Category: Бидний тухай

Одоогоос 28 жилийн тэртээ ОХУ-ын Сансар судлалын төв болсон Оддын хотхонд очиж сансар судлалын бэлтгэл ажилтай танилцах боломж олдслн билээ.
Сансар судлалын Ододын хотхонд зочилж, амьдрагчдын ахуй байдал, сансарын нисэгчдийн бэлтгэл хийдэг газруудыг үзэж билээ. тэр үедээ энэ бол ховорхон завшаан байжээ. Хаалттай хотхонд тэр үед цөөхөн хэдэн зураг авахуулах боломж олджээ.
Ингэж явахдаа анх удаа нууцын зэрэглэлтэй нэгэн танхимаар орсон юм. Тэр нь компьютерийн танхим байж билээ. Би тэгэхэд анх удаа компьютерийн ард сууж үзсэн бөгөөд түүнийгээ зурганд мөнхөлж авч үлджээ. Одоо бодоход тэр үеээс компьютер хэмээх хэрэглээ нууц байдлаас гарч нийтийн хэрэглээ болж эхэлсэн үеийн эхлэл байжээ.
ОХУ-ын Калуга мужид очсон юм. Тэнд сансар судлалын эцэг гэж нэрлэгддэг Циолковскийн гэр музейг үзэж, түүнээс холгүй орших дэлхийд гэж тооцогддог сансар судлалын музейг үзсэн билээ. Ингэж явахдаа тэр болгон хүнд олдоод байдаггүй, хүн төрлөхтний сансар судлалын түүхийн нэг жимээр аялж явсан байдаг.
Энэ мужид байдаг Обменьск хотод тэр үедээ дэлхийд цөөхөнд тооцогддог хамгийн гүнд байрладаг судалгааны төвийн тухай танилцуулж билээ.
Би цэргийн хүний хувьд Монголын ард түмний сайн танил, Халх голын дайны байлдааны ажилагааг удирдсан, Цэргийн нэрт жанжин маршал, ЗХУ-ын дөрвөн удаагийн баатар, Г.К.Жуковын төрсөн гэр музейгээр орох санал өгч, аялах маршрут ялимгүй хазайгаад их жанжины төрсөн гэр музейд очсон юм. Цэргийн бид чинь нэрт жанжины дурдатгалыг олон дахин уншиж, бараг цээжилсэн шахуу байдаг.
Би тэр үед дурдатгалыг нь олон дахин уншсан болоод тэрүү ЗХУ-д маршал Г.К. Жуковын гэр музейг их л сүрлэгээр төсөөлж явдаг байсан. Гэтэл газар дээрээ манай эндэхийн Жуковын музейгээс ч жижиг элдэв чимэггүй ганц байшин байж билээ. Түүнээс хойш дахин очих боломж олдоогүй. Хожим улаан талбайн дэргэд их жанжины хөшөөнд дурсгалын зурагаа авахуулсан.
Сансар судлалын талаар өвөрмөц музейтэй орон бол БНАСАУ билээ. Тэр нь Пхеньян хотын Шинжлэх ухааны ордоны сансар судлалын музей юм. Дугуй бөмбөгөр дээвэртэй музейн хамгийн дээд давхарын танхимд ороход од, гарагсдын байршил тэнгэрт түгэж, хаана ямар гараг, эрхэс байдаг тухай бодит байдлаар харуулсан байдаг. Тэгээд хүн төрлөхтөн сансар огторгуйг хэрхэн эзэмшиж байгаа тухай түүхийн кино дурсамж гарч, БНАСАУ сансар судлал хэрхэн хөгжсөн, эх нутгаасаа сансрын хөлөг хэрхэн хөөрч, гараг ертөнцөд дүүлэн одсоныг үзүүлдэг.
2007 онд БНАСАУ-д хийсэн аялалын тэмдэглэлд “Сансрын техникийн ололт амжилтын тухай үзэсгэлэнгийн танхим руу цахилгаан шатаар очно. Сансрын хиймэл дагуулын түүхтэй танилцаад төв хэсэгт байрлах суудалд сууна. Танхимд гэрэл унтарч тэнгэрт одод түгэв. Дэлгэц дээр солонгосын пуужин үзэгдэж, хөдөлгүүр асан пуужин хөөрөх агаад тэнгэрт дүүлэн сансар огторгуйд харван орж, хиймэл дагуул болон оддын дунд шингэнэ. Тэнгэрт байгаа гариг, оддын байрлал онцлагыг тусгасан энэ үзвэр нь нэн сонирхолтой байлаа. Энэ бол миний хувьд Оросын Москва, Калуга хотод байрладаг сансар судлалын музейн дараа үзэж байгаа сансрын тухай гуравдах музей, үзэсгэлэн байлаа. Музейд одод гариг эрхэсийн талаар тодорхой мэдээлэлийг нүдээр харах боломжтой юм.” Гэж бичжээ.
Санамсаргүй гэж хэлж болохоор тохиолдол юм, дэлхийд сансар судлалын талаар гурван улсад том музей байдаг гэсэн, түүний хоёрыг нь үзэв. Одоо АНУ-д байдаг музей үлдлээдээ гэж бодож билээ.
Д.Жаргалсайхан

Бага хуралдайн хуралдааныг удирдах тэргүүлэгчдээр

            1. Гэрэлтуяа-МБНЭ-ийн Дорнод аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүн, Монгол Бөөгийн Буриадын Их Удган,

2. Д.Жаргалсайхан-МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

3. Ж.Өсөхбаяр- МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол Бөөгийн Зайран нарыг сонгов.

-Бага хуралдайн хэлэлцэх асуудлыг батлав. Үүнд:

$11.      Нэгэн жил

Илтгэлийг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан. 15 минут

$12.      Монгол Туурагтаны Их тахилгыг зохион байгуулах тухай.

Мэдээлэл. МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн дарга, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Өсөхбаяр                   10 минут

-МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Шийдвэр танилцуулна.

$13.      Арван гурван Алтайн толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы тахилгын бэлтгэл ажлын явц.

Мэдээлэл: МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Дарьчулуун                           7 минут

-МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Шийдвэр танилцуулна.

$14.      Монгол Бөөгийн ёс зүйг хэрэгжүүлэх зорилт.

Мэдээлэл: МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол Бөөгийн Зайран Батсайхан                                          5 минут

$15.      МБНЭ-ийн цол, шагнал олгох журамын тухай

Танилцуулга: Батчулуун-МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч, Монгол      Бөөгийн Их Дархан Удган,                               5 минут

$16.      Зохион байгуулалтын асуудал.

-МБНЭ-ийн Бага хуралдайн гишүүнээр сонгох тухай

МБНЭ-ийн Бага хуралдайн тогтоолыг батална.

-МБНЭ-ийн Дэд ерөнхийлөгчийн сонгуульт ажлаас огцруулах тухай

МБНЭ-ийн Бага хуралдайн тогтоолыг батлав.

Монгол Бөөгийн цол олгох тухай МБНЭ-ийн Дээд цэцийн шийдвэрийг танилцуулж, гардуулав.

Монгол Бөөгийн медалиар шагнах тухай МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн Захирамжийг танилцуулж, гардуулав.

Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргалыг шагнасан Хөвсгөл аймгийн Засаг даргын шагналыг гардууллаа.

$15.       Сурталчилгааны техник хэрэгслийг шинэчилсэн тухай мэдээлэл

$16.       Гадаадын бөө нар болон байгууллагуудын үйл ажиллагааны чиг, хандлага мэдээлэл

1. 1.    Хоёр. НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА

$17.       Хөвсгөл аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгээс Шинэ идэр суманд зохион байгуулах Тахилгад оролцох тухай

$18.       Хөвсгөл аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгээс Дулаанхан хайрханы Тахилгыг зохион байгуулахад оролцох тухай

$19.       Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгээс Даланзадгад ойролцоо Тахилгыг зохион байгуулахад оролцох тухай

2.        Гурав. ГАДААД ХАРИЛЦАА

$110.   ОХУ-ын Бөөгийн Буриадын байгуулагын тахилгад оролцох тухай.

           Дөрөв. ДОТООД АСУУДАЛ

$111.   Дээд цэцийн гишүүдэд ажил хариуцуулах тухай

$112.   Иргэдээс ирж буй гомдол, мэдээллийн тойм.

үйл, шашны судруудыг цуглуулан тусгайлан судлан буддагийн шашны сургаальдаа тусган оруулж улмаар ар монголд нэвтрүүлж, буддын шашныг дэлгэрүүлсэн билээ. Буддагийн шашны нөлөөгөөр монгол хүний оюун санааг өөрчилөх, ингэхдээ монгол улсыг хүчирхэгжих, нэгдмэл байх боломжийг хязгаарлах, хар амиа бодсон салангад үзлийг дэлгэрүүлэх, дэлхийг эзэлж явсан омогшлоосоо салгаж, Монголчууд харийн шашны нөлөөнд автуулж, хятадын төрийн хойд хязгаар болгон олон зуун жил оршиж ирсэн түүхийг бүтээжээ. Харийн шашныг монголд нэвтрүүлэхдээ монголчуудын уламжлалт зан үйлээс юуг нь шашны номлолдоо тусгах, хэрхэн хүний сэтгэлд нөлөөлөх вэ гэлгийг нарийн боловсруулжээ. Энэтхэгт үүссэн буддагийн шашны номлолыг Түвдээр дэмжин Өвөрмонголд төвлөрүүлж зориуд бэлтгэн ар монголд нэвтрүүлсэн түүх ийм билээ.
Төвдийн шар малгай, ламын шашин 1586 онд Монголд орж шинээр Монголчуудын соёл шашин шүтлэг гүн гүнзгий, өөрчлөлт орсон юм. Монголын эзэнт гүрэн уналтанд орж, Монгол улс зүүн, баруун, ар, өвөр гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдаж, Манжийн ноёрхолд бүрэн орж тэдний бодлогоор Төвдийн шарын шашныг Монгол оронд хүчээр дэлгэрүүлснээр бөөгийн уламжлалт шүтлэг манай соёлын нэгэн адилаар бууран доройтож, зан үйл нь шашинд уусч, бөглүү хязгаар нутагт шахагдаж, үлдэж хоцорсон байна.
Алтан ургийн хоёр ноёд хаад Төвдийн далай ламтай уулзан учирч нэгэн үе тасраад байсан буддын шашны Төвд дэх нэгэн урсгал Шар малгайтын шашныг оруулж ирэхээр далай лам Содномжамцтай хэлэлцээр хийж, Монголд анхны дуган сүмийг эрт үеийн Хар Хорум хотын туйрын зүун урд хэсэгт босгосоноор эхэлсэн юм. ХҮП зууны үеэс эхтэй Төвдийн Шар малгайтын шашин нь Пагва ламын явуулж байсан буддын шашны нөлөө бүхий урсгалаас арай өвөрмөц, өөр юм. Ер нь буддын шашин монголд 3 удаа нэвтрэн орж ирэх гэж оролдсон боловч хоёр нь бүтэлгүйтэж, гурав дахь шар малгайтын шашин нь гадны бодлогын дэмжлэгтэйгээр монгол ахуй орчинд дөт замыг ашиглан нэлээд удаан хугацаагаар Монгол нутагт толгой хоргодон орших болсон юм.
Алтан хаан Монгол язгуурын алтан ургийн хүн атлаа өвөг дээдсийнхээ олон мянган жилээр шүтэн биширч ирсэн бөөгийн шашинтай ширүүн тэмцэл хийсэн гэдэг.
Алтан хаан 1576 онд Төвдийн гуравдугаар уеийн далай лам Содномжамцыг Хөх нуурын дэргэд орших дээд монголчуудын дотор авчирч Монголын ноёдуудад сахил хүртээн энэ нь улмаар монголын дээд язгуурын хүмуүсийг Төвдийн шашинд дагаар оруулж, тэдний үр хүүхдийг шашны номлол сургаалд нь суралцуулж эхэлсэн нь шарын шашин XVI зууны сүүлээр баруун Монголоор дамжин Монгол оронд Монголчуудын үл мэдэх хэлээр айлдсан шашин, тарнийн ном, улаан, шар алагласан орхимж дээл, дөрвөн нүдтэй халтар нохой, замбайн гурил зэрэг монголчуудын урьд өмнө үзэж эдлээгүй сонин содон соёл нэвтрэн орж ирсэн билээ.
1587 онд Цахарын Лигдэн хутагт хан, халхын Авдай сайн ноён, өөрсдийнхөө ноёд түшмэдийн хамт Далай ламаас сахил хүртэж, шарын шашинд дагаар орж байжээ. Энэ хоёр үйл ажиллагааны дараа үеэс эхлэн, монголчуудын дунд буддын шашны сургаал номлол хүчтэй дэлгэрч эхэлжээ. Авдай ноён санаачлан 1586 онд Төвдийн шарын шашны төв болох Батзуу буюу Эрдэнэзуу хийдийг байгуулж эхэлсэн түүхтэй. Ингэж Монгол оронд шар малгайтнуудын шашин хөгжиж, бөөгийн шүтлэг сульдан доройтож эхэлсэн юм.
Манжийн тусгаар улс бөгөөд, түүний дагуул улс байсан Монгол оронд бөөгийн шүтлэг эрт үеийн уламжлалт ёс заншлаараа хөгжиж байсан юм. ХҮ1 зуунд хүч чадлынхаа оргилд хүрсэн Манж Чин улс өөрсдөө бөөгийн шашинтай байсан. Харин Манжийн төрөөс шарын шашныг хүндэтгэн үзэж хөхүүлэн дэмжиж байснаар манж чин улсад шарын шашин хүчтэй нөлөө авч дэлгэрэх замыг нээж өгсөн байна. Манж нар бөөгийн мөргөл шүтлэгийг ламын шашинтай маш их хольж хутгасан нь бөө, шашин хоёрыг ялгахад бэрх болсон. Энэ нь манжид бөөг устгах нэг сайн арга болжээ. Харин монголчууд өөрийн бөөгийн шүтлэгийг ламын шашинтай манжууд шиг хутгаж, аль аль нь ялгахааргүй болгосон нь мөхөлд хүрэх замаас зайлуулсан байна.
Манай хаад ноёд ихэс лам нар манжийн хааны бодлогыг идэвхтэй дэмжиж, шар малгайтын шашны номлол сургаалийг монгол хүний оюун ухаанд суулгах талаар асар их зүйлийг хийсэн юм. Үүний тод жишээ нь хамгийн томд тооцогдох Занабазар, Ойрадын лам Намхайжанцан нар орно.
Алтан хаан Авдай ноён хоёроос эхтэй монгол бөөгийн эсрэг явуулсан тэмцэл бүр хүчээ авч Монгол айл өрх бүрт байсан онгон сахиусуудыг нь гуравдугаар далай лам Содномжамцын зарлигаар хураан авч овоолсон нь бараг нэг хот айлд илүү гэрийн хэмжээтэй байсныг шатааж байсан гэдэг. Харин оронд нь өөрсдийн бурхдын хөрөг зургийг үнэ төлбөргүйгээр гэрийн хойморт нь зүүж өгдөг байжээ. “Ойрад, Монголын цааз” гэдэг номонд Намхайжанцан санаачлан оруулсан нэгэн заалт байдаг. Монголчууд бөө, удганыг залж бөөлүүлсэн байвал хэдэн удаа хэдэн бөө залж бөөлүүлсэн байна, түүний тоогоор адуу ав, дээд ноёд түшмэд бөө, удган нарыг гэртээ авчаачиж бөөлүүлсэн байвал 5 толгой торгоор торгох доорх хүмүүсийг нь хоёр адуу, бусад эд бараагаар торго гэж заажээ. Чухам энэ үеээс бөөгийн зан үйлийг нууц, далд гүйцэтгэх үе эхэлсэн бөгөөд үүнээс хойш олон зуун жил үргэлжлэн өнөөтэй золгожээ.
Ойрадын лам Намхайжанцан бөөгийн эсрэг тэмцэхдээ ноёд түшмэдүүдийг өөртөө татаж сахил хүртээн шавь болгож тэднийгээ ашигладаг байжээ. Ойрадын Намхайжанцаны үед Сутай хайрхан уулын нэгэн модтой жалганд 300-аад бөөг шатааж, түүн дотроос Тостогош гэдэг зайран ид шидийг үзүүлж, галд шаталгүй үлдсэн домог яриаг урианхайчууд ярьдаг бөгөөд, Сутай хайрханы нэгэн амыг бөөгийн ам гэж нэрлэдэг байна. 1905 оны уед Ойрадуудын дотор цагаан шүтлэг нэртэй бурханы лам нарын харын шүтлэгтэй бөө нарын эсрэг хийсэн тэмцэл нь бөөд сэргэхийн аргагүй цохилт өгчээ. Энэ учраас халх монгол, алтайн урианхай зэрэг монголчуудын дотор бөөгийн шүтлэг бүрмөсөн алга болох замдаа орсон ажээ.
Харин Дархад, Тува, Цаатан, Буриад зэрэг үндэстнүүд шарын шашны лам нартай ширүүн тэмцэл хийж байсны үр дунд тэр нь одоо болтол үлдэх шалтгаан болжээ. Шарын бөө гэдэг нэр томъёог дархадын хошуу ноён Гэлэгжамц 1848 онд Дархадын хошуу нутгаас Оросын цагаан хааны шахалт шаардлагаар тасдаж авах гэж байсан аюулыг гүнзгий мэдэрч бид Тува, Орос Буриад нараас шашин шүтлэгийн хувьд ялгаатай. Бид харын бөөг бус шарын бөөг шүтдэг. Шарын бөө гэдэг нь бурхан шашны ном, бөө хоёр холилдсон байдаг хэмээн тайлбарлаж нутаг усаа аварч байсан хэмээн хөгшчүүл хуучилдаг. Энэ үеэс эхэлсэн шарын бөө гэдэг ойлголтыг зарим хүмүүс Монголын бөө нар шарын шашинд дагаар орж шашны ном сургаалыг бөөгийн ном сургаалтай хослуулан хэрэглэдэг болсон юм гэж тайлбарладаг. Харин монгол, буриад бөөгийн дотор ламын шашны нөлөө нэлээд хүчтэй орж ирсэн нь одоо ч харагдаж байна. Урьд үед амьдарч байсан зарим нэг бөөгийн шавь нар бөөлөхийн өмнө дуудлагынхаа эхэнд бурханы шашны тарнийг уншиж, зул хүж асааж бөөлдөг нь одоо ч байна.
Монголын хаан хунтайж сурвалжилтан нарын болон янз бүрийн овгийн жирийн иргэдийн номын цуглуулгад үе дамжин хадгалагдаж ирсэн монгол бөөгийн үнэ цэнэтэй гар бичмэлүүдийг үлэмж хэмжээгээр устгаж эхэлжээ. ХVI-Х1Х зууны үеийн монгол хэл дээрх буддын утга зохиолд умард, өмнөд Монголын бөөгийн шүтээн дүрс, гар бичмэлийг их хэмжээгээр галдан шатааж байсан тухай олонтоо дурьдсан байдаг. Дэлгэрүүлж буй шинэ шашныхаа сурталчилгааг ахицтай болгох зорилгоор буддын лам нар монгол өвөг дээдсийн цагаан сүлд, эзний онгод, авралын онгод, сахиусан онгод зэргийг буддагийн шашинд ч холбогдолтой мэтээр тунхаглан тайлбарлаж байжээ. Ганжуур данжуур бол 108 боть, данжуурын 225 боть зохиолоос бүрдсэн бурхны шашны хөлгөн их судрын гарчиг бөгөөд түүнд монгол бөөгийн шүтлэгийн номуудын болон онгодын дүр төрхийн томоохон шүтээн дурсгалыг өшөн дайсагнасан байдлаар дүрслэн өгүүлсэн байдаг ажээ. Ингэж л монголын соёлд дайсагнагч нэг томоохон хүч үүсч бий болсон нь одоо ч байсаар байна.
/Үргэлжлэл бий/

Протестант шашин, Лалын шашин, Даогийн шашин гэсэн таван шашныг албан ёсны шашинд тооцдог бөгөөд “Эх орончдын ассоциаци” буюу Хятадын Буддистуудын холбоо, Католик эх орончдын холбоо, Протестант гурвалын эх орончдын хөдөлгөөн, Хятадын Ислам шашинтнуудын холбоо, Хятадын Даочуудын холбоо гэсэн 5 байгууллага дээрх таван шашныг хянаж байдаг гэнэ. Түүний зэрэгцээ бүх шашны бүлэглэлүүд холбогдох шашны байгууллагадаа бүртгүүлсэн байх ёстой ажээ. 1994 оны нэгдүгээр сард “Төрийн зөвлөлийн шашны хэрэг эрхлэх товчооноос” шашны үйл ажиллагаа явуулах байрны удирдамж, шашны үйл ажиллагааны үйл явцын дүрмийг тус тус батлан гаргасан байна. Бүртгүүлэхээр өргөдөл гаргаж байгаа шашны бүлэглэлийн удирдагч нь эх орончдын ассоциацаас батламжлагдсан шашны мэргэжилтэн байна гэж заажээ. Аливаа бүртгэлгүй шашны байгууллага нь хууль бус бөгөөд түүнийг “нийтийн эмх журам, гэмт хэргийг зохицуулах дүрмийн” дагуу 1994 онд нэмж оруулсан “бүртгэлгүйгээр олон нийтийн байгууллагын нэрийн дор үйл ажиллагаа явуулсан” заалтаар яллана гэж заасан байдаг юм .
БНХАУ-ын Өвөрмонголын өөртөө засах орны хувьд шашны талаар тусгай бодлого явуулж, шашин сүм хийдийг төрөөс санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэн засвар үйлчилгээ хийж, аялал жуулчлалын үзвэрийн үндсэн хэсэг болгожээ. Сүм хийд шашны зан үйлийг тогтмол явуулдаг ба энэ нь гадаадын жуулчдын сонирхолыг татах үзвэр болдог байна. Сүм хийдийн дэргэд түүх, соёл, гар урлал, худалдааны үйлчилгээ бүхий төвүүдтэй. Тэндээс цөөнгүй иргэд амжиргаагаа залгуулж байдаг. Өвөрмонголын Хөх хотод монгол лам нар бүхий хоёр хийдийн үйл ажиллагаа нь шашны зан үйл, жуулчдын сонирхолыг татах үзвэрүүд, монгол гар урлал, худалдааны төв, монгол үндэсний хоолны газар гэсэн цогцолбороос бүрдэж байна.
Өвөрмонголын аялал жуулчлалын өөр нэгэн цогцолбор нь Ордос хот, түүний дэргэдэх Чингис хааны онгон юм. Шинэ Ордос хот хүртэл автомашины хурданы болон галт тэрэгний зам тавьж, Чингис хааны хөшөө цогцолбор бүхий төв талбай, өвөрмөц загвараар барьсан театр, соёлын болон номын сан, хиймэл нуур, таван одтой зочид буудал бүхий хотыг шинээр байгуулсан байна. Мөн Чингис хааны онгон, хөшөө, их нүүдэл, эзэнт гүрний зураглал, музей, зочид буудал, хоолны газар, урлагийн тоглолт зэрэг иж бүрэн байгууламж бүхий томоохон амралт, үзвэрийн газар энд ажиллаж байна. Чингис хааны онгоны газарт онгоныг хамгаалагч ордос
хүмүүс тахилга үйлдэх шашны зан үйлийг үзүүлдэг. Энэ нь нөгөө талдаа дотоод, гадаадын жуулчлагчдын сонирхолыг татах нөлөө бүхий зан үйл болж байна.
Мөн Бээжин хот дахь монгол хэл дээр шашны үйл ажиллагаа явуулдаг гол сүм, хийд нь төрөөс шийдвэрлэсний дагуу гадаадын жуулчдыг заавал үзүүлдэг маршрутад ордог үзвэрийн газар болжээ. Энэхүү хийдэд 300-500 лам оролцсон шашин номын уншлага байнга явуулдаг, шашны бусад зан үйлүүд хийгдэж хэвшсэн нь сүсэгтэн олноос илүүтэй гадаадын жуулчдын сонирхолыг татаж, орлого олох гол нөхцлийг бүрдүүлдэг байна. Сүм, хийдэд гол орлогыг гадаадын жуулчид бүрдүүлдэг учраас тэдэнд үйлчилгээ явуулах тусгай албатай болон хөгжсөн байна.
Тэрчлэн Түвдийн Лхас хот бол Буддагийн шашны гол төв болон хөгжсөөр өнөөг хүрч иржээ. БНХАУ-ын төр засгаас Түвд нь Далай ламтай холбоотой, олны анхаарал татах газар болсонтой холбоотой тусгайлсан бодлого явуулж, Түвдийн Лхас хотоос 90 км зайд Лхас мөрний эргийг ашиглан олон улсын нисэх онгоцны орчин үеийн нисэх буудлыг байгуулжээ. Энэ буудал нь гадаадын жуулчдын дамжин өнгөрөх гол төв болсон байна. Түвд үндэстний ёс заншил, зан үйл, шашин шүтлэгтэй нягт уялдуулан жуулчдыг татах тодорхой маршрутыг байгуулжээ. Үүнд Лхас хот дахь Далай ламын ордон болон бусад сүм хийд, Тэнгэр нуур гэсэн багтдаг юм. Гадаадын жуулчдад зориулсан энэ маршрутын дагуу төрөөс зориуд хөрөнгө оруулж зам харилцаа, барилга байшинг тохижуулсан байна.
Түвдийн Лхас Хотын гол гудамж, байгууламжийг Хятадын өндөр хөгжсөн муж, хотын Намын хороодод даалган өгч тохижуулжээ. Ингэснээр Лхас нь гадаадын жуулчдын сонирхолыг татсан орчин үеийн барилга бүхий хот болжээ.
Жуулчдад Далай ламыг тодруулдаг Тэнгэр нуур хүртэл замын дагуу түвд үндэстний амьдардаг майхан, мал аж ахуй эрхэлдэг байдал болон түвдүүдийн ахуй
амьдралыг жуулчдад үзүүлж үйлчилдэг. Малчид цагаан идээ худалдаж, сарлаг унуулах, гар урлалын зүйлээр үйлчлэн орлого олдог. Замын дагуу байдаг малчдад улсаас зориуд түвд уламжлалыг тусгасан орон сууцыг барьж өгсөн байдаг. Тэнгэр нуур бол өндөр уулын бүсэд байрладаг цэнгэг ус бүхий нуур юм. Энд аялал жуулчлалын зочид буудал, хоолны газрууд, Түвд үндэстэний соёл, зан заншил, шашин шүтлэгийг харуулсан үйлчилгээний газрууд ажилладаг. Дэлхийн хамгийн өндөр газар байгуулсан төмөр зам, түүний туннел, гүүрүүд зэрэг нь хүмүүс, жуулчдын анхаарлыг татах байгууламж болж чаджээ. Түвдэд зуны улирал маш богино болдог боловч энэ хугацаанд жуулчдад зориулж дулааны цахилгаан станцын усан хөргөлтийг ашиглан ил задгай усан байгуулж ажиллуулсан нь сонирхолтой шийдэл юм.
ОХУ-ын Буриад, Тыба иргэдийн шүтдэг үндсэн шашин нь Будда байна. Гэтэл төрөөс явуулж байгаа бодлого нь муж, хязгаарыг томсгох хэлбэрээр бага үндэстэн, ястаныг уусган нэгтгэх, уламжлан ирсэн ёс заншилыг орчин үеийн соёл иргэншлээр солих, улмаар орос үндэстэн давамгайлах, байр суурь эзлэх үйл явц ажиглагдаж байна. Хөрш зэргэлдээ улс гүрэнд шашны талаар явуулж байгаа бодлого ийм байна.

хөгжлийн энэ зуунд дэлхийн улс орнуудын хөгжил, улс төр, эдийн засгийн хүчин зүйлээс шалтгаалан харилцан адилгүй байгаа.
Өндөр хөгжилтэй улсуудад эдийн хямрал газар авч, тэдгээрийн анхааралд байгалийн баялаг бүхий бага буурай хөгжилтэй улсууд өртөх боллоо. Харьцангуй хөгжлөөрөө дорой буурай хөгжилттэй боловч байгалийн их баялаг нөөцтэй Ирак, Афганистан, Африкын улсуудад улс төрийн байдал хурцдаж, Египэт, Ливи, Сири зэрэг арабын хойгийн улсуудад улс төрийн хямрал нүүрлэв. Зарим орнуудад иргэний дайны гал дүрэлзэн асч эхэллээ. Түүний зэрэгцээ бүс нутгуудад нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн үйл явцаас гадна шашны хөгжил, нөлөөлөлтэй шууд холбоотой үйл явдлууд эрчимтэй өрнөх боллоо.
Америк, Европыг хамарсан Христын, Ази тивийг хамарч байсан Буддагийн шашны хөгжил саармагжих хандлагатай болж, Арабын хойг, азийн өмнө хэсгийг эзэлж байсан лалын шашин хүрээгээ тэлж, америк, европ тив рүү нүүдэллэх болов. Энэ их нүүдлийг хязгаарлах зорилт эдгээр улсуудад тулгарч байгаа бөгөөд одоохондоо дорвитой үр дүнд хүрч чадаагүй байна.
АНУ-д гарсан террорист үйл ажиллагаа өрнө, дорны хооронд харилцааны шинэ нөхцөл бий болгов. АНУ болон европын орнуудад болсон террорист ажиллагаануудыг лалын үндэсэрхэх үзэлтнүүд зохион байгуулсан ба террористуудыг бэлтгэх гол төв нь лалын шашинт орнууд болох Афганистан, иран, пакистанд байрлаж сургалтаа явуулж байна. Эдгээр улс дээр латин америкын хэд хэдэн орон нэмэгдээд дэлхийн хар тамхины түүхий эдийн гол бааз, наймааны эх үүсвэр болсон байна. Өнөөдөр терроризм, хар тамхины худалдаатай тэмцэх онолын үндэс нь шашинтай холбогдох болсон. Шашны нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг их төлөв уламжлалыг хадгалах хэлбэрээр оршин тогтнодог байна. Одоо хуучин социалист гэгдэж байсан орнуудын ихэнх нь “уламжлалт” буюу “үндэсний” шашныг “шинэ” хэмээгдэх шашнаас ялган зааглаж байна. Уламжлалын хувьд орон тус бүр харилцан адилгүй, европын улс орнуудад христос шашны аль нэг чиглэл, Дундад Азийн орнуудад исламын шашин давамгайлж ирсэн байхад зарим оронд “уламжлалт” шашны тоонд хэд хэдэн шашин, тухайлбал христос шашны өөр өөр чиглэл ба жүүдийн шашин ордог байна .
Баруун Европ хийгээд Хойд Америкийн нийгэм-улс төрийн тогтолцоо нь шүтэх, эс шүтэх эрхийг хуулиар хамгаалах, түүнд хэн ч үл халдах зарчим дээр тулгуурласан байдаг. Гэхдээ “эрх чөлөө хангагдсан байдал” гэдэг ойлголтыг “аливаа дарангуй дэглэмээс шашныг албадан хүлээлгэх, эс бөгөөс албадан хориглох нөхцлийг арилгах” гэсэн хамгийн анхдагч, наад захын хүлээлтээс ахиулан ойлговол дээрх хоёр бүс нутгийн хооронд нэлээд ялгаатай зүйлс илэрнэ .
Европт. Их Британи, Швед, Норвеги, Дани зэрэг үндсэн хуульт хаант засаг бүхий улсуудад төрийн тэргүүн – хан, хатан нь тухайн улсын хүн амын олонхийн уламжлалт шүтлэг болох Евангелийн лютеран шашинтан байх ёстойг хаан ширээг залгамжлах тухай хууль, тогтоомжуудаар баталгаажуулсан байдаг . Түүнчлэн Их Британийн хан (хатан) нь төрийн тэргүүнээс гадна шашны тэргүүн гэж тооцогддог ба түүний албан ёсны цол гуншинд “Тэнгэрээс ивээлт” (By the grace of God), “Шашныг сахин хамгаалагч” (Defender of the Faith) гэсэн үгс ордог. Италийн Үндсэн хуулинд БН Итали Улс, Ромын Гэгээн Ширээт Улс (Ватикан)-ын хооронд 1929 онд байгуулсан Латераны конкордат (“тангаргийн гэрээ”)-ын хэд хэдэн заалтуудыг хавсаргасан ба үүгээр Итали улс дахь католик шашны онцгой байр суурийг баталгаажуулсан байдаг .
Төр, сүм хийдийн уламжлалт тогтсон харилцааг ийнхүү хуульчлах нь иргэний шүтэх, эс шүтэх эрхийг хязгаарласан мэт ажиглагдах боловч эрх зүйн үүднээс хязгаарлалт гэж үзэх аргагүй ажээ. Тухайлбал, хаант засаг бүхий улсад хаан ширээ залгамжлах эрх нь зөвхөн хаан ургийнханд, тэр дотроо тодорхой дараалал бүхий цөөн хүмүүст хадгалагдаж байдаг бөгөөд энэ эрх үнэндээ бусад иргэдэд хүртээмжгүй зүйл, тиймээс ийм зохицуулалт нь иргэдийн шүтэх эрхийг хязгаарласан бус, харин хаан угсааныханд тавьж буй уламжлалаа хадгалах шаардлага гэж ойлгогддог ажээ. Гэхдээ л Евангелийн лютеран шашинт хаант ёсыг уламжлан хадгалсаар байгаа нь иргэд нь түүнийг дээдлэх ёс заншлаар хүмүүжиж байгаагийн гол үндэс болдог. Энэ мэтчилэн шашны уламжлалаар тухайн үндэстэн, ард түмний оюуны соёлын уламжлалыг хадгалах давхар бодлого явагдаж байдгийн жишээг олноор нь тоочиж болно.

Азийн өндөр хөгжилтэй бусад оронд ч энэ асуудалд анхаарлаа хандуулж иржээ. Өмнөд Солонгост бурханы шашны сүм хийд тэргүүтэй соёлын өв дурсгалыг хамгаалж хайрлахыг 1987 онд хуулиндаа тусгаснаас үзвэл Буддын шашин нэлээд уламжлалт байр суурийг эзэлдэг байж болохыг харуулна . Энд соёл хийгээд Аялал жуулчлалын яамны “Шашны асуудал эрхэлсэн товчоо” нь аливаа шашны үйл ажиллагаа, тухайлбал, баяр тэмдэглэх, хурал зөвлөгөөн хийх, шашны талаар сонин сэтгүүл гаргах асуудлыг хариуцан ажилладаг байна. Мөн тэнд шашин хоорондын харилцаа хэдийгээр их найрсаг ч хэдэн жилийн өмнө “протестант фанатикууд” гэгдсэн хэсэг залуус Буддын шашны сүм хийд, соёлын дурсгалт зүйлсийг сүйтгэх үйл ажиллагаа явуулах болсныг хуулийн хүрээнд шийдвэрлэжээ.
Өмнөд Солонгос ойролцоогоор 48 сая хүн амтай. 1995 оны интернет мэдээгээр бурханы шашныг шүтэн бишрэгч 1О,3 сая хүн, протестант шашныг 8,7 сая хүн, католик шашныг шүтэгч 2,9 сая хүн, кунзийн суртгаалыг баримтлагч 21О мян хүн, вон хэмээх солонгосын өвөрмөц шашныг шүтэн бишрэгч 86.9 мян хүн, бусад шашныг шүтдэг 267.9 мян хүн байсан гэсэн тодорхой баримт байдаг юм байна . Энд Буддын ба Христос шашин шүтэгсдийн тоо ойролцоо байхад Буддын шашны 38, Католик шашны 15, Протестант шашны 83 байгууллага байдаг гэсэн дүнгээр бол Христос шашны, түүний дотроос Протестант шашны байгууллагын тоо 2-3 дахин их байгаа нь харагдаж байна.
Шашны байгууллагыг бүртгэх, зөвшөөрөл олгох асуудалд улс болгонд өөр өөрийн гэсэн онцлог байр суурийг баримталдаг байна. Социалист гэгдэж байсан Европын орнуудын хувьд ихэнх нь шашны байгууллагуудыг төрийн бүртгэлийн албанд бүртгэж, шашны асуудал эрхэлсэн зөвлөх гэх мэт албан тушаалтан томилон ажиллуулдаг байна. Бүртгүүлэх эрхийг нь татгалзуулсан байгууллага сонин хэвлэл гаргах, хурал цуглааны зориулалтаар төрийн өмчийн орон байр түрээслэх, телевиз, радиогоор нэвтрүүлэг цацах, албан ёсоор виз гаргах эрхгүй байдаг байна.
1995 онд Аум Шинрикё Токёо хотын метронд тэсрэх бодис тавьсан явдал Японы засгийн газрыг “Шашны нэгдлийн баримт бичигт” өөрчлөлт оруулахад хүргэсэн байдаг. Тэр өөрчлөлт ёсоор шашны байгууллагууд “Монбушо” буюу Японы Боловсролын яамны хяналтанд байх, Монбушо нь шашны байгууллагуудаас санхүүгийн эх үүсвэрийнх нь талаар дэлгэрэнгүй тайлан гаргуулж авч байхаар болгосон байдаг. Тэрчлэн, гишүүнчлэл, хөтөлбөр болон үйл ажиллагааных нь талаар ч шалгах эрхийг Монбушо-д өгчээ . 1951 онд Шашны нэгдлийн баримт бичигт шашны байгууллагууд орон нутгийн болон үндэсний засаг захиргааны байгууллагад албан ёсоор бүртгүүлснээр татвараас чөлөөлөгдөх эрхтэй болохыг заасан буй. Тус баримт бичгийн 86 дугаарт хэрвээ шашны нэгдэл шашны үйл ажиллагаанаасаа ухрах буюу хазайх эсвэл ард иргэдэд аюул занал учруулвал шүүхийн зүгээс тэр байгууллагыг тараах хүртэл арга хэмжээ авна гэжээ .
Мөн Өмнөд Солонгост 1991 оны гуравдугаар сарын 1-нд гадаадын шашны номлогчид удаан хугацаагаар өмнөд солонгосын нутагт байж болохгүй гэж “Цагаачлалын хяналтын хуулиндаа” нэмэлт заалт оруулжээ.
Ислам шашинтай орнуудын дотроос хамгийн ардчилагдсанд тооцогддог Турк улсад шашны эрх чөлөөг Үндсэн хуулиар хангахаар заасан байдаг, түүнийг Засгийн газар нь практикт хүндэтгэж хэрэгжүүлдэг. Гэвч засгийн газрын бүтцийн болон харъяа газрууд, шүүх, цагдаа, эрдэм шинжилгээний байгууллага, их дээд сургуульд шашны бүлэг, байгууллага ажиллахыг хязгаарладаг байна. Энэ нь дурьдсан байгууллагуудаар дамжуулж төр, засгийн газарт шашин, сүм хийд нөлөөлөхөөс болгоомжлох зорилготой юм.

Нэгэн жил- түүхийн хувьд авч үзвэл ахар богино хугацаа, гэвч бид, Бөө нар эвлэлдэн нэгдэж МБНЭ-ийг байгуулаад нэгэн жил өнгөрчээ, бид юуг амжуулав, бид юуг бүтээв гэдэгт хариулах гэж оролдоё.
Нэгэн жил, Олон зуун жил явж ирсэн тархай бутархай байдлыг халж, Эзэн Чингис хаанаас хойш Бөө нар эвлэлдэн нэгдэж, нэгэн дээвэр дор цугларч чадав. Энэ нь олон асуудалд хариулт өгч байна. Бөө нар нэгдэж чадахгүй, хоорондоо таардаггүй гэнэлээ, нэгдсэн ч удахгүй тарна гэж оношлож байв. Бидний тараах гэсэн, бутраах гэсэн оролдлого ч гарч байсан.
Гэвч бид өнөөдөр Мөнх хөх тэнгэр, Эзэн Чингис хааны гэгээн сүнсний дор нэгдэн нийлж, нэг цул хүч болон Монголын Бөө нар нэгдэж чадлаа. Бөө нар бол Мөнх тэнгэрийн Улаач нар төдийгүй Их монгол Улс, Эзэн Чингис хааныхаа ариун сургаалыг түгээгч, Монгол үндэсний үзэл, Монгол генийн уг уламжлалыг үргэлжлүүлэгч, Монгол бахархал, Монгол омогшил, Монгол огшилыг биеэр үлгэрлэгчид билээ.
Түүх бидэнд өндөр хариуцлагыг үүрүүлжээ. Тэр бол даяаршлын эрин зуунд Монголыг монголоор нь авч үлдэх оюун санааны талбарт явагдах хүнд хэцүү тэмцлийн манлайд нь явах Тэнгэрийн улаач нарын тэргүүлэгч үүрэг юм.
Түүхийн олон зуун жилийн асар их туршлагатай, хөрөнгө мөнгөний хувьд маш их чадвартай, бас өргөн хэмжээний туслалцаатай, зохион байгуулалтын хувьд жигдэрсэн, цэгцтэй сургаалтай, сая саяар тоолох мөргөлтөнтэй, түүнээсээ дэмжлэг авдаг олон шашин сүүлийн 20 жилд Монголын оюун санааны салбарт хүч түрэн орж иржээ.
Энэ бүхний нөгөө талд нь түүхийн олон зуун жилийн турш Харийн гүрний бодлогод эзлэгдэж, тэдний үзэл суртал болсон шашин, сурталд хүчээр дагаар орсон, Бөө нарыг бөөнөөр нь генецит хийж устгасан, зан үйлээ хийх наад захын бололцоог хууль цаазаар дарангуйлан хавчсан, Бөө шүтлэгийг хүй нэгдлийн харанхуй бүдүүлэг зүйл мэтээр хүмүүст ойлгуулсан тийм л цаг хугацааг туулж өнөөдрийг хүрч иржээ.
Мөнх Тэнгэр бол зөвхөн Монголчуудад заясан аугаа их сургааль, шүтлэг, Түүнийг түгээгчид нь Тэнгэрийн улаач та бүхэн, түүний түшээ нар, шүтлэгтэн олон билээ. Бид түүхийн өмнө хүлээж байгаа үүргээ ойлгож байна. Бид Монгол орноо Монголоор нь авч явах түүхэн хариуцлагыг гүнзгий ухамсарлаж байна. Тиймээс бид улам бүр нэгдэн нягтарч хамтарч ажиллах болно. Мөнх тэнгэрийн улаач бол бусдад үлгэр жишээ үзүүлэгч манлайлагч байх ёстой.
Бид ганц нэгээрээ, жалга довоороо, нутаг усаараа явж ирсэн өнгөрсөн олон зуун жилийн түүхээс сургамж авч, нэгдэн нийлж, хамтарч ажиллах, улмаар аугаа их хүчийг олох тэр л ирээдүй бидний өмнө байна. Бид үүнийг хийж чадна.
Нэгэн жил-Тэнгэрийн улаач нар маань хэдэн мянгаар тоологдох уул, ус түүний лус, савдагийг тахих уламжлалт зан үйлийг хийжээ. Ямар их хүч хөдөлмөр гаргаж, ямар их сэтгэлийн хүч тэнхээг хүмүүст өгөө вэ. Байгаль эх дэлхий өлгий нутгаа хамгаалах тэмцэлд та бүхний оруулж байгаа хувь нэмэр асар их бөгөөд түүний ач холбогдол нь Аугаа их юм. Даяаршилын энэ зуунд, ялангуяа хөрсөн доороо асар их баялагтай Өвөг дээдсээс минь онгон дагшинаар хадгалж ирсэн нутаг Лиценз нэртэй алга дарам цаасаар харийнханы эзэмшилд очиж, эрчимтэй сүйтгэгдэж байна.
Бидний хийж байгаа Тахилга тайлга бол эх нутгаа хамгаалах тэмцлийн нэг хэсэг, энэ олон тахилга тайлга нийлэн нэгдэж улмаар Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж онгон байгаль, эх нутгаа хамгаалах аугаа их хүч болон илэрнэ. Бид хийж байгаа ажлаа ингэж ойлгож ажиллах ёстой.
Харийнхан бидний нутгийг хамгаалахгүй, харийн сэтгэлтэн бидний нутгийг хайрлахгүй, тиймээс Монголоо Монголоор нь авч явах хариуцлагатай үүргийг Тэнгэрийн улаач нар, бид хийхгүй бол хэн хийх юм бэ, Байгаль эх дэлхий, онгон дагшин эх нутгаа хамгаалах тэмцэл бидний үндсэн үүрэг мөн.
Нэгэн жил-Монгол Бөөгөө уламжлалт дэг жаягаар хөгжүүлэхийн төлөө тэмцэл байлаа. Монгол Бөө бол дэлхийд гайхагдах гайхамшигт соёл, өв уламжлал билээ. Дэлхийн бүх улсад бөө байдаг боловч Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж, Төрийн түвшинд хүндлэгдэж, Дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэгнэсэн Төр улсыг байгуулж, шүтлэгдэж ирсэн Бөөгийн түүх өөр хаана ч байхгүй, өөр хаанаас олохгүй. Энэ бол Монгол бахархал, Монгол Бөөгийн гайхамшиг билээ. Монгол бөөгөө уламжлалаа баримтлан, нууцаа хадгалан хөгжүүлэх түүхэн үүрэг өнөөгийн Тэнгэрийн Улаач нарт ногджээ.
Бид өнгөрсөн 20 жилийн хугацаанд Улаанбаатар хотод төвлөрөн ирсэн бөөгийн нэгдлүүдийн түүхийг давтахыг хүссэнгүй. Бид Монголын хэмжээнд бүтэцтэй нэгдсэн байгууллага байгуулахыг зорьж байна. Бидний зорилго амжилттай биелж байна. Монголын арван хоёр аймагт салбараа байгуулжээ. Ийм хэмжээнд ажилласан Монгол Бөөгийн Их дархан Удган Д.Батчулуун, Д.Энхжаргал нартаа та бүхний өмнөөс талархал илэрхийлэхийг хүсж байна. Мөн орон нутагт МБНЭ-ийн салбарыг байгуулж, идэвхтэй ажиллаж байгаа Монгол Бөөгийн Буриадын Их Удган Гэрэлтуяа, Зайран Ганболд нартаа МБНЭ-ийн Дээд цэцийн өмнөөс болон МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн нэрийн өмнөөс талархал илэрхийлэхийг хүсч байна.
Энэ сайхан хүмүүсийн зүтгэл бүтээлийг үгүйсгэн хэн нэгэн нь саяхан манай сайтад “удган хүүхнүүд, банди” нар, “МБНЭ-д хэнд ч хэрэггүй хүмүүс цугларсан газар” хэмээн бичжээ. Бидний ажлыг үгүйсгэхдээ, арга ядсандаа энэ зүйлийг бичжээ. Ингэж аяглах нь хэнд хэрэгтэй юм бэ.
Монгол Бөөгийн Нэгдсэн байгууллага байгуулах нь зөвхөн цөөн хэдэн хүний ажил биш ээ. Энэ бол Мөнх тэнгэрийг шүтэн бишрэгчдийн бүгдийнх нь өмнө хүлээсэн үүрэг. Өвөг дээдсийн ариун сургааль, номлолыг үргэлжлүүлэн авч явах хүндтэй үүрэг Та бидний өмнө байна.
Өнгөрсөн 20 жил зөвхөн Бөөгийн нэрийг ашиглан хувьдаа өндөр алдарт хүрсэн, бөөгийн нэрээр бизнес хийж ашиг олсон ч хүмүүс бий. Одоо тэдэнд биднээс хэлэх үг бий. Монгол Бөөгийнхөө төлөө ажиллах цаг иржээ. Одоо би гэдэг үгнээс татгалзаж бид гэж ярьж суръя, бид гэж хамтарч ажиллаж суръя. Бөөгийн нэрийг худалдан амьдрагчдыг энэ мөчөөс хуучин заншлаасаа татгалзаж, шинээр амьдарч бөөгөө хөгжүүлэхийг уриалж байна. Бас зарим нэг нь “од”-ын өвчнөөр өвчилж, бөөгийн уг бариад цөөхөн жил болж байгаа мөртлөө ахмад үе, ах захынхаа дээгүүр харайж янз бүрийн цол хэргэмийг өөрсдөдөө хүртээж маяглаж байгааг яалтай билээ. Манай нэртэй Зайран энэ үйлдлийг “Хав”-ийн нүүрэнд арслангийн маск өмсгөсөн ч биеэ нь “хав” хэвээрээ харагдана шүү дээ” гэж тун оновчтой хэлсэн билээ.
Мөнх тэнгэрийн төлөө зүтгэж, өөрийн бүхий л амьдралаа зориулсан “Тэнгэрийн улаач” нарын зүтгэлийг үнэлдэг газар алга байна. Төрөөс үнэлэх нь тун ховор байдаг. Тиймээс энэ байдлыг зарим хүмүүс овжин ашиглаж, янз бүрийн цол, нэрийг бий болгож, түүнийгээ худалдан ашиглаж байна. Янз бүрийн хуурамч цол, ганц хүний үзэмжээр олгодог, элдэв тэмдэгээс татгалзая. Ямар нэгэн сэдвээр бүтээл тууриваагүй, эрдмийн зөвлөлөөр орж сэдвээ хамгаалаагүй бол “хуурамч” доктор цол авахаас татгалзая. Ийм хуурамч алдар цол нь өнөөдөр хэн ч мэдээгүй үедээ хэрэгтэй юм шиг санагдаж байж магадгүй, маргааш олон түмэн мэдээд ирэхээр нүүр хийх газаргүй “онигоо” болно. Бөө нар нэг нэгэндээ цол, гуншин өгдөг мэт сэтгэгдэл нийгэмд бий болно. Үүнээс сэргэмжлэх ёстой. Монгол төрөөс шийдвэр гаргаагүй байхад “Төрийн” гэсэн Зайран, Удганы цол олгох, Төрийн шагналыг дууриасан дууриаж “Ард түмний баатар”,“Ард түмний гавьяат”,…..бүр сүүлдээ төрөөс гаргасан “Ашигт малтмалын зөвшөөрөлийн лиценз”-ийг дууриасан залуу “Тэнгэрийн улаач” нарт зориулсан “лиценз” бий болгожээ. Цаашдаа ийм инээдэмтэй, онигоотой зүйлээс татгалзаж сурья.
Өөрөө бүх зүйлийн толгойд байх ёстой мэт аягладаг өвчин мэт зүйлээс зарим бөө нар татгалзах цаг нь ирсэн байна. Олон жил бөөгийн нэр хүндийг ашиглаж явахдаа цаг үеээ мэдэрч Монгол бөөгөө нэгтгэх талаар яагаад бодож, сэтгэж ажиллаагүй юм бэ. Тэгээд бөө, шүтлэгтэн нар нэгдээд ажиллаад эхлэхээр энэ байгууллагыг зөвхөн “Бөө хүн” удирдах ёстой гэж олон түмэнд мэдэгдэж, улмаар хийж байгаа ажлыг саармагжуулах нь хэнд хэрэгтэй юм бэ. “Тэнгэрийн улаач” нар шүтлэгтэн олон хамтарч “Мөнх тэнгэр”-ээ шүтэж байгаа цагт бөөгийн байгууллагыг “Тэнгэрийн улаач” болон эгэл жирийн хэн ч удирдаж болно. Харин бөөгийн ёс зүйд хяналт тавих, бөөгийн нэр, цол олгох зэрэгт зөвхөн Бөө хүнэээр ахалсан, тийм бүрэлдэхүүнтэй “мэргэшсэн” баг ажиллах нь гарцаагүй билээ.
Нэгэн жил-Монгол орны оюун санааны салбарт үүссэн нөхцөл байдал өнөөдөр монголчуудаа даяршилын сөрөг зүйлээс хамгаалах дархлааг хөдөлгөөнд оруулжээ. Олон мянгаар тоологдох бөө нар бий болж байна. Тэднийг жинхэнэ уламжлалт жаяг, ёсоор бөөгийн зан үйлд сургахыг цаг хугацаа шаардах болжээ. Бөөгийн гэх гэмт хэрэг бий болж, бөө нарыг хуурамч, жинхэнэ хэмээн ангилах болжээ. Нийгэмд үүссэн ийм байдлыг арилгахын тулд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн Зайран Батсайхан, Одонхүү нараар ахлан “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г боловсруулж, МБНЭ-ийн бага хуралдайгаар хэлэлцүүлж, бөө нар нийтээрээ мөрдөж эхэллээ. Монгол бөөгийн ёс зүйг боловсруулахад сэтгэл зүтгэл гаргаж ажилласан Зайран Батсайхан, Одонхүү нартаа талархал илэрхийлэхийг хүсч байна.
Бид хэлэлцэж гаргасан “Монгол бөөгийн ёс зүй”-гээ олон түмэнд сурталчлах, хэрэгжүүлэх ажилд шамдан орох цаг ирлээ. Үүнийг хэрэгжүүлэхэд МБНЭ-ийн гишүүд дэмжигчид манлайлан оройлж оролцох ёстой.
Монгол бөөгийнхөө төлөө амьдралаа зориулсан “Тэнгэрийн Улаач” нартаа нэгдсэн журмаар алдар нэр, цол олгохоор боллоо. Энэ цолыг МБНЭ-д нэгдсэн бүх байгууллагууд хүлээн зөвшөөрч байгаа тул МБНЭ-ийн Дээд цэцийн болон Хяналтын цэцийн гишүүд бүгд гарын үсэг зурж баталгаажуулсан байх болно. Манай иргэд, шүтэгч нар ийм батламжтай, цолтой “Тэнгэрийн улаач” нараар үйлчлүүлж байхыг уриалж байна.
Мөн Монгол бөөгийнхөө төлөө сэтгэл, биеэ зориулан ажилласан “Тэнгэрийн улаач” нартаа МБНЭ-ээс одон, медалиар шагнаж байхаар тогтлоо. Энэ бүхэн бол бөөгийн үйл ажиллагааг шинэчлэх, цэгцлэх чиглэлээр бидний хийж байгаа ажлын эхлэл юм.
Нэгэн жил-бид МБНЭ-ийн бага хуралдай таван удаа, МБНЭ-ийн дээд цэцийн гишүүдийн хуралдайг арван удаа хийж, цаг үеийн тулгамдсан олон асуудлыг хэлэлцлээ. Бидний хамтарч ажиллаж сурч байгаагийн илэрхийлэл бол хуралдаан бөгөөд хамтын шийдвэр, бодлого бол бидний эцсийн шийдвэр, манай гишүүдийн хэрэгжүүлэх ёстой даалгавар болж байна. Бид ойрын жилүүдэд Монгол бөөгөө хөгжүүлэх хэтийн зорилттой, жилийн төлөвлөгөөтэй, нэгдсэн тахилга тайлга хийх төлөвлөгөө, хэрэгжүүлэх бодлогын баримт бичгүүдтэй болжээ. Бид бусдын өмнө хэлэх үг, зорилготой болжээ. Бид хамтарч ярилцаж, ажиллаж сурч байна. Цаашид ч энэ чиглэлээр хийх ажил их бий.
МБНЭ-ийн сонгуульт ажил бол зөвхөн нэрийн хуудсанд чимдэг хэдэн үсэг биш бишээ. Сонгуульт ажлын цаана хүлээх хариуцлага, үүрэг бий. Энэ үүрэг, хариуцлагаа биелүүлж чадахгүй бол хамтарч ажиллахын утга учир байхгүй юм. Тиймээс МБНЭ-ийн Дээд цэц, Хяналтын цэцийн гишүүнээр сонгогдоод ажилдаа хариуцлаггүй хандаж байгаа хүмүүстэй хариуцлага тооцох ёстой. Энэ нь сонгосон бага хуралдай, нөгөө талдаа хувь хүнээс шууд хамааралтай байна.
МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүнээр сонгогдоод хуралдаа ирдэггүй, татвараа төлж МБНЭ-ээ дэмждэггүй гишүүддээ хариуцлага тооцож МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүнээс хассан. Цаашид Монголын бөөгийнхөө төлөө жинхэнэ сэтгэл зүрхнээсээ зүтгэж чаддаг хүмүүс бага хуралдайн гишүүн байх ёстой гэсэн шаардлагыг тавих болно. МБНЭ-ээс зохион байгуулсан ажилд оролцох идэвхтэй оролцоо, гишүүний татвар, хандив бол нэг чухал шалгуур үзүүлэлт байх болно.
Одоо бид МБНЭ-ийн Дээд цэцийн зөвлөлийн зарим гишүүдтэй хариуцлага тооцохыг хүсч байна. МБНЭ-ийг байгуулахдаа Дээд цэцийн гишүүнээр сонгохдоо тодорхой үүрэг хүлээсэн хүмүүс бий. Гэвч энэ итгэл найдварыг биелүүлсэнгүй. Түүгээр зогсохгүй МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаанд тун цөөхөн оролцсон төдийгүй өөртөө нь холбоотой гарсан шийдвэрийг өнгөрсөн хугацаанд биелүүлсэнгүй, МБНЭ-д шавь нараасаа нэг ч гишүүн элсүүлсэнгүй.
МБНЭ-ийн нэрийг өөрийн нэр хүндээ өсгөхөд ашигладаг төдийгүй өөрийгөө МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч хэмээн тунхаглаж ёс зүйгүй авирлахыг нэг бус удаа гаргалаа. Тэгсэн атлаа МБНЭ-ээс татгалзаж гарсан хүмүүстэй нэгдэж ажиллаад байгаа бид юу гэж ойлгох вэ. Бүгдэд нь тал алдахгүй гэж дунд гүйж, зальжин маягаар ажиллаж, нэр төр хайгчдад сонголт олгоё, бас хариуцлага тооцоё.
Ийм зохисгүй үйлдлийг удаа дараа гаргасан, сонгуульт ажлаа хийгээгүй МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч Эрдэнэбаярт хариуцлага тооцож, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгчийн сонгуульт ажлаас чөлөөлөх саналыг Бага хуралдайд оруулж байна.
МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгчийн сонгуульт ажилдаа хайнга хандаж байгаа Зайран Чинбатад анхааруулга өгөхийг хүсч байна.Бид зөв сонголт хийж, хамтарч тэмцэж, ажиллаж сурах хэрэгтэй байна.
Нэгэн жил-Монгол бөөгийн гадаад харилцааг хөгжүүлэх чиглэлээр тодорхой бодлого чиглэлтэй ажилласан болно. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн хувьд Дэлхийн бөөгийн сантай хамтарч ажиллан Монголд түүний нэрийг зээлдэн залилан хийж байсан үйл ажиллагааг таслан зогсоолоо.
ОХУ, БНХАУ, БНАСАУ-ын Элчин сайдын яамны соёлын атташе нартай уулзаж, хамтын ажиллагааны талаар саналаа танилцуулж хамтран ажиллах эхлэлийг тавьлаа.
ОХУ-ын Буриадын Бөөгийн “Тэнгэр” байгууллагын тэргүүн , Халимагын тэнгэр үзэлтэн ,Өвөр монгол, Японы эрдэмтэн, АНУ-ын бөө нартай уулзаж бөө судлалын талаар санал бодлоо солилцлоо.
Гадаад хамтын ажиллагаа нь зөвхөн хэдэн хүний асуудал биш бөгөөд бидний хамтын зүтгэл нэн чухал юм. Манай МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн Ц.Отгонсүрэн ОХУ-ын буриадын бөө нартай хамтарч ажиллах чиглэлд идэвхтэй ажиллаж байна.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн Буянбадрах Дэлхийн байгаль хамгаалагчдын Их хуралд, МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч Чинбат Монгол туурагтны Их наадамд тус тус төлөөлөгчөөр оролцсон байна.
Нэгэн жилийн хугацаанд хийсэн ажлын талаар ярилаа. Одоо МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүдэд энэ зун хийх ажлын талаар саналаа солилцохыг хүсч байна.Энэ жилийн хувьд нэгдсэн тахилгыг гурван удаа хийх бөгөөд эхний тахилга бол 2013 оны 5 дугаар сарын 24-25-ны өдрүүдэд хийгдэх Арван гурван Алтайн толгой хайрхан Жаргалт ханы их тахилга юм. Өнө эртнээс тахиж шүтэж ирсэн энэ хайрханы тахилга бол Монголчуудын сэргэн мандалтын эхлэлийг тунхагласан, өвөг дээдсээс улбаалан өнөөг хүртэл цусаа үл хайрлан, хөлсөө газар шороондоо шингээн тэмцэж ирсэн баатарлаг, хөдөлмөрч ард түмний минь үеийн үед үл мартан тунхаглаж Монгол төр, эзэн Чингис хааны ариун сүнсийг баярлуулж, зуун зуунаар тасарсан бөөгийн нэгдсэн их залбирал, Их хэнгэрэгийн аянга мэт дууг Мөнх хөх тэнгэртээ хүргэх сэтгэл баясгаж, итгэлийг огшоосон, монгол бахархалыг бадраасан “Тэнгэрийн улаач” нарын Их үйлс байх болно. Алс холын баруун хязгаарт болох энэ их тахилгад оролцох бүх хүмүүсийнхээ төлөө “Тэнгэрийн улаач” нар залбирал үйлдэж, сэтгэл санаа итгэл зорилгоор хамт гэдэгээ илэрхийлэхийг хүсч байна.
Хоёр дахь их тахилга бол Монгол орны гол төв газарт хийгдэх Монгол туурагтаны Их тахилга юм. Монгол туурагтны алтан өлгий нутаг болох гурван голын билчэр, Ихэс дээдэс минь Монгол овогуудаа нэгтгэн улмаар дэлхийг эзэлсэн Их гүрнийг байгуулсан түүхийн эхлэл, Алтан нутгийн минь Зүрх уул, Бурхан халдуны Их тахилга үүнтэй зэрэг хийгдэх юм.
Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын ойролцоо болох Их тахилга нь 2013 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр Нарны тахилгаар эхэлнэ. Энэ тахилга бол Тэнгэртээ болон газартаа Монголын төрд “Тэнгэрийн улаач” нар нэгдсэн их хүч болсоны илэрхийлэл, өвөг дээдсээс өнөөг хүртэл Монголчууд бидэнд уламжлан үлдээсэн эх орныхоо онгон сайхан байгалиа хамгаалах их тэмцлийн Тунхаглал, монгол туурагтнууд тэнгэрийн зарлигаар холбогдон ажиллах Их үйлсийн эхлэл байх болно. Энэ тахилгад Монгол бөөгийн бүх байгууллагууд, Тэнгэрийн улаач нар, сүсэгтэн олноо оролцохыг уриалж байна.
Энэ намар хийгдэх гурав дахь тахилга бол Монголын хөл уулын Их тахилга юм. Өнө эртнээс монголчуудын нэгдлийг тунхагласан их тулаанууд, өвөг дээдсүүдийн уухиан дуу, морьдын төвөргөөнийг хөрсөн дээрээ тамгалж ирсэн Монголын зүүн хязгаар нутагт болох Их тахилга бол зон олны минь олон зуун хүлээж ирсэн их хүлээлтийн “тэсрэлт” болно.
Эдгээр их үйлийн бид хийхгүй бол өөр хэн хийх билээ-“Тэнгэрийн улаач” нар минь ээ. Монголын бөө нарын хувьд дотооддоо хийж цэгцлэх ажил их бий. МБНЭ байгуулагдсанаас хойш Бөө нэрийг зээлдэн гэмт хэрэг хийгсэдийн тоо эрс багассан. Харин залилан хийгсэд улам нууц байдалд орж, арга нь нарийсч байна. Гэлээ ч тэнгэрийн үйлээр тоглох эрх хэнд ч байхгүй бөгөөд ийм хүмүүст тэнгэрээс өгөх гэсгээл туйлын хатуу байх болно.
МБНЭ-ээс “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г цаасан дээр буулгаж, “Тэнгэрийн улаач” нар мөрдөж ажиллах “үндсэн хууль” болгон тунхагласан билээ. “Монгол бөөгийн ёс зүй” бол амьдралаар улам баяжиж, боловсронгуй болж байх их ажлын эхлэл гэж ойлгох хэрэгтэй. Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийг тэнгэр ивээх болно.
МБНЭ-ээс Бөө нарыг Мөнх тэнгэртээ зүтгэсэн зүтгэл, амьдралаа зориулсан их үйлийг нь үнэлж цол, нэр, шагнал олгохоор шийдвэрлэсэн билээ. Эхний ээлжинд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн болон Хяналтын цэцийн гишүүдэд цол, нэр олгосон бөгөөд эдгээр гишүүд оролцсон ажлын хэсгүүд байгуулагдсан бөгөөд дараагийн шатанд МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүдэд тусгайлан шалгаж цол нэрийг олгох болно.
Тиймээс бага хуралдайн гишүүд хүсэлт, уг барьсанаа тодорхойлсон багшийн тодорхойлолт, Дээд цэцийн болон хяналтын гишүүдийн батлан даалтын хамт МБНЭ-д ирүүлж болно. “Монгол бөөгийн ёс зүй”-д тунхагласан хэмжээнд багш болон батлан даалтыг гаргасан байхыг зөвлөж байна. Томилогдсон Ажлын хэсэг тусгай шалгуур үзүүлэлт, чиглэлийн дагуу шалгалтыг хийх болно. Энэ ажлыг бид хоёр сарын хугацаанд багтаан хийх шаардлагатай.
Дараа нь энэ зуны улиралд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн зөвлөл, Хяналтын цэц, Бага хуралдайн гишүүд оролцсон ажлын хэсгүүд байгуулж, бусад бөө нарыг шалгаж, цол нэр олгох ажлыг хийх болно. Энэ ажлыг хэрэгжүүлэхэд багш бөө нарын үүрэг их бөгөөд шавь нараа нэгтгэн, зардлыг нь хариуцаж цол нэр олгох ажлыг зохион байгуулах шаардлага тулгарч байна.
Бөөгийн байгууллагууд болон багш нар нэгдсэн Тахилга, чанар хийх үедээ МБНЭ-албан бичгээр хүсэлт ирүүлэх нь зүйтэй. Уг хүсэлтийн дагуу Ажлын хэсгийг томилж, шалгуур үзүүлэлтийн дагуу шалгах цол, нэр олгох ажлыг хийх болно. Энэ ажиллагаа бол хаана, хаана их цаг хугацаа шаардагдсан шахуу ажил төдийгүй хэн нь хэн бэ гэдгийг тодруулсан үйл ажиллагаа байх болно.
Монгол бөө цэгцлэгдэх нь нэн чухал үйл явц бөгөөд бөөгийн нэр хүнд өссөнөөр бөө шүтлэг нь цэцэглэн дэлгэрч зон олны минь ажил үйлс арвижан дэлгэрэх сайхан цаг үе ирэх болно. МБНЭ-ийн гишүүдээс өөрсдийн түүхэн үүргээ гүнзгий ухаарч зохион байгуулж байгаа ажилдаа идэвхтэй оролцохыг хүсч байна.
2. Санхүүжилтийн тайлан.
Нөгөө талын шалгуур үзүүлэлт бол МБНЭ-ийг санхүүгийн хувьд дэмжих гол дэмжлэг бол гишүүний татвараа төлөх, хандив туслалцаа юм. Гишүүний жилийн татвар 30 мянган төгрөг гэж бодоход нэг медалийн үнэ 12-17 мянган төг, одон 25-30 мянган төгрөг болно. Энэ тооцоог харахад та бүхнээс авч байгаа татвар эргээд гишүүддээ зориулагдаж байгаа. Тиймээс өнөөгийн нөхцөлд санхүүгийн дэмжлэг нэн чухал гэдэг нь тодорхой асуудал юм.
Бид МБНЭ-ийн дүрэмд заасны дагуу санхүүгийн тайлангаа тавьж байна.
МБНЭ-ийн дүрмийн 12 дугаар зүйлийн 12.3-т заасан “Эвлэлийн бүх шатны байгууллага хөрөнгийн зарцуулалтын талаар жил бүр гишүүдэд мэдээлж байна.” Гэж заасныг үндэслэн 2012 санхүүгийн жилийн тайланг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлд улмаар МБНЭ-ийн Бага хуралдайд танилцуулж байна.
МБНЭ-ийн 2012 оны Санхүүгийн тайланг танилцуулахдаа МБНЭ-ийн дүрмийн 14 дүгээр зүйлийн 14.3-д “Хандивлагчдын нэрсийн жагсаалт, мөнгөн дүн, түүний зарцуулалтыг хандив цуглуулах болсон арга хэмжээ бүрээр тухайн үед нь гаргаж жил дутам дээд шатны байгууллагад мэдээлнэ.” Заасныг үндэс болгон гурван хэсэгт хуваан танилцуулгыг бэлтгэлээ.
НЭГ. МБНЭ-ийн Дээд хуралдайг зохион байгуулахад нийт 2 290 000 төгрөг зарцуулсан байна. Гол зардал нь хуралдайн төлөөлөгчдийг хооллох, хурлын заал, хурлын фонд хийхэд зарцуулагджээ.
ХОЁР. Чингис хааны мэндэлсэний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх Тахилга тайлгын ажиллагаанд зориулсан арга хэмжээнд мандат олгосноор 2 155 000 төгрөг хуримтлагджээ. Түүнийг Тахилга, тайлгад бүрэн зарцуулсан байна. Энэ хуримтлалаас тухайн үед МБНЭ-д ажиллаж байсан Мөнхзулд 200 000 төг, Отгонбаяр 100 000 төгрөг авсаныг өнөө болтол төлж барагдуулаагүй байна. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн хувьд баривчлагдан хоригдож байсан учраас зарцуулалтад хяналт тавьж чадаагүй болно.
ГУРАВ. МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Шинэ жилийн арга хэмжээнд нэг хүний 70000 төгрөгөөр урилгыг борлуулсан бөгөөд 79 хүн төлбөрт /цагаан хоолны 3 хүн-21000 төг/ нийт 5 530 000 төгрөг хуримтлагджээ. Урилгаар 25 хүн оролцсон бөгөөд түүнд хуримтлалаас 1 750 00 төгрөг зарцуулжээ.
ДӨРӨВ. МБНЭ-ийн Батлах олголт 131 гишүүнд олгосноос 3 800 000 төгрөгний хуримтлал бий болжээ.
Гишүүдийн хандиваар 4 870 000 төгрөг цугларсанаас Дээд хуралдайд 2 290 000 төгрөг, Хөх нуурын тахилгад 1 480 000 төгрөг зориулалтаар нь зарцуулжээ. Гурван гишүүнээс ирсэн 1 100 000 төгрөгийг санхүүгийн тайланд тусгаж зарцуулжээ.
Ерөнхий журнал 2012 онд МБНЭ-ийн үлй ажиллагаанд Д.Жаргалсайханаас 14,934077 төгрөг зарцуулжээ. Зарцуулалтын зардлыг дэлгэрэнгүй тооцвол:
Хандив 2012 он
№ Огноо Хандив Мөнгөн дүн Тайлбар Зардлын ангилал
МБНЭ-ийн Дээд хуралдайд
1 Д.Жаргалсайхан 2.000.000₮ Дээд хуралдайд
2 Энхзаяа 100.000₮ Дээд хуралдайд
3 Д.Саранцэцэг 50.000₮ Дээд хуралдайд
4 Д.Энхцэцэг 20.000₮ Дээд хуралдайд
5 Ч.Чинбат 60.000₮ Дээд хуралдайд
6 Олдох 60.000₮ Дээд хуралдайд
Дүн 2 290 000
Хар зүрхний Хөх нуурт
8 Д.Энхжаргал 500.000₮ Хөх нуурт
9 Л.Юра 500.000₮ Хөх нуурт
10 Ч.Дангаасүрэн 300.000₮ Хөх нуурт
11 Д.Энхжаргал Майхан Хөх нуурт
12 Хишигжаргал 180.000₮ Эвлэлийн туг
Дүн 1 480 000
12 Д.Батчулуун 500.000₮ МБНЭ
13 Гантогоо 100.000₮ Тугны догь МБНЭ
14 Ч.Батболд 500.000₮ МБНЭ
Дүн 1 100 000
Нийт 4 870 000
Би зөвхөн ойрхон хугацаанд хийх ажлын талаар ярьлаа. Бидэнд Бөө шүтлэгээ хөгжүүлэх талаар хийх асар их ажил бий. Бид эхлээ ч үгүй байна гэдгийг дурдахыг хүсч байна.
Мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай.