Category: Бидний тухай

Монгол Буриад бөөгийн язгуурт томоохон өөрчлөлт хийж, монгол бөөгийн байгууллагыг хөгжүүлэхэд их хувь нэмэр оруулсан зүтгэлтэн бол Б.Ж.Цырендоржаев билээ. Түүний зүтгэл, тэмцэл монгол бөөгийн олон зүтгэлтэнгүүдэд үлгэр жишээ болон тодордог. Бөөгийн төлөө бодит зүйл хийж чадсан зүтгэлтэнээр түүнийг нэрлэж болно. Бөөгийн түүхэнд анх удаа бөөгийн ордонг босгосон түүний гавьяг бахархан дуурсахад таатай байна.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Бөөгийн “Тэнгэр” шашны байгууллагын ерөнхий дарга Б.Ж.Цырендоржаевыг хүлээн авч уулзаж санал солилцсон билээ. Энэ удаа МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, ДЦХ-н гишүүд, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн улган Б.Анхмаа, Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн удган Болортунгалаг нар байлцаж сонирхосон сэдвээр ярилцаж санал бодлоо солилцлоо.
ОХУ-ын Буриад Улсын Ерөнхийлөгчийн бөөгийн асуудал хариуцсан Зөвлөлийн гишүүн, Бөөгийн “Тэнгэр” шашны байгууллагын ерөнхий дарга Б.Ж.Цырендоржаев Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Нарангэрэлийн онгодын өргөөнд зочилж, монгол бөөгийн хөгжлийн чиг ханлагын талаар ярилцаж, монгол бөөгийн онгодын өргөөний байдалтай танилцлаа.
МБНЭ болон Буриад бөөгийн хамтарсан тахилгыг Буриадын болон Монголын нутагт хамтран зохион байгуулах талаар санал нэгдэж зөвшилцлөө.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан 2022 оны 5 дугаар саын 27-нд болох Нэгдсэн тахилгад ОХУ-ын Буриадын бөөгийн “Тэнгэр” шашны байгууллагаас төлөөлөгч оролцуулахыг албан ёсоор урилаа.
Ажлын уулзалтын дараа ОХУ-ын Буриад Улсын Ерөнхийлөгчийн бөөгийн асуудал хариуцсан Зөвлөлийн гишүүн, Бөөгийн “Тэнгэр” шашны байгууллагын ерөнхий дарга Б.Ж.Цырендоржаевыг хүндэтгэн оройн зоог барилаа.

Монгол улсын Үндсэн хууль, Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай, “шашин шүтэх, эс шүтэх тухай хуулийн тухай санал солилцсон юм. Төр, шашны үйл ажиллагаа тусдаа байх ёстойг заасан хуулиар шашны байгууллагууд төрийн байгууллагад бүртгүүлэх шаардлагатай бөгөөд шаардагдах бичиг баримтыг дэлгэрэнгүй хуульчилсан ч хэрэгжилттэй холбоотой нарийвчилсан журмыг орон нутгийн эрх баригчдын мэдэлд үлдээсэн. Аймгуудын бүртгэлийн журам харилцан адилгүй байх, бүртгэлийн үйл ажиллагаа тодорхойгүй байх, ажилтнууд нь ойр ойрхон солигдох, эсвэл шашны бүлгийн салбар бүрийг тусад нь бүртгүүлэх шаардлага зэргээс болж бүртгүүлэхэд хүндрэл бэрхшээлтэй тулгарч буй талаар зарим шашны бүлэг мэдээлсэн.
Шашны үйл ажиллагаа эрхлэх хүсэлтэй гадаадын иргэн шашны виз авах ёстой ба виз авахад хүндрэлтэй байдаг гэлээ.
АНУ-ын засгийн газрын ажилтнууд шашны эрх чөлөөний асуудлаар, тэр дундаа шашны байгууллагуудад тулгардаг виз, бүртгэлтэй холбоотой хүндрэлийн талаар Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал (НИТХ)зэрэг өндөртүвшний албаны хүмүүстэй уулзаж ярилцах бичиг өргөн барих асуудал хөндөж байлаа.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “Монгол дахь шашины Христ, католик, мусульман, будда, үнэн алдартны, Бахрайн шашины байгууллагууд олон талаар хөгжлийн өндөр тувшинд хүрсэн. Монгол улсад 1200 орчим сүм хийдтэй болж, хүчирхэг материалаг баазтай болсон байна. Харин монгол үндэсний тэнгэр үзэлт бөө мөргөл нь бие даан салангад хэлбэрээр явсаар анх удаа 2012 онд бөөгийн зарим байгууллагууд нэгдэж МБНЭ байгуулагдсан. Үндэсний тэнгэр үзэлт бөө мөргөлийн байгууллагууд нь хөгжлийн эхний шатанд шахуу яваа, өөрийн нэг ч байр савгүй, өөрсдийн идэвхитэй үйл ажиллагаанд суурьласан бие даасан хэлбэртэй ажиллаж байна. Тэгэхлээр бидний тулгарч байгаа бэрхшээлийн талаар ялгавартай зүйл их байна. Та бүхэн Шашны байгууллагын бүртгэл, үйл ажиллагаа эрхлэх хүсэлтэй гадаадын иргэн шашны виз зэрэг асуудал ярьж байхад бид өөрийн газартай болох, Бөө мөргөлийн музейтэй болох, өөрсдийн хурал, ярилцлагаа хийх байртай болох зэрэг бараг байгууллагын анхдагч асуудалаар санал гаргах жишээтэй байна. Тиймээс цаашид бид зөрөлдөх асуудал цөөнгүй гарна. Иймээс нийтлэг эрх ашиг дээр саналаа нэгтгэх асуудлыг дэвшүүлж байлаа. Мөн санал дэвшүүлэх баримт бичгүүдэд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан зөвхөн Дээд цэцийн хуралдааны шийдвэрээр баримт бичгүүдэд гарын үсэг зурж байх болно гэж шашины төлөөлөлүүдэд танилцууллаа.

Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө мөргөл бол Хүннү гүрнээс өнөөг хүртэл Монгол үндэстнүүдийн шүтэж ирсэн гол шүтлэг билээ. Их Хүннү гүрний үед Монгол төр мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн гол шүтлэг болгосноос хойш 2230 жил өнгөрчээ.
Чухамхүү энэ жил Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкоф жирийн улаачийн онгод тэнгэрийн өргөөнд зочиллоо.
Энэ бол сүүлийн хэдэн зуун жилийн туршид Монгол бөөгийн өргөөнд албан ёсоор зочилсон гурав дахь нэр хүндтэй зочин болж байгаараа онцгой үйл явдал юм.
Хүндэт зочин, Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкофыг Монгол бөөгийн гурван үе болох ахмад, дунд, залуучуудын хамарсан халх, урианхай, дархад, буриад, дөрвөд, ойрод, халимаг, тува, өөлд, торгууд, захчин, үзэмчин, мянгад, баяд, хотгойд, барга, сартуул үндэстэн, ястны “тэнгэрийн улаач” нарын төлөөлөл болох МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатар, Монгол бөөгийн их зайран П. Батжаргал, Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Н.Нанжаа, Я.Мөнгөнсувд, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Бахаамаазагд, Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул, Лхагвадулам, Бямбасүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган, Төлөөллийн зөвлөлийн удирдагч Цэндсүрэн, Монгол бөөгийн удган, Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч Т.Анхмаа нарын үндэстэн угсаатны улаач нарын гурван үеийн төлөөлөл угтан авлаа.
Мөнх тэнгэрийн шүтээн, Монгол бөөгийн онгодын өргөөгөөр Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкофыг ороход Монгол заншилаар хүндэт зочиндоо мөнгөн аягтай сүү, цагаан хадаг барин угтлаа. Хүндэт зочиныг суудалдаа морилонгуут Морин хуурын гайхамшигт эгшигээр гэрийн онгод, зочиндоо аялгууны дээжээ өргөлөө.
МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д. Жаргалсайхан “Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгийн түүх” сэдвээр сэдвээр танилцуулгын эхний хэсгээ хийлээ. Танилцуулгадаа “Дээд буурлууд Хүннү, Сүннүгийн үеэс тэнгэр үзэл төлөвшин цэцэглэж, их эзэн Чингис хааны үед хөгжлийнхөө дээд төвшинд хүрч тэнгэрийн “Улаач” нар монголын төрд их хүчээ өгч байсан түүхэн уламжлалыг ярилаа.
Монголчууд хамгийн хүчирхэг байх үедээ мөнх тэнгэрийн хүчийг төр нь ашиглаж байсан баялаг туршлагатай. Мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн төвшинд шүтэж эхэлсэний 2230 гаруй жил өнгөрчээ. Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэг нь цаг хугацааны хүнд хэцүү сорилтыг даван өнөөг хүрч ирсэн түүхтэй. Тэрхүү түүхийн онцлог мөчүүдийг танилцуулагдаа дурьдав.
2012 онд МБНЭ байгуулагджээ. Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгтэн нар болон бөөгийн холбоо, нийгэмлэг, академи, төв зэрэг 110 гаруй байгууллагууд ажиллаж байна. Өнөөдөр Монголчуудын 14,6% нь мөнх тэнгэрийн үзэл бөө мөргөлөө шүтэх болжээ. МБНЭ нь 2000 гаруй тэнгэрийн улаач нарыг багтаасан, хорин нэгэн аймагт бөөгийн хүрээлэн, сумдад зөвлөл байгуулан үйл ажиллагаа явуулж байна. МБНЭ нь Дээд цэцийн хуралдайгаа 1,5-н сар дутам тогтмол хийж, бөөгийн байгууллагаа хөгжүүлэх бодлого, чиг хандлагаа боловсруулж хамтын шийдвэр гарган ажилладагийг дурьдлаа.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн хуралдааныг 80 гаруй удаа хийж, Бөөгийн ёс зүйн баримт бичгийг хэлэлцэн батлаж, бүх бөө мөрдөж ажиллахаар болсон. Монгол бөө нар шалгуур үзүүлэлт хангасан нөхцөлд Монгол бөөгийн цол, хөдөлмөр бүтээлийг үнэлж, баталсан журмын дагуу шагнал олгож байх шийдвэр гаргасан байна.
МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д. Жаргалсайхан танилцуулгын хоёр дахь хэсэгтээ МБНЭ-ийн алсын хараа, зорилт, тулгамдаж байгаа бэрхшээлийг хэрхэн даван туулж байгаа тухай ярилаа.
Бид Монголын бөөгийн байгууллагыг хөгжүүлэх 15 жилийн хугацаатай стратеги төлөвлөгөө баталж, түүнийгээ шат дараалалтайгаар хэрэгжүүлэхээр жил бүрийн төлөвлөгөөндөө тусган ажилладаг.
МБНЭ нь Монгол үндэсний язгуурын шүтлэг болох бөө шүтлэгтэнгүүд хамтран ажиллах, Монгол уламжлалт бөөгийн зан үйлийг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх, Монгол бөөг таниулан сурталчлах, бөөгийн төв байгууллагын үндэсийг тавих, салбар байгууллагууд болон гишүүдээ нэгдсэн удирдлага, бодлого зохицуулалтаар хангах, Монгол орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрээ оруулах, гишүүн бусад байгууллагуудтай хамтран ажиллах, ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд Монгол бөөгийн зан үйлийг бүртгүүлэх боломж нөхцөлийг судлан хэрэгжүүлж ажилладаг.
МБНЭ-ээс дэлхийн Монгол туургатны төв болсон Ноён уул, Монголын бахархалт хайрхан, зүрх уул Бурхан халдун, Монгол Улсын толгой уул Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл хайрхан, Монголчуудын тулгуур болсон хөл уул Дорнод аймгийн Хөх уул, Өмнийн хаалт болсон 33 их говь, Монголчуудын хоймор болсон Хөвсгөл нуурын, Монголын түүхийн салшгүй хэсэг болсон Хар зүрхний Хөх нуурт Нэгдсэн их тахилгуудад зохион байгуулж, 200-4000 тэнгэрийн “Улаач” нар оролцжээ.
МБНЭ-ийн дэргэдэх “Залуучуудын байгууллага” үйл ажиллагаагаа тогтмолжуулж, “Тэнгэрлэг залуус” аяныг амжилттай зохион байгуулж, эх орныхоо төлөө хөдөлмөрлөж залуу халуун насаа зориулсан ахмадууд, алслагдсан дүүргүүдийн амьдралын боломж бололцоо тааруу, хайр халамж дутагдаж байгаа өрх толгойлсон эмэгтэй, өндөр настай азай буурлууд, эмнэлэгт урт хугацаагаар хэвтэж буй хүнд өвчтөн, сахиж байгаа эцэг эхчүүдэд сэтгэлийн өргөл болгон түлээ түлш, хүнсний бараагаар туслалцаа үзүүллээ.
Нийт 600 мянган мод болон модлог ургамал тарих ажлыг зохион байгууллаа.
МБНЭ нь дэлхийн 42 орчим улсын бөөгийн байгуулагууд, бөө нартай хамтран ажиллаж, харилцаагаа өргөжүүлэн хамтран ажиллаж байна. Монгол туургатан болсон Тува, Буриад, Халимаг болон Өвөрмонголчууд, барга, хорчин, цаатан, Шинжаны монгол ястнуудтай хамтран ажиллаж байна.
МБНЭ-ээс Мөнх тэнгэрийн үзэл санааг сурталчилсан баримтад кино 175, Монгол бөөгийн ёс зүй, Монгол бөөгийн түүхэн уламжлалт ёсоор авч яваа удган, зайран нар, манай ахмад, дунд үе, залуучуудын тухай нэвтрүүлгийг хийж, дагнасан концерт 2 удаа тус тус зохион байгуулсан байна.
МБНЭ нь салбар байгууллагууд болон гишүүдээ нэгдсэн удирдлага, бодлого зохицуулалтаар хангах, Олон улсын хэмжээнд төлөөлөн үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх, Монгол орны нийгэм эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрээ оруулах, гишүүн бусад байгууллагуудтай хамтран ажиллаж Мөнх тэнгэрийн шүтлэгийн нэгдсэн ойлголтыг бий болгох, ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд Монгол бөөгийн зан үйлийг бүртгүүлэх боломж нөхцөлийг судлан хэрэгжүүлэхийг зорилго болгон ажилладаг.

Бид цаашдаа гурван асуудал дэвшүүлэн ажиллаж байна.
1. Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн, өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас Монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэн авчирч, Монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг, галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цэг мөнхлөн гагнаж, Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах,
2. Нүүдлийн соёлын салшгүй хэсэг болсон Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгийг харуулсан төв музейтэй болох санал дэвшүүлж энэ чиглэлээр төсөл хэрэгжүүлэх боломжийн талаар саналаа солилцлоо.
3. Шашины байгууллагуудын албан ёсны хамтын ажиллагааг тогтоох
МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д. Жаргалсайхан “Монгол бөөгийн бөөлөлт”-ийг кино, дүрс бичлэгээр үзүүллээ.
Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкофын сонирхосон асуултад оролцогчид хариулж, зарим зан үйлийг дүрс бичлэгээр сонирхуулав. Энэхүү зочлол Монгол соёлын үнэт өв болсон Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгийн талаар харилцан ойлголцол, цаашдын хамтын ажиллагаанд чухал ач холбогдолтой боллоо. Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкоф МБНЭ-ийн нэгдсэн тахилгад оролцож үзэх хүсэлтэй байгаагаа илэрхийллээ.
Уулзалт, ярилцлагын төгсгөлд МБНЭ-ийн удирдлага хүндэт зочиндоо дурсгалын зүйл гардууллаа.
Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкоф МБНЭ-ийн удирдлагуудын урилгыг хүлээн авч өдрийн хүндэтгэлийн зоогт оролцсоноор зочлол өндөрлөв.
Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа элчин сайд хатагтай Кэтрин Ивкоф Монгол бөөгийн төлөөлөлтэй дурсгалын зураг авахууллаа.
Д.Хүрэлбаатар

Бид хаа газрын хэн нэгний зохиосон номлол, хийсэн баримал, зурсан зурганд бус өвөг дээдсээс өнөөг хүртэл шүтэж ирсэн мөнх хөх тэнгэр, онгон сайхан байгаль дэлхийдээ сүсэглэн мөргөдөг хувьтай төрсөн ард түмэн билээ.
Тиймээс МБНЭ-ийн Залуучуудын байгууллагыг энэ өдөр томоохон арга хэмжээ зохион байгуулж байхаар тохоосон билээ. Харамсалтай нь өнөөдөр монголын бөөд зүтгэж байгаа залуус хүчээ нэгтгэн сайхан арга хэмжээ хийх төвшинд хүрээгүй байна.
Жил бүр галын тахилга хийж, залуус чөлөөтэй бөөлөх хэлбэрээр өнөөг хүрч ирлээ. Энэхүү арга хэмжээнд монгол үндэсний бөхийн барилдаан, урлагын тоглолт хийж байсан.
Энэ жилийн хувьд Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын харьяат, удган Нямжав улаанбаатар хотод ирж, Хүй долоон худагийн хөндийд хүндэтгэлийн бөөлөөн хийсэн билээ. Тайгын уламжлалт бөөлөлтийг харуулсан өвөрмөц бөөлөлт хийсэн. Бид тэр холын тайгаас улаачийг залж авчиран бөөлөлт хийлгэлээ, залууст үзэж харах сайхан боломж бүрдүүлсэн. Ийм боломжийг ашиглан бага ч гэсэн зүйлийг мэдээд, сураад авах боломжийг олгосон.
“Тэнгэрийн улаач” нарын та бүхэн мөнх тэнгэрийн өмнө хүлээсэн, хэнтэй ч хуваалцахгүй түүхэн үүрэг бий. Тиймээс жил бүр дэлхийд хаа ч байхгүй бөөгийн зан заншлаар монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэл үзүүлж онгод, өвгөд дээдэс, монгол орныхоо одоо болон ирээдүйнхээ төлөө шүтэж мөргөж залбирах нийтийн арга хэмжээг зохион байгуулж хэвшмээр байна. Олонд хүргэж чадвал бидний энэ санаачилгыг монголын мөнх тэнгэрээ шүтдэг мянга мянган эх орончид, сүсэгтэн олон дэмжинэ гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна.
Энэхүү бөөлөлтийн дараа удган Майцэцэг бөөгийн зан үйл хийсэн билээ.

Энэ удаа Басан Халимагийн нутгаас өөрийн унаатайгаа ирсэн байв. Нэгэнт унаатайгаа ирсэн болохоор гэргий, хүүхдүүдтэйгээ хамт иржээ. Цөөнгүй удаа уулзаж санал үзэл бодлоо ярилцав.
Цонжин болдогт Чингис хааны их хөшөөнд, тэрэлжээр гэр бүлийн хамт аялсан билээ. Дараа нь монгол хоолны газарт орж, тэнгэр үзлийн талаар санаа бодлоо ярилцсан.
Улаанбаатарын ойролцоо орших Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргалын онгодын өргөөгөөр зочилсон билээ. Удган маань монгол уламжлалт цагаан идээ, хоолоор зочиноо дайлж, хамтдаа нэг өдрийн өнгөрөөсөн билээ.
Тэрээр нутагтаа очоод сэтгэгдэлээ бичжээ. “ Найзууд аа, миний олон тайланг энэ сайхан, сайхан сэтгэлтэй Доржготовын Жаргалсайханы ачаар хийсэн гэж хэлмээр байна. Миний бодлоор энэ бол хамгийн зочломтгой хүн. Энд байх хугацаанд олон амралтын өдрийг хамтдаа өнгөрөөсөн. Хэрвээ тэр хүн байгаагүй бол бид ч, зарим талаар та бүхэнд энэ өвөрмөц улсыг мэдрэх хэмжээнд Монголыг харахгүй байсан байх.
Хэдий хөл нь хугарсан байсанч бидэнд эелдэг хандаж, зочилж байсан. Жаргалсайхан ах бидэнтэй хаа сайгүй аялдаг, бүх аялалд бид дагалдан явдаг, шилдэг хөтөч байсан. Ер нь энэ сайн хүнтэй танилцаж, таалагдаж байгаарай.” Гэж бичжээ.

Өнөө цагт бөөгийн байгууллагууд материалаг тал дээрээ хөл дээрээ зогсож хүчирхэг болж байна. Түүний тод жишээ нь энэ бөөгийн байгууллага байлаа.
Хаврын урь орж шинэ он, мөнх тэнгэрийн тоололоор шинэ улирал эхэлж байна. Хаврын тодорхой өдрүүдэд дэлхийн хүч, огторгуйн хүч, далд ертөнцийн хүч гэсэн гурван хүч идэвхитэй үйлчилдэг. Энэ өдрүүдэд байгаль хүчээ авч, бөө хүн хуримтлагдсан муу энергиэ цэвэрлэдэг.
Монголд өөрийн гэсэн цаг тоолол, ёс дэг байсан. Үүний тод илрэл бол хаврын тахилга билээ. Тэнгэрүүд болохоор дандаа ариун үнэрээр хооллодог, тэгээд дандаа сайн нь бууж ирдэг.
Нийгэмд Монголын бөө нарыг тойрсон сайн яриа нэмэгдэж байгаа. Монголчууд тэнгэр шүтлэгт бөөтэйгээ байсан тэр цагт тэнгэртэйгээ холбогдож, тэнгэртэйгээ байсан цагт хүчирхэг оршиж байсан. Хэзээ бөөгүй болж тэнгэрээсээ хагацсан цагт доройтож ирсэн түүхтэй.
Аливаа тахилгад тахиж байгаа зүйлээс нь заавал энерги, мэдээллийн харилцаа холбоо болон үйлчлэл үүсдэг. Олон давтагдаад хийгдээд ирэхээр 90-н оноос бөө мөргөл сэргэснээс хойш Монголд олон уул овооны тахилга хийгдээд, олон тахилга хийгдсэний үр дүнд байгаль эх дэлхий сэргэж байна. Үүнийг олон түмэн хүлээн зөвшөөрч байна.

МБНЭ-ИЙН ДҮРЭМ-ээс

1.1. Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл нь байгууллагын Алсын хараа, Эрхэм зорилго, Тунхагийг үйл ажиллагаандаа мөрдлөг болгоно.
МБНЭ-ийн Алсын хараа: Бид шударга үнэн бүхний дээр ноёрхсон, Ихэс ноёд, иргэд нь эрх тэгш харилцаанд тулгуурласан, баатарлаг түүхийг бүтээсэн өвөг дээдэсээ хүндэтгэн дээдэлдэг, идэр залуус нь эх орондоо үнэнчээр зүтгэсэн, багачууд хүүхдээ асран хүмүүжүүлсэн, өндөр хөгжил бүхий хүчирхэг Монгол Улсаа мандуулна. Өвөг дээдсээс уламжлан үлдээсэн Аугаа их нүүдлийн соёлоо шинэ эрин зуунд зохицсон, ертөнцийн хүмүүсийн сонирхон ирж үздэг гайхамшиг болгон эргээд дэлгэрүүлнэ.
Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн Эрхэм зорилго:
Монгол төр, төрийн түвшинд Мөнх тэнгэрээ шүтэж, дээдэлж эхэлсэн уламжлалыг сэргээх, өвөг дээдсээс уламжлан үлдээсэн онгон сайхан байгаль, эх нутаг, газар, түүний хөрсөн доор өнөөг хүртэл хадгалж ирсэн асар их баялаг, Үндэсний оюун санааны тархалааг хамгаалах, Монголын үндэсний язгуурын шүтлэг болох Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөөгийн уламжлал ёс дэг жаягийг хадгалсан байгууллагын үндэсийг тавих, хөгжүүлэх, таниулан сурталчлах, хамтран ажиллах, зан үйлийг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх.
1.2.Зорилго: МБНЭ нь Салбар байгууллагууд болон гишүүдээ (цаашид “Гишүүн” гэх) нэгдсэн удирдлага, бодлого зохицуулалтаар хангах, Олон улсын хэмжээнд төлөөлөн үйл ажиллагаагаа хэрэгжүүлэх, Монгол орны нийгэм эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрээ оруулах, гишүүн бусад байгууллагуудтай хамтран ажиллаж Мөнх тэнгэрийн шүтлэгийн нэгдсэн ойлголтыг бий болгох, ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд Монгол бөөгийн зан үйлийг бүртгүүлэх боломж нөхцөлийг судлан хэрэгжүүлэхийг зорилго болгоно.
1.3.Зарчим: МБНЭ нь үйл ажиллагаандаа дараах зарчмыг баримтална. Үүнд:
1.3.1. Улс төрийн үйл ажиллагаанаас ангид байх: Аливаа нам, эвсэл, холбоодын улс төрийн үйл ажиллагаанаас татгалзах бөгөөд ямар нэгэн бүлгийн явцуу ашиг сонирхлыг хөхүүлэн дэмжихгүй.
1.3.2. Хүний эрхийг дээдлэх: МБНЭ нь Хүний Эрхийн Түгээмэл Тунхагийг дэмжиж хүний эрх, эрх чөлөө, тэгш эрхийг эрхэмлэсэн үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ.
1.3.3. Даян дэлхийн энх тайвныг эрхэмлэх: МБНЭ нь үүрд мөнхийн энх тайван тогтоохын төлөөх үйл хэргийг нь залгамжилсан үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ.
1.3.4. Ил тод байх: МБНЭ нь ил тод ардчилсан байх зарчмыг баримтлаж, нийт гишүүдэд нээлттэй байна.
1.3.5. Хараат бус бие даасан үйл ажиллагаа явуулах: Тус байгууллага хараат бус, бие даасан хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа явуулах ба хувь хүн, бүлэглэл, байгууллага, хуулийн этгээдийн эрх ашиг сонирхолд нийцүүлсэн үйл ажиллагаа явуулахгүй.
1.3.6. Эд баялаг, шуналаас ангид ажиллах, Бөө хүн нь бөөгийн ёс зүйг эрхэмлэн сахиж, сүсэгтэн олноо хүндэтгэж, дээдэлж ажиллана.

Монгол улсын Үндсэн хууль, Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай, “шашин шүтэх, эс шүтэх тухай хуулийн тухай санал солилцсон юм. Төр, шашны үйл ажиллагаа тусдаа байх ёстойг заасан хуулиар шашны байгууллагууд төрийн байгууллагад бүртгүүлэх шаардлагатай бөгөөд шаардагдах бичиг баримтыг дэлгэрэнгүй хуульчилсан ч хэрэгжилттэй холбоотой нарийвчилсан журмыг орон нутгийн эрх баригчдын мэдэлд үлдээсэн. Аймгуудын бүртгэлийн журам харилцан адилгүй байх, бүртгэлийн үйл ажиллагаа тодорхойгүй байх, ажилтнууд нь ойр ойрхон солигдох, эсвэл шашны бүлгийн салбар бүрийг тусад нь бүртгүүлэх шаардлага зэргээс болж бүртгүүлэхэд хүндрэл бэрхшээлтэй тулгарч буй талаар зарим шашны бүлэг мэдээлсэн.
Шашны үйл ажиллагаа эрхлэх хүсэлтэй гадаадын иргэн шашны виз авах ёстой ба виз авахад хүндрэлтэй байдаг гэлээ.
АНУ-ын засгийн газрын ажилтнууд шашны эрх чөлөөний асуудлаар, тэр дундаа шашны байгууллагуудад тулгардаг виз, бүртгэлтэй холбоотой хүндрэлийн талаар Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, Нийслэлийн иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал (НИТХ)зэрэг өндөртүвшний албаны хүмүүстэй уулзаж ярилцах бичиг өргөн барих асуудал хөндөж байлаа.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “Монгол дахь шашины Христ, католик, мусульман, будда, үнэн алдартны, Бахрайн шашины байгууллагууд олон талаар хөгжлийн өндөр тувшинд хүрсэн. Монгол улсад 1200 орчим сүм хийдтэй болж, хүчирхэг материалаг баазтай болсон байна. Харин монгол үндэсний тэнгэр үзэлт бөө мөргөл нь бие даан салангад хэлбэрээр явсаар анх удаа 2012 онд бөөгийн зарим байгууллагууд нэгдэж МБНЭ байгуулагдсан. Үндэсний тэнгэр үзэлт бөө мөргөлийн байгууллагууд нь хөгжлийн эхний шатанд шахуу яваа, өөрийн нэг ч байр савгүй, өөрсдийн идэвхитэй үйл ажиллагаанд суурьласан бие даасан хэлбэртэй ажиллаж байна. Тэгэхлээр бидний тулгарч байгаа бэрхшээлийн талаар ялгавартай зүйл их байна. Та бүхэн Шашны байгууллагын бүртгэл, үйл ажиллагаа эрхлэх хүсэлтэй гадаадын иргэн шашны виз зэрэг асуудал ярьж байхад бид өөрийн газартай болох, Бөө мөргөлийн музейтэй болох, өөрсдийн хурал, ярилцлагаа хийх байртай болох зэрэг бараг байгууллагын анхдагч асуудалаар санал гаргах жишээтэй байна. Тиймээс цаашид бид зөрөлдөх асуудал цөөнгүй гарна. Иймээс нийтлэг эрх ашиг дээр саналаа нэгтгэх асуудлыг дэвшүүлж байлаа. Мөн санал дэвшүүлэх баримт бичгүүдэд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан зөвхөн Дээд цэцийн хуралдааны шийдвэрээр баримт бичгүүдэд гарын үсэг зурж байх болно гэж шашины төлөөлөлүүдэд танилцууллаа.
Дараагийн уулзалтаа Ватиканы сүмд хийхээр тохирлоо.

Миний хувьд монгол цаг тооллын хувьд судалж байсан тохиолдол бий. Тэгээд хувь хүний бодол үлдсэн. Хятадын эртний нийслэл гэж нэрлэх Бээжин, Нанжин, Уханьд хаврын баяр цагаан сарыг угтаж үзсэн. Тэгээд надаа нэг л бодол үлдсэн. Тэр нь ялсан гүрэн хараат орондоо өөрсдийн цаг тооллолыг мөрдүүлдэг байжээ. Тэгээд Манжийн хааны хараат улс байсны хувьд монголчууд бид сүүлийн олон зуун жил манжийн хуанли, цаг тоололыг мөрдөж иржээ. Тиймээс эртний хятадын нийслэлд хаврын баяр эхэлж, байгаль ногоон өнгөө гайхуулж, цэцэгс дэлгэрч эхэлж байхад монголд цас орж шуурч, хүйтэн чангарч, өвөл үргэлжилж байдаг.
Хотоос гараад Төв аймгийн Лүн сум хүртэл хээр тал цасан нөмрөг,хүйтэн салхи шилбүүрдэнэ. Уулархаг газруудаар нөмөр ихтэй тул дулаахан байлаа. Бид жигд хурдтай явсаар жин үдэд Булганы Түлүүгийн даваан дахь Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Өлзийхутагийн очлоо.
Зайран Өлзийхутаг маш хөдөлмөрч хүн, өөрийн төрсөн нутагтаа хотоос ирж суурьшаад хагас жил болж байгаа боловч жуулчид хүлээж авахуйц эхний суурьшилаа бэлэн болгосон байлаа. Бид эхний ээлжинд зайрангийн номын өргөөнд зочилсон билээ. Богинохон хугацаанд их ажил амжуулжээ.
Дэлхийн улс гүрэнд шашин өргөн дэлгэр орон зайг эзэлжээ. Шинжлэх ухаан өндөр хөгжсөн энэ зуунд шашиныг шүүмжлэх хүн байдаг. Ялангуяа хуучин социалист гэж нэрлэгдэх улсад шашингүй үзэл их газар авсантай холбоотой шашинг үгүйсгэх үзэл өргөн дэлгэр байдаг.
Монгол улсын хувьд тэнгэр шүтлэгийг шүтдэг улаач гарын тоо гучин мянгыг хол давсан. Хөгжлийн явцад орчин цагийн ба уламжлалт бөө мөргөл гэж хоёр ангилахаар болчихсон. Олон мянган жил өв уламжлан ирсэн соёлын биет болон биет бус өв гэж нэрлэгддэг бөө мөргөлөөс манай байгууллагад голдуу уламжлалт бөө улаач нар гишүүнээр элссэн байдаг.
Хийж бүтээсэн нь хүний нүдэнд харагддаггүй боловч тэнгэр шүтлэгтэнүүд олны дунд олширсоор байна. Харийн хэл дээр номлолоо уншдаг шарын шашин, иссус христийн шашин монголд эрчимтэй хөгжиж, хүчирхэг материаллаг баазтай болж, монголчуудын оюуны орон зайд хүчтэй эзэмдэхийг хүсч, зорьж байна.
Хөвсгөл аймгийн “Хөх сувд 2022” мөсний баярын урд эргээр автомашины зогсоолоо байгуулжээ. Түүнтэйгээ зэоэгцүүлэн үйлчилгээний гэрүүдийг байршуулсан байлаа. Мөсөн байгууламжийн өмнөд хэсгээр олон төрлийн наймаа, гар урлал, сонирхогчдын худалдаа байрласан байлаа. Мөсөн хотхонд төрөл бүрийн танилцуулга, үзвэрүүд явагдана.
Хойд захаар аймгийн спорт хороод үйл ажиллагаа зохион байгуулж байлаа. Тухайлбал мөсний волейвол, Мөсөн дээрх сурын харваа, янз бүрийн зайны тэшүүрийн уралдаан, мөсний ширээний теннес, морин чарганы уралдаан гээд олон төрлийн арга хэмжээнүүд зохиогдлоо.
Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгон, Хөвсгөл нуур дээр уламжлалт мөсний баяр зохиогдсон өдрүүдэд өглөөгүүр тогтуун сайхан байснаа үдээс хойш цаг агаар хүйтэрч, явган цасан болон шороон шуурга шуурч, хүчтэй салхилан, эрс хүйтэрч байсан.

1. МӨСНИЙ БАЯРЫН БӨӨГИЙН ГАЛЫН ТАХИЛГА

Жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг “Хөх сувд” мөсний баяр 3 дугаар сарын 4-ны өдөр Бөөгийн галын тахилга болов.

Хөвсгөлийн “Хөх сувд” мөсний баярын бөөгийн Галын тахилга дээр Монголын нэртэй зайран нар Балжир, Моко, Бүдүрэ нар тэднийг залгамжлан гарч ирж байгаа Пүрэвдорж, Эрдэнэбаатар нар бөөлөв. Дараа нь залуу улаач нар бөөллөө.
Ингэж цугларч бөөгийн зан үйлээ хийх нь ховор үзэгдэлд тооцогдоно. Бөө хүн гуйж бөөлдөггүй юм, шалтгаан байгаад ингэж цугларсан хэрэг. Харин Хөвсгөлийн аймаг, сумын удирдлагаас нэг ч хүн Галын тахилгад үзэгдсэнгүй, баярласнаа илэрхийлэх өчүүхэн сэтгэл гарсангүй. Тэдэнд эрх мэдэл, чадал бий, харин ухаарал дутав. Цаашдаа ийм байвал өөр аймгийн бөө гуйж тахилга хийх цаг ирэх вий дээ.
Мөсний баяр, галын тахилга тасралтгүй хийгдсээр ирсэн. Харин давхарлан галын тахилга хийгдсэн нь энэ тахилгыг зохион байгуулж байгаа дарга нар, зохион байгуулагчдын буруу юм. Гэвч үүний цаана шалтгаан байсан. Галын тахилга ганцхан энэ жил болоод өнгөрчих зүйл биш билээ.
Энэ удаа “Далай ээж” хэмээн хүндлэн нэрлэдэг Хөвсгөл нуурыг хамгаалах, галын тахилга хоёр газар болов. Яагаад ингэх болов гэдгийг тодотгон айлтгая. Ингэж давхарлан хийх болсон ямар шалтгаан байв. Галын тахилга хийхэд шууд хийчихдэггүй, бэлтгэл орно. Гэр барих, зан үйл хийх гээд багагүй хөрөнгө, цаг хугацаа зарцуулагдана.
Мөн чанартаа бол Дархан уул аймгийн “Самгалдай” бөөгийн төв “Маанар” төсөл хэрэгжүүлээд түүний үр дүнгээ тайлагнах үйл ажиллагаа болов. Хийгдэх ёстой л ажил. Хийсэн ажлаа олон түмэнд тайлагнаж, киногоо Led дэлгэц-д гаргаж, ихээхэн хөрөнгө зарж биелэгжүү загнаж, аймаг сумын засаг дарга нар бүгд л тэднийхээр зочилно билээ. Хийсэн галын тахилгаа цагдаагийн бүрэн бүрэлдэхүүнээр хамгаалуулан хийв.
Нөгөө талд нь өнөө цагийн Хөвсгөлийн нэртэй улаач нар хуран цугларч галын тахилгаа хийв. Энэ цагийн нэн ховор зүйл, үе үеийн нэртэй бөө нар бөөлсөн болохоор зон олон ихээхэн цугларч, нэг ч цагдаа үзэгдээгүй мөртлөө дэг журамтай сайхан болж өнгөрөв. Ард түмний өөрсдийн санаачилсан зүйлд цагдаагийн хамгаалалт шаардлаггүй нь харагдлаа.
Монгол улсын хойморь болсон Хөвсгөл нутаг өнөө цагийн бөөгийн өлгий нутаг. Монгол уламжлалаа ягштал баримтлан өнөөг хүрсэн олон сайхан алдартангууд соёлын үнэт өвөө хадгалан өнөөг хүрч ирсэн нь бөө нарын нутаг.
Гэвч нутгийн удирдлагууд өнгөрсөн хэдэн жилийн тахилгаа өөр аймгийн бөөгийн байгууллагаар хийлгэж, Хөвсгөл нутагтаа хэрэгжүүлж байгаа төсөлөө мөн л өөр аймагт харьялагддаг бөө нараар хийлгэсэн нь нутгийн бөө нарын эгдүүг нь хүргэж байгаа бололтой. Угтаа бол бөө “муутай” аймаг байсан бол яая гэхэв. Мөсний баяр нэртэй төвлөрсөн баярыг Хөвсгөл нутагтаа хийгээд байгаа ч өөр аймагт төвлөрөл нь шилжээд байгаад улаач нар дургүйцээд байгаа хэрэг юм.
Аймгийн дарга нар нь өөрийн улаач нараа мартаж, өөр аймгийн бөөгийн байгууллагаар тахилгаа, төсөлөө хэрэгжүүлээд байгаа нь хүмүүст санхүүжилтийн их хардалтыг төрүүлээд байна. Нээлттэй байвал олон түмэн ойлгоно.
Аймаг орон нутгийн удирдлага нь нутгийн улаач нартаа байдлыг зөв ойлгуулан ухааруулж, хоёр тахилга зэрэгцүүлэн хийж, хөрөнгө мөнгө үрж байхыг болиулах боломж байсан. Дарга нарын амнаас хий гардаг, гарын үсэг цаасан дээр үлддэг, тэгээд болоо, харин санаачилсан олон улаач нараас хөрөнгө нь гардаг болохоор хариуцлага үүрэхгүй өнгөрч байна.
Эртнээс Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнд Галын тахилга хийх зөвшөөрсөн гэсэн атлаа давхар өөр аймгийн бөөгийн байгуулагад галын тахилгаа өгчихсөн байх жишээтэй. Эцсийн үр дүнд бөө нарын хооронд “яс” хаясантай дүйхүйц арга хэмжээ болж өнгөрлөө. Бөөгийн зан үйлээр “тоглоод өнгөрч” болдоггүй юм. Тэгээд бөөгийн тамлага дотор:
Модон толгойтой удирдагч нар
Монголоос минь зайлах цаг айсуй гэхэв дээ.

2.АЖЛЫН УУЛЗАЛТУУД БОЛЛОО
Галын тахилга хийх газарт хоёр гэр барьж, холоос ирэх зочидоо угтсан. Галын тахилгадаа оролцохоор ирсэн газар газрын төлөөлөл гурван ч удаа хуралдаж хийх ажлаа нарийвчлан тодотгов.
Мөсний баяртай давхцан хаа нэгтэй замын нээлтийн ажиллагаанд оролцохоор Засаг дарга, ИХТ-ын дарга нар явсан байлаа. Хөвсгөл аймгийн Засаг даргын тамгын газрын төлөөлөлтэй уулзлаа. Аймгийн удирдлага нь Мөсний баяртаа цагаа ч зориулж чадахгүй ажлаа давхардуулаад алга болсон байх юм. Нэг л эзэнгүй зэгэл, догол харагдана
Мөсний баярын Бөөгийн галын тахилгаа хийхээр Хөвсгөл аймагт төдийгүй Монголдоо нэртэй зайран нар Балжир, Моко, Бүдүрэ нар болон тэднийг залгамжлан гарч ирж байгаа Пүрэвдорж, Эрдэнэбаатар, залуучуудын төлөөлөл Лхагва, Булган нар, МБНЭ-ийн Залуучуудын төлөөлөл ирж, хүч нэмсэн байлцлаа.
Зөвлөлдөх уулзалтууд шуурхай болж Галын тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх бөө нарыг тодотгов.
Галын тахилгын төв гэрээр олон шүтлэгтэн ирж МБНЭ-д гишүүнээр элсэж байлаа. Тэр болгонд шуурхай үйлчилж, зургийг нь авч, батлахыг нь бичиж олгож байсан.
Манай баг аймгаас гэр авчирч тахилгад байрлуулсан иргэдэд хандив өргөсөн. Өвлийн хүйтэнд аймгийн төвөөс тахилгад зориулан гэр авчирч барьж, бэлтгэлийг хангана гэдэг бас ч яггүй ажил шүү.
Мөн зэргэлдээ галын тахилга хийж байгаа Бөөгийн Самгалдай төвийн гэрээр орж бэлтгэл ажлын явцтай танилцлаа. МБНЭ-ийн бүрэлдэхүүнд Самгалдай төв орж Халх голын ялалтын баярт оролцож байсан бүрэлдэхүүнтэйгээ таарч хууч хөөрөөд авлаа.
Галын тахилга хийх Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн Тахилгын гэрт байх хугацаанд олон зуун шүтлэгтэн нартай уулзаж санал бодлоо солилцсон билээ. Гэрээ тойруулан МБНЭ болон Хөвсгөлийн бөөгийн төвийн фото үзэсгэлэн сурталчилгаа гаргаж танилцуулж байлаа.
Өдрийн цагаар төв гэрт МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгуудаар хийсэн баримтад киног нийтэд гаргаж сурталчлах ажлууд хийгдсэн байна.
Орой бүрэнхий болохын алдад Монгол бөөгийн өв уламжлалын тухай баримтад кино гаргаж задгай талбайд гаргаж үзүүллээ.
Хатгалын төвд Зайран Зоригоотой танилцсан юм. Хоёр өдөр олон сайхан түүх хөөрөлдөн ярилцлаа. Мөн МБНЭ-ийн анхны гишүүдийн нэг болох Монгол бөөгийн тэргүүн удган Даариймаатай уулзаж санал бодлоо зөвлөлдлөө.
Түмэн олонд бариа засал, зан үйлээр үйлчилж ирсэн ахмад буурал Н. Цэенрэгзэнд мөнх тэнгэрийн “Хүрэл” шонхороор шагнасныг гардуулсан билээ.
Аймгийн төвд ажлын уулзалтууд өрнөсөн. Хэдий богино хугацаатай байсан ч багагүй ажил амжууллаа.

3.МӨСНИЙ БАЯРАА ХЭРХЭН ӨРГӨЖҮҮЛЭХ ВЭ.

Мөсний баярын сургаар сум, сумдаас цөөнгүй хүн цугларчээ. Цөөнгүй жил хийгдсэн Мөсний баярын үйл ажиллагаа хэвшмэл болон тогтжээ. Мөсөн дээр хэдэн дүрс босгочихно. Эргэн тойрон хэдэн мөсөн спортын талбай байгуулна. Тэнд өвлийн спортын арга хэмжээнүүд зохиогдоно. Энд тэндээс ирсэн наймаачид худалдаа эрхэлж, хагас дугуй хэлбэрээр байрлаж ажлаа хийнэ. Урд эргээр хоолны үйлчилгээ болон албан газруудын гэр байрлаж үйл ажиллагаагаа эрхэлнэ.
Мөсний баярын үеэр хөвсгөл аймгийн сумдаас иргэд цугларч бараа солилцоо хийгдэж, орлого олж амьдралдаа хэрэг болохуйц ажлууд өрнөнө. Багагүй л хөрөнгө зарсан ажил буцална.
Жилээс жилд цар хүрээ өргөжих ажээ. Энэ жил гэхэд мөсөн дээрх тоглоомын хэлбэр нэмэгдэж, бие засах газрыг шийдэх гэж оролджээ.
Хөвсгөл аймагт өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зорилгоор хийгдэж буй наадам хоёр жил дэлхий нийтийг хамарсан өвчний улмаас гадаад жуулчид ирээгүй учраас дотоодын иргэддээ үйлчилсэн ардын зугаалга болж өнгөрсөн. Гэхдээ гадаад аялал бэлтгэл ажилд чамгүй туршлага хуримтлуулсан жилүүд байлаа.
Сүүлийн жилүүдэд сонирхогч оролцогчдын тоо эрс нэмэгдэж байгаа бөгөөд баярын үеийн арга хэмжээ, хөтөлбөрүүд агуулгын хувьд баяжин өргөжиж байгаа юм.
Хэдий Хатгал тосгон жуулчдыг хүлээж авах зочид буудлын тоогоор боломжийн байдаг ч гэсэн жуулчдын тоо нэмэгдвэл бид өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд юуг анхаарах вэ гэдэгт санаа тавих цаг болж байна.
Мөсний баярын гол чиглэл хил нээгдвэл гадаад аялал жуулчлал илүү ач холбогдолтой байна. Жуулчлал олон ирэх тохиолдолд гэр зочид буудлыг сумдад хариуцах хэлбэрээр өргөжүүлж болохоор ажээ. Энэ чиглэлээр сайн ажиллаж чадвал мөсний баярын арга хэмжээ илүү үр дүнд хүрэхээр харагдаж байна. Дотоод аялал жуулчлалын хувьд мөсний баяр олон удаа хийгдээд “ханалт” үүсчих мэт санагдлаа.
Хөвсгөл аймаг бол уламжлалт бөө мөргөлөөрөө алдартай. Одоо цагт дэлхий ертөнц бөөгийн зан үйлийг илүү сонирхох боллоо. Тиймээс бөөгийн галын тахилга гадаад, дотоодын жуулчдын анхаарлын төвд байх болно. Гэвч иймэрхүү байдлаар Монгол бөө нартаа хандаад байвал бөөгийн зан үйлийг тохиолдолын хүмүүст хариуцуулан хийх тийм цаг үе ирэх вий.
Хүн ам олонтой БНХАУ-ын Өвөрмонголын Ордост нэг удаагийн тахилгад оролцох дотоод гадаадын жуулчдын тоо нэг сая давдаг. Тахилгад оролцохоор ирсэн нэг иргэний зарцуулах зардал өндөр, орон нутгийн иргэд чамгүй орлого олдог. Мөсний баяр маань иймэрхүү үр дүнд хүрвэл олонд тустай болно. Тийм байхын тулд багагүй зүтгэх, хөдөлмөрлөх, бүтээх хэрэг гарна.
Мөсний баярын үйлчилгээг харж байхад “Тэнгэрийн үнэтэй мөртлөө Тэг үйлчилгээтэй газар юм аа.” гэсэн үг тохирч байсныг хэлэх юун. Дүн өвлөөр хавсарсан зочид буудлын үнэ тэнгэрт хадаастай. Төлбөр шигээ үйлчилгээ байхгүй. Үйлчилгээний харилцааны соёл “тэгтэй” тэнцэнэ. Хөвсгөлчүүд минь дахиад ирэхэд амралт, хоол, халуун ус, харилцаа хандлагаа засаад төлбөрөө авдаг болсон байгаарай гэж ерөөхөөр байлаа. Цаашид ийм байвал жуулчид нэг л удаа үзээд “үргэдэг” газар болчих вий дээ.
Олон нийтийн байгууллагын идэвхи санаачлагыг зөв өрнүүлж чадвал олон талаар амжилтанд хүрч болохыг болоод өнгөрсөн үйл явдлууд харуулж байлаа.

Хүндэтгэлийн зоогт оролцсон МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Монгол бөөгийн талаар элчин сайдын асуултад хариулт өгч байлаа. Шашины удирдлагуудыг хүлээн авч хүндэтгэл үзүүлсэн Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд хатагтай Кэтрин Элизабет Ивкофт талархал илэрхийллээ.
Хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагааны өнөөгийн байдал, цаашдын хөгжлийн чиглэл, авч хэрэгжүүлэх зарим арга хэмжээний талаар санал солилцлоо.
Тус зоогийн төгсгөлд талууд хоёр улсын тогтоосон хамтын ажиллагаа өргөжин тэлж шашины удирдлагуудтай уулзаж өргөжин тэлж байгаад баяртай байгаагаа илэрхийллээ.
Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд хатагтай Кэтрин Элизабет Ивкоф ойрын өдрүүдэд МБНЭ болон Монгол бөөгийн онгодын өргөөгөөр зочилохоор боллоо.
Энэ удаагийн уулзалтанд Ватикан, Буддагийн, МБНЭ, Иссус, Христ, Лалын шашины төлөөлөлүүд оролцлоо.