Category: Бидний тухай

бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам толгойлон бөөлж эхэлсэн билээ. Галын тахилгад Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам л ганцаар хуяглан бөөлсөн онцлоготой бөөлөлт боллоо. Бусад тахилга дээр Галын тахилга гэхээр олон улаач орж бөөлдөг байсан бол энэ жил толгойлж бөөлсөнөөс өөр бөө хуяглаж босоогүйгээрээ онцлон байв. Тэгээд гал тахих бөөгийн чадал чансааг шалгав.

Их гал бадамлан асах үед олон улаачийн түрлэгээр тахилга эрч хүчээ авч байв. Энэ үед МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Мөнх тэнгэртээ айлтгалыг уншиж,Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилгад өргөнө билээ. Мөнх тэнгэртээ айлтгалыг өргөх нь нэгдсэн их тахилгадаа уламжлал болон хэвшсэн байна.

Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Лусын тахилгыг өндөрлөмөгц, Дээд цэцийн хуралдайн тавин гуравдугаар хуралдаан болж, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилгын хугацааг хэлэлцэн тодотгож, Долоон өвгөн одны тахилгын болзоондоо ирээгүй улаач нарын оронд бөөлөх хүмүүсийг тодотгон томилсон.

Харин Монгол бөөгийн их зайран Балжир болзоондоо ирсэнгүй. БНХАУ-д бөөгийн зан үйл хийж явсан. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран Балжир, түүнтэй хамт яваа Монгол бөөгийн тэргүүн удган Бямбасүрэнг хүлээж авч уулзаж, гадаадад зарим зохисгүй үйл ажиллагаанд нэр холбогдсоныг анхааруулж байсныг хүлээн авч, зөвшөөрч байсан боловч тахилгаа орхиж БНХАУ-д явсан байлаа.Тэдгээр улаачид Монгол бөөгийн зарим зүйл нууцлалын төвшинд байхыг МБНЭ-ээс урьдчилан анхааруулсан билээ.

Монгол бөөгийн ёс зүй бүгдэд эрх тэгш үйлчилнэ. Бөөлмөөр санагдвал бөөгийн цолны эрэмбээр бусад улаачийн урдуур орж нэрээ дэвшүүлнэ. Дургүйгээ хүрвэл “онгод”-ын болзоогоо үл тоож алга болно. Бид хойч үедээ ийм ёс зүй үлдээх эрхгүй билээ.

Энэ жилийн Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилгад анхлан болзоо тавьсан Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун ирээгүй учраас оронд улаач бөөлөхөөр томилсонгүй. Бидний хувьд оронд нь бөөлөх хэд хэдэн улаач бэлтгэсэн байсан боловч, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдай ингэж эцэслэн шийдвэрлэсэн билээ. Түүний араас дагаж бөөлөх Монгол бөөгийн тэргүүн удган Я.Мөнгөнсувд давхар биетэй болсон учраас энэ удаа бөөлөхөөс чөлөөлсөн болно.

Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилгыг ийнхүү тахилгад ирсэн МБНЭ-ийн хамт олон хамтран хуур, манжигаар хийлээ. Тахилга ч өвөрмөц сонирхолтой болж өнгөрсөн. Хамтын нэгдсэн залбиралаар их хайрхандаа залбирч, идээнийхээ дээжийг хамтран хүргэлээ.

            Жил жилийн тахилга онцлоготой байдаг. Энэ жилийн Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилга хоёр дахь удаагийнх учраас өмнөх жилийн нэгдсэн тахилгаар томилогдсон улаач нар гол тахилгын ачааг үүрч хийдаг уламжлал давтагдав.

            Монголын минь нутаг нутгаас олон сайхан улаач нар төлөөлөл болон цугларчээ. Улиастай хотын Чигэстэйн голын хойд энээр газар, газраас ирсэн улаач нар нэгдэн цугларав. Завхан аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн зайран Дорж, зочидоо хүндэтгэн идээний дээжээ тавьж угтсан билээ. Энэ жилийн хувьд зайран Дорж, Монгол бөөгийн удган Сонинжаргал нар нэг л бэргэсэн байдалтай байв. Хов, жив, шургаа, нэр төр гээд олон зүйлээс залхасан биз. Бэрхшээлийг давж зорисондоо хүрнэ. Чадалгүй нэг нь давааны бэлд үлдэнэ. Амьдрал өөрийн хатуу хуультай. Тэр л замаар бид урагшилж явна.

Улиастай хотын төвд хамгийн түрүүнд Монгол бөөгийн удган Солонгоо ирж бэлтгэл ажлын голыг хангасан байв. Завханы уугуул Монгол бөөгийн зайран Баяржаргал биднээс эрт иржээ.Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын бөөгийн зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Эрдэнэчимэг нар дэмжигч нарын хамт дөрвөн машинтай иржээ.

Дархан уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн гурван машинтай хүрэлцэн иржээ. Энэ бүрэлдэхүүнд Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, бүх л тахилгад идэвхтэй оролцдог Бадам нар багтжээ.  

Орхон, Булган аймгаас Монгол бөөгийн тэргүүн удган Нанжаа, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Түвшинжаргал нарын бүрэлдэхүүн дөрвөн машин хүрэлцэн ирэв.Хөвсгөл аймгийн Тариалан сумаас Монгол бөөгийн удган Үүрийнцолмон өөрсдийн багатай иржээ.

Улаанбаатар хотоос Дээд цэцийн хуралдайн гишүүд, залуучуудын төлөөлөл Монгол бөөгийн удган Янжинлхам, Оюунтуул, Монгол бөөгийн зайран Нямдорж, Өвөрхангай аймгийг бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Дуламжав, Дундговь аймгийг бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Өлзийсайхан нар ирэв.

Отгонтэнгэр хайрханы хоёр дахь удаагийн нэгдсэн тахилгад Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн Цогт-Цэций, Ханбогд, Даланзадгадын бөөгийн зөвлөлийн төлөөлөл хоёр машинтай хүрэлцэн иржээ.

Өвөрмонголоос өргөн бүрэлдэхүүн бүхий хоёр баг ирж оролцлоо. Монгол бөөгийн удганНарангоо, Монгол бөөгийн зайран Ганзориг нар тэднийг удирдаж иржээ.

Аймгийн төвийн Чигэстэй голын эрэг дээр Завхан аймгийн төлөөлөл Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад хүрэлцэн ирэгсдэд хүндэтгэн хорхогоор зоог барьсан билээ. Ийнхүү Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад өргөн бүрэлдэхүүн цугларлаа.

Цаст цагаан хайрханы өвөрмөц төрх

Энэ удаагийн бороо нийт монгол нутгаар орсон билээ. Биднийг Завхан аймгийг зорих хоёр хоногийн өмнөөс хур бороо тасралтгүй орсон. Усархаг бороо тасралтгүй асгарч, гандуу хөрсийг чийглэж, хэсэгхэн чөлөөнд наран гарч, нодлин жилийн шаралсан хөрсийгтэрхэн хэдэн хоногт ногоон өмсөглөлөөр солив.

Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцох цуваа Богдын голыг өгссөөр Усан цахилгаан станц өнгөрмөгц Их хайрхан харагдаж, битүү үүлээр хучигдсан харагдав. Өнгөрсөн жилийн тахилга хийсэн газар айлууд буусан байсан тул бид байрлалаа тэрхэн хавьд ялимгүй өөрчлөн буулаа.

Отгонтэнгэр хайрхан битүү цагаан малгай өмссөн мэт харагдах нь өнгөрсөн жилийн тахилга амжилттай болж, ахиц гарсаныг илтгэнэ. Анхны орой хайрханы дээрх үүл бидэнд олон зүйлийг өгүүлэх мэт байлаа.

Бүх бүрэлдэхүүн байрлалаа эзэлсний дараа Дээд цэцийн хуралдайн тавин хоёрдугаар хуралдаан болов. Үүссэн нөхцөл байдлыг үнэлээд зарим тахилгын үйл ажиллагаанд сэлгээ хийсэн билээ.

Монголын өвөг, дээдсүүдийн хэлдгээр мянга сонсоноос нэг үз гэдэг билээ. Энэ хөшөөний зургийг үзэж, үйл явдлыг номноос уншиж байсан, гэвч газар дээр очиход бүхэл бүтэн цогцолбор байдаг ажээ. 
Биднийг очиход ОХУ-ын иргэний насанд хүрсэн залуучууд иргэний үнэмлэхээ гардаж авах, иргэний хувьд тангараг өргөх ёслолын ажиллагаа эхлэв. Энэхүү хүндэтгэлийн ажиллагаанд ОХУ-ын баатар, хотын депутат, цэрэг болон иргэний хүндтэй зочид уригдан оролцдог ажээ.
Дараа нь эх орныхоо төлөө амиа өргөсөн баатруудын мөнхийн галд цэцэг өргөж, цогцолборын түүхэн хэсгийг үзэж, өнгөрсөн дайны хүнд үе, түүхэн ач холбогдлыг мэдэрнэ. МБНЭ-ийн төлөөлөгчид мөнхийн гал бадран асах, хүндэт харуул зогсох хэсэгт цэцэг тавьж хүндэтгэл үзүүллээ.
Дэлхийн хоёрдугаар дайны түүхэн үйл явц өрнөсөн, Сталинградын тулалдаан болсон газарт бид ирлээ. Цэргийн урлагын хувьд түүхэнд тэмдэглэгдсэн Сталинградын операц, дайсны цохилтын гол хүчний давших цагийг мэдэж, хүчтэй цохилт өгч, дараа нь шаталсан хориглолтын хамгаалалтаар дайсны довтолгооны хүч тамирыг барагдуулж, улмаар сөрөг цохилт өгч, германы цэргийг үлдэн хөөж, бүслэн устгасан тэр газарт ирлээ. Цэргийнхэний хувьд ЗХУ-ын маршал Г.К.Жуковын номыг бараг цээжилтлээ уншиж, судалсан байдаг. 
Мамаев курганд очсоны дараа төлөөлөгчид Волгоград хотоор явж танилцлаа. Волга мөрний эргийг даган сунаж тогтсон их хотын дундуур 100 гаруй км явлаа

 
Бид баярын ажиллагааны гол арга хэмжээ болох Улаан-Үдийн төв талбайд хийгдэх цэргийн парадыг үзэхээр зорилоо. Төв талбайд төрөл мэргэжлийн цэргүүд хайрцаглан жагсаж, байлдааны техникүүд эгнэн зогсоно. Талбайг тойрон ард иргэд хуран цугларч, хөл хөдөлгөөн ихэсчээ. Удалгүй парад командлагчийн дуу цуурайтахад хөгжимд ялалтын цоглог аялгуу, дараа нь ОХУ-ын төрийн сүлд эгшиглэв. 
Аугаа их ялалтад зориулсан цэргийн хүндэтгэлийн парадын дараа байлдааны цэргийн техникын цуваа өнгөрч, түүний араас Эх орны дайнд оролцсон болон энхийн цагт тулааны талбарт амиа алдсан эх орончдын зургийг барьсан иргэдийн цуваа залгав. Энэ бол өргөн олныг хамарсан их цэнгүүн билээ. Бид нийтийн дунд орж баярыг ажиллагааг сонирхож явсаар нэг мэдэхэд оройн 17 цаг болчихсон байлаа.
Улаан Үд хот дахь Монгол Улсын консулын ерөнхий газарт очиж, нэгэн цагт хамтарч ажиллаж байсан консул, бригадын генерал Дулаанжаргалтай уулзлаа. ОХУ-ын Буриад дах бөөгийн байгууллагуудын тухай, бөө нарын тухай мэдээлэл авлаа.
Баярын өдрийн орой бид Аюна, Андрей хоёрын баярын зоогт уригдаж, баярын өдрөө дуусгаж, маргааш өглөөний аялалын бэлтгэл хийлээ.
Маргааш өглөө эрт босч Улаан Үдийн онгоцны буудал зорилоо. Үүлгүй цэлмэг тэнгэр, аяны зам саадгүй болохыг илтгэх мэт угтлаа. Онгоцны буудалд нисэхийн өмнөх ажиллагаа буцалж, зорчигчид, ачаа тээш хүлээж авна.
Бид нарийн тооцсон боловч нэг ачааг 200 граммаар хэтрүүлчихэж, тэгээд 500 рубль, нэг хүн нэг ачаатай байхаас хоёр саванд хувааж хийсэн тул нэгтгэж нэг болгож, заавал нэг ачаа болгох ёстой тул боолгоход зориулан 900 рубль зарцуулав. Бидний ведио камерийн цүнх том байна гээд 4000 рубль нэхэв. Камераа ил гаргаж, гартаа авч орохоор болж, цүнхийг нь үлдээв. Ингээд нүцгэн камертай болов.
Ялимгүй мэт шийдчих асуудал дээр асуудлыг ингэж шийдэж байгаа нь “Орос”-д байгаа зан гэмээр. Нөгөө талдаа харилцааны хоцрогдол гэж хэлмээр ч санагдав.

.
Биднийг хүлээн авч өдрийн хоолоор дайлаад “Алтайн магтаал” ба морин хуурын уянгалаг аясаар холын замын дөрөөг мялаав. Дархан хотын хойд үдэлтийн хаалган дээр биднийг Дарханы бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон үдэж өглөө.
Дархан хотоос гараад удалгүй Дулаан хан, тужийн нарсыг өнгөрч, Алтанбулагийн хилийн гааль дээр ирлээ. Монголын талд машин үгүй агаад хяналт шалгалтаар өнгөрч ОХУ-ын хилийн шалган дээр ирлээ. Энд монголын машинууд хоёр урсгал бүхий цуваанд орж шалгуулахаар урт дараалал үүсгэн зогсоно. Шалгалт удаан, жигд хурдтай нэгэн хэмээр хийгдэнэ. 
ОХУ-ын Хиагтын боомт дээр гурван цаг зогсож, хянуулж, шалгуулав. Тэнгэрт үүл бөөгнөрч, хаврын цас хаялж эхлэв. Хиагтаас Улаан-Үдийн зүг хөдлөх мөчид цас улам их будран оров. Хиагтын арын гурван даваа, хөтөлийг өнгөрмөгч цас орох нь зогсож, дөнгөж саяхан цасан дээлээ өмссөн уул хөндий биднийг угтлаа.
Гэгээ тасарахын алдад хөндийг дүүрсэн их гэрэл харагдсан нь Улаан-Үд хот байлаа. Хотын захад Монгол бөөгийн удган Оюна, нөхөр Андрейн хамт биднийг угтаж, зочид буудалд байрлуулж, оройн зоогонд орууллаа. Аян замын сонин сайхан, ойр тойрны мэдээлэл солилцож суусаар нэг мэдэхэд шөнийн 2 цаг болчихсон байлаа.