Category: Бидний тухай

Монголчуудын түүхэнд олон “цагаан үе” бий. Түүнийг нэг хэсгийг зориуд мартагнуулсан түүхийн үе эзэлдэг, тэдгээрийн нэгийг эргэн санахыг оролдоё. Судалвал олон зүйл сэргэнэ. Эдгээр үйл явдлаас нэгэн зүйлийг сэргээх шалтгаан бидэнд тохиов. Бид урд нь яагаад үүнийг бичдэггүй байв. Үүнд олон шалтгаан бий. Тэр нь голдуу монголчуудын үндэсний үзэл сэргэн мандахаас эмээх зүйлээс эхлэлтэй. Гэхдээ шинэ эрин эхэлж байна. Дэлхий нийт шинэ уур амьсгалаар амьсгалж эхэллээ. Монголчууд хэзээ ч ийм үйл явдлаас хоцорч байсангүй.
Би түүхч биш ээ. Гэхдээ өнөөдрийн бичих зүйлээ түүхийн зарим асуудлаас эхлэх хэрэгтэй байна. Цагаан морин жил 1990 оноос Монголын мартагдсан олон төрөл зүйлийн нэг, монголын соёлын үнэт өвийн нэг бөөг сэргээн хөгжүүлэхэд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Монгол бөө бол гүн ухаан, шүтлэг бишрэл, зан үйл, ёс заншил, далд ухамсар зэргийг багтаасан цогц ухаан юм, нийт хүн төрөлхтөн нэгдмэл нийтлэг, үзэл суртал, гүн ухааны угшил болсон бөөгийн тэнгэрийн үзэл, даян дэлхийд нүүдэлчдийн нэгэн үзэл суртал байсан билээ. Төв Азийн нүүдэлчин морьтнууд ноёрхолоо тогтоож, эзэнт улсаа байгуулж явсан түүхийн ихэнх нь Алтайн нуруу, Орхоны хөндийгөөс эхтэй.

Монгол бол нэн эртний түүхтэй улс орон бөгөөд нүүдэлчин монголчуудын овог, хүн төрөлхтөний соёлын гурван их өв бүтээлийн нэгийг цогцлон бүтээсэн гэж үздэг. Хүн төрөлхтөний суурь их соёлын нэгэн төв нь эртний Монгол нутаг юм. Тийм учраас Монгол бөөг сонирхох урсгал монгол руу чиглэлээд байгаагийн нэг учиг энэ юм.
5000 жилийн өмнө Монголын төв хэсэг Архангайн Чулуут голын хадан дээр тэнгэрийн эрхэсийн 1400 гаруй одыг дүрслэн тэмдэглэл, Хойд Цэнхэрийн агуй дахь эртний хүмүүсийн оромж, түүний ханан дээгүүрх зураг дүрс бол Монголчууд эрт цагаас эхлэн агуу их Мөнх тэнгэрийг судлан шүтэж ирсний гэрч мөн.
Бидний Их тахилга хийсэн Монгол Улсын толгой уул Жаргалант хайрханы хажуухантай 10 орчим км үргэлжилсэн хадан дээр үлдээж зурсан арслан заан, тэмээн хяруул, тэмээ зэрэг амьтад монгол нутгаар идээшиж байсан эрт балар үеийн хүн байгалийн уудам орон зайг эзэмшин оршин сууж байсныг дүрсэлсэн бүтээл өнөөг хүрч ирсэн нь дэлхийд гайхагдах хүн төрөлхтөний гайхамшигт ГАЛАРЕЙ байлаа. Энэ чанараараа Монгол Улсын толгой уулын мөн чанарыг тодорхойлж, Монголын түүхэнд бөхөж унтралгүй үеэс үед дамжин үлдсэн соёлын нэгэн их том ололт болсон бөөгийн шүтлэгийн мөн чанарыг улам бүр тодотгосон юм.
Монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр нэн эртний үеийн нүүдэлчдийн оюуны үнэт бүтээл “Хадны ном” болох хад чулууны дүрс бүх аймагт тааралддаг бичлэгт бөөгийн шүтлэгийн болон нүүдэлчдийн аж төрөлтэй холбоотой олон сүг дүрсүүд зурагдан үлджээ. Монголын соёл цацран мандсан ба үүн дээр тулгуурлан монголчуудын тэнгэрийн үзэл, номлол дэлгэрэн Монгол бөө хөгжсөн түүхтэй.
Хүннүгийн Луушаан шанюй Христостын оноос өмнө 170-аад оны орчим буюу эдүгээгээс 2000 гаруй жилийн тэртээ Хятадын Хан үндэстний Хуандид бичсэн захидалд өөрийн биеийг “Тэнгэр газрын төрүүлсэн, наран саран мандуулсан Хүннү гүрний их Шаньюуй хаан” гэжээ.
Монгол соёлын ховор ном судрыг цуглуулан хадгалж байдаг Монгол улсын үндэсний номын санд Б.Ринчений үзэж тэмдэглэснээр, Монгол бөөгийн дуудлагыг мөнхүү есөн эрдэнээр урлан бүтээсэн нь анхных байжээ. Монгол олон аймаг нь дотроо тус тусдаа өөрийн онгон шүтээн болох хандгай, хун шувуу, морь зэрэг амьтдыг омог аймгийнхаа гарлын тэмдэг болгож, шүтэж иржээ. Энэ бүх бэлэгдэл МБНЭ-ийн логонд бий.
Бөө судлалын түүхэн сурвалжуудыг Эртний хад чулуун дээрх сүг зураг дүрслэл, Монголчуудын судалгааны бүтээл, Дэлхийн судлаачдын бүтээл гэж ангилж байна. Дэлхийн судлаачдын бүтээлийг Эртний хятадын түүхэн сурвалж бичгүүдийн тэмдэглэл, Монгол орноор аялсан хүмүүсийн замын тэмдэглэл, Оросын эрдэмтдийн бүтээл, Японы эрдэмтдийн бүтээл, бусад гэж хувааж болох юм.
Монголын бөөгийн шүтлэгийн тухай хамгийн эртний түүхэн дурсгалт бүтээл бол “Монголын нууц товчоо” юм. “Монголын нууц товчоо”-нд тэр үеийн бөө нарын тухай, бөөгийн тахилга, зүхэлийн тухай, бөөгийн тэнгэр шүтлэгийн тухай 60 гаруй удаа тэмдэглэж үлдээсэн байна.
1699 онд зохиосон “Юаньши” (Юань улсын түүх)энэ зохиолд Хубилай хааны үеийн Юань гүрний тухай түүхэн баримтуудыг тусган харуулсан хоёр зуун гуч гаруй дэвтэр түүхийн ном юм. Эдгээрээс хойш бөөгийн талаар анх дагнан судалсан бүтээл бол эрдэмтэн Дорж Банзаров 1846 онд Петербург хотноо “Бөө судлал буюу Монголын харын бөө” гэсэн ном бичиж бөө судлалын эхлэлийг тавьсан юм.
Коммунист засаглалын хаалттай үед Б.Ринчен “Монгол бөөгийн судалгааны хэрэглэгдэхүүн” хэмээх дөрвөн дэвтэр бүтээлээ Франц улсад 1956, 1963, 1975 онуудад хэвлүүлэн гаргасан нь 1924-1970-аад онуудад орон нутгаар аялан явж үлэмж хэмжээний бөөгийн дуулал, тамлагыг цуглуулсанаа тэмдэглэн авч нийтлүүлжээ. Энэ бүтээл бөө судлаач нарт үнэтэй ховор судлагдахуун болно.
Монголчуудын үндэсний соёлын нэгэн хэсэг болсон бөөгийн доторх олон тооны зан үйлд тамлага, дуудлагууд, ерөөл магтаал зэрэг ардын яруу найраг, тууль домгийн үнэт бүтээлүүд одоо нэгэнт олдошгүйгээр устан алга болсноос үзэхэд дээрх судалгааны ач холбогдол цаглашгүй үнэ цэнэтэй нь ойлгомжтой.
Ц.Дамдинсүрэн “Монголын уран зохиолын тойм” номын I ботид Монголын бөө мөргөлийн яруу найргаас товчлон авч бөөгийн яруу найргийн төрөл зүйлийг жишээ баримтаар харуулжээ. Б.Содном “Монголын хар бөөгийн дуудлагын тухай” гэдэг өгүүлэлдээ бөөгийн хар шарын дуудлагуудыг тоймлон дүгнэлт хийжээ. Түүхч Ч.Далай “Монголын бөөгийн товч түүх” (1959 он) ном нь түүний Бээжингийн их сургуулийн дипломын ажлын хэмжээнд бичигдсэн бүтээл болно.
Түүхч Ч.Далай гуай Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн шинжээчээр олон жил ажиласан юм. Надтай хамтран ажиллаж байсан тэр мөчөө эргэн дурсахад нэн таатай байдаг.
Эрдэмтэн О.Пүрэв “Монгол бөөгийн шашин” (2007 он) хэмээх ном бичиж хэвлүүлсэн нь орчин үеийн бөө судлалд шинэ хуудас, шинэ үзэл санааг оруулж ирсэн юм. Миний бие эрдэмтэн О.Пүрэв гуйатай тодорхой түүхийн сэдвээр уулзаж байлаа.
Түүхийн хариуцлагатай үед Монгол бөөг хөгжүүлэх, Тэнгэрийн үүргийг биелүүлэх түүхэн нөхцөл шаардлага бии болсон бөгөөд энэ түүхэн үүргийг гүйцэтгэх байгууллага, хүмүүс хэрэгтэй байлаа. Чухам энэ түүхийн захиалгыг биелүүлэхээр 1996 онд Монгол бөөгийн “Голомт” төв, 2003 онд Монгол бөөгийн “Тэнгэрийн сүлдэр” холбоо байгуулагджээ. Энэ хоёр байгууллага Монголын бөөг хөгжүүлэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Бөөгийн байгууллага гэдгийн цаана тодорхой хувь хүмүүс байдаг билээ. Тиймээс Монгол бөөгийн хөгжлийн сүүлийн 50 жилийг авч үзэхэд гүйцэтгэсэн үүргээрээ 1950-60 онуудад нэрт эрдэмтэн Ринчен, Хөвсгөлийн зайран Дамдин, 1990-2000-ээд онд эрдэмтэн судлаач О.Пүрэв, Зайран Цэрэн Баавай, Зайран Д.Бямбадорж, Удган Д.Энхжаргал, судлаач Ш.Сүхбат, Бөөгийн төвлөрсөн төв байгуулагын хөгжүүлэхэд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан зайран, удган Д.Батчулуун, П.Батжаргал, Д.Одонхүү, Б.Бадамсүрэн нарын гүйцэтгэсэн түүхэн үүргийг ярих шаардлага гарна.
Ш.Сүхбатын бүтээлүүд монгол бөөгийн өмнөх түүхийг нэгтгэн дүгнэж, зан үйлийн зарим шинэ баримтуудаар баяжуулсан, бөөгийн албан ёсны анхны байгууллагыг байгуулж хөгжүүлэхэд түүхэн үүрэг гүйцэтгэжээ. Монгол бөөгийн нэгэн үе энэ хүний хөдөлмөр тэмцэл, үйл ажиллагаатай шууд холбогдоно. Ийм сайхан хүмүүстэй нэгэн үед хамт амьдарч, ажиллаж байгаагаа ховор завшаан гэж үзэхээс аргагүй билээ.
Монгол бөөгийн түүхэнд хоёрдахь бөөгийн үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн бус байгууллагыг үүсгэн байгуулж, язгуур мөргөл, мөн чанар, түүхэн уламжлал, зан үйл, байгаль орчинтой холбогдох, хайрлан хамгаалах, бөөг олон түмэн, сүсэгтэнүүдэд сурталчлах, Буриад бөөгийн зан үйлийг хийдэг чанар, чандруу хийх өргөөг байгуулсан, уг бариад зогсохгүй увидас хайрлах шаталсан сургалтын систем боловсруулсан, бөөгийн өмнө тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэх журам, дэглэмийг бий болгох, Монголын баримтад кинонд Монгол бөөг анх удаа бүрэн зан үйлийн хэмжээнд мөнхөлж үлдээх зэрэгт Их Зайран Цэрэн байваа ихээхэн үүрэг гүйцэтгэжээ.
Монгол бөөг олон түмэнд ойлгуулан түгээх хүндтэй үүргийг хүлээсэн хүмүүсийн нэг нь Зайран Д.Бямбадорж юм. Монгол бөөгийн олон давтагдашгүй зүйлийг түгээхэд түүний амьдралын 20 гаруй жилийн хугацаа зориулагдсан байна. Монгол бөөд тэрээр өөрийн гэсэн орон зай, өнгө төрх, хэв жаягийг бүтээж эзэлсэн байна. Монгол төрийн хүндэтгэлийн ёслолд оролцож бөөлсөн өөр зайран алга байна. Түүгээрээ монголын төрд монгол төрийн бөөгийн уламжлагдан ирсэн олон зүйлийг сануулж өгсөнөөрөө түүхэн гавьяатай хүн. Бөө хүн хоёр амьдралтай. Д.Бямбадорж эгэл жирийн үедээ ч яруу найргийн их хүлэг дээр мордож, дүүлэн аялах дуртай. Түүний яруу найргын онгодоос дорны яруу найргын өнгө айзам, бөөгийн тухай хэн ч өмнө нь дурдаагүй уянга эгшигийг олж мэдэрдэг.
Өнөөдрийг хүртэл уламжлалт бөө мөргөлөө авч яваа зайран, удган Ц.Чулуунбаатар, Б.Хүүжий, Б.Баяраа, Б.Төмжий, П.Даваадорж, Ц.Болд, Авид гээд олон арван улаачийг нэрлэж болохоор байна. Бөө маань зөв чиг голдиролоор явж байна.
Энэ ялдамд монгол бөөгийн нэр алдраар олон жил хөлөглөсөн үр шимийг хүртэгсдэд уламжлалт шүтлэгийнхээ төлөө үлдсэн амьдрал, хөлс хүчээ зориулах цаг ирсэнийг би сануулах үүрэгтэй гэж үзэж байна.
Өнөөдөр бид түүхийн хариуцлагатай үед тулж ирээд байна. Түүх бидэнд өндөр хариуцлагыг үүрүүлжээ. Тэр бол даяаршлын эрин зуунд Монголыг монголоор нь авч үлдэх оюун санааны талбарт явагдах хүнд хэцүү тэмцлийн манлайд нь явах Тэнгэрийн улаач нарын тэргүүлэгч үүрэг юм. Тэнгэрийн улаач байх, эгэл жирийн хүний амьдрал хоёр өөр зүйл гэдэгт хэн ч маргахгүй. Бөө нар зан үйлээрээ олон мянган шүтэн бишрэгчдийн амьдралд өдөр дутамд тус дэм үзүүлж байдаг Тэнгэрийн элч юм. Тэгээд ч тун хариуцлагатай нэр хүндтэй ажил. Энэ чанараараа төрийн үйлчилгээний албаны олон ачааллын нэг хэсгийг үүрч, төр нийгэм, иргэддээ тус хүргэж байдаг. Харамсалтай нь өнгөрсөн хугацаанд төр нь бөө нарыг ийм хэмжээнд үнэлж байсангүй.
Тэнгэрийн улаач нар маань хэдэн мянгаар тоологдох уул, ус түүний лус, савдагийг тахих уламжлалт зан үйлийг хийжээ. Ямар их хүч хөдөлмөр гаргаж, ямар их сэтгэлийн хүч тэнхээг хүмүүст өгөө вэ. Байгаль эх дэлхий өлгий нутгаа хамгаалах тэмцэлд та бүхний оруулж байгаа хувь нэмэр асар их бөгөөд түүний ач холбогдол нь Аугаа их юм. Бидний хийж байгаа бөөгөө хөгжүүлэх ажил нь эх нутгаа хамгаалах тэмцлийн нэг хэсэг, энэ олон тахилга тайлга нийлэн нэгдэж улмаар Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж онгон байгаль, эх нутгаа хамгаалах аугаа их хүч болон илэрнэ. Бид хийж байгаа ажлаа ингэж ойлгож ажилладаг.
Өнгөрсөн 20 жилийн хугацаанд Улаанбаатар хотод төвлөрөн ирсэн 110 орчим бөөгийн төрийн бус байгууллага ажиллаж, хэдэн мянган бөө нар байна. Гэвч төрийн бус байгууллагын төлөвшөлөө олсон, байнгын ажиллагаатай бөөгийн байгуулага байхгүй байна. Нэг хүний нэр дээр бөөгийн 100 орчим байгууллагын нэр бүртгэлтэй байдал ч байна. Олон хуурамч цол гуншинтай, нэр алдартай, бөөгийн цэгцтэй мэдлэггүй хүмүүс монгол бөөгийн нэрийг төлөөлөн олон улсын арга хэмжээнд оролцож байна. Цаашид ийм байдлаар ажиллаж болохгүй.
Олон зуун жил явж ирсэн тархай бутархай байдлыг халж, Эзэн Чингис хаанаас хойш Бөө нар эвлэлдэн нэгдэж, нэгэн дээвэр дор Хар зүрхний Хөх нуурт цугларч чадав. Зарим нь олон бөө нэг дор бөөлөхийг хараад “шогширч” сууна. Гайхах хэрэггүй, муулах ч шаардлагагүй, энэ бүхэн гайхамшиг. Нэгдвэл ямар их хүч байгааг харуулснаараа энэ түүхэн үйл явдал байлаа.
Бид Монголын хэмжээнд бүтэцтэй нэгдсэн байгууллага байгуулахыг зорьж байна. Хэдий чиг, чигээ харсан олон бөө нар нэгдэх нь цаг хугацаа их шаардах ажил боловч, бөөгийн байгууллагыг хөгжүүлэхэд манлайлагч нар нэгдэж чадах юм. Бидний зорилго амжилттай биелж байна.
Мөнх Тэнгэр бол зөвхөн Монголчуудад заясан аугаа их сургааль, шүтлэг, Түүнийг түгээгчид нь Тэнгэрийн улаач та бүхэн, түүний түшээ нар, шүтлэгтэн олон билээ. Бид түүхийн өмнө хүлээж байгаа үүргээ ойлгож байна. Бид Монгол орноо Монголоор нь авч явах түүхэн хариуцлагыг гүнзгий ухамсарлаж байна. Тиймээс бид улам бүр нэгдэн нягтарч хамтарч ажиллах шаардлагатай юм.
Бид ганц нэгээрээ, жалга довоороо, нутаг усаараа явж ирсэн өнгөрсөн олон зуун жилийн түүхээс сургамж авч, нэгдэн нийлж, хамтарч ажиллах, улмаар аугаа их хүчийг олох тэр л ирээдүй бидний өмнө байна. Бид үүнийг хийж чадна.
Харийнхан бидний нутгийг хамгаалахгүй, харийн сэтгэлтэн бидний нутгийг хайрлахгүй, тиймээс Монголоо Монголоор нь авч явах хариуцлагатай үүргийг Тэнгэрийн улаач нар, бид хийхгүй бол хэн хийх юм бэ.

Д.Жаргалсайхан
Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн Ерөнхийлөгч,
Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн
Ажлын албаны дарга асан, Зэвсэгт хүчний хурандаа

Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан галын тахилга нь моннгол туургатнуудын хэмжээнд чандмалан хийсэн галын тахилгын нэг хэсэг байснаар онцлог ач холбогдолтой байлаа.
Арга хэмжээ нь Монголын морин хуурын эгшгээр эхэлж, урлагын тоглолтоор мөнх хөх тэнгэртээ хийх залбирал үргэлжилсэн.
Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан үндэсний бөхийн барилдаан бага, идэр насны ангилалд боллоо. Бөхийн шагналыг уг ажиллагааг зохион байгуулж байгаа МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдлага гардуулж өглөө.
Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан галын тахилгын нээлтийг хийж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан үг хэллээ. Тэрээр бидний зорилго биелэгдээгүй байгаа тул өмнөх зорилтуудаа, үгээ давтаж байгааг дурьдсан билээ. Мөн Залуучуудаа төлөөлөн Монгол бөөгийн зайран Б.Мөнхчулуун, хорооны иргэдийг төлөөлөн нар үг хэллээ.
Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан Галын тахилгыг чандмалсан хэлбэрээр гурав, гурваар гурван галд хийлээ.
Чандмалсан 3 тахилгыг: А- Монгол бөөгийн зайран Ц.Тамжид, Монгол бөөгийн удган Д.Хүнбиш, Монгол бөөгийн зайран Ч.Гаваагүнчин, Б-Монгол бөөгийн тэргүүн удган Н.Үүрийнцолмон, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн удган Сарантуяа, В-Монгол бөөгийн удган Цэндсүрэн, удган Д.Мөнхжаргал, удган Г.Цолмон нар тэргүүлж бөөллөө.
ҮНДСЭН ТАХИЛГА галын тахилгад Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн, Монгол бөөгийн зайран Б.Мөнхчулуун, Монгол бөөгийн зайран Д.Одбаяр нар толгойлон бөөлсөн байна.
Ийнхүү арга хэмжээ амжилттай болж өнгөрлөө. Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулсан Галын тахилгыг МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн дэд удирдагч Ш.Нямдорж, Монгол бөөгийн зайран Б.Мөнхчулуун, Монгол бөөгийн зайран Д.Одбаяр, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл нар удирдан зохион байгуулсан байна.

Энэ удаа ажлын хэсэгт Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Болортунгалаг нар орсон байлаа. Баруун Уртад бид хоёр хүнтэй эхлэн уулpана гэж төлөвлөсөн байв. Нэгд хамтран ажиллахаар зорьсон зайран Б.Батмөнх, нөгөө нь бөөгийн үйл ажиллагаагаа сошиалд сурталчилаад байдаг Униа удганыхаар орж, Сүхбаатар аймгийн “Голомт” бөөгийн салбартай танилцахыг хүссэн. Манай бөөгийн хүрээлэнгүүд онгодын өргөөнд төвлөрдөг. Харин “Голомт”-ын салбар тусгайлан байгуулсан байртай байв. Бөөгийн ажлын шинэлэг хэлбэр ямар байдлаар ажил өрнөж байгаа нь сонин байсан. Тиймээс Сүхбаатар аймгийн “Голомт” бөөгийн салбарын туршлагыг сонирхосон хэрэг.
Монгол бөөгийнхөө төлөө зүтгэж яваа бидэнд байгууллага гол асуудал биш. Хамгийн гол нь нэгдсэн үзэл санаа чухал юм. Харамсалтай нь Униа удган хөдөө явчихсан байсан учир уулзаж чадсангүй.
Бид шууд Баруун Урт сумд амьдардаг зайран Д.Батмөнхийнд очив. Бид танилцаж ажил үйлс, зорилгоо таниулж, харилцан үзэл бодлоо солилцсон. Харилцан бие, биеэнээ олсон болохоор бид баяртай байлаа. Харилцан яриа, зорилго, эрх ашиг олон зүйлээр бид нэгдмэл байлаа. Төлөвшсөн, даруухан, ажил хэрэгч, дайчин байдал ярианы өнгөнд тодорно. Сүхбаатар аймгийн бөөгийн хүрээлэн байгуулах ажилд шууд орсон. Зохион байгуулалтын асуудлаа тохиролцов. Аймгийн төвд улаач нартай уулзахаар зар тавьсан. Өмнө оролдож байсан болохоор хүн цугларах нь бага гэдгийг мэдэх тул нэг их санаагаа зовоосонгүй.
Сүхбаатар аймгийн бөөгийн хүрээлэн байгуулах хуралдаан зайран Д.Батмөнхийн гэрт нь болсон. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан үйл ажиллагааны талаар танилцуулж, манай ажлын хэсгийнхэн асуултад хариулсан. Бид ирэх жил болох арга хэмжээнд бөөгийн хүрээлэнгүүд хэрхэн оролцох талаар санал бодлоо ярилцсан. Уулзалтын төгсгөлд Сүхбаатар аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагчаар зайран Д.Батмөнхийг, Сүхбаатар аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн дэд удирдагчаар Б.Оюунзулыг сонгож, баталгаажуулсан билээ.
Уулзалт ярилцлагын дараа манай төлөөлөл зайран Д.Батмөнхийн онгодын өргөөнл орж хүндэтгэл үзүүлж, танилцсан билээ. Ийнхүү Сүхбаатар аймгийн бөөгийн хүрээлэн байгуулагдав. Хэрхэн ажиллах нь цаг хугацаа харуулах болно.

Жигдхэн хурдтай явах хөлөг мөдхөн Багануур хотод хүрч ирэв. Нэг үеээ бодоход бид ч бөөгийн салбаруудтай болжээ. Энэ хотод Хурцжавхлан, түүний шавь Алтанцэцэг багшийн мянгаар тоологдох шавь нар амьдардаг.
Харин МБНЭ-ийн гишүүд замд таарах сумдад жигдхэн тоогоор байршин амьдардаг. Улаачгүй сум бараг байхгүйтэй адил болжээ. Нэгэнт байгууллагын салбартай уулзалт хийх гэж яваа болохоор анх сумдад хэрхэн салбараа байгуулж байсан дурсамж сэтгэлд хөвөрнө.
Хэнтийн Цэнхэрмандал сумын Хар зүрхний Хөх нуурт МБНЭ-ийн анхны нэгдсэн тахилга болсон газар, Эзэн Чингис хааны хаан ширээнд залагдсан нутаг. Энэ л утгаараа Монголын бөө нар анхлан цугларч зан үйлээ хийж нэгдсэн газар билээ. Анх удаа дөрвөн мянган гаруй улаач нар нэг дор хуран цугларч чадсан нь ирээдүйн их үйлст монголчууд, мөнх тэнгэрийн бөө мөргөл үйл ажиллагаа явуулахад бэлэн болсоныг илэрхийлсэн бас уриалан дуудаж, бас их хүч байгааг мэдрүүлсэн үйл явдал байлаа.
Хувь, хувиа бодсон, өөрсдийн нэр хүндээ хэт эрхэмлэсэн бөөгийн цаг үе дуусгавар болгосныг чухамхүү энд л тунхаглан зарласан билээ. Өөрийн гэх зүйлээс илүүтэй монголоо гэсэн сэтгэлийг нэгэн үзүүр болгон бөө нар, шүтлэгтэн, эрдэмтэд, судлаачид түүнийг сонирхох гэсэн гадаадын бөө нар цөөнгүй ирсэн байж билээ.
Харин их хааны өлгий нутагт бөөгийн нэгдсэн байгууллагын салбар анхлан байгуулсан боловч үйл ажиллагаа нь жигдэрч өгөхгүй байгаа билээ. Өмнө нь хоёр удаа байгуулагдаж байсан хэнтийн салбар үр дүнтэй ажиллаж чадалгүй чимээ тасарсан түүхтэй. Одоо л шижигнэсэн залуус эрчимтэй ажиллах болов уу.
Харин энэ удаа Чингис хотод салбараа шинэчлэн өөрчилж, үйл ажиллагаагаа идэвхитэй эхлэхээр ярилцсан байлаа. Бид Хэнтий аймгийн Мөрөн суманд ирээд холбоо барихад залуус маань аль хэдийн хотын хаалган дээр хүлээж байлаа.
Сүү хадагаа өргөн бидний хүндэтгэн угтаж, мэндчилэн соёрхож, танилцан гар барилаа. Одоо цувааны урд тугаа намируулан цуваа хотын зүг хөдөллөө. Биднийг ингэж залуучууд хүндэтгэн угтана билээ. Гэхдээ монголчууд өөр “сэжмээр” сэрсэнийг энэ цуваа илтгэсэн байх аа.
Эртний монголчуудын сүлд болсон шонхор шувуу эхний машинд залагдаж, хоёр дахь машинд байгууллагын туг намирна. Ийм өвөрмөц цуваа товлосон газраа ирж, хуралдааны танхимд анхны уулзалт, ярилцлагаа хийсэн билээ.
Эхлээд МБНЭ-ийн байгуулагдаж байсан түүхийг харуулсан, бас онцлог үйл явдлуудыг өгүүлсэн кино гарч түүний дараа МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн байгуулагдах болсон түүхэн шалтгаан, байгууллагын зорилго, зохион байгуулалт, үйл явцыг тайлбарлан ярьсан.
Дараа нь Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн нар санал бодлоо илэрхийлж, бөөгийн тодорхой асуудлаар асуултад хариулт өгсөн билээ. Хуралдааны төгсгөлд Хэнтий аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагчаар зайран Н.Отгонбилэг, Хэнтий аймгийн бөөгийн хүрээлнгийн дэд удирдагчаар зайран Г.Ган-Эрдэнэ, Хэнтий аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн дэд удирдагч, Чингис хотын бөөгийн зөвлөлийн удирдагчаар удган Д.Зина нарыг тус тус сонгож, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан баталгаажууллаа.
Хэнтий бөөгийн хүрээлэнгийнхэн биднийг удган Д.Зинагийн бөөгийн онгодын өргөөнд очиж, хүндэтгэл үзүүлж, ажил хэргийн яриа үргэлжилсэн.
Уулзалт ярилцлага, их ажлын дараа бид хамтран хоолонд орж, энэ өдөр төрсөн өдрөө тэмдэглэж буй нэгнийхээ баярын хийсэн билээ.

БНХАУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд Цай Вэньруй уулзалтын үеэр МБНЭ-д талархал илэрхийлж, БНХАУ-ын бодлого, үйл ажиллагааны талаар танилцууллаа.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, БНХАУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд Цай Вэньруйд Монгол Улсад ажиллах хугацаандаа соёлын салбарт ажиллах хүрээндээ монголын соёлын үнэт өв болсон бөө шүтлэгийг хөгжүүлэхэд тодорхой асуудалд туслалцаа үзүүлэх боломжийн талаар хүсэлт тавьлаа. Мөн хоёр орны соёлын салбарт зохиогдох арга хэмжээнүүдэд Монголын соёлын үнэт өвийг хамгаалж яваа Монгол бөөгийн байгууллага, түүний төлөөллийг оролцуулж байхыг хүслээ. Уулзалтад МБНЭ-ийн гишүүн, удган Болортунгалаг хамт оролцлоо.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан төрийн алба хашиж байсан үеээс албан ажлын хүрээнд БНХАУ-ын Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд Цай Вэньруйтай уулзаж, хоёр улсын хамтын ажиллагааны чиглэлээр харилцаж байсан, нэг нэгнийгээ сайн таних, мэдэх хүмүүс юм.

Өнгөрсөн жил МБНЭ-ийн хамт олон 2 удаа буриад олныг зорин очсон билээ. Эхний явалт нь Байгаль нуурын эрэг дээр хамтарсан тахилга байсан билээ. Манай залуучууд гол үүрэг гүйцэтгэсэн. Дараа нь бух ноёны онгодод залбирсан.
Өнгөрсөн жил Улаан-Үд хотод нээгдсэн Бөөгийн сүмийн нээлтийн ажиллагаанд оролцсон билээ. Олон сайхан улаач нартай танилцсан, баярт үйл явдал байлаа. Буриадын соёл шашины асуудал эрхэлсэн төлөөлөлтөй уулзалт хийсэн.
Байгаль нуурын Ольхан арал дээр хийсэн Сибирийн түймэр унтраах тахилгад МБНЭ-ийн төлөөлөл оролцож, хамтарсан үйл ажиллагаа явагдсан.
Энэ жилийн хувьд дэлхийг хамарсан өвчин гарч хил хаагдсан. Гэлээ ч хаа байгаа газартаа монгол туургатангууд Мөнх хөх тэнгэртээ залбиран тахилгаа хийдэг. Энэ удаа манай нэртэй зүтгэлтэн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Зоригто Байгаль нуурын Ольхоны Бөөгийн аралд хамтран зүтгэгч нарын хамт тахилгаа хийжээ. Бидний бахархал болсон Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Зоригто, тулмааш Балжима хоёртоо талархал илэрхийлж байна.

Нээлтийн ажиллагаанд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүд бүрэн бүрэлдэхүүнээр оролцсоноос гадна Дундговь, Өмнөговь, Хэнтий, Говь-Алтай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн төлөөлөл оролцсон байна.
Монголчуудын тэнгэр шүтлэг улам бүр дэлгэрч байгаагийн нэг тодорхой жишээ бол энэ өргөө юм. Онгодын өргөө үйл ажиллагаагаа эхэлсэн үл явдлыг 2020 оны онцлох үйл явдалуудын нэг юм.

МБНЭ-ийн төлөөлөгчид БНАСАУ-д удаа дараа очиж, Монгол хатаны бунханд хүндэтгэл үзүүлэх боломжоор хангасан БНАСАУ-ын Элчин сайдын яамны хамт олонд талархал илэрхийллээ. Энэ явцдаа БНАСАУ-ын хөгжил дэвшил, ололт амжилтыг нүдээр үзэх боломж олгосонд баярлаж явдагаа илэрхийллээ.

Улс орноо хөгжүүлэх, Солонгосын хойгт эв эеийг эрхэмлэсэн, хамтын хөгжлийг цогцлоох их үйлсэд амжилт хүсч, найрсаг Солонгосын ард түмэнд хөгжил цэцэглэлтийн ерөөл дэвшүүллээ.

Одоо л шижигнэсэн залуус эрчимтэй ажиллах болов уу.
Харин энэ удаа Бид Хэнтий аймгийн Мөрөн суманд ирээд холбоо барихад залуус маань аль хэдийн хотын хаалган дээр хүлээж байлаа. Уулзалт ярилцлага эхлээд МБНЭ-ийн байгуулагдаж байсан түүхийг харуулсан, бас онцлог үйл явдлуудыг өгүүлсэн кино гарч түүний дараа МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан МБНЭ-ийн байгуулагдах болсон түүхэн шалтгаан, байгууллагын зорилго, зохион байгуулалт, үйл явцыг тайлбарлан ярьсан, дараа нь Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн нар санал бодлоо илэрхийлж, бөөгийн тодорхой асуудлаар асуултад хариулт өгсөн билээ.
МБНЭ байгуулагдсан анхны жил 2012 онд Сүхбаатар аймагт бөөгийн хүрээлэнгээ байгуулахаар ирсэн юм. Бүрэлдэхүүнд хоёр дархан удган Д.Батчулуун, Д.Энхжаргал нар байсан. Тэр үед Баруун Уртад бөө тун цөөн байсан. Тэд голдуу шинэхэн уг авсан улаач нар байв.
Энэ удаа ажлын хэсэгт Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Болортунгалаг нар орсон байлаа. Баруун Уртад бид хоёр хүнтэй эхлэн уулзана гэж төлөвлөсөн байв. Нэгд хамтран ажиллахаар зорьсон зайран Б.Батмөнх, нөгөө нь бөөгийн үйл ажиллагаагаа сошиалд сурталчилаад байдаг Униа удганыхаар орж, Сүхбаатар аймгийн “Голомт” бөөгийн салбартай танилцахыг хүссэн. Харин “Голомт”-ын салбар тусгайлан байгуулсан байртай байв. Бөөгийн ажлын шинэлэг хэлбэр ямар байдлаар ажил өрнөж байгаа нь сонин байсан. Тиймээс Сүхбаатар аймгийн “Голомт” бөөгийн салбарын туршлагыг сонирхосон хэрэг.
Монгол бөөгийнхөө төлөө зүтгэж яваа бидэнд байгууллага гол асуудал биш. Хамгийн гол нь нэгдсэн үзэл санаа чухал юм. Харамсалтай нь Униа удган хөдөө явчихсан байсан учир уулзаж чадсангүй.
Сүхбаатар аймгийн бөөгийн хүрээлэн байгуулах түүхийг эргэн дурсав. Анх МБНЭ-ийн үйл ажиллагаанд Баруун Урт хотын тэнгэр шүтлэгтэн зайран Ц.Тод-Эрдэнэ, маш идэвхтэй оролцож, хурал зөвлөлгөөнд суудаг байсан. Түүнд МБНЭ-ийн удирдлага итгэл өгч, хамтарч ажиллахаар болсон. Бид нэг нэгнийгээ сайн танихгүй, тэнгэрийн үйлээрээ нэгдэгсэд байв. МБНЭ-д гишүүнээр элссэн боловч бөө мөн эсэхээ ч тодруулаагүй нэгэн байсан. МБНЭ-ийн холбоотой цөөнгүй баримт бичиг аваад явсан. МБНЭ-ийн салбарыг Сүхбаатар аймагт байгуулахаар зорьсон тэрээр аажимдаа сураг тасарсан юм. Утасны дугаараа солиод бүр чимээгүй болсон билээ. Сүхбаатар аймагт өөр улаач байсангүй. Ажлын эхлэл бүх л аймагт ижил түвшинд эхэлж байсан болохоор энэ бүхэн жирийн үзэгдэл байлаа. Бүх ажил итгэлцэл дээр суурилж эхэлдэг болохоор ийм зүйл МБНЭ-ийг байгуулахад олон тохиолдсон. Энэ хоёр аймагт ажилласанаа онцлох үйл ажиллагаанд оруулж байна.

МБНЭ-ээс гаргасан шийдвэрийг хэрэгжүүлэн жил бүрийн 9 дүгээр сарын 22- ны өдрийг Монгол туургатан нар Мөнх тэнгэрийн дээд шүтээн болсон Онгод шүтээн, Өвөг дээдэс, Эмээ, өвөө, Эцэг, эхээ дээдлэн хүндлэх өдөр болгон тэмдэглэж, тэнгэрийн улаач нар отог, овог, түмэн олноо цуглуулан, ураг, удмын бичигээ сэргээн баяжуулах, онгод шүтээндээ мөргөн залбирч даатгал, тайлга үйлдэж тэмдэглэлээ.
Мөн монгол хүн бүр эцэг, эх, эмээ өвөө нараа дээдлэн шүтэж, хүндлэн бэлэг өргөл өгч баярлуулан тэтгэх үйл хийжээ. Монголын баруун хязгаари болсон Галын тахилгыг 2020 оны онцлох үйл явдлаар тодруулж байна.