Category: Нэгдсэн их тахилга,тайллага

МБНЭ-ийн жилийн төлөвлөгөөний дагуу энэ жилийн гол тахилга болох Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн тахилгадаа бид зорив. Дэлхийн нийтийг хамарсан халдварт өвчин гарсан нь бидний жилийн төлөвлөлтөд өөрчлөлт гаргахад хүргэсэн. Тэр өөрчлөлт нь Бурхан халдун хайрхан, Хар зүрхний Хөх нуурийн нэгдсэн тахилгыг нэгтгэж, дараалан хийхэд хүргэсэн.
Бид, эхний цуваа болох 11 машин хотоос хөдөлсөн юм. Багануурт хооллоод цааш хөдөлж, Бурхан халдуны Цагаан аралд бүрэнхий болсон хойно хүрсэн. Бидний Цагаан аралд дөхөх дутам зөөлөн бороон дусал хаялна. Уудам хөндий, уул тал ногоон өмсгөлөө өмсөж, сэтгэл сэргэм сайханыг мэдрүүлнэ.
Ойрд бороо орсон бололтой Мөнгөнморьт сум өнгөрөөд цөөнгүй ус, шавар бүхий бартаа ихтэй байлаа. Жижиг машин цөөнгүй байснаас хэд хэдэн удаа шаварт сууж байсан. Өдөр гэгээтэйд бол сайн анзаарвал тойроод гарчих зам байсан. Бид буцахдаа өдөр явсан тул ийм боломжийг анзаарч байлаа.
Одоо бүх зүйл анхны тахилгуудыг бодвол эмх цэгцтэй, хариуцлагатай болсон. Хүн бүр заасан газруудад буудаллаж майхнаа барьж байлаа. Манай залуучуудын зөвлөл ч ажлаа бие даан гүйцэтгэж, байрлалын болон зохион байгуулалтын ажлаа хийж сурчээ.
Цэвэр агаарт сайхан амарч, өглөө босоод тахилгын бэлтгэл ажилд орсон. Ар араас цуварч цуваанууд ирсээр бидний эгнээ өргөжиж эхлэв. Дарханы бөөгийн хүрээлэнгийн төлөөлөл, удирдагч, Монгол бөөгийн Их удган Б.Бадамсүрэн, Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан, Өвөрхангай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Дуламжав, Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Эрдэнэбаатар, Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа шавь нарын хамт ирэв.
Нэгдсэн их тахилгад оролцогчдын цуваа хөвөрсөөр Улаанбаатар, Бага нуур, Увс, Ховд, Баян-Өлгий, Хөвсгөл, Завхан, Орхон, Дархан-Уул, Дундговь, Архангй, Өвөрхангай, Дорнод, Булган аймгийн төлөөлөл хүрэлцэн ирэв.
Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн гурван машинтай, тэднийг ахалж Монгол бөөгийн зайран Мөнх-Очир, Тамжид нар, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Оюунтуул тэргүүтэй төлөөлөл, түүний араас Говь-Алтай аймгийн төлөөлөл, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргал өргөн бүрэлдэхүүнтэй ирж буудалсан билээ. Ийнхүү тахилга эхлэхэд бэлэн боллоо.

БУРХАН ХАЛДУН ХАЙРХАНЫ НЭГДСЭН ТАХИЛГЫН ГАЛЫН ТАХИЛГА БОЛЛОО.
(Хоёр. 2020 оны 6 дугаар сарын 5-ны өдөр. 21.00, Нохой цаг)
Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилга амжилттай болж өнгөрлөө. Галын тахилгыг Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар толгойлон бөөлөв.
Нэгдсэн тахилгын Галын тахилгыг толгойлж бөөлсөн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар бол цөөнгүй жил бөөлсөн, Хөвсгөлийн Эрдэнэ хайрхан буюу 50Х100-ын овоонд олон жил толгойлон бөөлж байсан түүхтэй, туршлагатай, уламжлалт бөөгийн үйл ажилагааг өвлүүлэн залгамжилж яваа залуу зүтгэлтэний нэг билээ.
Нарны тахилгад Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатар толгойлж бөөлөх саналаа 2019 оны 12 дугаар сарын 6-ны өдрөөс эхлэн өгч байсан билээ. Түүний хүсэлтийн дагуу 2020 оны 1 дүгээр сарын 29-ны өдрийн МБНЭ-ийн Дээд Цэцийн Хуралдайн Жаран дөрөвдүгээр хуралдаанаар Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилгыг толгойлж бөөлөхөөр эцэслэн шийдвэрлэсэн билээ. Гэтэл 2020 оны 6 дугаар сарын 2-ны өдөр, өвчны учир бөөлөх боломжгүй гэсэн хариу өгсөн байна.
Тиймээс МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн хувьд Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн харьяанд байдаг, Монгол бөөгийн их зайран Моко, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Бүдүрэ, Төмжий нартай холбогдож ярилцсан байна. Хөвсгөл аймагт амьдардаг бөө нарын хувьд аймагтаа болсон тахилгаас бусад тахилгад бараг оролцолгүй ирсэн. Хамтарсан тахилгад төдийлөн идэвхигүй оролцдог байдал давтагдав. Үүнийг бичиж байгаа нь хамтарсан үйл ажиллагаанд оролцохгүй байгааг сонордуулж буй хэрэг юм. Бид яаралтай шийдэлд хүрч, Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилгыг Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатарыг хийхээр томилсон байна.
Бурхан халдун хайрханы Цагаан аралд МБНЭ-ийн гишүүд цугларч асуудлаа хэлэцэн бөөлөө хийх газруудаа Бөөгийн зөвлөлийн гишүүд сонгосон юм. Өмнөх хийж байсан тахилгын газрууд болон одоо хийх тахилгуудын газрыг уялдаа холбоотой сонгоно билээ.
Оройн 21.00 цагт Бурхан халдун хайрханы Галын нэгдсэн тахилга үйл ажиллагаагаа эхэллээ. Галын тахилгыг Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Эрдэнэбаатар толгойлон бөөлж эхэлсэн билээ. Өмнөх Галын тахилгуудаас сургамж авч энэ удаагийн галын тахилга толгойлж бөөлж байгаа бөөгийн удирдлага дор хийгдсэн юм. Тиймээс маш эмх журамтай болсон. Бөөлөлтийн явцад оролцогчид хэнгэрэг, хуураар дэмжин хөгжөөж, хүчээ нэгтгэн тэнгэртээ залбирсан. Галын тахилгыг дэмжиж цөөнгүй улаач нар бөөлөө хийсэн.
Тэдний дотор Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан, Монгол бөөгийн зайран Одбаяр, Монгол бөөгийн удган Лхагва нар дэмжиж бөөлж байлаа.
Галын тахилгыг ийнхүү амжилттай болж өнгөрлөө.

БУРХАН ХАЛДУН ХАЙРХАНЫ НЭГДСЭН ТАХИЛГЫН НАРНЫ ТАХИЛГА БОЛЛОО.
(Гурав. 2020 оны 6 дугаар сарын 5-ны өдөр. 05-07 цагт)
Өглөөний гэгээ туяарах цагт тахилгадаа оролцогчид эртлэн босч өргөх цай идээнийхээ дээдийг бэлгэх бөлгөө. Нарны тахилга бол онцгой тахилга юм. Монголчууд төдийгүй хүмүн төрлөхтөн нараа эрхэмлэн дээдэлж ирсэн түүхтэй. Улс орнуудад шаман нар олон хэлбэрээр нарандаа залбирдаг бол Монголчууд нарны тахилга хийдэг өвөрмөц зан заншилтай ард түмэн билээ. Нарны тахилгаа монгол бөө л тэнгэртээ хүргэх өвөрмөц арга ухаантай бөлгөө.
Өглөөний гэгээнээр монгол бөөгийн тамлага дуудлага, хэнгэргийн дуу агаарт цуурайтан Бурхан халдун хайрханы Нарны тахилга эхэллээ. Энэ удаа МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү толгойлон бөөллөө.
Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү зөвхөн монголдоо төдийгүй монгол туургатны дунд танил болсон нэгэн. Тэрээр монгол туургатан болох Өвармонголын Чингисийн цогцолбор дахь онгодын өргөөнд, Хувилай хааны хээрийн ордны тууринд хуур, манжигаар бөөлсөн байдаг.
ОХУ-ын Тувагийн бөө нартай хамтран Енисей мөрний эрэг дээр хамтарсан бөөлөөнд оролцож, монгол онгодын өвөрмөц төрхийг харуулж байсан.
ОХУ-ын Халимаг Улсад болсон Ойрдын их наадамд оролцож, Ганц модны булаг дахь хээрийн онгонд уламжлалт бөөлөөгөөр хуяглан бөөлсөн нэгэн билээ.
Байгаль нуурийн Ольхоны арал дахь Бөөгийн аралд хуяглан бөөлж, монгол бөөгийн намтар түүхийг баяжуулсан нэгэн билээ. Буриад бөө нарын тахилгын зан үйлийг нүдээр харж, байгаль, орчинтой уялдуулан судалсан улаач юм.
Мөн монголдоо бөөгийн байгуулгын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, нийгмийн зүтгэлтэн, бөөг уламжлалт дэг жаягаар авч яваа, өнөө цагийн бөө мөргөлийн манлайлагч нарын нэг билээ.
Тэрээр Хан-Хөхий Дөрвөдийн бөөгүүдийн зайран, Увс аймгийн Өмнөговь сумын харъяат, МБНЭ-ийг байгуулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан. Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан. Монгол бөөгийн ёс зүйн дүрмийг боловсруулсан. 2015 оны “Шилдэгийн шилдэг- Зайран” шагналыг хүртсэн. 2012 онд болсон Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагыг удирдаж зохион байгуулцсан.
2013 онд болсон Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгийг удирдыг удирдсан, Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгыг удирдсан, Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
2014 онд Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгыг удирдсан, Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-ыг удирдаж зохион байгуулсан, Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон, Улаанбаатар хот, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон.
2015 онд Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгыг удирдаж оролцсон, Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайг Зохион байгуулалцсан, “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд толгойлж бөөлж оролцсон, Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад толгойлж бөөлсөн.
2016 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн, Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад удирдаж, оролцсон,
2017 онд БНАСАУ-ын Монгол хатаны бунханд хүндэтгэл үзүүлж бөөлсөн, Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн, Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон, Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн, ОХУ-ын Ойрхоны бөөгийн арал, Бух ноёны онгон, Чингисийн ширээнд бөөлсөн,
2018.онд Говийн нэгдсэн тахилгыг удирдаж зохион байгуулсан, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн,
2019 онд Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн, ОХУ-ын Тувад хамтарсан бөөлөлтөд оролцсон. Халимагийн Ганц модны булагт бөөлсөн, ОХУ-ын Тувад хамтарсан бөөлөлтөд оролцсон. Халимагийн Ганц модны булагт бөөлсөн. Энэ цаг үед Монгол бөөгийн үйл ажиллагаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулж яваа зүтгэлтэн юм.
Бурхан халдун хайрханы Нарны тахилгад Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган П.Дуламжав тэргүүлж бөөлсөн билээ. Тэрээр бүхий амьдралаа уламжлалт монгол бөөгийн төлөө зориулсан нэгэн билээ.
2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон, Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их тахилгынНарны тахилгад оролцсон,
2013 онд Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
2014 онд Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон, Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон, Улаанбаатар хот, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд оролцсон.
2015 онд Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон, Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон, Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
2017 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон, Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон, Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
2018 онд Говийн нэгдсэн тахилгад Нарны тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
2019 онд Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон. Өвөрхангай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргээн дээд удган П.Дуламжам нь Монгол бөөгийн байгууллагын орон нутгийн тогтолцоог бий болгоход зүтгэсэн, олон нийтийн зүтгэлтэн билээ.

Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын бөөгийн Тэргүүнээр Удган Сосорбарам томилогдон ажиллаж байгаа билээ. Энэ бол МБНЭ-ийн сумын бөөгийн Тэргүүнээр томилсон анхны тохиолдол байсан юм. Бид сумын бөөгийн байгууллага хэрхэн ажиллаж болох талаар анхны туршлага энд хуримтлагдсан гэж үзэж байсан. Тиймээс Удганы ажлын талаар ихээхэн сонирхосон юм. Энэ суманд ажиллахад Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун, Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал байлцсан билээ. Тэднийг нутгийн олон түмэн хадаг, сүүгээ барьж угтсан.
Дараа нь Нөмрөг сумын бөө нартай уулзсан юм. Энэ суманд хэдэн жилийн өмнө бөөгийн уг босгох чанар хийж байсан бөө нар хоорондоо зодолдож нэгнийхээ амь насанд хүрсэн гэмт хэрэг гарчээ. Түүнээс болоод энэ суманд Бөөгийн нэр хүнд унасан тухай бидэнд мэдээлсэн юм. Тэд мөнх тэнгэр, бөөгийнхөө төлөө хамтарч ажиллах цаг болсоныг дэмжиж байлаа. Нөмрөг сумын бөөгийн Тэргүүнээр Удган Ж.Сонинжаргалыг томилов.
Тосонцэнгэл сум бол хүн амын төвлөрөлөөр улсад дээгүүр ордог олон хүнтэй сум төдийгүй баруун аймаг руу явах төв зам дайран өнгөрдөг юм. Тиймээс энэ сум олон талаар чухал ач холбогдолтой. Монгол бөөг уламжлалт дэг жаягаар авч яваа Удган Утюктай уулзаж, МБНЭ-ийн талаар мэдээлэл өгч харилцан санал бодлоо солилцсон юм. Орон нутагт ажиллаж байхад нутгийн бөө нар хамтран ажиллах талаар ихээхэн дутагдалтай байгаа нь харагдлаа. Тиймээс орон нутагт бөөгийн байгууллага ажиллахад багагүй бэрхшээлийг туулж байж эхний үр дүнд хүрэхийг бодит байдал харуулж байна.

Аливаа ажлын хувь заяа хариуцагчаасаа шалтгаалдаг.Архангай аймагтолон зуун жил харьцангуйгаарБуддагийн шашин хөгжсөн, 1990 оноос Исусын шашин эрчимтэй түгсэн нутаг. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд үндэсний уламжлалт Бөө шүтлэгээ шүтэх байдал хурдтай тэлж байгаа билээ. МБНЭ-ийн салбар байгууллага үйл ажиллагаагаа эхэллээ. Архангай аймгийнБөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүнээр Ч.Хишигнэмэхийг томилон ажиллуулав. Төрийн байгууллагад ажиллаж байсан туршлагадаа тулгуурлан богино хугацаанд нэгдсэн зохион байгуулалтад оруулж, эрч хүчтэй, эрчимтэй ажиллана гэдэгт МБНЭ-ийн хамт олон итгэж байна.

МБНЭ-ийн удилдлага, аймгийн төв Улаангом хот, Хяргас суманд ажиллав. Энэ үеэр бөөгийн уг аваад цөөнгүй хэдэн жил болсон боловч босч чадаагүй залуучууд ирж уулзаж байлаа. Бөө болохоор шийдэж, найман багшийн нүүр үзэж, 15-н сая төгрөг зарцуулсан боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй, улмаар дээд сургуулиа хаяж, орон нутагтаа ирсэн. Энд ирээд ч зовлон үргэлжлэж, ах дүү хамаатан садны дунд байх аргагүй болсон хөдөө суманд найз нэгнээ түшин амьдарч яваа нэгэнтээ ч уулзсан. Эрүүл мэнд, эд хөрөнгө, сэтгэл санааны зовлонд хэн нэгнийг учруулан байж бөөгийн нэр барьж, “хуурамч” уг босгодог бусармаг байдлыг халах цаг болжээ. Бид ийм асуудлаар МБНЭ-д мэдээлэл авдаг утас ажиллуулах шаардлагатай болсоныг цаг хугацаа харуулав. Бөөгийн нэр хүндийг унагаж байгаа тодорхой хүмүүстэй тэмцэх цаг нэгэнт болжээ.Увс аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүнээр Удган Ж.Дэлгэрмааг томилов.

№ 8
Үдийн 12.00 цагаас Их хайрханы зүүн хойд хэсэгт ширгэсэн нуурын дэргэд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Ч.Дангаасүрэн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Х.Энхмаа нар Их тахилгын Лусын тахилгыг удирдаж хийсэн юм.

№ 9

Тахилгын зан үйл дуусмагц Урианхайн олон түмэн, 80 гаруй харваачид оролцсон сурын харваа, үндэсний бөхийн барилдаанаар наадмаа эхэлсэн юм.
Урианхай сурын харвааг нутгийн иргэн Балдан, үр хүүхдийн хамт ивээн тэтгэсэн бөгөөд Х.Одгэрэл түрүүлж, сурын спортын мастер Цастхүрэл удаалсан байна. Үндэсний бөхийн барилдааныг Урианхайчуудын өв соёлын нийгэмлэг ивээн тэтгэсэн бөгөөд Үндэсний бөхийн барилдаанд Аймгийн начин Н.Мөнгөнхүү түрүүлж, сумын начин Н.Амгаа үзүүрлэсэн байна.

№ 10

Олон зуун жил тасарсан Их хайрханд хүндэтгэл үзүүлэх Их тахилгад урианхайн олон түмэн баярлан хөөрч бөө нартаа талархал илэрхийлж байлаа. Энэ үеэр Баян-Өлгий аймгийн ИТХ-ын Төлөөлөгч, Тэргүүлэгч гишүүн Т.Нансалмаа, түүний нөхөр Алтанцоож нар хувиасаа таван зуун мянган төгрөг, нутгийн иргэд Т.Батсүх, Ц.Болд нар дөрвөн зуун тавин мянган төгрөгийг МБНЭ-д хандивласан билээ. Нутгийн зон олны сайхан сэтгэлд талархаж байгаагаа МБНЭ-ийн удирдлага илэрхийлсэн билээ.
Ийнхүү МБНЭ-ээс санаачилан зохион байгуулсан Жаргалант хан Их хайрханы тахилга нутгийн олон түмний дэмжлэгтэйгээр амжилттай хийгдэж өнгөрлөө. Наадам дуусангуут тэнгэр үүлшиж, бороо орж улмаар цас малгайлан хаялж эхлэв. Монголчуудын бэлэгшээлж хэлдэгээр хавар орж буй цасыг “шар тос” гэдэг. Энэ “гар тос” хоёр өдөр үргэлжлэн орж газар дэрхийд хур өгөөжөө хайрласан билээ.
МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Их тахилгад хувь нэмрээ оруулсон зүтгэлтнүүдийг үнэлж МБНЭ-ийн “Мөнх тэнгэрийн төлөө” медалийн “Хүрэл шонхор”-оор Буянт сумын засаг дарга Т.Мэндсүрэн, Эрдэм шинжилгээний ажилтан Н.Эрдэнэбаяр, иргэн Ц.Болд, Т.Батсүх, “Алтан шонхор”-оор Ардын жүжигчин Р.Санжид нарыг шагнаж урамшуулав. Мөн Монгол туулсийг хөгжүүлэхэд оруулж буй хувь нэмрийг үнэлж Буянт сумын Туульч Б.Болдыг “Хүрэл шонхор”-оор шагнасныг Их тахилгын үеэр МБНЭ-ийн удирдлага гардуулсан билээ.

Энэхүү тайлга, залбиралд оролцохоор Дархан-Уул аймгаас аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэнгийн ахалсан хэсэг, Улаанбаатар хотоос Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Нарангэрэл, Ш.Нямдорж нарын хэсэг, Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон цугларсан байлаа. Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийн удганууд бүгд малчид байснаараа онцлог байсан. Энэ цаг үед мал аж ахуй эрхэлэхийн зэрэгцээ тэнгэрийн үйлдээ зүтгэж байна гэдэг бахархал юм.
Очсон өдөр байрлалаа эзэлж тохижсоор үдэш болсон байлаа. Орой нутгийн төлөөлөл ирсээр бидний оролцоо өргөжсөн. Цэнгэг агаар, үүл үгүй одод гялалзах тэнгэрийн дор байгалийн өвөрмөц тогтоцтой хадны дунд сонирхолтой яриа өрнүүлж суух тааламжтай сайхан байдаг.
Их хайрханы өвөрт хоносон эхний өглөө тэнгэр цэлмэг, дулаахан өдөр угтлаа. Нутгийн эзэд болсон Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийн төлөөлөл бэлтгэлээ хангаж, их хайрхандаа зориулсан тайлга, залбиралаа эхэлсэн билээ.
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан, Монгол бөөгийн удган Ж.Өлзиймандах, Монгол бөөгийн удган П.Эрхэмбаяр, зайран З.Бум-Эрдэнэ нар хуяглан бөөлөлт, залбиралаа хийсэн. Дундговь аймгийн бөө нар Халх бөөгийн уламжлалт дэг жаягаар зан үйлээ хийж, бусад оролцогчид хуур манжигаар дэмжиж залбирч, бөөлсөн билээ. Халх язгуурын бөөлөлт сахиус татах, залах, үдэх үйл ажиллагааг эс тооцвол хөдөлгөөн багатай байдаг, ихэнх үйлээ суугаа байдалд хийдэг.
Тайлга, залбиралд оролцсон улаач нар ээлжлэн онгод, сахиусаа оруулж бөөлсөн бөгөөд хайрхандаа залбирч, зан үйлээ хийлээ. Бөөгийн зан үйл дөрвөн цаг орчим үргэлжилж, хайрхандаа өргөх өргөл, дээжээ хүргэхээр таван залуус хайрханы оргилд орших овоо өөд хөдөлсөн.
Үдээш хойш бүгд цугларч ойрд уулзаагүй тул бөөгийн талаар санаа бодлоо солилцож харилцан ярилцаж өнгөрүүллээ.
Хоёр дахь өдрийн өглөө цаг агаар тогтуун, дулаахан өдөр угтлаа. Дархан-Уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн бэлтгэл ажлаа хангаж, тайлга, тахилга хийхэд бэлэн болов.
Ингээд Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн дархад бөөгийн жаягаар зан үйлээ хийж хуяглан бөөлсөн билээ. Бөөлөлт дөрвөн цаг орчим үргэлжилсэн. Оролцогчид уухайлан дэмжиж, улаач нар хуур манжигаар хүч нэмэн түрлэг нэмж бөөлөлт хийлээ. Дархад бөөгийн хувьд тамлаг, дуудлагаар ямар онгод орж байгаа нь тодорхой байдаг. Танил онгод орж ирэхээр огшил хөдөлнө гэж жигтэйхэн.
Бөөлөлтийн төгсгөлд Дархад жаягаар өргөл, идээнийхээ дээжээр цунцал өргөж, мөн хайрханы гол оргилд орших овоонд 9 эрчүүл гарч, өргөлийн дээжээ хүргэсэн байдаг.
Энэ өдрийн үдээш хойш бид байгалийн үзэсгэлэнт газарт сууцгааж, болж өнгөрсөн тайлга, залбирал, нутгийн онцлогын тухай ярилцлага хийж өнгөрүүлсэн.
Наран шингэхийн алдад байгалийн үзэсгэлэн газруудаар тойрон аялал хийж, өвөрмөц тогтоцтой газруудад дурсгалыг зураг авахуулсан билээ. Байгалийн театр, монголын нэрт уртын дууч Норовбанзадын дурсгалын хөшөө, тоонот хад, умайн хад гээд байгалийн өвөрмөц тогтоцтой үзэсгэлэнт олон газартай танилцсан юм.
МБНЭ-ийн энэ оны анхны хамтарсан тайлга, залбирал Дундговь аймгийн Их газрын чулуу хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт газарт болж өнгөрлөө. Тайлгын дараа бид хотын зүг хөдөлсөн бөгөөд замын салаан дээр Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэнтэй үдэлтээ хийж, хоёр тийш салсан юм.
Замд оронгуут хуйларсан их салхи, түүний араас хур бороо оров. Бид монгол бөөгийн зайран Тамжидынд шиврээ бороотой хамт очсон. Тамжидын шинэхэн байрласан газарт хооллосон. Дараа нь түүний онгодын өргөөгөөр орсон юм. Монголын улс төрийн сонгуулийн уур амьсгал онгодын өргөөнд байрлалаа эзэлжээ. Дөрвөн жил үйлэнд мордсон онгодууд одоо болзоо, тайлалаа тайлах цагт тулж иржээ. Монголын минь заяа тавилан гэгээлэг байх болтугай.

2013 оны 5 дугаар сар 21-ны өдөр Харсайн гүүрийн дэргэд Улаанбаатараас Их тахилгыг зорьсон эхний хэсэг Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун, Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Ч.Дангаасүрэн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Х.Энхмаа, Удган П.Нарангэрэл, Хөвсгөл аймгийн Бөөгийн Тэргүүн П.Ганболдын ахалсан хэсэг, Улаанбаатар хотоос Урианхайчуудын төлөөлөл Алтанцэцэг, Удган Чулуун нарын ахалсан 63 хүний бүрэлдэхүүнтэй 16 машины цувааг Баян-Өлгий аймгийн ИТХ-ын Төлөөлөгч, Тэргүүлэгч гишүүн Т.Нансалмаа, түүний нөхөр Алтанцоож, Урианхайчүүдийн холбооны тэргүүн Ц.Болд, Монгол Улсын Ардын жүжигчин Р.Санжид, Буянт сумын Засаг дарга Т.Мэндсүрэн нар хадаг, сүүгээ барьж хүндэтгэн угтаж, туульч Б.Болд Алтайн магтаалаас хайлж ирсэн зочидоо хүндэтгэн угтсан билээ.
Энэ өдөр Өмнө гол дахь Гэрэлт-Хашийнд нутгийн зон олон цугласан хөл хөдөлгөөн ихтэй байлаа. Учир нь газар газраас ирсэн таван язгуурын бөө энэ нутагт анх удаа хуран цугларсан нь энэ билээ.

№3
2013 оны 5 дугаар сар 23-ны өдөр Буянт сумын Соёлын төвд “Цаст хайрханы тахилгын түүхэн уламжлал“ сэдвээр Эрдэм шинжилгээний бага хурал болж, “Алтайн урийнхайн өв соёлын түүх” гэсэн үндсэн илтгэлийг Баян-Өлгий аймгийн ЭШХ-ийн ажилтан Н.Эрдэнэбаяр тавив. Хуралд 300 орчим иргэд оролцож, санал бодлоо илэрхийлсэн билээ. Хурлын дараа Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал 70 ахмад настан, 300 хүүхдэд, Удган П.Нарангэрэл 50 ахмад настан, 70 хүүхдэд бэлэг тарааж, хүндэтгэл үзүүллээ.
Сумын удирдлага төлөөлөгчидөд зориулж спорт заалаа галлаж боломжийнхээ хирээр тухтай орчин бүрдүүлэхийг хичээсэн байв. Манайхан ч явж сурсан болохоор хэр барагийн нөхцөлд зохицоод сурчихсан улс. Хотоос Монгол Бөөгийн Хотгойдын Их Удган Д.Булган, Монгол Бөөгийн Удган Н.Мягмарсүрэн нарын ахалсан хэсгүүд нэмж ирлээ. Энэ зааландаа зохион байгуулалтын хурлаа хийв.

№4
2013 оны 5 дугаар сар 23-ны өдөр МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун, Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Ч.Дангаасүрэн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Х.Энхмаа нар Жаргалант хайрханд очсон юм. Их хайрханд биднийг дөхөж очиход цас бударч угтсан. Удалгүй нар ээж салхи тогтуун болж, Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун бөөлж, Тахилга, тайлга хийх газруудаа сонгосон билээ. Биднийг буцах болоход салхи ширүүсч цас бударч үдсэн. Бид цас орж, хүчтэй салхитай байгаа тул үндсэн бүрэлдэхүүнээ спорт зааландаа хоноглох шийдвэр гаргасан билээ.

№ 5
2013 оны 5 дугаар сар 25-ны өглөө манайхан эртлэн босцгоосон байлаа. Өглөө бүхний түрүүнд Тэнгэрээ шинжиж ямархуу өдөр байхыг харж билээ. Тэнгэр битүү үүлтэй байлаа. Бид буудалласан газраас хөдөлж 2 км орчим яваад сонгосон газраа ирлээ. Тахилга болох газар Монгол төрийн далбаа, МБНЭ-ийн далбааг хүндэтгэлтэй байрлуулсан байлаа.
МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч, Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун бөөлж Нарны тахилгаа эхлэв. Энэ үед тэнгэрт үүлний цоорхой үүсж нарны гэрэл Тахилга болж байгаа хэсэгт тусж, салхи намуухан болж билээ.

№ 6
Өглөөний 7.00 цагийн үед Жаргалант хан хайрханд хүндэтгэл үзүүлэх Их тахилга эхэллээ. Их тахилгыг МБНЭ-ийн Бага хуралдайн гишүүн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Д.Даринчулуун тэргүүлэн бөөлж, бусад бөө нар цагаан залбирал хийж хүч нэмсэн билээ.
Бөөлөлт дөрвөн цаг үргэлжлэв.
Онгод урианхайн олон түмэн, тахилгад хүрэлцэн ирсэн Дархадын бөө нарт хүндэтгэл хайрлав.
Их хайрханд Хөх морь сэтэрлэж өргөв. Тэр үед цугласан олон морь даган бужигнаад явчихав.

Учир нь энэ аймгийн үндсэн уугуул Урианхайчууд өнөөдөр цөөнх болсон улс. Нутгийн иргэд олонх болсон Казахууд лалын шашин шүтдэг. Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоог цөөнхийн дундаас хайна. Сүүлийн 90-ээд жил шашингүйн үзэл олонхын дунд төлөвшсөн болохоор урианхай иргэд шашин шүтлэг муутай гэж хэлж болно. Тэр нь ч Их тахилгын үеэр ажиглагдаж байсан. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Өлгий хотод байхдаа Удган Энхтуяатай уулзсан билээ. Мөнх тэнгэр, бөөгийн шүтлэгээ хөгжүүлэхэд оруулж байгаа хувь нэмрийг үнэлж “Мөнх тэнгэрийн төлөө” медалийн “Хүрэл шонхор”-ыг Удган Энхтуяад гардуулсан юм.
МБНЭ-ийн төлөөлөлд Өлгий хотод ажилладаг Турк сургуулийн хамт олон сургуулиа танилцуулж, хүндэтгэлийн хоол барьсан билээ.
Тус аймагт мөнх тэнгэр, бөөгийн ажиллагааг хөгжүүлэх их үйлсийн итгэлийг хүлээлгэж Баян-Өлгий аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүнээр Т.Нансалмааг томилсон билээ.

2013 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдөр Говь-Алтай аймгийн Алтай хотод ажлын хэсэг очсон билээ. Биднийг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Энхбаяр угтаж авсан билээ. Говь-Алтайн бөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүн Оюунсувд сумдад ажилтай байсан тул уулзаж чадсангүй. Говь-Алтай аймагт томоохон тахилга болох учраас тэр үеэр бөө нартай уулзалт хийгдэхээр төлөвлөсөн тул бид хоноод цааш хөдөлсөн билээ. Улаанбаатар хотод зөвхөн Голь-Алтай аймгийн Цээл сумын 20 гаруй бөө нар цугларч байсан билээ. Тийм болохоор энэ аймагт мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоо цөөнгүй гэдэг нь тодорхой юм.
2013 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдөр Ховд хотод очлоо. Бидний зорилго бол энэ аймгийн бөөгийн хүрээлэнг байгуулах явдал байв. Энэ аймаг бол МБНЭ-ийн Хүндэт Ерөнхийлөгч, Монгол Бөөгийн Их Дархан Зайран Д.Бямбадоржийн төрсөн нутаг. Гэвч МБНЭ-ийн бөөгийн хүрээлэн байгуулагдаагүй цөөхөн аймгийн нэг байсан юм. Тиймээс энэ ажлын эхлэлийг тавих хүн хэрэгтэй байлаа. Тийм хүн нь Удган Ц.Лувсанлхамо байж таарав. Мөнх тэнгэрээ шүтдэг, түүнийхээ төлөө ажиллах их итгэл найдварыг хүлээж, Удган Ц.Лувсанлхамог Ховд аймгийн бөөгийн хүрээлэнг тэргүүлж үлдээсэн билээ. МБНЭ-ээс түүнд үлдээсэн их итгэлийг биелүүлж чадна гэдэгт итгэж байна. Мөнх тэнгэр бидний эхэлсэн ажил үйлсийг дэмжих болтугай.

2013 оны 5 дугаар сарын 16-ны өглөө 10.00 цагаас Баянхонгор хотын Тэргэл hotel зааланд газарт болсон уулзалт бөөгийн тухай нэг нэгнийгээ сорьсон яриагаар эхэлсэн боловч удалгүй халуун дотно ярилцлага болж өрнөсөн билээ. Монгол бөөгийн өмнө тулгамдсан олон асуудлыг хэрхэн шийдвэрлэх тухай, мөнх тэнгэрээ шүтэн бишрэгчдээ түгээн дэлгэрүүлэх талаар оролцогчид санал хүсэлтээ илэрхийлж билээ. Бидний яриа уулзалт дууссан ч үргэлжилсэн юм. Уулзалтын үеэр МБНЭ-д нэг зуун гишүүн элсэж байгаагаа илэрхийлсэн билээ.
Цугларсан олны төлөөлөл биднийг Баянхонгор хотоос гарах хүртэл хамт байж биднийг үдсэн билээ. Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоо өдрөөс өдөрт улам нэмэгдэж байгаад бид бүхэн баяртай байлаа.