Category: Бидний тухай

Энэ нь бөөгийн шүтлэг бишрэл үүсэж тогтсон тэр цаг үетэй холбогдоно. Иймээс сүүлийн үед сэргэн мандаж байгаа уламжлалт бөө мөргөлийн тахилт тайллага үзлэг засалт Төвдөөс гаралтай Төгс буянтын зурхайн шинэ ёс өдөр цаг төдийлөн тохирохгүй байгааг амьдрал нотлон харуулж байгаа билээ. Анхны тоолол болсон байгаль дэлхий хувиралт өөрчлөлтөнд үндэслэсэн “Байгалийн он тоолол” тодорхой цаг мөчид давхцан тохиодог сар мичид хоёрийн тохиолд тааруулсан “Мичидийн улирлын тоолол” болон тэнгэр дэлхийг тойрон эргэдэг сар нь тодорхой хэсэг хугацааны дараа анхныхаа байранд ирж байгаа мөчлөгт үндэслэсэн “Сарны буюу бэлгийн улирлын” тооллууд нь байгаль дэлхийтэйгээ цаг ямагт байгаль дэлхийнхээ эрхшээлд зохицон амьдарсаар ирсэн нь нүүдэлчин Монголчуудын ухаан билээ.
Нүүдэлчдийн үүсгэж XIII р зууны Монголчуудын улам нарийсган хэрэглэсээр ирсэн арга билгийн хослолтой “Шар зурхайн тоолол нь” гараг эрхэсийн төв нь нар хэмээх Коперникийн суут онол гарахаас хэдэн зууны өмнө дэлхийн ертөнцийг бөөрөнхий төдийгүй нарыг тойрон эргэдэг зарчим дээр тулгуурлан зохиожээ. Сар мичидийн тохиолыг МЭӨ III р зууны үед Хүннүчүүд “Мичидийн тоолол” хэмээн нэрлэсэнийг тогтоосон билээ. Эсгий туургатан буюу нүүдэлчдийн дунд дэлгэрсэн “Мичидийн улирлын тоолол” нь Монголчуудын аж ахуй түүхэн уламжлалыг төгс хадгалдаг байна.
Монголчуудын дунд эртнээс нааш өдөр сарыг алдвал “Сар мичидийн тохиолгоор”ол гэсэн гүн ухааны хэллэг нь нэг ёсны тэнгэрийн шалгуур болой.
Сар мичидийн тохиолго жил бүрийн:
Намрын эхэн сарын 21
Намрын дунд сарын 19
Намрын сүүл сарын 17
Өвлийн тэргүүн сарын 15
Өвлийн дунд сарын 13
Өвлийн адаг сарын 11
Хаврын эхэн сарын 9
Хаврын дунд сарын 7
Хаврын адаг сарын 5
Зуны эхэн сарын 3 нд тохиогоод мичид үзэгдэхээ больдог нь тэнгэр дэлхийн цаг хугацааны хувьд өөрчлөгдөшгүй хууль билээ.
“Цаг тооны бичигт” тэнгэр дэлхийд тогтсон сар өдөр тохиодог сар мичидийн тохиолго эс таарвал уг цаг тооллын бичиг алдаатай болохыг илтгэнэ. Сар мичидийн тохиолго гэдэг бол сар мичид хоёр эрхэс бие биедээ ойртон тохиолдох түүгээр тэнгэрийн аяс араншинг дохиолон хэлж өгөх үзэгдлийг хэлж байгаа юм. Монголчууд түүхэндээ янз бүрийн зурхайг хэрэглэж байсан боловч ихэнхдээ Юань гүрний үеэс улбаатай “Цаг мэдээний зурхай” буюу “Шар зурхай” хэрэглэсээр иржээ.
Түүхэн баримтаас үзвэл Хубилай хааны зарлигаар “Шар зурхайг” анх зохиохдоо Бээжингээр бус Зүүнээс баруун тийш зургаан мянга гаруй газар, Өмнөөс хойш арван нэгэн мянга гаруй газрын зайд хорин долоон суурин газраар төв болгон тооцож хийсэн төдийгүй Монголын эртний нийслэл ХарХорумын өмнөд орших “Цагт уул” зэргээр төв болгосон түүхэн баримттай бөгөөд өнөөг хүртэл Ази, Дорнод дахины ард түмэн хэрэглэсээр ирсэн.
Монгол улс Хубилай хааны хуульчилсан “Шар зурхай”-г 1851 оноос 1952 он хүртэл хэрэглэж байсаныг түүх архивын баримт гэрчилдэг. 1952 оны цагаан сарыг Маршал Чойбалсаны нас барсаны гашуудалтай давхцуулан хаасанаас хойш арваад жилийн дараа цагаан сарыг “Нэгдэлчдийн баяр” болгон тэмдэглэх МАХН-ын ТХ-ны шийдвэрээр 1961 оноос эхлэн цаг тооллын бичгийг дахин хэрэглэх болсон.
Энэ үед Хятад Монголын харилцаа их муудсан байсан тул улс төрийн шалтгаанаар Хятадаас өөр өдөр цагаан сараа хийхийн тулд олон зуун жилийн уламжлалтай “Шар зурхай”-аа “Төгс буянтын шинэ зурхайн ёс” тооллоор сольж хэрэглэх болжээ. Сүмбэ Хамбын тооцоолон гаргасан Төвдөөс улбаатай “Төгс буянтын шинэ зурхайн ёс” нь тухайн үед өргөн дэлгэр тархаагүй боловч шарын шашины нөлөө Монголд хүчтэй байсаны үр дүнд сүм хийдүүд дагаж мөрдөж ирсэн бөгөөд одоо ч мөрдөж байгаа билээ.
1990 оны цагаан морин жилээс хойш Монголын ард түмэн шүтэх эс шүтэх чөлөөг олж олон шашины номлол Монголчуудын оюун санааг эзэмдэж байгаа боловч Төвдөөс гаралтай “Төгс буянтын шинэ зурхайн ёс”-ыг одоо ч дагаж мөрдөх нь учир дутагдалтай билээ. Үүнд:
1. Зогсолтгүй хөдөлдөг сар болоод хэзээ ч тасралтгүй үргэлжилдэг цаг хугацааг тэмдэглэхдээ зарим өдрийг тасалж заримыг нь давхцуулан тохируулдаг бөгөөд бүтэн жилийг 360 хоногтой гэж тооцоолдог.
2. Дэлхий ертөнцөө хөдөлгөөнгүй хавтгай зүйл гэж үзэж зохиосон.
3. Нар сар од эрхсийн хөдөлгөөн зүй тогтолд тулгуурласан жам ёсны хуулийн дагуу урсан өнгөрөх цаг хугацааг тэмдэглээгүй сар мичидийн тохиол байнга зөрдөг.
4. Нар сарнй хиртэлтийн оновчтой эсэх нь орчин үеийн шинжлэх ухаантай зөрчилдсөн зэрэг болно. Монголын уламжлалт бөө мөргөл нь байгаль цаг уур амьсгал, тэнгэр эрхэс, ан амьтан, хүн зоны сэтгэл, төр түмний үйл, байгаль дээр болж байгаа хувиралт өөрчлөлт, од гаригын хөдөлгөөнтэй уялдсан эртний тэнгэр шүтлэг билээ.
Иймээс Төвдөөс гаралтай “Төгс буянтын шинэ зурхайн ёс” бидний өдөр тутамын үйл ажиллагаатай зөрчилдөж байгаа юм. Бид бүхэн үсээ засуулахдаа, үр хүүхэддээ нэр өгөхдөө, амьдралд ганц тохиох хуримын өдөрөө товлохдоо, бурхан болоочоо хөдөөлүүлэхдээ, унагаа тамгалахдаа, ихэс дээдсээ хүндлэн золгохдоо, байгаль од эрхэсийн хөдөлгөөний наад захын жам ёсыг зөрчин амьдралдаа болон ирээдүйдээ буруу зам мөрөө үлдээсээр байх уу.
Аливаа улс гүрэн эзлэн түрэмгийлсэн улсдаа өөрийнхөө цаг тооны цагалбарыг тулгаж мөрдүүлдэг бодит жишээ нь “Төгс буянтын шинэ зурхайн ёс”-ыг Монголчууд дагаж мөрдсөн явдал юм билээ. Үүнийг төр засаг минь анхааран үзэж зурхай цаг тооны цагалбарыг нэг талд шийдэх цаг нэгэнт болжээ.
Цаг мэддэг зурхайч үгүй болоход
Цадиг мэддэг өвгөд үгүй болоход
Цааз мэддэг түшмэл үгүй болоход
Хугацаа мэддэг зурхайч үгүй болоход
Хууль мэддэг түшмэд үгүй болоход
Худам мэддэг бичээч үгүй болоход
Төр үймж
Түмэн олон самуурна- (онгодын айлдвараас)

Монгол бөөгийн их Зайран Д.Одонхүү

Хэлэлцсан асуудлыг тоймлон мэдээлвэл:

БОДЛОГЫН чиглэлээр: Цаг үеийн үйл явдлын тухай, 2019 оны ДЦХ-н гишүүдийн МАНЛАЙЛАЛ, МБНЭ-ийн ДЦХ-х гишүүнээр сонгох, хасах тухай асуудал, Санхүүгийн асуудал, Тэнгэрт мэдүүлэх тухай, Тэнгэрт өргөсөн мэдүүлгийг сурталчдах тухай, баримтад кино хийх тухай,
НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА-ын чиглэлээр: Нэгдсэн тахилгад бөөлөх улаач нарын тухай, хамтарсан тахилга, тайлгын тухай, Нэгдсэн залбирал хийх тухай, Монгол бөөгийн цол олгох тухай, Нэгдсэн тахилгын дүн,
ТӨЛӨВЛӨЛТ, ЗОХИОН БАЙГУУЛАЛТЫН АЖИЛ-ийн чиглэлээр: 2020 оны хийх ажлын төлөвлөгөөний тухай, Арга хэмжээг зохион байгуулах тухай, Ажлын хэсгүүд байгуулах тухай, Зүүн аймагт ажилсан дүн, Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулан аймгуудад хийсэн тахилгын дүнгийн тухай, Хэнтий, Сүхбаатар аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тухай, Монголынхоо төлөө амиа зориулсан баатрууд, зүтгэлтэнгүүдэд зориулан аймгуудад хийсэн тахилгын дүнгийн тухай, МБНЭ-ийн 9 жилийн ойн арга хэмжээг зохион байгуулах төлөвлөгөө, 2021 оны жилийн ажлын төлөвлөгөө, 2021 оны Арга хэмжээ бүхэнд оролцооны үнэлгээний оноог тогтоох тухай
ГАДААД ХАРИЛЦАА-ны чиглэлээр: Дэлхийн шашины өдөрт оролцсон тухай, “Короно вирус”-тай холбогдуулан Тува бөөтэй хийх хамтарсан арга хэмжээг цуцлах тухай, Өвөрмонголд бөө нарын тахилга хийсэн тухай, ОХУ-ын Буриадад бөө нарын тахилга хийсэн тухай, Увс аймагт АНУ-ын Элчин сайдтай хийсэн уулзалтад оролцсон тухай, Уулзалтын бэлтгэл хангах тухай, БНХАУ-ын Элчин сайдтай уулзсан тухай, БНАСАУ-ын Элчин сайдын зөвлөхтэй уулзсан тухай
ДОТООД АСУУДАЛ-аар Шинэ жилийн арга хэмжээг зохион байгуулсан дүнгийн тухай, Их говь, алтай таван богд, хөвсгөлийн тайгад аялсан дүн, Шагналд тодорхойлох тухай, гэсэн асуудлуудыг хэлэлцсэн байна.

№ Бодлогын чиглэл Хэлэлцсэн асуудал Эзлэх хувь
1 БОДЛОГЫН АСУУДАЛ 10 21.0
2 НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА 14 29.0
3 ГАДААД ХАРИЛЦАА 7 14.5
4 ДОТООД АСУУДАЛ 7 14.5
5 Төлөвлөлт 10 21.0
Бүгд 48

Орон нутагт шашины байгууллагуудын үйл ажиллагаа, тулгарч байгаа бэрхшээл, тулгамдаж буй сорилын талаар санал солилцсон байна. Энэхүү уулзалт нь орон нутагт АНУ-ын Элчин сайдтай төдийгүй шашины төлөөлөл, монгол бөөгийн байгууллагын төлөөлөгч оролцсон анхны уулзалт гэдгээр түүхэнд үлдэж байгаа билээ.
Уулзалтын дараа АНУ-ын Элчин сайд Клечески шашины төлөөлөлүүдтэй дурсгалын зураг авахуулсан байна. Энэ ажиллагаа бол яах аргагүй 2020 оны онцлох үйл явдалд орж байна.

Нэгдсэн их тахилгад гол үүрэг гүйцэтгэсэн Монгол бөөгийн удган Б.Нансалмаа, Монгол бөөгийн их зайран Д.Дарьсүрэн нарын үйл түүх болон үлдэж дараа үе нь түрэн гарч ирж байна. Их тахилгаас хойш аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн ажил “унтаа” байдалд орсон.
Тиймээс энэ удаа МБНЭ-ийн удирдлага тус аймагт ажиллаж байхдаа нутгийн нэр хүндтэй улаач болох Монгол бөөгийн тэргүүн удган Энхээг Баян-Өлгий аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагчаар томилсон билээ. Тэдний гэрт биднийг очих үед тэнгэрт солонгын өнгө тодорч бас ч үгүй содон үзэгдэл угтаж билээ. Монгол бөөгийн төв байгууллагынхаа итгэлийг дааж ажилна гэдэгт Энхээ удгандаа итгэлтэй байгаа. Тэр дайчин бүсгүй, энэ ажлыг сайн хийж чадна.

Хайж явсаар нэг гэр бүлийн хостой учирсан юм. Тэр үед тэд зах дээр наймаа хийж, амьдралаа босгож яваа шинэ гэр бүл байлаа. Тэгээд МБНЭ-ийн батлах, Монгол бөөгийн альбом, Ёс зүйн номоо үлдээгээд, ажиллах чиглэлээ өгөөд явсан билээ.
Тэр явдлаас хойш найман жил өнгөрчээ. Өнөө үед улаач нарын тухай таагүй мэдээ арвин байдаг. Энэ түүхийг бөө нар өөрсдөө голдуу бүтээгээд байгаа билээ. Тэгвэл бусдад бахархамаар түүхийг энэ гэр бүл бүтээсэн билээ. Залуу улаач нар зан үйлээ хийхийн зэрэгцээ цаг үетэйгээ хэрхэн зохицож амьдрахын жишээг энэ гэр бүл үлгэрлэсэн юм.
Одоо Ховд аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, удган Ц.Лувсанлхамо нь төрийн ажил хүчин зүтгэж явна. Тэр төрийн ажлын баялаг туршлага сууж, цөөнгүй удаа сонгуульд ялж, түмэн олны төлөө зүтгэж байна. Тэрээр олонд танигдсан нийгмийн зүтгэлтэн болж, төр, түмэн олондоо зүтгэж чадсан, хийсэн ажилтай нэгэн болжээ. Хүний амьдралын багахан хугацаанд хийсэн ажил, олон түмэнд үнэлэгдэх чадамжаар тэр аймагтаа нийгмийн зүтгэлтэн, улс төрч болж чаджээ.
Энэ цагт олон мянган залуу улаач нарт нийгмийн төлөө хэрхэн ажиллахыг үлгэрлэж чадсан ниймийн зүтгэлтэн болжээ. Залуучууд түүнээс үлгэрлэн бахархаж байна. Бид улаачийн ажлын зэрэгцээ улс орныхоо төлөө, олон түмний төлөө, нийгмийн төлөө ийм л үлгэрлэлээр ажиллах болно. Олон мянган улаач нарт энэ манлайлал туйлын хэрэгтээ байгаа билээ. Бид хийж, бүтээж чадна. Тиймээс тэрээр энэ оны онцлог нэгнээр тодорч байна.

Өвөрхангайн төв Арвайхээр хотод ирэхэд аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Дуламжав угтсан билээ. Бидний аялалын эхний өдөр Аравгар хээрийн талд хоноглож эхэлж байна. Монгол бөөгийн байгууллага байгуулагдсан цагаас эхлэн чин сэтгэлээр шантралгүй зүтгэж яваа бөөгийн зүтгэлтэн бол Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Дуламжав билээ.
Түүний уйгагүй зүтгэлээр Өвөрхангайн бөөгийн хүрээлэн ажиллаж байгаа. Удган маань Увсаас ирж Өвөр хангайд ирж суурьшсан. Энэ нутагтаа хүн арддаа заг үйлээр үйлчилж, уул, усаа тахин өнөөг хүртэл бүхий амьдралаа зориулж ирсэн.
МБНЭ-д элсээд үйл ажиллагаанд нь оролцож багагүй зүйлд суралцангуут цөөнгүй хүн шинээр байгууллага байгуулан одсон. Угтаа бол бид хамтран ажиллаж байж үр дүнд хүрнэ. Тэр бүхнийг хамгаас түрүүлэн ойлгож, Монгол бөөгийн төлөө зүтгэсэн зүтгэлтэн бөгөөд орон нутагт бөөгийн анхан шатны байгууллагыг бэхжүүлэхэд түүний оруулсан хувь нэмэр үнэлж баршгүй билээ.

Монгол улсын хөдөө аж ахуйн гавьяат ажилтан, Монгол бөөгийн их зайран Ш.Содовын онгод тэнгэрт нь хүндэтгэл үзүүлж, удаан хугацаанд хуучлан ярилцсан юм. Дараа нь ярилцлага авч, бичлэг хийж олон түмэндээ хүргэхээр бэлтгэсэн.
Монгол улаач нарын дотроос гавьяат цол хүртсэн анхны хүн бол энэ их зайран байсан билээ. Энд Монгол бөөгийн давуу чанар харагдаж байна. Лам хуваргуудаас бид ялгагдах нэг онцлог бол улс нийгэмдээ хөдөлмөр, ажил үйлс эрхэлж бүтээхээ бүтээж явдагаараа ялгарч байна.
Бүхий амьдралаа Цагааннуур сумын загасны аж ахуй байгуулагдахаас өнөөг хүртэл улсад ажилласан нэгэн билээ.
XVIII-XIX зууны үед монголчууд нэлээд хэдэн гол мөрөн, нуурын загасыг агнаж байжээ. Түүний суурин дээр БНМАУ-ын үед загас агнуурын гурван үйлдвэр байсан.
Дархадын цагаан нуурын загас агнуурын үйлдвэр. Шишгэдийн сав газрын Дархадын хотгорын олон нуураас XIX зууны 70-аад оноос эхлэн загас агнаж байсан тухай оросын нэрт эрдэмтэн П.Н.Потанин өдрийн тэмдэглэлдээ бичсэн байдаг.
Дархадын хотгорын загасыг 1943 оноос эхлэн үйлдвэрийн аргаар ашиглаж эхэлжээ. Эндээс барьж ашиглаж байгаа загасны дийлэнх хувийг дархадын цагаан загас, багахан хувийг тул, зэвэг, хадран эзэлдэг. Цаашид олон жилийн нөөцтэй загас агнуурыг зохион байгуулахын тулд Дархадын цагаан нуурын загасны үйлдвэрийг түшиглэж жилд олон төрлийн жараахайг өсгөх чадалтай загас үржүүлгийн газар байгуулах ажил өрнөж байсан.
Улаач нар монгол улсынхаа хөгжил дэвшилд нэмэр хандив болохын мөн чанарыг, хамтарч нэгдэхийн чухлыг ойлгон хамтарч ажиллах цаг үе ирж байна.
Насны эцэс хүртлээ олон түмнийхээ төлөө зүтгэсэн улаач нараас Монгол улсын гавьяатан мэндэллээ. Булган сүүлтэй байх болно. Биднийг үнэлж эхлэж байна. Монголын соёлын үнэт өв, бөө шүтлэг минь үргэлжилж, оршсоор байгаад баярлаж, бахархаж явлаа.
Монголын тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөл, түүний улаач нар уламжлалт дэг жаягаа авч явахын зэрэгцээ төр түмнийхээ төлөө зүтгэж, хөдөлмөр бүтээлээ төрөөс үнэлүүлж гавьяатан төрсөн нь яах аргагүй бидний цаг ирж байгааг харуулж байна.

Чухам энэхүү газар Эрдэнэ хайрханы тахилгыг энэ өдөр хийхээр болзсон байлаа. Эрдэнэ хайрханы тахилгыг олон жилийн өмнөөс Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар хийж ирсэн бөгөөд уламжлан тогтсон зан үйл билээ.
Энэ удаа үдээш өмнөх ажиллагаанд шахагдсан, галын тахилгын дараа 50 км явж байж Эрдэнэ хайрханд тахилга хийх байсан нь цаг хуацаанд нөлөөлж, хүжуухан эхэлсэн билээ.
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар Эрдэнэхайрханы тахилга дээр толгойлон бөөлсөн бөгөөд тахилгад зайран Б.Өлзийбаяр тэргүүлэн бөөлж хүч нэмсэн билээ.
Дэлхийд уртраг өргөрөгийн 4 огтлолцлын цэг байдаг бөгөөд Энэтхэгийн далай, Номхон далай гэсэн усан дотор хоёр нь, Канадын хурдны зам дээр нэг нь нөгөөх нь Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын нутаг Эрхэлийн хөндийд байдаг. Энэ нь хүн очиж үзэх боломжтой цорын ганц огтлолцлын цэг учраас сүүлийн үед Хөвсгөл нуурыг зорин ирж байгаа гадна дотны зочид, жуулчид сонирхон ирдэг болжээ.

Тэндээс цааш яваад удалгүй Улаан уул суманд ирсэн. Бид сумын төвд хоноглов. Өглөө нь босоод Монгол бөөгийн зайран Ц.Болдынд очлоо. Зусландаа бууж, түмэн олон бужигнасан айл байлаа. Энэ удаа Ц.Болд зайрангийн багш нь болох Даваадорж зайран ирсэн байсантай таарсан билээ. Бид монгол бөөгийн талаар ярилцаж, хуур манжигаар бөөлөлт хийсэн байдаг. Энэ бол бас ховор таарах үйл байлаа. Даваадорж зайран бол бөөгийн эрдэмийг гайхалтай эзэмшсэн улаач байлаа.
Улаан уул сумаас хөдлөөд Цагаан нуур сумыг зорилоо. Замд бороо их орсон ч бидний явсан зам саадгүй байлаа. Бид сумын наахан орших давааны овоонд бууж мордлоо. Энэ удаа уг овоонд хонины бүтэн түүхий махаар өргөл өргөсөн байх агаад битүү ялаа шавж, бас өмхийрсөн үнэр алсаас үнэртэж хүн ойртохын аргагүй байлаа. Иймэрхүү савдаг догшруулсан зан үйл хийгээд явдаг, бас ч үгүй бусдын нэр барьсан, олон шавьтай бөө хүний сураг сонсдоно билээ. Ийм үйлдэл хийсэн улаач хүн шийтгэлээ өрөө авчихдаг болохоор нэг их санаа зовсонгүй.
Даваа уруудан хэд хэдэн хээрийн онгодод өргөл өргөөд сумын урдхан талд хүрч очлоо. Бид Хүүжий зайрангын үдлэв. Зайран насандаа дарагдан байнгын хэвтэрт байдаг бололтой. Гэвч зайран хөнгөн шингэн босоод Монгол бөөгийн их зайран цолоо гардан авч, бидэнтэй хуучилж бас дурсгалын зураг авахуулсан билээ.
Өндөр хастай өвгөн буурал улаач нартай уулзаж явахад сэтгэл хөдлөм, уяхан бас ховор завшаан байсан. Цагаан нуур суманд хилийн заставд бид буудаллан хоноглосон билээ.
Өглөө эртлэн бидэнд дээр Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Нэргүй ирлээ. Тэндээс хамтдаа Монгол бөөгийн их зайран Мокогынд очсон. Хэсэгхэн хуучилсаны дараа бид Монгол бөөгийн их зайран Батаагынд очиж, онгодод нь залбирч, хамтран сууж зураглал авч ярилцлага хийсэн билээ.
Тувагийн Нацаг зайрангын шавь А.Бат зайран бүх л амьдралаа бөөгийн төлөө зориулсан нэгэн. Тэнд МБНЭ-д шинээр нэгэн удган элссэн нь Б.Мэндбаяр удган байлаа.
Цагааннуур суманд бидний очсон улаачийнх бол Д.Даариймаа удган байсан. Онгодын гэрт нь хүндэтгэл үзүүлсний дараа удгантай ярилцлага хийсэн.
Бидний уулзалт хийж байх цаг хугацаанд говийнхан Цагаан нуурт залбирал хийсэн билээ.
Бид тайгыг зорьж тэнд амьдардаг улаач нартай уулзаж, ярилцаж, санал бодлоо солилцсон билээ. Тэдний нэг нь наян нас гарсан өндөр наслаж буй улаач Ц.Оросвойгынд зочилсон. Түүний хүү нь МБНЭ-д гишүүнээр элссэн юм. Тэдний цаахан майханаа барьж хоноглосон билээ.
Бидний явсан газар бүрт МБНЭ-д олон улаач гишүүнээр элссэн. Улаач нар монгол улсынхаа хөгжил дэвшилд нэмэр хандив болохын мөн чанарыг, хамтарч нэгдэхийн чухлыг тэмдэглэн ярьж явлаа. Насны эцэс хүртлээ олон түмнийхээ төлөө зүтгэсэн боловч нутаг тойрсон олон түмнээс цааш гаралгүй, хэн ч мэдэхгүй байсаар насыг өнгөрөөдөг тухай санал бодлоо хэлж байсан. Эгэл даруухан боловч баяр хөөрөөр бялхасан улаач нараа хараад бид зөв зүйлийн төлөө зүтгэж байгаагаа ойлгосон. Тайгад амьдардаг улаач нар өөрсдийгөө бөө гэж бусдад таниулахыг үл хүснэ. Хийж байгаа үйлээ өдөр дутмын хийх ёстой зан үйл, ажил үүрэг гэж ойлгож хийнэ. Тэд өөрсдийн онгод тэнгэр, зан шүтлэгийн талаар ярьж байв. Монголын соёлын үнэт өв, бөө шүтлэг минь үргэлжилж, оршсоор байгаад баярлаж, бахархаж явлаа.
Монгол бөө хээрийн онгодоор баялаг билээ. Энэ өв уламжлалыг авч яваа олон улаач энэхүү нутагт амьдардаг. Энэ удаа Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Нэргүй өөрийн хээрийн онгод болох Бурианы аавын онгодод очсон билээ.
Зайран сэтгэл хөөрч ихэд удаан олон зүйл ярьсан. Кино бичлэн хийгдэж, дурсамж яриа ч өрнөсөн. Тэр болгон олдоод байдаггүй халуун яриа болсон. Энэ бол хээрийн замд олдсон ховорхон завшаан байлаа.
Бидний энэ удаагийн үндсэн зорилго бол өндөр настай буурлууд болох улаач нартай уулзах явдал байсан. Зорьсоноо ч гүйцээсэн. Бүх л амьдралаа монгол бөөгийнхөө төлөө зориулсан тэд “мартагдсан хүмүүс” билээ. Нэгэн улаачийн бичээд байгаачлан тэнгэр улаачид цол хэргэмийг “хайрладаг” боловч, хаана хэнд “тэнгэр мэдээлэл”-ийг түгээдэг нь тодорхойгүй байсаар, олон түмэнд танигдахгүй байсаар насыг өнгөрөөж байна.
Бидний уулзсан хамгийн өндөр настан бол энэ удган байлаа. Дархадын олон үе дамжин өнөөд хүрч ирсэн Авид удган бол монгол бөөгийн амьд дурсамж байлаа. Биднийг угтахдаа баярын нулимстай байж, үдэхдээ уйлсаар үдсэн. Удган цол тэмдэгээ аваад их удаан уйлж суусан. Нүднээс нь баярын нулмас удаан урсана билээ. Өөрийн бүтээсэн алдарыг илтгэсэн цол, тэмдэг, шагналаа их хүлээсэн байх аа. Би ч олон шөнийн дуудлагын ард гарч байгаагаа мэдэрсэн.
Тэр холын нутагт амьдарч байгаа удганаа амьд дээр нь баярлуулж чадсандаа бид ч баярласан. Ярилцлагын явцад мартагдашгүй сайхан онгодын дуудлага тамлагаа дуудна. Ай баян хангай минь мартагдашгүй, тайлагдашгүй түүхээр арвин билээ.
Хөвсгөл аймгийн Рэнчинлхүмбэ сумын нутагт цөөнгүй ирсэн, голдуу хоосон буцсан. Энэ удаа ч хоосон буцах шахсан. Гэвч бүх зүйл эсэргээр эргэж тэнгэр биднийг ивээсэн. Замд мотоциклтэй хүн зөрсөн нь Маамаа зайран байсан. Тэгээд даруухан эелдэг зан ааштай Маамаа зайрантай уулзаж, онгодод нь хүндэтгэл үзүүлж, бас ч үгүй сайхан ярилцлага дурсамж үлдсэн.
Энэ суманд улаач нар анхлан цуглаж бөө мөргөлөө хөгжүүлэх талаар ярилцсан арвин түүх угтсан. Сумын захиргаанаас дэмжиж улаач нар нэгдэн цугларч санал бодлоо ярилцаж зохион байгуулалтын ажил хийгджээ.
Цаашид түүнийг үргэлжлүүлэн хийхэд бодит туслалцаа үзүүлээгүйгээс уулзалт ярилцлага, хуралдаан үр дүнд хүрэлгүй өнөөг хүрчээ. Гэхдээ монголд бөө нар нэгдэн цугларч үйл ажиллагаагаа сэргээх гэсэн оролцлого энэ суманд болоод өнгөрсөн таатай мэдээг сонсож билээ.

Энэ өдрийн үдийн хойно нэгэн их зайрангынд очсон нь Ш.Содов хэмээх Монгол улсын хөдөө аж ахуйн гавьяат ажилтан байлаа. Бид онгод тэнгэрт нь хүгдэтгэл үзүүлж, дараа нь ярилцлага авч, бичлэг хийсэн билээ. Монгол улаач нарын дотроос гавьяат цол хүртсэн анхны хүн бол энэ их зайран байсан билээ.
Гэхдээ даруухан тэдний энэ алдар, нэр хүндийг тэр хавиар амьдардаг олон түмнээс өөр мэдэх хүнгүйгээр насыг барж байгаа улаач нар тайгад олон байдаг. Улаачийг танилцуулахгүй бол хэн өөрийгөө бөө гэж тунхаглах билээ. Улаачийн амьдрал бол хатуу, хөтүү, хэцүү замнал, зовлонг мэдрүүлж, хүний ертөнцөд үйлчилэхээр томилогдсон эгэл биш хүмүүс билээ.
Нэг талдаа тэд өөрсдийгөө улаач гэж тунхаглаад байдаггүй, өдөр дутмын өөрсдийн хийх ёстой ажмл мэт төсөөлссөр ирсэн түүхтэй.
Нөгөө талдаа хатуу дэглэмтэй, шашингүй үзэл ноёрхосон үед бөө шүтлэгийг ад үзэж, хатуу шийтгэл оноодог байсан учраас өөрсдийгөө нууж, ил хэлэхээс эмээдэг болжээ.

Манайхан бол андахгүй мэднэ. Тэгэхдээ нэгдсэн тахилгад оролцож, улаачийнхаа найдвартай ар талыг хангаж явдаг талаас харж байсан байх аа. Найдвартай ар талтай байж бөө хүн зан үйлээ хийх цаг хугацаа, орон зайд аялах боломж олдог.
Энэ удаа бид хүн болгоны олж хараад байдаггүй түүний эрхэлдэг аж ахуйн талаар өгүүлэхийг хүсч байна. Эрдэнэбатын хашаанд ороход өвөрмөц орчин угтана. Юуны урд тэдний хашаанд ормогц урдаас ой, мод угтана. Айлууд хашаандаа мод тарьсан л байдаг. Тэгвэл тэдний хашаан дотороо ой дотор байгаа мэт сэтгэгдэл төрүүлэм өтгөн мод тарьсан байна. Хашаан дахь модон дундаа саравч барьж, алжаал тайлан амарч суух сайхан нөхцлийг бүрдүүлсэн байдаг. Чухам тэнд бид өдрийн зоог идэж, хуучлан ярьж суусан.
Тэднийх олон төрлийн шувууны аж ахуйтай. Шувууны аж ахуйгаас хэрэгцээний өндөг, махаа авч хэрэглэдэг. Илүү ч гарна. Шувууны аж ахуйг эрхэлсээр их туршлага суусан нь байдлыг хараад шууд ойлгоно. Шувууны аюулгүй орчин, амьдрах нөхцөл, хоол хүнс тэжээл гээд олон хүчин зүйлээс аж ахуй эрхлэх арга барил тод харагддаг.
Хашааны нэг хэсэгт Монгол бөөгийн онгодын өргөө байрлана. Түүний гэргий Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Д.Нанжаа билээ. Тиймээс бөөгийн холбоотой зан үйлийн нөхцөл байдлыг бүхэлд нь бүрдүүлсэн байдаг. Удган дээр ирсэн хэн бүхэнд таатай орчин, байгалийн өвөрмөц төрх нүдэнд буудаг. Туслах аж ахуй, мал ахуй, хүнсний ногоо бүхэл бүтэн өрх гэрийн аж ахуй эндээс харж болно. Чухамхүү эндээс өрх бүр өөрсдөө бусдаас хараат бус аж ахуйтай байхын бодит байдал, үлгэр жишээ, аж ахуйг анзаарч болно.
Энэ бүхнийг эрхэлдэг, өрх гэрээ үлгэр жишээ авч яваа тэнгэр шүтлэгтэн бол Эрдэнэбатынх билээ. Тиймээс энэ удаа энэ оны онцлох үйл явдлаар тодотгож байна.