Category: Нэгдсэн их тахилга,тайллага

Эрдэнэ хайрхан буюу Монгол улсад орших ЗУ-1000, ХӨ-500 -д цэгийн тахилга, Галын тахилга гэсэн хэсгээс бүрдэх тахилгыг амжилттай сайхан хийлээ. Эрдэнэ хайрхан буюу Монгол улсад орших ЗУ-1000, ХӨ-500 -д цэгийн тахилгыг Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн зайран П.Эрдэнэбаатар толгойлон бөөлж, Хөвсгөлийн алдарт зайран Дамдины охин, Монгол бөөгийн удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Үүрийн цолмон нар тэргүүлэн бөөллөө. Тахилгад Монгол бөөгийн их зайран П.Ганболдын шавь нар оролцлоо.
ЭРДЭНЭ ХАЙРХАНЫ ГАЛЫН ТАХИЛГА ХИЙГДЛЭЭ.
Өнө эртнээс Монголчуудын байгаль дэлхийн гайхамшигийг мэдэрч, онгод юугаа залж, шүтэж ирсэн гайхамшигт газрын нэг Эрдэнэ хайрхантай холбоотой домог байдаг. Нутгийн нэг айл холоос даага авчирч, нутагтаа буцаж гүйхээс сэргийлэн өөрийн адуутай холбож тавьжээ. Гэтэл Эрдэнэ хайрханы ар зоонд байдаг тогоо руу унаж, уулмаар нилээд хугацааны дараа Эрхэл нуурт гарч ирсэн байдаг. Тиймээс Эрдэнэ хайрхан, Эрхэл нуурыг хүйн холбоотой гэж үздэг. Эрхэл нуур. Хөвсгөл аймаг Алаг-Эрдэнэ сум.Эрхэл нуурын хөндийд ХӨ 50 ЗУ 100 градусын солбицолтой цэг оршдог.
Эрхэл нуурын зүүн урд эрэг дээр МБНЭ-ийн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэн Галын тахилга хийлээ. Галын тахилгыг Хөвсгөлийн алдарт зайран Д.Дамдины охин, Монгол бөөгийн удган Д.Батчулуун толгойлон бөөлж эхлүүллээ.
Түүний араас Монгол бөөгийн тэргүүн удган Үүрийнцолмон, Монгол бөөгийн их удган В.Жавзансүрэнгийн шавь Ц.Мөнхбүрэн, Ч.Одсүрэн, Бямбаням, Н.Ганхуяг, Баяртогтох, Олонбаяр, Г.Ганчимэг, Батцэцэг, Г.Ганхуяг, Батчулуун, Амаржаргал, Монгол бөөгийн их зайран П.Ганболдын шавь удган Цэндээ нар босч бөөллөө.
Дашрамд дурьдахад МБНЭ-д Хөвсгөлийн алдарт Д.Дамдингийн хоёр охин гишүүнчлэлтэй байдаг. МБНЭ-ийн анхлан байгуулагчдын нэг, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, \Улаанбаатар хотод амьдардаг\, нөгөө нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ суманд амьдардаг, Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн дэд удирдагч, Монгол бөөгийн удган Д.Батчулуун юм.
Д.Хүрэлбаатар

Тосгоноос цааш давхисаар модтой хайрханы өвөрт байрлах Самагалтай тосгонд ирлээ. Энд бид машиндаа шатахуун аваад цааш аялалаа үргэлжлүүллээ. Тосгодод шинээр цөөн ч гэсэн барилгууд нэмэгдэж баригдсан харагдана. Модтой хайрханыг өгссөөр хөтөл дээр байрлах бөөгийн болон буддагийн суварга бүхий өргөлийн газарт ирлээ. Төв замын хоёр талд байрлах энэ өргөлийн газарт нэгэн эмэгтэйтэй тааралдаж ярилцах гэсэн боловч хэл ойлголцсонгүй. Ойрхоноос сайн зүс харж танилцаад өнгөрсөн. Тэндээс хөдлөөд явсаар цөөнгүй км явсаны дараа замын хажууд тэрхүү бусгүй зогсож байгаатай дахин таарсан нь сонин учрал байлаа.
Өндөр хайрханыг давсаны дараа уудам тал угтаж энэхүү талаар давхисаар их хөндийд орших Кызыл хотод ирлээ.
2. Бөөгийн “Дүнгэр” төвөөр зочлов.
Өмнө ирж байснаас зарим зүйл шинээр нэмэгдсэнийг анзаарав. Бөөгийн “Дүнгэр” төв хотын төв замын дагуу байрладагаараа онцлоготой. Тэнд биднийг очиход бөөгийн “Дүнгэр” төвийнхөн угтаж билээ. Бүгд цугларчээ. Хашаан дотроо монгол гэр барьж тэнд биднийг хоолоор дайлсан билээ.
Бид Тувад байх хугацаанд хийх, үзэх ажлаа тохиролцож, ойрын хугацаанд хийж байгаа ажил, үйл явдлаа ярилцсан билээ. Тэндээс гараад бид Сара Оолын гэрт зочилж, түүний гэр бүлийнхэнтэй танилцсан юм. Орой нь саунд сууж аян замын алжааллаа тайлсан билээ.
Хот өргөжин тэлж байна. ОХУ-ын БХЯ-ын сайд Шаогугийн үед энэ хот өргөжин тэлж хөгжиж байна. Хотын төвд байх захиргааны барилга, төв төлбайд очлоо. Тува улсын түүхэнд их үүрэг гүйцэтгэсэн Буянжаргалын хөшөө сүндэрлэнэ. Түүний нэртэй зочид буудлаар оров. Нэгэн цагт Буянжаргалаа буудаж хөнөөсөн түүхтэй Токо буюу Тогоо хэмээх Тувагийн нэртэй цэргийн зүтгэлтэний зураг байна. Лениний одонгоор долоон удаагийн шагнагдсан социалист хөдөлмөрийн баатар цэргийн жанжины түүх байна. Жижиглэсэн масштабаар бол монголын Тогоо хэмээх цэргийн жанжины бусдыг няцалж өөрөө өндийсөн түүхтэй түн адил түүхтэй юм.
Төв талбайд үхэр хөлөглөсөн хүний хөшөө байна. Энэ бол савдагийн хөшөө ажгуу. Биднийг музей үзэх үед үнэт олдворын хэсэг ажиллаж, тувагийн нутгаас олдсон алтан эдлэл болон үнэт зүйлсийн үзмэрүүд бүхий тусгай хамгаалалтай хэсгийг үзэх боломж олдлоо. Зураг авахыг хориглодог тул бөөтэй холбоотой онгод байж болох зарим зургийг авч чадсан билээ.
Тува Улсын их сургуулийн шинэ барилга содон харагдана.
Хотын зүүн хэсэгт Цэргийн кадетийн сургуулийн иж бүрэн барилгын цогцолбор бэлэн болж энэ жилээс сургалт эхлэх бөгөөд монголоос хүүхдүүд ирж суралцах ажээ. Ийнхүү цэргийн томоохон сургууль бэлэн болжээ. Хоёр томоохон сургууль шинэхэн барилгатай болсон нь шинэчлэлийн явц сайн байгааг харуулж байна.
3. Албан ёсны уулзалт хийв.
Монгол Улсаас Тува Улсад суугаа Ерөнхий консуль Ганчимэгтэй МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Тувагийн бөөгийн төлөөлөл Сара Ооловна нар гурвалсан албан ёсны уулзалт хийлээ. Монголын тэнгэр үзэл, бөө мөргөлийн тухай дэлэгрэнгүй мэдээлэл хийж, сонирхосон асуудлаар ярилцлаа.
Бидний уулзалт харилцан мэдээлэл өгч, сонирхосон асуудлаар хариулт өгч найрсаг сайхан болж өнгөрлөө. Өмнөх ерөнхий консулын газрыг бодвол өнгө зүс орж, уулзалтын хүндэтгэлийн танхимтай болжээ.
4. Хамтарсан бөөлөлт хийлээ.
Хотын баруун хэсэгт өндөрлөг газарт мөргөлийн газар эртнээс ажиллаж иржээ. Энд бөө мөргөлийн овоо, буддагийн шашины суварга хоёрыг байгуулжээ. Энд дөч гаруй төрлийн өвчинг эмчилэхэд тустай рашаан байдаг ажээ. Хоёр монгол гэр барьж, үйлчилгээний төв байршуулжээ.
Эрэг дээрээс Енесей мөрөн тод харагдана. Кызыл хотын зүүн хэсэг үзэгдэнэ. Тува бөө нар эхлээд цунцал өргөх галаа бэлтгэнэ. Цунцал дотроо өргөх идээгээ байрлуулдаг онцлоготой ажээ. Бэлтгэл хангаж байх үед удган дуудлагаа уянгалуулан эхлэх бөлгөө.. Тэгээд галаа асаангуут бөөлөлт эхэллээ. Тува бөөгийн удган эхэлж бөөлөв. Түүнийг бөөлж дуусагуут араас нь Тува зайран бөөлөлтөө хийсэн юм.
Монгол бөө нарын хувьд усны урсгалын эх рүү харж байрласан нь сонин санагдсан болов уу. Бид тайлбар хийсэн билээ. Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү хуур, манжигаар онгодоо оруулж бөөлсөн юм. Хуур эгшиглэн тамлага, дуудлагаа дуудаж, онгод орж ирэв. Хамт байсан бөө нар төөрөг тавьж тулгамдсан асуудлаа асууж байлаа.
Бороо зөөлөн шивэрч байсан боловч хувцас нэвт норсон байлаа. Бидний савдаг, лусандаа холбон залбирсан бөөлөлт ийнхүү өндөрлөлөө. Түүхийн арвин их мэдээлийг өөртөө шингээсэн бөөгийн тамлага, дуудлагыг өөртөө шингээн баясч энэ өдрийг хамтдаа баясан баярлалаа.
Хотын зүүн хэсэгт байрлах малчны овоонд очиж залбирч, өргөл өргөлөө. Алсыг харж алхах малчин хүн, түүний эргэн тойрон үхэр, морь, тэмээ, хонь, ямаа, сарлагын хөшөө байна. Төв замаас орой дээр нь гартал асвальтан зам тавьжээ.
Энэ өндөрлөгөөс хөндий бүхэлдээ, Кызыл хот тэрчигтээ харагдах ажээ. Бид эртний тахил бөөгийн “Дух медведев” байгууллагаар орлоо. Анх ирж байхад орж байсан барилгаа дулаалгын давуун материалаар битүү хучжээ. Бусад зүйл огт өөрчлөгдсөнгүй хэвээр байлаа.
Өрөөнүүд нь хүнгүй байв. Хананд нь тэдний хуяг, дуулгууд өлгөөтэй байх бөгөөд сууж ажилладаг ширээнүүд эзэнгүй харагдана. Ихэнх удган, зайрангууд тахилга, тайлгаар хөдөө, гадагшаа явсан гэж тайлбарлаж байв ч хуяг дуулга нь энд байгаа нь нэгийг хэлнэ.
Енесей мөрнийг гүүрээр гарч явсаар өндөр уулын оройд орших нэгэн овоонд хуяглан бөөллөө. Уулын оройгоос алсад байгаа Енесей мөрөн, Кызыл хот тов тодорхой харагдана. Эргэн тойрон түймэр гарсан учраас бороо олон өдөр орсон ч түймэр унтраагүй тул битүү утаан дунд сүймийн харагдана. Бүрэнхий болохын алдад хот гэрлээ асааж байршил нь ямар хэмжээтэй байгаа нь харагдах бөлгөө.
Уламжлалт ёсоор цунцал өргөх мэт модоо өрж, өргөх идээ, зүйлсээ өрж тавина. Тэгээд дуудлагаа дуудаж сүү өргөх бөгөөд дараа нь галаа асаана.
Гал асаж эхэлмэгц бөө хуяглан бөөлөх бөгөөд хэнгэргээ цохин, тамлага дуудлагаа их тод хийж бөөлнө. Бөөлөлтийн байдлыг анзаарахад дуудлага нь дуу аялах мэт уянгалаг бөгөөд хэнгэргээ цохин дуулж байгаа мэт сэтгэгдэл төрнө. Энэ удаагийн бөөлөлтийн зураглалыг авахуулсангүй. Хийж байгаа газар, бөөлөлтийн цөөхөн зураг авахууллаа.
Энэ удаа өндөр уулын орой байсан боловч салхи үгүй, намуухан зөөлөн сэвэлзсэн байдалтай байлаа.
Кызылээс хойш нилээд яваад Цэцэрлэг хэмээх бяцхан тосгоны хажуугаар өнгөрч өндөр уул өөд өгслөө. Өтгөн ойн дунд юу байгаа нь эс харагдана. Ганцхан содон тэмдэг нь энэ өндөр ууланд засмал зам тавьсанаар бүх зүйл тодорхойлогдоно. Өндөрлөг газраас тээр доорх ой мод, алсад дүнхийх уулс үзэгдэнэ.
Машин өгссөөр нилээд дээр гарах үед төв асьфалтан замаас салж, уулын замаар дээш өгсөв. Замын хажууд тахилга хийдэгийн тэмдэг болсон хадаг цуудар өлгөсөн модод байх бөгөөд бид тэнд буудаллав.
Дугуйлан тавьсан чулуунууд дотор авчирсан модоо өрж, өргөх идээ, дээжээ тавьж голд нь хонины сүүл тавьдаг ажээ. Галаа арцаар асаана. Бадран асах гал хуурай модыг асааж эхлэнгүүт сүүгээ өргөн дуулагаа эхлэнэ.
Дараа нь хуяглан босч, хэнгэргээ дэлдэн дуудлага, тамлагаа уянгалуулан эгшиглэнэ.
Ой, хөвч ямар ч хэнгэрийн дууг дэм өгч цуурайтуулан сүрлэг дэм өгнө. Хэнгэрэгийн дуутай хамт удганы уянгалаг хойлоо хэнгэрэгийн дуутай хамт хоршин дуу мэт өрнөнө. Гал аажимхан асна, гал өрнөн асах үед бөөлөлт эрчимжиж, гал бадамлах үед бөөлөлт дуусна.
Нутаг нутгийн бөөлөлт өөр өөрийн онцлоготой, өвөрмөц жаягыг өөртөө шингээсэн байх юм. Олон зүйл бидний өв уламжлал нэгтэйг сануулах ажээ.

5. Саяаны нурууг давав, баяртай Тува.
Бид Тувагийн толгод дунд сүлжин явсаар аажимдаа өндөр уулыг өгсөх болов. Туран, Арадан, Танзынбей тосгоноор дайран их уулыг өгсөж эхэллээ.
Өндөр уулын давааны орой дээр нарах үед урт туннел таарах бөгөөд түүний нэг талыг багана хэлбэрээр шийдсэн хувилбартай туннел байв. Хэзээ нэг цагт олон сар, хоног зарцуулан байж давдаг давааг орчин цагт хэдхэн минут зарцуулан давахаар болгожээ. Цаг хугацаа, хөгжил гэж энэ буй заа. Туннель дуусмагц тусгайлан зассан тавцан, автозогсоол байх бөгөөд эргэн тойрон үзэсгэлэнтэй тод сайхан харагдана. Их оргилын асга хад бүхий хэсэг, эргэн тойрон орших их ой бишрэм сайхныг мэдрүүлнэ.
Дахин ирэхийн ерөөл тавьж, Тувагийн нутгаас гарч байна. Үзэсгэлэнт сайхан нутаг, газрын хөрсөндөө бүхий баялагийг шингээсэн энэ нутгийн ард түмний түүх бол хэзээ нэг цагт монголтой холбоотой байсан арвин судар билээ.

Тумелекын усан хүрхрээ бидний замд байдаг. Энд лус өвөрмөц хэлбэрээр оршдог. Лусдаа өргөлөө өгч цаашид аяны замаа үргэлжлүүллээ. Зааны толгой хэмээх өвөрмөц байгалийн үзэсгэлэнт хошууг тойрон аяны зам үргэлжлэнэ. Зам засаагүй бол ямар хүнд бартаатай үазар болохыг дотроо төсөөлөн бодож явлаа. Бас “Монголын нууц товчоо”-ны үйл явдлууд нүдэнд зураглан үзэндэнэ.
Ноён оргилд Жамухын гэр харагдана. Бурхан халдуны нэг оргил энд байгаа мэт сэтгэгдэл төрнө. Энэ л газраас хоёр тийш их ус эх аван урсах бөлгөө. Ахын эхэнд очиж, билэгт сайхан газраас өргөлөө өргөн залбирлаа. Толгойд “Монголын нууц товчоо”-ны үйл явдал эргэлдэнэ. Яагаад ч салж өгдөггүй.
Эндээс цааш бид давааны уруу бууж эхлэв. Боксоны өргөлийн газар зогсож, өргөлөө өргөлөө. Уул ус, мод ургамал нь онгоноороо сайхан нутаг ажээ. Удалгүй Сорок тосгонд ирлээ.
Улаан нугын өргөлийн газарт олон машин зүгссон харагдана. Гол даган загас барьж яваа хүн хаяахан тааралдана.
Андрей, Аюна хоёр төрсөн нутагтаа соёлын төв байгуулж өгч байна. Хүний оюунд хийх өргөл бол хамгийн үнэ цэнэтэй зүйл юм. Нутгийн зон олон нийтийг хамарсан лекц, ярилцлага, урлаг, соёлын олон араг хэмжээ зохион байгуулах материалаг суурийг байгуулж өгчээ. Энд үе үеийн олон багачууд өөрийн болон дэлхийн өвтэй танилцах болно. Соёлын төвийн барилгын явцтай танилцав.
Гол даган сайжруулсан замаар явсаар Орлыкын өргөлийн газарт ирлээ. Цуудар голдуу уясан модод, өргөлийн төмөр “овоо” байрлуулсан байдаг.
Авто зам уулын хөндийрүү орж ирсэнээр Сенсины талын өргөлийн газарт ирлээ. Хан уул хажууд дүнхийж, бишрэн шүтэж өргөлөө өргөлөө. Монголын олон газраар аялсан надад монголынхоо нэг л гол хөндийгөөр аялж яваа мэт сэтгэлд бууна.
Буриад зон олны билэгдэл болсон Обтайн өргөлийн газарт ирлээ. Бүх шүтээнээ модоор хийсэн байх агаад гол шүтээнээ тойроод буриад язгуур бүрийг төлөөлөн сүлд босгосон байх агаад тэдний нэгэнд Монгол хэмээн багтаажээ. Эндээс би шүтлэгийн гол философыг олж харсан юм.
Цааш хөдлөн Цайллагын усан хүрхрээнд ирж бидний аялал цаад цэгтээ хүрчээ. Усан хүрхрээнд орох нь биеэ ариусгадаг учраас хүрхрээнд орох зориулалтай бөх бат төмрөөр зам, гишгүүр тавьжээ. Хүрхрээг тойрсон үзэсгэлэнт газруудад амралт, зоогийн ширээ зассан харагдана.
Энд буриадууд их ирж амарч, зугаалдаг газар бололтой. Зон олон байнга тасралтгүй ирдэг ажээ.

Хүй долоон худагтаа залбирал хийдэг болсон түүх богинохон билээ. Ийнхүү түүх бичих болсон шалтгаан нь өнөө цагт олон хүн өөрсдөө бие даасан байгууллага байгуулах гэж хүсэх болжээ. Тийм хүмүүст зориулж, болоод өнгөрсөн ажлын сургамж үлдээх нь цаг хэмнэх, хөрөнгө хэмнэх, бас бус ажилд садаа болдог зүйлийн талаар түүх үлдээх нь зүйтэй болов уу. Энэ нь бидний замаар явахдаа алдаа битгий гаргаарай, дэмий зүйлд цаг битгий үрээрэй гэсэн санаа юм.
Монголчууд бид нарандаа залбирахдаа хэрэг болгож нэгэн газарт цугларч ажил болгоод байдаггүй. Орчин цаг үе маань, хүчтэй чадалтай гадны шашины үйл ажиллагаа, биднийг шинэлэг байдлаар ажиллахад хүргэж байгаа юм. Хүй долоо хутагт улаач нар анхлан олуулаа цугларч нарны залбиралыг хийж, бөөгийн олон арван байгууллагууд өөрсдийгөө сурталчилдаг өдөр болгох зорилт тавьсан байдаг. Гэтэл дараа жил нь Өөдөө, Хишигжаргал удган нар өөр арга хэмжээ зохион байгуулж, төлөвлөсөн ажлууд “нурааж” цугларах хүмүүсийг хагалсан. Нэгдэж цугларах хүмүүс өөр өөрийн чиглэлээр, өөр өөрийн багш нарын дор, өөр газар цугларах болсон. Санамсартай болон санамсаргүй байдлаар эргээд л бөөгийн байгууллагууд чиг чигээ харсан хэлбэрт орсон. Газрыг булаагаад арга хэмжээ зохиосон улсууд нэг жил ажил зохиосон болоод сураг тасарсан. Манай бөө нар нэг нэгэндээ саад болох, атаархлын хэлбэрээр өрсөлдөж, бие даасан ажил хийхдээ гаргуун зантай. Гэвч урт настай ажил хйиж чаддаггүй, тэгсхийгээд сураг тасардаг. Ийм өрсөлдөөн зарим байгууллага Бурхан халдун хайрханыг нарны залбиралын талбар болгоход хүргэж байна. Энэ бол “хатуудсан тоглоом” юм. Бурхан халдун бол бидний хамгийн хүндэтгэж явдаг ариун газар билээ. Тэнд “шалдар, булдар” ажил зохиож болохгүй. Тэгээд ч саяхан бөөлөлтийн зан үйлийг бусдад “худалдаж” ёс зөрчсөн нэгэн тэнд гэмээ хүртэж ясаа тавьж, шийтгэл хүлээсэн тохиолдол бий. Энэ бол сургамж юм.
Энэ цаг хугацаа ч мөн адил, олон бөөгийн байгууллага өөр, өөрсдийн чиглэлээр энд тэнд Нарны залбирал хийж байна. Нэрлэж байгаа нь олон янз. Нарны залбирал, нарны тахилга, уул овооны нэрээр ч нэрлэж буй байгууллага ч байна. Хүн хүнээс, гишүүдээсээ мөнгө төгрөг хурааж, хөрөнгө зарсан ажлууд хийж байна. Гэлээ гээд нийтэд овойж оцойтол мэдэгдсэн, бас нөлөөлсөн ажил болж чадахгүй, амь амиа тээсэн, хэдэн хүн цугларч тахилга хийдэг, “хорхойгоо” дарсан ажил болж хувирч байна. Тэнд гадаадынханыг аваачиж болохгүй, хориглох хэрэгтэй. 4-6 хүн авчираад олон улсын арга хэмжээ гэсэн нэр зүүдэг. Цаашид тэгж болохгүй.
Нарны залбирал бол Монголчуудын өдөр дутмын хийдэг зүйл, харин 6 дугаар сарын 22-г онцлон авч үздэг болсон. Энэ тухай ярих бичих зүйл их байгаа байх. Нарны залбиралаа Монголчууд бид нэг их сүржигнэн ажил болоод байдаггүй. Тэнгэр шүтлэнтэн, улаач нар хотын хамгийн ойр байдаг, Хүй долоон худагийн Хос толгойд хуран цугларч, нарны залбиралаа хийж, хоорондоо танилцаж байвал илүү үр дүнтэй байна. Хувь хүмүүс, улаач нар бие даагаад бэлтгэлээ хангаад ирвэл болоо. Илүү, дутуу зардал шаардагдахгүй. Газар ойрхон, дэд бүтэц сайтай. Цаг их зарцуулахгүй, хэмнэлттэй.
Харин залуучууд 6 дугаар сарын 21-ны орой галын наадам, бөөлөө хийж байх нь боломжтой, бас зохистой санагддаг. Болгоомжлон анхаарах зүйл бол галын аюулгүй байдал юм.
Цаашид тэнгэрлэг монголчууд, улаач нараа, хэдий үзэл бодол өөр, өөр ч, үйл олон янз байдаг ч, нэгдэн нийлж Нарны залбиралаа хийдэг болоё.

Хуралдааны эхэнд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүнг үндэслэн МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан захирамж гаргаж, МБНЭ-ийн гишүүн Удган, Зайран нарт бөөгийн цол олгосныг гардуулав. МБНЭ-ийн бага хуралдайгаар зохион байгуулалтын асуудал хэлэлцлээ.
2014 он гараад нийт зургаан удаагийн Дээд цэцийн хуралдаанд оролцоогүй МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн Ч.Энхбаатарыг сонгуульт ажлаас чөлөөллөө. Мөн МБНЭ-ийн гурван удаагийн Дээд цэцийн гишүүдийн хурал тасалсан Монгол бөөгийн Их зайран Ц.Хадхүү, Зайран О.Даваасүрэн, Б.Батсайхан нарыг анхааруулж тогтоол гаргалаа. МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүнээр Сэлэнгэ аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн Ч.Мөнхжаргал, Я.Давхарбаяр-Хуйтан тэнгэр төвийн УЗ-ийн гишүүн, Б.Цолмон-Дархан-Уул аймгийн ДЦЗ-ийн гишүүн, Удган Пүрэвсүрэн, Ш.Ганбаатар-МБНЭ-ийн гишүүн, М.Нямлхагва-Зайран, Мөнх тэнгэр өршөө төвийн гишүүн, Дархан хотын бөөгийн “Самгалдай” төвийн гишүүн Д.Наранцэцэг, Д.Саранцэцэг, Р.Алтантуяа, Ц.Ононтуул, Д.Батчулуун, Б.Мөнхтунгалаг, Цэрэнжаргал нарыг сонгож баталлаа.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүнээр Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Н.Баярсайхан, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган С.Отгондулмаа нарыг сонгов. Мөн МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгчөөр Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүүг санал нэгтэй сонголоо.
МБНЭ-ийн бага хуралдайн долоодугаар хуралдаанаар:

1. Монгол Их говийн тахилын тухай (2014 оны 5 дугаар сарын 16-17-нд Өмнөговь аймагт хийх.)
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол бөөгийн
Их зайран Д.Одонхүү

2. Монгол туургатны нэгдсэн Их нарны залбирал (2014 оны 6 дугаар сарын 21-22-нд Улаанбаатар хот, Хүй долоон хутагт хийх).
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Т.Дагвадорж

3. Монгол Улсын хоймор Хөвсгөл нуурын Их тахилга (2014 оны 7 дугаар сарын 3-4-нд Хөвсгөл аймгийн Хатгал суманд хийх.)
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Зайран П.Ганболд

4. Монгол Үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаа (2014 оны 9 дүгээр сарын 22-нд Улаанбаатар хотод хийх.)
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч, Д.Жаргалсайхан

5. Нэгдсэн их тахилгын үеэр баримтлах дэг журмын тухай

6. Их говийн нутгаар тойрон аялал.
7 .Бусад асуудлуудыг авч хэлэлцлээ.

МБНЭ-ээс зохион байгуулах нэгдсэн тахилгын үед мөрдөх дэг журмын тухай төслийг МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн гишүүн Го.Бат-Эрдэнэ танилцуулж баталлаа. Хэлэлцэж байгаа асуудалтай холбогдуулан зарим гишүүд асуулт тавьж хариултаа авлаа. Хэлэлцсэн асуудалтай холбогдуулан Монгол бөөгийн Дархан зайран Д.Бямбадорж, Их зайран Д.Одонхүү, П.Батжаргал, зайран Г.Бат-Эрдэнэ, зайран Лхагважав, удган И.Болдбаатар, Ч.Янжинсүрэн, Т.Одончимэг, О.Туул, Т.Хишигжаргал, Д.Наранцэцэг, судлаач Д.Бадарч, урилгаар оролцсон Батчулуун нар үг хэлж санал, шүүмжлэл тавьлаа.

Хуралдаанд Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү боловсруулсан уриалгыг танилцууллаа. Хуралдааныг хааж МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан үг хэллээ. Хэлсэн үгэндээ “МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн нэг бүрт 1-5 бага хуралдайн гишүүнийг хуваарилж өгсөн бөгөөд тэр хуваарийн дагуу Бага хуралдайн гишүүн болон МБНЭ-ийн гишүүд МБНЭ-ийн төв байранд иржь Нэгдсэн их тахилгууд, зохион байгуулах арга хэмжээнд оролцох талаар саналаа ирүүлэхийг даалгалаа.
Мөн Монгол говийн Их тахилгыг зохион байгуулах үүрэг хүлээсэн Дээд цэцийн гишүүн Ж.Алтанчимэг ажиллагаанд оролцохоосоо татгалзсан бөгөөд энэ нь багагүй хүндрэлийг учруулж байна. Гэвч МБНЭ-ийн олон зуун бөө нар, Өмнөговь аймгийн нутгийн төлөөлөл болсон удган, зайран нарын гүн туслалцаатайгаар Монгол Говийн нэгдсэн их тахилга амжилттай болно гэдэгт итгэлтэй байна” гэлээ.
МБНЭ-ийн бага хуралдайн долоодугаар хуралдаан ийнхүү хэлэлцсэн асуудлаа амжилттай хэлэлцэж өндөрлөлөө.
Д.Мандах

Буриад бөөгийн “Дээж” төвийн тэргүүн, удган Балдангинова Валентина Батуивна бол бүхий л амьдралаа бөөгийн төлөө зориулсан нэгэн билээ. Өнөө үед ч тэрээр бөөгийн уламжлалаа бусдад уламлахыг эрхэмлэн зүтгэж яваа нэртэй зүтгэлтэн билээ.
Эртнээс монгол бөөгийн байгууллага хүмүүстэй холбоотой ажиллаж иржээ. Манай анхны бөөгийн байгууллагыг санаачлагч Ш.Сүхбат, Монголын буриад бөөгийн алдарт зайраг Цэрэн баавай, монголын валетын урлагын анхны жүжигчин, удган Сумьяа гээд олон хүмүүстэй харилцаж явсан түүх намтар Балдангинова Валентина Батуивнад ногдоно. Энэ бүхнийг дурьдсан нь удган Балдангинова Валентина Батуивнаг бид бүхэн хүндэлж явах ёстойг тэмдэглэхийг хүссэн хэрэг юм.
Тахилыг зан үйлээ буриадууд хийчихээд дараа нь ирсэн зочидоо бөөлөхийг зөвшөөрсөн юм. Монголоос Урианхайн нэртэй удган Чулуун, МБНЭ-ээс залуучууд оролцож бөөллөө. Мөн хаана ч явсан Хамаг монголын овоог байгуулахыг зорьж яваа Бэгзжав оролцоно билээ.
Тахилгын дараа бид хамтдаа цуглаж нэг нэгэндээ дурсгалын зүйл солилцож, дүнгээ гаргасан юм. МБНЭ-ийн хувьд оролцогчдод талархал илэрхийлж, Балдангинова Валентина Батуивнаг мөнх тэнгэрийн төлөө “Мөнгөн шонхор”, Ангабаев Байр Соломоновичид “хүрэл” шонхор медалиар шагнасныг гардуулсан билээ.
Мөн МБНЭ хийсэн “ОХУ-ын Ольхон”-д гэсэн баримтад кино, “Монгол говийн тахилга”-ын киног гаргаж үзүүллээ.

Мод тарих нь Мөнх тэнгэрийн үйлэнд хамгийн буянтай үйлсэд тооцогддог байна. Тиймээс энэ буянлаг ажлыг зохион байгуулж удирдсан МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүн, Монгол бөөгийн зайран Б.Мөнхчулуун ажил үйлсээрээ шалгарч 2019 оны онцлох үйлстэнээр шалгарч байгаа юм.
Энэ их ажлыг удирдаж хийхийн зэрэгцээ Монгол бөөгийн зайран Б.Мөнхчулуун мөнх тэнгэрийн үйлсдээ зорьж явна. Тэрээр Завхан аймгийн Алдархаан сумын харьяат, төрд зутгэж байсан Баяхуулайн удмын 13 дахь үеийн халх зайран. Цогт дээд сургуулийн англи хэлний орчуулагч мэргэжлээр төгссөн. 2015 онд Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон. 2015, 2016, 2017 онд “Бурхан Халдун”, 2017,2018,2019 оны Отгонтэнгэр, Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон.
2015 оноос гараагаа эхэлсэн “Тэнгэрлэг залуус”- I, II, III, IV, V, VI аянд идэвхтэй оролцсон нэгэн.
Мөн 2015 онд Цонжин болдогын Агуйт ууланд хийсэн “Нарны залбирал”, Урианхайчуудын урлагын Их наадамд Галын тахилгад, 2017.06.22-д “Нар”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
Мөнх тэнгэрийн төлөө “хүрэл шонхор” медаль, Монголын Залуучуудын Холбооны Хөдөлмөрийн Алдар Алтан медалиар, Байгаль орчины яамны салбарын тэргууний ажилтан медаль, Ой модны салбарын 90 жилийн ойн медалиар шагнагдсан манай шилдэг тэргүүний залуу зүтгэлтэн юм.
Б.Мөнхчулууны санаачлагаар манай ДЦХ гишүүд, Залуучуудын зөвлөлийн гишүүд, дэмижгчдийн хамт Төв аймгийн Лүн суманд очиж 600 гаруй мод суулгаж байсан түүхтэй. Ц.Мөнхбаяр, дэд дарга Б. Солонго, Б.Мөнхчулуун, Б.Чанцал, М.Сарантуяа, О.Болормаа болон Монгол бөөгийн Дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, тэргүүн зайран Н.Баярсайхан нар бусдаасаа илүү идэвхи зүтгэлтэй оролцож байсан.

Тэнгэр цэлмэг, дулаахан, салхиггүй намуухан өдөр биднийг, Байгаль далай угтаж авлаа. Өнгөрсөн жил Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү хуяглан бөөлж байсан бол энэ удаа МБНЭ-ийн залуучуудын зөвлөлийн удирдагч Монгол бөөгийн удган Баттогтох, дэд удирдагч, Монгол бөөгийн зайран Нямдорж нар толгойлон залбирал үйлдэв.
Байгаль нууртаа хүндэтгэн Монгол бөөгийн тэргүүн удган Мягмарсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Батжаргал, Монгол бөөгийн зайран Нарангэрэл, Монгол бөөгийн удган Аюна, Монгол бөөгийн удган Мэргэнцэцэг, Монгол бөөгийн удган Маахүү, Зайран Баттогтох нар хуур манжигаар бөөллөө. Энэ удаа Халх, Дархад, Буриад, Барга язгуурыг төлөөлөл Монголоос иржээ.
Их далайдаа залбиран мөргөж, монголоос авчирсан идээний дээжээ өргөж, залбирсанаар бидний үндсэн ажиллагаа өндөрлөж, аялал, жуулчлалын ажил эхэлсэн билээ.
Тункиски районы Далайха тосгоны ард орших Саяны нуруунд Бух ноёны онгод оршидог. Байгалийн бүс нутаг болон, бүх буриад, Монголыг хамгаалдаг эцэг малаан тэнгэр, Тэнгэрийн (буумал бурхан) хамгаалж байдаг. Бух ноён болон Шаргай ноёнд зуны улиралд тахилга тайлга хийж хүндэтгэл үзүүлдэг байна.
Аршан хотоос хөдөлж удалгүй “БУХ НОЁН”-хээрийн онгонд бид ирлээ. Биднийг районы дарга Самбуу угтаж авч, өргөлөө өргөж, замыг нээж залбирал мөргөлд хамт байж, онгодын өргөөгөөр залж оруулсан билээ.
Энэ удаа Монгол бөөгийн зайран Ш.Нямдорж, Монгол бөөийн зайран Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Мягмарсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Батжаргал, Монгол бөөгийн удган Баттогтох, Монгол бөөгийн удган Мэргэнцэцэг, Монгол бөөгийн удган Маахүү, Зайран Баттогтох нар залбиран мөргөлөө.

2014 оны 4 дүгээр сарын 22-ны өдрийн ДЦХ-н арван наймдугаар хуралдаанаар дараах асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэсэн байна.

1. Монгол Их говийн тахилын тухай (2014 оны 5 дугаар сарын 16-17-нд Өмнөговь аймагт хийх.)
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн,
Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү

2. Монгол туургатны нэгдсэн Их нарны залбирал. (2014 оны 6 дугаар сарын 21-22-нд Улаанбаатар хот, Хүй долоон хутагт хийх).
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Т.Дагвадорж

3. Монгол Улсын хоймор Хөвсгөл нуурын Их тахилга (2014 оны 7 дугаар сарын 3-4-нд Хөвсгөл аймгийн Хатгал суманд хийх.)
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Зайран П.Ганболд

4. Монгол Үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаа (2014 оны 9 дүгээр сарын 22-нд Улаанбаатар хотод хийх.)
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Дэд ерөнхийлөгч,
Монгол бөөгийн дархан Удган Д.Энхжаргал

5. Зохион байгуулах арга хэмжээнд оролцох бүтэцийн тухай
Илтгэгч: МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн,
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Дарьчулуун

6. Цаг үеийн тулгамдсан асуудлаар мэдээлэл хийх

Илтгэгч: МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

МБНЭ-ийн гишүүдэд Монгол бөөгийн цол олгох тухай
2014 оны 4 дүгээр сарын 18-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ийн заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
Нэг. Монгол бөөгийн Их зайран цолоор
1. Д.Одонхүү-МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн,
2. П.Батжаргал-МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн гишүүн
3. Г.Болд-МБНЭ-ийн Дашбалбар сумын бөөгийн зөвлөлийн тэргүүн
Хоёр.Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран, удган цолоор
1. Н.Баярсайхан-МБНЭ-ийн гишүүн
2. Г.Бат-Эрдэнэ- Бөөгийн Хөх тамгат байгууллагын гишүүн
3. И.Болдбаатар-Мөнх тэнгэр өршөө төвийн тэргүүн
4. Н.Дайрий-Бөөгийн “Голомт” төвийн гишүүн
5. Ч.Догсмаа- Бөөгийн “Голомт” төвийн гишүүн
6. Н.Нарангэрэл- ДЦЗ-ийн гишүүн
7. О.Туул-ДЦЗ-ийн гишүүн
8. Ч.Янжинсүрэн- ДЦЗ-ийн гишүүн
9. Т.Одончимэг-Хяналтын цэцийн гишүүн

МОНГОЛ БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛИЙН
ЕРӨНХИЙЛӨГЧ Д.ЖАРГАЛСАЙХАН