүйц явдал байв.
Машинаа чирч оруулсан хашааны арын айлд яг тэр машины задалсан мотор байж байх нь тэр. Тэгээд хоёр моторын дундаас шинэ мотор “босгох”-оор говийнхон эрчимтэй ажиллав. Ёстой дайчин хүмүүс байсан. Хэрвээ өөр хүмүүс байсан бол моторгүй машиныг босгоно гэдэг “зүүд” байсан билээ. Ерөөс хэдхэн цагийн дотор мотороо задалчих нь тэр. Тэгээд шийдвэр гаргалаа. Тэд нэгэн зэрэг хөдөлж, мотороо сэлгэн маргааш нь гэхэд бэлэн болгосон.
Монгол залуучууд үнэхээр бахархам “инженерийн алтан толгойтой”, бас “бие, гар нь юутай зүйрлэмгүй хөдөлмөрч” тэгээд зорьсондоо хүрч чадсан. Ийм гайхамшигт чанар монгол хүнд байна гэхээр бид юу ч бүтээх чадвартай хүмүүс энэ чанараа бахархан бичихээс аргагүй билээ. Зөв удирдаж чадвал монголчууд юуг ч бүтээж чадна.
Харин бид машинаа компьютерт оношлуулахаар 3 хоног хүлээсэн, оношлогооны хүн маань амраад хөдөө явчихсан байсан. Тэгээд эрс шийдэмгий шийдвэр гаргаж, аялалаа үргэлжлүүлсэн билээ. Одоо машин жигд хурдатай “их говийн хэсгийг” алгасан Ховдын зүг хөдөллөө.
Харин манай Ланд 200 машины хувьд Баянцагаан сумын төвд машины хойд хэсэгт сальник сэтэрч аймгийн төвөөс захиалж авчирч засахад нэг шөнийг зарцуулав. Андуурч авчирсанаас дахин захиалж, бид энэ хугацаанд хагас өдөр хүлээсэн. Энэ бол бидний хоёр дахь саад байсан. Ийм богино хурдан хугацаанд сэлбэг авчирч өгөхөд нутгийн залуу Рэнцэнжүгдэр бидэнд тусалсан. Хүнд туслая гэсэн сэтгэлтэй говийнхоны зан чанар зах зээлд “нураагүй” нь харагдаж байлаа. Саьник тавих нь хэдхэн минутын ажил байлаа.
Баянхонгор аймгийн говийн үзэсгэлэнт байгаль нь аймгийн төвөөсөө 150 километрт орших их говийн элсэн манхан, заган шугуйд шургалан тогтсон Монголын говийн хамгийн том нуурууд болох Бөөнцагаан болон Орог нуур, Монголын хоолойгоос эхлэн эх орны баруун хязгаар буюу Монгол улсын торгон хил хүртэл сунан тогтсон өргөн уудам нутгийг хамарна. Орог, Бөөнцагаан нууруудын эргэн тойрон дахь элсэн манханууд, говийн чимэг болсон заган шугуй, дэлхийд ховордсон хоёр бөхт тэмээн сүрэг гэх мэт Монголын их говь нутаг өөрөө ер бусын сонин өвөрмөц байгалийн үзэсгэлэн билээ.
Орог нуурын хаяанаас дэлхийн хамгийн эртний хүн амьдарч байсан буурь сууц олдож байсны зэрэгцээ, зүүн эргээр нь түүх соёлын нандин өв болох олон зуун хиргисүүр, булш бунханууд эгнэн байдаг билээ.
Хөвсгөлд зайрангийнд
Монгол бөөгийн зайран Пүрэвдоржийнд бууж мордсон мөч МБНЭ-ийн архивт үлджээ. Түүний гэрийн онгод олон зуун жилийн уламжлалтай, түүгээрээ содон түүхийг өгүүлнэ. Энэхүү ховор зүйлийг үлдээж авна гэдэг бахархал юм.
Зайрангийхаас гараад бас нэгэн зайрангийнд зочилсон нь П.Ганболдынх байлаа. Монгол бөөгийн их зайран П.Ганболд нүсэр их ажил болох Хөвсгөл нуурын нэгдсэн их тахилгын дараа уулзсан минь энэ билээ.
Уулзах болгондоо надаа нэг зүйлийг сануулдаг байлаа. Тэр нь Хөвсгөлийн Дамдин зайрангийн хоёр охины тухай байлаа. Хотод нэг нь байдаг, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, МБНЭ-ийн гол зүтгэлтэн, нөгөө нь Хөвсгөлийн Алаг-Эрдэнэ суманд амьдардаг, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Д.Батчулуун юм. Бид хотынхоо Батчулуунд, Ганболд маань Алаг-Эрдэнийн Батчулуунд илүү болохоор гомдол гаргадаг нь арга ч үгүй биз ээ.
Зурганд Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Нямдаваа, Монгол бөөгийн их зайран П.Ганболд нарын зураг мөнхлөн үлджээ. Бидний хамт Хөвсгөлийн нэгдсэн их тахилгыг голлон зохион байгуулсан Ганболд зайрангийн гэргий Хандаа байна. Зураг түүх болон үлдсэн нь энэ билээ.
ДУЛАМЖАВ УДГАН
Хөвсгөл нуурын тахилга өндөрлөх агшинд нэгэн бөөлөө болсон нь гэрэл зургийн хальсанд МБНЭ-ийн архивт ийм нэгэн зураг үлджээ. Нэг нэгэндээ гэсэн сэтгэлээр туслаж байгаа зан үйл содон байв.
Тэр явдлаас хойш он цаг өнгөрч Дуламжав удган өнөөдөр Монгол бөөгийн тэргүүн дээд цолтон болжээ. МБНЭ-ийнхэн түүнийг андахгүй. Хэдий амьдралын хүнд сорил дунд явсан түүний амьдрал удган хүний хэцүү замналыг өгүүлдэг. Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Дуламжав чин сэтгэлээр бөөгийнхөө нэгдсэн байгууллагын төлөө зүтгэсээр, тэмцсээр явна.
Харин нөгөө нэг удган Д.Батчулуун өөрийг нь анхлан нийгэмд таниулсан МБНЭ-ээс гарч, Монгол бөөгийн их дархан удган цолноосоо татгалзаж, зарим хүмүүсийн бичээд байгаачлан даруухан бөгөөд Дэлхийн тэнгэр шүтлэгтэний нэгдсэн холбоонд тэргүүн зөвлөх багш цолтой явна. Монголыг нэгдсэн бөөгийн байгууллага багадаж, дэлхийг нэгтгэсэн байгууллагад зүтгэх болсон нь хувь хүний сонголт биз ээ. Аль, аль нь тэнгэр шүтлэгийн төлөө болохоор ажил амжилттай яваа бол болоо.
