Category: Бидний тухай

Энэ удаагийн уулзалт ярилцлага нь анх удаа санаачлагаараа нэгдэн цугларч уулзалт хийсэнээрээ онцлог юм. Өмнөх уулзалтууд голдуу Элчин сайдын чаманд хийгддэг байсан билээ. Оролцсон бүрэлдэхүүний харахад голдуу удирдах түвшиний албатангууд байсан бөгөөд хуулийн зөвлөхүүд оролцлоо.
Өмнө уулзалтуудад оролцож байсан удирдлагууд ихэнх нь өөрчлөгдсөн байна. Тиймээс энэ удаагийн уулзалтыг МБНЭ-ийн төлөөлөл, шашины үйл ажиллагааны зорилго, танилцуулгаас эхэлсэн билээ. Зарим шашины байгууллагууд тулгамдаж буй асуудлыг хэлэлцэх сонирхолтой байлаа.
Бид монгол дахь шашины үйл ажиллагаа явуулахад зориулагдсан “Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай” хууль одоо үйлчилж байгаа. Түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл, өмнөх жилүүдэд шинээр өргөн барьсан “Шашн шүтэх, эс шүтэх тухай” хуулийн төсөл зэрэг асуудлаар цаашдаа санал бодолоо солилцох болов уу гэж төсөөлж байна.
Эхний уулзалтыг Буддагийн сүмд хийгдлээ, дараагийн уулзалтаа Advenist сүмд хийхээр боллоо.

Өнгөрсөн жилүүдэд гаргасан шинэ уран бүтээлүүдийн дээжээ МБНЭ-д дурсгал болгож өглөө. Монгол бөөгийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэж, төрийн тахилгад толгойлж бөөлсөн ахмад үе, зүтгэлтэнтэй бөөгийн хөгжлийн талаар санал бодолоо солилцаж, ярилцлаа. Мөн монгол бөөгийн өмнө тулгарч байгаа асуудлаар дэлэгрэнгүй ярилцаж, баримтад кино үзэж сонирхолоо.
Монгол бөөгийн дархан зайран Д.Бямбадорж бол монгол бөөгийн түүхийг бүтээлцсэн түүхэн бие хүний нэг билээ.

Түүнээс хойш нэгэн жил өнгөрчээ. Эргээд дүгнэхэд хийсэн залбирал үр дүнтэй болжээ гэж дүгнэхээр байна. Төр бужигнаж түмэн олон “шударга ёс” нэхэж байгаа энэ үед улс орны минь хөгжил дэвшилд зөь хандлага, чиглэл юу юунаас илүү хэрэгтэй байна.
Биднийг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Мөнх-Очир угтан авч, онгодын өргөөгөөр нь орж, хамт байж, биднийг үдэж өгсөн билээ. Хаа ч хүний тус багаддаггүй.
Бид замдаа Цогтцэций сумд очиж, хамт олонтойгоо уулзаж, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн хуяглан бөөлж, зан үйл хийсэн байдаг. Өмнөговьд ажилласан үйл ажиллагаагаа Үнцлох үйл явдалд тооцож байна.

Хоёр орны хамтын ажиллагааны онцлог мөч болох ҮАБ-ын зөвлөлийн хамтын ажиллагааны уулзалтууд, Хар Хорины Цайдамын хөндийн судалгааны ажлууд, Турк Улсад хийж байсан ажлын уулзалт, олон улсын хурал, зөвлөлгөөнуудийн талаар дурсан ярьцгаалаа.

Элчин сайд Зафер Атеш, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан уулзаж ярилцлагын явцад Монгол Үндэсний Тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн онцлогын талаар харилцан сонирхон ярилцлаа. Монгол улсад ирж буй Элчин сайдууд Монголын тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн талаар өргөн мэдлэгтэй байгаад МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан талархал илэрхийлж байлаа.
Хамтран ажиллаж уулзаж байхаар тохирлоо. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Бүгд Найрамдах Турк Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Зафер Атешд
Монголын үндэсний баяр сар шинийн баярын мэндчилгээ дэвшүүлж, МБНЭ-д зочилохыг урилаа. Урилгыг талархан хүлээн авлаа. Уулзалтад МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Анхмаа оролцлоо.

МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “МБНЭ-ийн үйл ажиллагаанд өөрчлөлт хийх жил ирж байна. Монгол бөөд уламжлалт ёсоо чанд мөрдөх, ахмад үе, залуучуудын зохист ажиллагаа алддагдаж байгааг засах шаардлагатай гэж үзэж байна. Энэ нь зарим хүнд хэт хуучинсаг харагдаж байж болох юм. Харин монгол бөөд энэ бол байх ёстой зүйл гэж үздэг. МБНЭ-ийн ажил ч мөнх тэнгэр, цаг хугацааны шалгарлаар явж байна. Бид Монгол бөөгийн төлөө том зорилго тавьж ажиллаж байгаа хамт олон, аливаа зүйлээ нэгдсэн зорилго хамт олныхоо эрх ашигт захируулах ёстой. Цаг хугацаа, ажил үйлс, хэн нь хэн бэ гэдгийг улам тодотгож байна. Ирж байгаа жилд Мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай” гэв.

Тэрээр аймагт ажиллах хугацаандаа Шашины бүх байгууллагын төлөөллийг хүлээн авч уулзаж, шашины байгууллагын өнөөгийн байдал, үйл ажиллагаанд тулгарч байгаа бэрхшээлийн талаар санал бодлоо солилцлоо.
Уг арга хэмжээнд Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа оролцсон байна.

Монгол бөө удгад зайран сүсэгтэн олон бөө мөргөлийн зан үйл хийхээр цугларсан байлаа. Өндөр дээдэсдээ залбиран өргөн түмнээ даатган онгодонд мөргөж жилийнхаа зам мөр заяа төөргөө даатган галын тахилга хийлээ.

2022 оны ажлаа дүгнэх мөч ирж, Бөө хүний эрхэм дээд цол хүртэж, хийж бүтээсэн ажлынхаа төлөө шагнагдаж байгаа Та бүхэндээ шинэ ондоо улам их зорилго тэмүүлэлтэй, эрчимтэй ажиллахын ерөөл дэвшүүлье.
2022 онд МБНЭ-ийн хамт олны хувьд үйл ажиллагааны үндсэн бодлого, зорилт амжилттай хэрэгжлээ. Жилийн турш тасралтгүй, байнгын үйл ажиллагаа явуулсаар ирлээ.
МБНЭ-ийн чухал зорилт бол нийгэмд бөөгийн нэр хүндийг хамгаалах зорилт байдаг. Энэ зорилгод Монгол бөөгийн цол олгох үйл ажиллагаа онцгой байр суурь эзэлдэг юм. Энэ нь нийгэмд тулгамдаад байгаа бөө мөн, үгүй эсэхэд хариулт өгөхөд биднээс ихээхэн хамааралтай хариуцлагатай ажил мөн. Төрийн зохих байгууллагууд энэ асуудалд анхаарч ханддаг болсон нь бидний ажилд түлхэц өгч байна.
2022 онд МБНЭ-ийн удирдлага, Монгол нутгийн хойд нутгаар явж, тайгад амьдардаг олон бөө нарыг эгнээндээ нэгтгэж, зан үйл, ярилцлагыг кино зургаар авч, дүнг МБНЭ-ийн ДЦХ-д хэлэлцэж бөөгийн цол олгож баталгаажуулах ажлаа үргэлжлүүлэн хийлээ.
МБНЭ нь Есөн жилийн нэгдсэн их тахилгын үйл ажиллагаанд үндэслэн “Төрийн тахилгыг” бөөгийн зан үйлээр хийхэд журмыг боловсруулан гаргаж, толгойлж бөөлөх улаачийн үйл ажиллагааг цэгцлэж чадсан.
Монголын төрт ёсны уламжлалаа сэргээн Нэгдсэн их тахилгын хувьд А зэрэглэлийн хэмжээнд Хөвсгөл нуурын Эрдэнэхайрханы, Б зэрэглэлийн хэмжээнд Нарны тахилга, “мөсний баяр”-т, Монгол төрийн төлөө амь насаа зориулсан зүтгэлтэн, баатруудад зориулсан хүндэтгэлийн тахилгыг МБНЭ-ийн дээд цэцийн хуралдайн гишүүд, Хөвсгөл бөөгийн хүрээлэнгээс зохион байгууллаа. Бидний хувьд Хөвсгөл нуурын тахилга маш сургамжтай, цаашид олон зүйлд анхаарах шаардлагыг тодорхойлсоноор чухал ач холбогдолтой байсан.
2022 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдрийн Нарны тахилгыг Монгол бөөгийн удган Х.Майцэцэгийн удирдлага дор амжилттай зохион байгууллаа. Энэ тахилгад оролцсон бүрэлдэхүүн өнөөдрийн үйл ажиллагаанд оролцож байгаад баяр хүргэе.
Харин 9 дүгээр сарын 22-ны өдрийн Монгол төрийн төлөө амь насаа зориулсан зүтгэлтэн, баатруудад зориулсан хүндэтгэлийн тахилгыг бөөгийн залуучуудын байгууллага хариуцан зохион байгуулсан. Энэ ажиллагаанд залуу улаач нарын ирц муу байсныг тэмдэглэх нь зүйтэй.
Аймаг хотын бөөгийн хүрээлэнгүүд, зөвлөлүүд өөрсдийн хүрээнд тахилгууд хийсэн. Хийсэн тахилгаа мэдээллээр баталгаажуулж сурталчилж байх хэрэгтэй байна.
МБНЭ-ийн үйл ажиллагаа тогтмол явуулж буйн тод жишээ болсон МБНЭ-ийн дээд байгууллага болох Дээд цэцийн хуралдайн 80-90 дугаар хуралдааныг хийж, тулгамдсан асуудлуудаа шийдвэрлэжхэлэлуэж ирлээ.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн үйл ажиллагааг эрчимжүүлэх нь бидний анхаарлын төвд байж ирлээ. 2023 оноос эхлэн ДЦХ гишүүдийн хуралдааныг эрчимжүүлэхийн тулд шат дараалсан чиглэлээр зохион байгуулалтын ажлыг хийсэн. Үүнтэй уялдаад ДЦХ-н гишүүдэд тавигдах шаардлага өндөрсөж, ялангуяа залуучуудад тавих шалгуур улам хатуу байх болно.
ДЦХ-н Бөөгийн зөвлөл, Залуучуудын зөвлөл, Төлөөллийн зөвлөлийн бүрэлдэхүүнийг баталж, удирдагчийг шинээр томилогдсон.
Монгол бөөгийн гадаад хамтын ажиллагаа 800 жилийн дараа эргэн сэргэж байгаа онцлоготой билээ.
Монгол Улсад ажиллаж байгаа шашины байгууллагын тэргүүнүүдийн хамтарсан уулзалтад таван удаа оролцлоо.
Монгол Улсад суугаа БНХАУ-ын Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Цай Вэньруй, АНУ-ын Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд М.Клечески, шинээр ирсэн АНУ-ын Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Ричард Буанган, БНАСАУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд О Сын Хо, Канад Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд хатагтай Кэтрин Элизабет Ивкоф, Бүгд Найрамдах Турк Улсын Онц бөгөөд Бүрэн Эрхтт Элчин сайд Зафер Атеш нар биднийг хүлээн авч уулзаж, хүсэлтийг сонсож, байдлыг ярилцсан билээ. Монгол бөөгөө танилцуулж, дэмжүүлэх чиглэлээр хүсэлт тавьсан.
Монгол бөөгийн өргөөнд БНАСАУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд О Сын Хо Канад Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд хатагтай Кэтрин Элизабет Ивкоф нар зочилж үйл ажиллагаатай танилцлаа.
Бид гадаад хамтын ажиллагаанд тасралтгүй байдалд ихээхэн анхаарч ирлээ. Өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд Тува, Буриад, Өвөрмонгол дахь бөөгийн үйл ажиллагааг улирал дутам сошиалаар сурталчилж ирсэн.
Коронавируст халдвар (КОВИД-19)-ын цар тахлын нөхцөл байдалаас улбаалан БНХАУ-тай хил хаалттай байсанч, Өвөрмонголын улаач нарын тахилгын үйл ажиллагааг дэмжиж ажиллууд хийгдсэн.
ОХУ-тай хил нээгдсэн мөчөөс Тувагийн, Халимагийн, Бөөгийн тэргүүн монголд ирж уулзаж, санал бодлоо солилцсон байна.
МБНЭ болон ОХУ-ын Якутын бөөгийн хамтарсан Эрдэм шинжилгээ-практикын хурал 2022 оны 10 дугаар сарын сарын 3-ны өдөр Д. Нацагдоржийн нэрэмжит номын сангийн хурлын зааланд боллоо. “СОЁЛ БА ШАШИН: уламжлал, орчин үе ба хэтийн төлөв” сэдвээр олон улсын хурал хийгдлээ. Монгол туургатны гэж нэрлэвэл илүү зохих байсанч Саха, Буриад, Тува, Урианхай, Дархад гээд хилийн гадна орших гадаадын иргэншилтэй төлөөлөл оролцсон болохоор олон улсын гэж нэрлэв.
Өмнөд солонгосын 60 орчим бөө шүтлэгтэн монголд зочилоод буцлаа. Тэд МБНЭ-ийг байгуулагдаад анхлан хийгдсэн Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгад 20 гаруй бөө нарын бүрэлдэхүүнтэй ирж оролцож байсан байдаг.
Өмнөд солонгост болсон НҮБ-ын дэргэдэх ЮНЕСКО-гоос зохион байгуулсан Бөөгийн фестовальд МБНЭ-ийн төлөөлөл оролцож, хуяглан бөөлж, зан үйлээ хийж байсан түүхтэй.
2020 онд Өмнөд солонгосын 58 бөө нар монгол ирж МБНЭ-ийн удирдлагатай уулзалт хийж байсан. Харцангүй бага хугацаа өнгөрч байгаач монгол-солонгосын бөөгийн хамтарсан ажиллагаа өндөр төвшинд байгаа гэж хэлж болно.
Энэ удаагийн Өмнөд солонгосын бөө нар Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэлийн онгодын өргөөнд зочилсон билээ. Өмнөд солонгосын бөө нарын хүсэлтээр Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган А.Оюунсувд нар хуяглан бөөлж, мөн бөөгийн зан үйлээр үйлчилсэн байна.
МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх Д.Бум-Очирт ажлаа танилцуулж хамтарч ажиллахыг хүссэн ч бидний үйл ажилагааг үл тоосон билээ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх Монгол бөөгийн төлөөллийг хүлээн авахад манай байгууллагаас ганцхан хүн оролцуулахаар шийдсэн учраас миний бие татгалзаж, өмнөөсөө хоёр төлөөллийг оролцуулж байлаа. Энэ ажиллагаанд үндэсний уламжлалаа тээж яваа Хөвсгөлийн тайгын бөөгийн төлөөлөл хотод ирсэн байсан ч оролцуулаагүй нь үл ойлголцол, төвөгтэй байдлыг бий болгосон. Дараа дараачийн эрдэм шинжилгээний хурлуудад манайхаас төлөөлөл оролцуулаагүй юм. Тиймээс бид хамтарч ажиллах сонирхолгүй байна гэсэн дүгнэлтэд хүрч бие даасан ажилагаагаа хийсээр ирлээ.
Цар тахлын нөхцөл байдалтай холбогдуулан “МБНЭ-ийн хандив авах, зарцуулах журам” шинээр баталж, гишүүддээ туслалцаа үзүүлэх ажлыг зохион байгуулж эхэлсэн боловч гишүүдээс ажил хэрэгч дэмжлэг авч чадахгүй хэрэгжсэнгүй.
СУРТАЛЧИЛГАА, МЭДЭЭЛЭЛ бол манай байгууллагын үндсэн үйл ажиллагаа билээ. Тиймээс МБНЭ-ийн сайт, кино мэдээлэл, фейсбүүкийн үйл ажиллагаанд онцгой анхаарч ажилласан билээ. Сурталчилгааны сайтыг 7 хоног дутам, фейсбүүкийг өдөр дутам, сар дутам кино мэдээллийг гаргаж ирлээ. Одоо нийт 175 гаруй кино мэдээллийг гаргасан бөгөөд Монгол уламжлалт өв жаягийг авч яваа улаач нарыг тодотгох, сурталчилахад голлон анхаарч ажиллаж байна. Мэдээллийн хэрэгслээр гарч байгаа зарим зүйлийг баримтжуулах асуудлын хурлаар хэлэлцэн тодорхой чиглэл гарган ажиллаа.
МБНЭ-ийн фейсбүүк, вефсайтад тавигдах материалын бодлогыг тодорхойлж, шийдвэр гаргасан бөгөөд 2022 оны 1,2 дугаар улиралд үзэгчдийн тоо 372,0 мянгад хүрсэн нь сурталчилгааны ажлын дээд амжилт давтсан хэрэг юм.
Гэвч 3 дугаар улирал эхлэж Нэгдсэн тахилга хийхээр явсан үеэр манай сурталчилгааны үндсэн хэлбэрүүд бүрэн халдлагад өртсөн байна. Энэхүү халдлагаас улбаалан олон жил ашиглаж ирсэн фейсбүүк хаяг хаагдаж, киноны үйл ажиллагаа зогслоо.
Бид фейсбүүк хаягаа шинээр нээсэн, одоо үзэгчдийн тоо 42 мянга гаруй болж, Вефсайтын ажиллагаа тогтмолжсон. Одоо кино үргэлжлүүлэн хийхэд санхүүгийн дэмжлэг шаардлагатай боллоо.
Бидэнд хамтран ажиллахад бие биенээ ойлгох асуудалд зөрчил байсаар байна. Тэгээд чанаргүй олон гишүүнтэй харагдах уу, эсвэл цөөн ч гэсэн санаагаа ойлголцоод хамтраад ажилдаг гишүүдтэй байх уу гэдэгт тулж ирээд байна.
Саяхан монгол дахь шашины байгууллагууд цуглаанд 2000-5000 шүтлэгтэн оролцож байна. Гэтэл бид өөрсдийгөө харцгаа. Манай залуус асуудалд шүүмжлэлттэй хандах цаг ирсэн. Бидэнд том зорилгын төлөө зүтгэх цаг нь ирсэн. Гэхдээ хуучин ойлголцоороо зүтгэж болохгүй.
Улс төрийн ч бай, олон нийтийн ч бай, шашины байгууллагын оршин тогтнох үндэс нь гишүүдийн манлайлал юм. Манлайлал өндөр гишүүддээ байгууллагын удирдлагууд түшиглэж, түүнийгээ алдахаасаа айж байдаг юм.
Манай залуу улаач нар өөрсдийгөө хэт дөвийлгөх, архидан согтуурах, түүнээс улбаалаад тахилга дээр унтах, нэгнийгээ үйлийг үл хүндлэх, тавьж буй шаардлагыг хүлээж авах чадваргүй байх, шүүмжлэл сонсох тэвчээргүй, хоосон хов ярианд умбах, ховондоо “живэх”, худлаа амлах, хөнгөн хуумай зан авир гаргах зэрэг дутагдалаасаа салж чадахгүй байна.
Суусан цэцнээс явсан тэнэг дээр гэдэг. Одоо дэлхий дээр жинхэнэ мөн чанараа авч яваа бөөгийн эрэлд мордоцгоожээ. Испанид, Францад бөөгийн цугларалт болдог юм. Ойрхон Байгаль нуурын Ольханд жил бүр дэлхийн 2000 орчим бөө цуглардаг. Тувад дэлхийн шилдэг бөө шалгаруулаад явж л байна. Хятадад, Өвөрмонголд жилд 4 удаа 4-8 сая хүн оролцсон тахилга хийж байна. Гэтэл манайд зөн билгээр тулалдуулан дэлхий нийт аль хэдийн тоохоо байсан теле-шоугаар бөөгийн нэрийг унгаж байна. Ийм замналаар явбал бөө мөргөл урагшлахгүй. Амар хялбараар бөө болсон бол амар хялбараар бүх зүйлийг төсөөлнө.
Бөө бол шүтлэг, үнэхээр чадалтай бөөг дэлхийн хаанаас ч бишрэн хүндэлж хайсаар олоод ирэх болно.
Монгол бөөгөө дэлхийд танигдах хэмжээнд хүргэхийн төлөө нэгдэж, хамтарч ажилацгаая.
Мөнх хөх тэнгэр эзэн хааны ариун сүнс ивээх болтугай.

ЦОЛ, ШАГНАЛ ГАРДУУЛАХ ЁСЛОЛЫН АЖИЛЛАГАА-г нээж Монгол ардын уртын дуу, морин хуур эгшиглэн цуурайтаж, ёслолын ажиллагааг эхлэснийг олонд тунхаглав. Баярын ажиллагааг нээж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан жилийн ажлаа дүгнэж үг хэллээ.
2022 оны Нэгдсэн тахилгуудад Монгол бөө нарыг бөөлөлтийн дүнг МБНЭ-ийн ДЦХ-аар хэлэлцээд дараах хүмүүст Монгол бөөгийн эрхэм цол олгосныг тунхаглан зарлалаа.
Монголын тулгар төр, Мөнх тэнгэрийн үйлийг төрийн дээд шүтлэг болгон тунхаглаж, тахиж ирсэний 2231 жилийг тохиолдуулан, Мөнх тэнгэрийн үзэл, эзэн Чингис хаанаа эрхэмлэн дээдэлсэн, үндэсний уламжлалт биет болон биет бус соёлын өвийг өвлөн авч яваа, Монгол соёл, зан үйл, ёс заншил, дэг журмыг үеийн үед мөрдөж шүтэж ирсэн, энэ үйлсэд амьдралаа зориулсан улаач нарт Дээд Цэцийн Хуралдайн 2022 оны 11 дүгээр сарын 06-ны өдрийн нууц санал хураалтын дүнг үндэслэн:
Монгол бөөгийн их зайран Пүрэвээгийн Батжаргал Монгол бөөгийн ДАРХАН ЗАЙРАН цолоор,
Мөн Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд Зайран цолоор Пүрэвсүрэнгийн Эрдэнэбаатар, Гэндэнбазарын Өлзийхутаг, Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд Удган цолоор Авирмэдийн Оюунтуул нарт,
Монгол бөөгийн Тэргүүн Удган цолыг Батын Мэндбаяр, Рагчаагийн Маахүү, Буянхишигийн Солонго, Монгол бөөгийн Тэргүүн Зайран цолыг Төмөрбаатарын Пүрэвдорж, Бүрэнтөгсийн Болдбаатар, Борхүүгийн Доржпүрэв, Пүрэвсан нарт,
Монгол бөөгийн Зайран цолоор Чагнаадоржийн Болд, Пүрэвжавын Мөнх-Эрдэнэ, Хандсүрэнгийн Бямба, Баатарцогтын Жавхланцогт, Жагваралын Ганболд, Зоригтбаатарын Мөнхбат нарыг, Монгол бөөгийн удган цолоор Бат-Очирын Нямжав, Хонгорын Майцэцэг, Бадрахын Нямтөр, Чулуунбаатарын Дэлгэрмөрөн, Билгүүн, Батсүрэн нарт олгогдсон байна.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд Монгол бөөгийн цол олгогсдод энгэрийн тэмдэг, цолны батламжийг гардуулж өглөө.

Мөнх тэнгэрийн үзлийг эрхэмлэн түгээх ажилд их амжилт гаргасан улаач нарыг шагналаа.
Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон өвгөн Од” одонгоор, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Гэрэлмаа, “Алтан шонхор” медалиар Монгол бөөгийн тэргүүн удган Бямбасүрэн, “Мөнгөн шонхор” медалиар Б.Мэндбаяр, Т.Пүрэвдорж, С.Болортунгалаг, Наранцэцэг, С.Пүрэвсүрэн, М. Төгөлдөр, Р.Наранцэцэг, Дугарсүрэн нарт, “Хүрэл шонхор” медалиар Б.Нямжав, Б.Нямтөр, Б.Амарсанаа, С.Батзул, Д.Долгорсүрэн, Т.Бумдарь, С.Эрдэнэбат, Б.Нандин-Эрдэнэ, Сү.Бямбасүрэн, С.Пүрэвсүрэн, Х.Бямба, Б.Жавхланцогт, Ж.Ганболд, З.Мөнхбат, С.Энхмөнх, Г.Отгонсүх, Болд, Ж.Эрдэнэцэцэг, Гаваагүнчин, Гантөмөр, Үүлэн, Билгүүн, Батсүрэн, Мөнх-Эрдэнэ, Д.Отгонцэцэг, Алтанчимэг нарыг монгол бөөгийн үйл ажиллагаанд тус нэмэр оруулсны төлөө шагналаа.
2022 оны Нарны тахилга, хамтарсан залбиралыг зохион байгуулахад идэьхитэй оролцсон дараах улаач нарыг Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор” медалиар Х.Ураннавч, Г.Алтанзаяа, Г.Тэмүүжин, Ц.Эрдэнэчулуун, Г.Энхбат, Б.Эрдэнэсувд, М.Билэгмаа, Р.Ганбаатар, З.Цэнгэлмаа, С.Мөнхжаргал, Ариунаа, Г.Баярсайхан, М.Мөнхцэцэг, А.Адъяасүрэн нарыг шагнаж урамшууллаа.
Шагнагсдыг төлөөлөн Монгол бөөгийн Зайран Б. Жавхланцогт үг хэллээ. Тэрээр өөрсдийн багш боло Монгол бөөгийн Тэргүүн удган С.Бямбасүрэнг Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медалиар шагнагдсанд талархал илэрхийлж урлагын бүтэн багаар ая дууны мэндчилгээ дэвшүүлж буйг мэдэгдлээ. Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Солонгод охиноос нь, Монгол бөөгийн удган Х.Майцэцэгт хамт олноос нь цэцгийн баглаа, ая дууны мэндчилгээ дэвшүүлсэн болно.

Арван хэдэн хоногийн дараа Хөвсгөлийн нэгдсэн тахилга болно. Тодорхой хүмүүсийн үйл ажиллагаа ажлын эрчимийг нэмж, бүтээж байдаг. Олон жилийн туршлагаас харж байхад ихэнх нь амиа бодон чимээгүй алга болно. Тэдэнд эвлэлийн төлөө санаа зовох зүйл байдаггүй. Нэг хэсэг нь өөрт байгаа боломжит зүйлээ амалчихаад чимээгүй болно. Түүнийгээ ажил хийчихлээ гэж бодно.
Харин жинхэнэ ажилд хувь нэмрээ оруулагч нар бол биеэрээ оролцогчид, санхүүгийн хандив өргөгч нар хамаарна. Өнгөрсөн 10 жилийн хугацаанд анх удаа гишүүдийн хандиваар Хөвсгөлийн арга хэмжээг зохион байгууллаа. Эдгээр идэвхитэй хэсгийн дотор Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатар, гэргий Лхагва-Эрдэнэ нар багтаж байлаа.
Тэд бүхнээс түрүүлж Мөрөнд ирсэн. Зайрантаны бие нь таагүй байсан тул эмч охиноо амралтыг нь авахуулаад цуг ирсэн байлаа. Байнга унаад байгаа гэсэн мэдээлэл сэтгэл эмзэглүүлж байлаа. Миний санаа зовж байсан зүйл бол хүмүүсийн эрүүл мэндийн байдал байдаг. Ажил удирдаж байгаа хүн ийм зүйлтэй байнга тааралддаг. Хэд, хэдэн хүний эрүүл мэндэд таагүй өөрчлөлттэй байлаа.
Цаст хайрханы тахилгад дээр нэгэн ахмад улаачийг эмнэлгийн үзлэгээр оруулж буцааж билээ. Тахилгад оролцох гэсэн чин эрмэлзэл, зүтгэлийг тас цохин буцаахад миний зүрх хүчтэй шархлан өвдөж байж билээ. Одоо бас тийм байдал үүссэн байлаа. Ажил удирдаж байгаа хүнд шинэ, шинэ бэрхшээл тулгарч, түүнийг шийдвэрлэж явдаг.
Зайрангийн Хөвсгөлийн нэгдсэн тахилгадаа бөөлөх гэсэн хүслийг би яагаад ч өөрчилж дийлэхгүй байсан. Тиймээс бөөлүүлэхээр шийдвэрлэсэн байсан. Тэр шийдвэр зөв байжээ.
Аймгийн төвөөс нэг их холгүйхэн орших Эрдэнэхайрханы тахилга дээр бид хуран цугларлаа. Ажил хариуцсан хүмүүс өөр, өөрсдийн хариуцсан ажлаа амжуулна. Ажил хариуцсан хүмүүсийн зүтгэл, дусал, дусал хөлсний ачаар ажил аажим аажмаар урагшилна. Тахилгад ирсэн зочидоо хүлээн авч хоол идсэний дараа багахан хугацаанд цэнгүүн зохион байгуулсан юм. Тэрхүү цэнгүүн дээр Зайран маань ёстой залуу хүн шиг бүжиглэж билээ.
Бөөгийн ажилд санаачилга гаргасан хүнд ачааны хүнд тусаад байдаг. Хувийн ажлаа амжуулсаар тулсан цаг хугацаанд томилсон ажлын хэсэг эрчимтэй ажиллах болдог. Энэ удаагийн ажлын хэсэг жигд ажлаагүй, цөөхөн хэдэн хүн ачааллын хүндийг үүрч өнгөрүүлэв.
Хайрханы тахилгын дараа Лусын тахилга дээр түүний гэргий, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Лхагва-Эрдэнэ бөөлөхөөр газраа сонгон өргөлөө бэлтгэж харагдана. Түүний охин нь тусалж байлаа. Манайхан “назгайрч” майхан, байрлалдаа хөдөлж ядна.
Олон удаа бөөгийн зан үйлийн дараа ганцаардах тохиолдол их байдаг. Энэ нь надаа их тохиолддог зүйл. Оролцогчид өөр, өөрсдийн зүйлээ ачаад хөдөлчихдөг. Миний хувьд хамгийн их ачаатай явдаг. Түүндээ түүртээд ганцаар хоцрох нь байдаг. Харин сүүлийн үед залуучуудаас туслах нь нэмэгдсэн. Үйл ажиллагааны дараа цуглуулсан эд зүйлээс цөөнгүй зүйл алдагддаг. Түүнийгээ эргээд сэлбэнэ гэдэг надад том ажил байдаг.
Тахилгын тухай хожуу бичих болохоор ингээд товчлоё. Эрдэнэхайрханы тахилганаас Хатгалын зүг хөдөллөө. Нэгдсэн их тахилгад оролцогчид байрлалаа эзэлж, лагерьлах журамтай буудаллаж байлаа.
Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгын өглөө толгойлж бөөлөх улаачид байрлалаа эзлэн тахилгаа эхэллээ. Хөвсгөл нуурын Лусын тахилгын эхэнд Монгол бөөгийн дархан зайран Чулуунбаатар толгойлон бөөлж эхэлсэн. Олон хоног орсон бороо завсарлаж, тэнгэр холимог үүлтэй, намуун салхитай байсан. Ийнхүү Монгол бөөгийн дархан зайран Чулуунбаатар толгойлон бөөлөх үүргээ биелүүлсэн. Энэхүү бөөлөлт нь түүний сүүлчийн бөөлөө байсан билээ.
Өөрийн ухамсарт амьдралаа монгол бөөдөө бүрэн зориулсан түүний амьдрал тэмцэл залуу хойч үедээ үлгэрлэл болж үлдэнэ.
Шөнө дунд үүрээр утас минь дуугарав. Охин нь залгасан байлаа. Зайрангийн бие муудсан тухай мэдээ байлаа. Миний нойр хулжив. Сэтгэл хачин болчихно.
Тэртээ он жилүүдийн дурсамжууд толгойд эргэлдэнэ. Монгол бөөгийн их зайран Нямдаваа гуай хавдарын хүнд өвчинд тарчилж байхдаа үүрээр надруу залгаж билээ. Морфиноор тарьж байгаа ч удаан үйлчлэхгүй байна гэж үгээ зөөн хэлж байсан. Тэр өнгөрөхөөс хэдхэн минутын өмнө надтай ярьсан хэрэг л дээ.
Монгол бөөгийн дархан удган Энхжаргал гуай сүүлчийн өмнөх өдрөө миний өрөөнд цуг өнгөрөөж байсан. Та яасан их ачаалалтай ажилладаг юм бэ. Би анзаардаггүй байжээ. Хамт хоол зооглоё гэж билээ. Надад бие нь муудсан тухай онгодын мэдээлэлийг орой өгч билээ. Тэгээд сурсаар байгаад эмчлэгч эмчтэй нь холбогдож чадсан. Тэр шөнө нойргүй хоносон. Сайн бөө, сайн найзаар нь туслуулах гэж үзсэн, хөдөлсөнгүй. Энгийн иргэний сэтгэлгээгээр сэтгэлээ хий дэмий зовоож байсан. Болдоггүй юм, болдоггүй л байдаг биз ээ.
Монгол бөөгийн их зайран Ганболд шөнө үүрээр утасдаж билээ. Тэр сүүлчийн удаа над руу ярьсан байдаг. Энэ мэтчилэн бөөгийн удирдаж яваа хүнд олон хүнд мөчүүд тулгарч байдаг.
Хүүжий зайрандаа их зайрангийн цолыг зүүх гэж их яарсан, нутагт нь очсон, дараахан нь онгодын зүг одсон. Мишигдорж зайрантай нутагт нь амьд ахуй нь сүүлчийн уулзалт хийсэн, тэр амлалтаа биелүүлж Цагаан нуурын хөтөл дээр нэгдсэн тахилгыг дэмжээд өргөл өргөж суусан. Одоо тэр газраар явахад тэр дүр харагддаг.
Их хувь заяаг нуруундаа тээж явдаг улаач хүний зүтгэл тэмцэл агуу билээ. Тэгээд дүүлэн тэмүүлэх их хүслээр жигүүрлэн бусдын, эх дэлхийнхээ төлөө тэмцэж явдаг зовлон, жаргал дүүрэн тэдний амьдрал дурсамжаар дүүрэн билээ.
Үүрийн гэгээ орох тэрхэн цаг үед утас дуугарав. Монгол бөөгийн дархан зайран Чулуунбаатар тэнгэрийн орондоо заларсан мэдээ байлаа. Удалгүй дахиад утас дуугарав. Түүний ах өнгөрсөн тухай мэдээ байв. Ах дүү хоёр зэрэг тэнгэрийн ороноо зорив. Юм бүхэн учиртай. Алдарт удган хоёр хүүгээ зэрэг авах учиртай байсан юм болов уу.
Хотод ирээд ажлаараа оров. Ширээн дээр нямбайлан эвхэж тавьсан дөрвөлжин тооны дэвтрийн цаасанд бичсэн бичээс байлаа. Тэрхүү бичигт дархан зайрангийн өөрийн гараар сүүлчийн бичсэн захиас байлаа. Өөрийн гараар бичсэн түүний сүүлчийн бичээс гэхээр бас сэтгэл сонин сэтгэгдэл зурвас хийв.
Ай хөх мөнх тэнгэр минь өршөө.
Д.Жаргалсайхан