Category: Асуулт хариулт

1961 онд Америкийн мэс засалч Энсел Кис (Ancel Keys) өөхийг зүрх судасны өвчлөл болон цус харвалт үүсэх шалтгаан болдог гэсэн судалгаа гаргасан байдаг. Үүнээс болоод хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд өөх тос, холестерин гэх мэт зүйлсийг өнөөг хүртэл муулсаар ирсэн билээ.
Мөн “холестеролгүй” хүнсний бүтээгдэхүүний зах зээл бий болж хүмүүс ургамлын гаралтай тосыг түлхүү хэрэглэх болсон. Энэ бүхэн нь хүний биед сайн бус харин ч сөрөг нөлөө үзүүлдэг гэнэ. Маргарин хийхэд хэрэглэдэг байсан үнээний сүүг үл мэдэгдэх химийн бодисоор орлуулсан. Мөн хүүхдүүдийн идэх дуртай эрдэнэ шиш, амуу будаатай өглөөний хоол нь тэр чигтээ нүүрс ус бөгөөд хэтрүүлэн хэрэглэх юм бол цусан дахь сахарын хэмжээ огцом өсдөг юм.
2014 оны “Time” сэтгүүлийн нүүрэн дээр “Эрдэмтэд өөх тосыг муу гэж үздэг байсан. Тэдний буруу байжээ” гэсэн тайлбартай зураг тавьж байв. Сэтгүүлийн доторх нийтлэлд тослог багатай, нүүрс ус ихээр агуулдаг бүтээгдэхүүн цусан дахь сахарын хэмжээг нэмэгдүүлэн цадах мэдрэмжийн оронд өлсөх мэдрэмж өгдөг, түүнээс болоод хүн илүү идэж жин нэмдэг тухай бичжээ.
Өөх тосны ашиг:
Амьтны гаралтай өөх тос нь төрөл бүрийн сүү, сүүн бүтээгдэхүүн болон маханд агуулагддаг. Хэдийгээр өөх тос нь илчлэг ихтэй ч хүн өдөрт авах ёстой илчлэгийнхээ 30 хувийг түүгээр бүрдүүлэх ёстой аж.
Тослогтой сүүг дэглэмээсээ хасаад оронд нь ямар ч тослоггүй сүү хэрэглэхийг илүүд үздэг хүмүүс олон бий. Үнэндээ сүүний тослог нь нийт 140 гаруй төрлийн хүчил өөртөө агуулсан байдгаас гадна фосфатидын лецитинаар баялаг. Тус бодис судасны бөглөрлөөс сэргийлж, өөх тосны солилцоог зохих ёсоор хангаж, элгэнд хуримтлагдахаас сэргийлдэг.
Бүх төрлийн өөх тос нь бие махбодийн хэвийн ажиллагаанд тодорхой хэмжээгээр шаардлагатай байдаг. Жишээлбэл, цөсний хүүдий нь өөх тосыг тусгайлан боловсруулдаг. Хэрвээ цөсний хүүдийнд боловсруулах зүйл байхгүй бол чулуужилт үүснэ.
Малын өөх нь хүнд бүрэн цадсан мэдрэмжийг өгдөг учраас хүн удаан хугацаанд ахиж юм идэх сонирхол төрдөггүй. Мөн өөх нь тархины үйл ажиллагаа, бие махбодийн хэвийн байдалд шаардлагатай каротин, лецитин, А, Е, Д зэрэг амин дэмүүдийг агуулдаг юм.
Монгол хүн амнези-ой санамжаа алдах, деменци-тэнэгрэл, зөнөх нь бага байдаг нь амьтны гаралтай өөх тос ихээр хэрэглэдэгтэй холбоотой юм.

Шишү гэдэг түүхийн бичигт Мөхэ бол эртний үеийн дорно зүгт байсан үндэстэнүүдийн ИДИ-гийн нэг бөгөөд Шишин Чишин ч гэж бичдэг байжээ.
Сүмө, Бөйдү, Анчегү, Пүкун, Хуши, Хар ус, Цагаан ус зэрэг 7 аймаг нь цөм Сүшин овогтон боловч бас Диеоуху, Пүниеэ, Хуши зэрэг аймаг ч тусдаа байжээ. МӨХЭ улсын тухай сударт НТӨ 11-р зуунд Баруун Жин улсын үед Сү Шин, НТӨ 3-р зуунд Ило гэж, НТ 4-6-р зуунд Вэй улсын үед Үжи, 6-7-р зуунд Тан улсын үед Мөхэ гэж бичдэг байжээ. Сүшин ард түмэнийг Мөвэ ху хүмүүс гэдэг. Мөвэ ху хүмүүс нь гол мөрний эргээр амьдарч тариалан тарьж амь зуудаг хагас суурьшил иргэд байлаа.
Нангиадын Сүй улсын үед Зөрчидийн дээд өвөг Сүйшиний долоон аймгийн дотор Сү-Мө, Хэ-Сүй, Хар ус хоёр аймаг маш хүчирхэг болж, Сүмө аймгийн ахлагч Дазувэрун гэгч Бөхай хаант улсын тэргүүн болоод зүүн хойд 3 муж нутагийг эзэлж, зүүн зүгийн бэлчээр нутаг, Хар мөрөнөөс доошхи олон аймгийг харьяандаа авч “Зүүн Далайн улс” буюу Хай Дүн гэж хөгжсөн байна.
916 оны үед Зөрчидийн Бөхай улс мөхөж , монгол-хитанчуудын Хитан улс мандаж зөрчидийн олон аймгийг эзлэн авчээ. Түүнээс хойш Түүхий зөрчидийн Ваниян аймгийн толгойлогч Хахудай /Агуда/ баатар хэмээх баатарлаг эр төрж их цэрэг дайчлан Сунгари мөрний сав газарыг эзлэн 1115 онд өөрийгөө хаан өргөмжилж, улсын нэрийг Алтан улус /Жин улс/ гэж нэрлэжээ. Зөрчидийн Алтан улс 1124 онд хитаны Их Төмөр улсыг мөхөөж, мөн 1125 онд нангиадын Хойд Сүн улсыг унагаж Их Алтан улсаа мандуулсан байна.
1209-1213 онуудад Чингис хаан тэргүүтэй Монголчууд Зөрчидийн Алтан улсыг довтолж, 1231-1234 онд Өгэдэй хаан тэргүүтэй Монголчууд зөрчидийн Алтан улсыг мөхөөв. Тэр үед зөрчидийн Пүшанваннү ван гэгч хүн гарч Ляо Ян хэмээх газарт “Зүүн Алтан улс” –ыг байгуулж дараа нь Дэвманжин мөрөний урсгал дагуу шилжин нүүсэн боловч монголчуудын довтолгоон ч ширүүсч Зүүн Алтан улсыг бутниргэжээ.
1368 онд Монгол улсын захиргаанаас Зөрчидүүд гарч чадсан боловч хятадын Мин улс тэднийг шууд эрхэндээ оруулжээ. Мин улс доройтох үед Зөрчидүүд нь Жанжү зөрчид, Хайши зөрчид, Еэрэн зэрлиг зөрчид гэж 3 хуваагдсан байна. 1
XVI зууны сүүлээр зөрчидийн Айшин Гиро овогийн Нурхачи баатар хэмээх эр Жанжү зөрчидийн зүүн хэсгийн ахлагчаар гарч Жанжүгийн зөрчидийг нэгтгэж, улмаар XVII зууны эхээр Хайши зөрчидийг дагуулж дараагаар нь Зөрчидийн бүх овогтоныг нэгтгэж 1616 онд Нурхачи баатар хаан, их ор сууж “Хойд Алтан улс”-ыг байгуулсан байна.
Зөрчидүүд 1619 онд Ляо Дүн дэхь нангиадын Мин улсын их цэрэгийг бутцохиж Мүгдэн хотноо нийслэллэж, бүх зөрчидийн газар нутагийг эрхэндээ оруулсан юм.
Зөрчидүүд 1632-1636 онд Өвөр Монголыг эзэлж, 1636 онд Солонгосыг эзэлж, улсын нэрийг “Ариун улс” /Чинг улс/ гэж халсан байна. 1644 онд Нангиадын Минг улсын самууныг дарах нэрийдэлээр Зөрчидүүд нангиадын боомтонд орж Бээжин хотыг эзэлж Нангиад ороныг эрхэндээ оруулж эхэлжээ.
1688 онд болсон Халха-Ойрадын дайныг ашиглаж Зөрчидүүд 1691 онд Халх Монголын хан ноёдыг эрхэндээ оруулж 1696 онд Халх Монголыг эзэлж авав.
1755 онд Ойрадын Зүүнгарын дотоод самууныг ашиглаж Халх-Монгол, Өвөр-Монгол, Ойрад-Монгол зэрэг цэргээр бүрдсэн манж-зөрчидийн цэргийг Зүүнгарт оруулж эзэлж авав.
Манж зөрчидүүд цөөхүүлээ атал 1653-1668 он хүртэл 15 жилийн хооронд нангиад иргэдийг зөрчидийн төрөлхи газар нутаг уруу нүүлгэн тариа тариулж эхэлсэнээр өөрсдийн мөхөлийн үндэсийг тавьжээ. Манж-Зөрчидийн хаад ард түмэнээ соёлжуулах, ашиг олж амьдралаа дээшлүүлэх гэсэн нь бүхэл бүтэн үндэстэнийг, бүрэн ард түмэнийг Хятадын цусанд уусан шингэхэд хүргэсэн нь нэгийг бодууштай.
Манж Чин гүрэнд 12 хаан үе залгамжлан сууринд сууж байсан:
1. Нурхачи баатар хаан. 1616-1626
2. Абахай сэцэн хаан. 1627-1643
3. Эеэр засагчи хаан. 1644-1661
4. Энхэ Амгалан хаан. 1662-1722
5. Найралт төв хаан. 1723-1735
6. Тэнгэр тэтгэгчи хаан. 1736-1795
7. Сайшаалт Ерөөлт хаан. 1796-1820
8. Гэрэлт төр хаан. 1821-1850
9. Түгээмэл элбэгт хаан. 1851-1861
10. Бүрэн засагчи хаан. 1862-1874
11. Бадаргуулт төр хаан. 1875-1908
12. Хэвт Ёс хаан. 1909-1911.
Манж-зөрчидийн уг гаралын домог.
Урт цагаан уулын наран мандах зүгт Бүгүри уул, Бөлгүри нуурнаас Манж-зөрчидүүд уг гаралаа домоглодог байна. Бүгүри уулын хормой Бөлгүри нуурт Энгүлэн, Жингүлэн, Пүргүлэн гэдэг нэртэй тэнгэрийн гурван дагина ирж биеэ угаагаад хувцасаа өмсөх гэтэл Пүргүлэн охины хувцас дээр сахиусан шаазгай шувуу улаан жимс зууж ирээд тавьсаныг охин олж аваад амандаа үмхэж хувцасаа өмстөл жимс хоолойд нь орж бие жирэмсэн болоод нэн гайхамшигтай хөбүүнийг төрүүлжээ. Ээж нь хөвүүнээ 6 нас хүртэл барсын сүүгээр тэжээж хөвүүнтэйгээ хоёулаа Хар мөрөнд завиар яваад хөвүүндээ сургаж хэлсэн нь “Чи тэнгэрийн зарлигийг дагаж самуурсан улсыг засагтун” гээд тэнгэртээ нисэж оджээ. Тэр хөвүүнд Шижин Алтан овог /Айшин Гиро/ Бэкүрий Юнжин хэмээх нэр өгчээ. Зөрчидийн гурван овогийн хүмүүс харилцан тэмцэлдэж байсанаа зогсож, цугларан зөвлөлдөж бидний улсын эзэн бэйлэ өргөмжилж, Бэйлигэгэ гэгчийг хатун болгож өгөв. Тэгээд Бэкүрий Юнжин нь Цагаан уул наран гарах зүгт Омохой нэртэй хээр талын Одоли хэмээх хотод сууж олон аймгийн самууныг дарж зөрчидийн эхний улсыг МАНЖҮ хэмэээгээд Манж улсын өвөг дээдэс ингэж үүссэн гэдэг домогтой.
Манж-зөрчидийн тотём сүлд шүтээн нь шаазгай шувуу болно. дээрх домог болон өөр домгуудаар ч энэ нь батлагддаг.
“Манж” хэмээх нэр бий болсон нь.
Дээр үед дорно зүгийн И-Чүв (зэрлэг бүдүүлэг) хүмүүсийн ахлагч нь Нангиад лугаа анхны байлдаанд орж ялагдан зугатааж байхдаа баригдахаас болгоомжилж гахайн жижиг байшинд орж нуугдав. Нангиад цэрэгүүд зөрчид ахлагчийг хайж нэхэж ирэхэд түүний мөр нь алга болжээ. Нангиад цэрэгүүд гахайн жижиг байшинг шагайж үзсэнд ахлагч нь гахайн ард нуугдаж байсан тул олж чадсангүй буцав. Тэр үеэс эхлэн мэгж гахайн “-жү” үсгийг хэрэглэж, ахлагчийн амь аврагдсан нэгэн шинэ Вант улс бий болж байжээ. Мөн хуучин нэр нь Зөрчидийн Жүшин буюу Сүшин гэж бичдэг болжээ. Жанжү зөрчидийн ахлагч байсан нь илэрхий байна.
1777 онд Тэнгэр тэтгэгчи хаан зарлиг буулгаж хуучин Зөрчид “Жү-Шин”-ийг “Манжү” хэмээх үсгээр сольж хэрэглэж байв. “Ман”гэдэг нь дүүрэн, бүрэн, элбэг гэсэн утгатай. “Жү” нь анх гахайн мэгжний үсэг байсан ба сүүлдээ өөрчилж “газар орны нэгэн тив” гэсэн утгатай өөр “Жү” үсэг хэрэглэх болжээ.

БОДОНГУУД ДӨШ

Өрхийн тэргүүн эцэг, эсвэл насаар хамгийн ахмад хүн далны хуудсыг ширхгийн дагуу зүсэж бүх хүнд хувь түгээдгээс “далны хуудсыг далан хүнд” гэсэн яриа гарчээ. Далны хуудсыг заавал хоёр гараар тосч авах бөгөөд хүүхдээс бусад нь “дал нь даага болог, даага нь дал болог” гэж ерөөдөг.
Далны ясыг шатааж мэргэлэх ба тухайн айлын одоо болон ирээдүйд болох, болохгүй зүйл, малын хэвтэр, хишиг буян, үр хүүхэд, адуу мал, хүний уур омог гээд л олон содон шинж тэмдэг байдаг ажээ. “Нутаг дээр хаясан дал шагай хоёр гурван жил эзнээ хардаг” гэж ярилцдаг. Тиймээс далны хормойг сэтлэх буюу цоолж хаядаг ёстой. Эрт дээр үед нэгэн дээрэмчин айлын нутаг дээр байсан далны ясыг хараад өмнө зүгээс их хэмжээний алтан эдлэлтэй баян хүн ирэх нь гэж шинжээд дээрэмдэхээр шийдэн арын ууланд бүгжээ. Гэтэл баян эзэн хоноглох газраа үзэхээр хөсгөөс түрүүлж ирээд айлын нутаг дээр буй нөгөөх далыг үзээд “энэ дал дээрэмчин отож байна гэж хэлж байна” гээд зүгээ буруулсан юм гэдэг. Тэр цагаас хойш далыг сэтэлж хаядаг болжээ.

Хүний биед кальци дутагдвал ямар эмгэгүүд үүсэх вэ?
Нялх хүүхэд: Кальци дутагдсанаас өсөлт удааширч зарим хүүхдийн бие давжаардаг.
Хүүхэд: Өсөлт удаашрах, ядрах, ам цангах, хоолонд дургүй болох, оюун санааны хөгжил буурах, 0 хэлбэрийн хөлний өвчин, хараа муудах
Жирэмсэн эмэгтэйчүүд: Хөлний шөрмөс татах, цусны даралт ихсэх, бөөр өвдөх, ам цангах, олон удаа шээх, шүд хөдлөх
Залуучууд: Эрт хөгшрөх, ядрах, сульдах, ой санамж удаашрах, булчин зангирах, арьс харлах, олон удаа шээх, шүд хөдлөх
Хөгшин хүмүүс: Үе мөч өвдөх, яс зөөлрөх, судас хатуурах, даралт ихсэх, хоолонд дургүй болох, өтгөн хатах, зүрхний хэм алдагдах, хараа муудах, шээс задгайрах, шөрмөс татах, зүрх муудах, чихрийн шижин, А хэлбэрийн булчирхайн өвчин зэрэгт мэдрэлийн үйл ажиллагаа удааширч үхжинэ.
Кальцийн дутагдалд ороод удсан хүн эрт хөгширдөг. Хүн 20 наснаас эхлэн ясан дахь кальцийн хэмжээ нь аажмаар багасч 50 нас хүрэхэд кальци дуусдаг байна. Удаан хугацаагаар кальцийн дутагдалд орвол яс зөөлрөх яс ургах, хугарамтгай болох сөрөг нөлөө илэрдэг.
Хэрхэн кальциа нөхөх вэ?
Мэргэжилтнүүд далайн байцаа, загас болон сүүн бүтээгдэхүүн өндөг, ногоог өргөнөөр хэрэглэх нь кальцийн дутагдлаас урьдчилан сэргийлэх боломжтой гэж дүгнэсэн байдаг.
Далайн гаралтай амьтан, ургамалд кальци их хэмжээгээр агуулагдсан байдаг тул хүний биед чухал эрдэс бодисуудыг нөхдөг байна.

Хүний ясанд кальци дутагдах үед

1690-ээд оны дундуур Алтан дарь овоог анх тайж тахих үед оройд нь алтан ганжиртай гэр хэлбэртэй “Батцагаан” хэмээх дугуй цагаан суварга барьсан нь хаа холоос шижиртэн туяарч харагддаг болсноос “Алтан Дарь-Овоо” гэх болсон хэмээн нутгийн буурлууд хүүрнэдэг юм. Батцагаан нь гэр хэлбэртэй шаталсан гурван давхар бөгөөд нийтдээ таван метр өндөр, түүний дээр модон иштэй уран нарийн хийцтэй алтан шаргал өнгөт ганжиртай байжээ.
Богд хааны зарлигаар 1913 оны намрын дунд сарын 12, бичин өдрийн луу цагт овооны тахилгыг анх хийхдээ Засгийн газрын Ерөнхийлөн захирах яамны төлөөлөгч, дэс түшмэл, хонин сүргийн дарга Доржийн Магсаржав Богд хааны зарлигийг уншин сонсгон, овоонд сумыг өргөн залж, хүж торгыг шатааж, залагдаж ирсэн Орлой мэргэн хутагт Овоон сүмийн лам нарын хамтаар тахилгын ном уншсан юм.
Үүний дараа 1918 онд Алтан Овоог тахих өдрийг тогтоосон тухайд холбогдох архивын нэгэн сурвалжийг толилуулж байна.
“ Жич хуудас хавчуулж, айлтгах нь: Шавь боолчуудын газраас Дээд зарлигийг хичээнгүйлэн дагаж, Дарьганги дахь Дарь Овоог хуучин удаагаар энэ жил зуны дунд сард тайлгах сайн өдөр, цагийг сонгон үзүүлвээс энэ зуны дунд сарын 19-ний баасан гариг гал морь, энэ өдрийн морин цагт тайваас сайн хэмээснийг дээр сонсгон айлтгахаас гадна шавь боолчуудын газраас Сэцэн хан аймгийн эрх гүн Пунцагдалайнамжилыг томилон гаргаж, эрхлэн тайлгах ба мөн элдэв хэрэгсэх зүйлийг хуучныг мөрдөн сайн сайхнаар тайлгах явдлыг зохих газраа өөрөө тушааж гүйцэтгэх явдлыг хамтаар гаргаж хичээнгүйлэн хуудас хавчуулан айлтгаад Богд эзэн гэгээнээр толилох ажаамуй. Үүний тул хичээнгүйлэн айлтгав” хэмээжээ.“Мэдэв “гэж мутрын тэмдэг дарсан байна.
Олноо өргөгдсөний наймдугаар он зуны тэргүүн сарын хорин таван
ҮТА. А-173, д-1, хн-187
Алтан Овооны их тахилгын үеэр эрийн гурван наадам хийдэг уламжлал тогтсон. Алтан Дарь Овооны өөрийн ариун сан, тахилгатай хүндэтгэл, магтаалын ном судартай уул усаараа нэрлэсэн өвөрмөц ур хийцтэй эзэд бурхдын хөрөг дүртэй, шүтэх бишрэх хайрлаж хамгаалах уламжлалт нарийн дэг журамтай тогтоолын зарлиг шийдвэрээр тайж тахидаг Монголын төрийн хамгаалалт тахилгатай уулын нэг.
Алтан-Овооны эзэн сахиус нь эрдэнийн цагаан хүлэгтэй, эрдэнийн баринтаг хувцастай баруун мутартаа шашны дайсныг үндсээр нь таслагч болор шилэн илдтэй, зүүн мутраараа эрдэнэ агуулагч тэвш залан барьж хүссэн бүхнийг хайрлах, гурван цагийг эзэмдэх гурван мэлмийтэй , тэргүүндээ торгон титэмтэй баатар дагнас лам түшмэл, бараа бологч нараар хүрээлүүлсэн баатар эрийн дүрээр дүрсэлсэн аж
1927 оны намар Оросын нэрт эрдэмтэн, жуулчтин В.А.Казакевич Дарьганга нутгаар судалгааны ажлаар явахдаа Батцагаааны гэрэл зургийг авч, өөрийн бүтээл номондоо хэвлүүлэн үлдээсэн байдаг.
1938-1939 оны үед овооны дээрх Батцагааныг нурааж тахилга үйлдэх ёслолыг ч зогсоосон байна.
Нутгийн ард түмэн 1990 онд Батцагааныг сэргээн босгож, Алтан Овооны анхны тахилга хийсэн билээ. Үүнээс хойш 1994, 1999, 2004, 2009 онд их тахилга хийжээ.
Лавлагаа, Мэдээлэл, Судалгааны Төвийн архивч
С.Шижирбаатар

МУИС 1-р сургууль – Япон 1942
ГХЯ – Япон, 1947
Элдэв Очирын хүүхдийн кино театр – Япон 1948
ДБЭТ- Япон 1949
Төв Номын Сан – Япон
УБ Төмөр Зам – Орос 1949
Багшийн Дээд Сургууль – Япон 1951
Төрийн Ордон – Хятад, Орос, Япон, Монгол 1951
Байгалийн Түүхийн Музей – Хятад 1953
Буянт Ухаа Нисэх буудал – Орос 1956
Энх Тайвны гүүр – Хятад 1958
Хүүхдийн Урлан Бүтээх Төв – ? 1958
Монголын хүүхдийн ордон – Орос 1958
Улсын Драмын Эрдмийн Театр – Орос 1960
1-р 40 мянгат – Орос 1960
Улсын Их Дэлгүүр – Хятад 1961
Улаанбаатар зочид буудал – Хятад, Монгол 1961
50 мянгат – Хятад 1964-аад он
ДДЦС болон магистраль шугам – Орос 1966
Ард, Сансар, Хөдөлмөр, Од кино театрууд – Орос, 1960-аад онууд
2-р 40 мянгат – Оросуудын төлөвлөснөөр Монгол 1965
Үндэсний Соёл Амралтын Хүрээлэн – Орос, Монгол 1966
1-р эмнэлэг – Чехсловак 1971
2-р эмнэлэг – Орос
120 мянгат – Хятад
220 мянгат – Хятад
2, 12, 15, 19, 16, 3, 4, 5, 10, 11,13, 6-р орон сууцны хорооллууд – Орос, Монгол 1962-1987
Цэцэрлэг, ЕБС-н ихэнх барилгууд – Орос, Монгол
Улсын клиник эмнэлэгүүд – Орос
За тэгээд….
Цирк – Румын 1971
Зайсан Толгойн Зөвлөлтийн дайчдын дурсгалын цогцолбор – Орос 1971
Дулааны 3-р ЦС – Орос 1971
Төв Цэнгэлдэх Хүрээлэн – Хятад, Монгол 1971
Гэрлэх ёслолын ордон – Орос 1974
МҮЭ-ийн соёлын төв – Орос 1975
Дулааны 4-р ЦС – Орос 1981
Энх Тайван Найрамдлын Ордон – Орос?
Идэр техникчдийн ордон –
Өсвөрийн Зохион Бүтээгчдийн Төв Сургууль –
Шинжлэх ухаан техникийн ордон – Орос
Спортын Төв Ордон – Хятад
Халдвар Судлалын Үндэсний Хүрээлэн – Орос
Төв Шуудан – ?
Кино Үйлдвэр – ?
Ленин клуб – Орос
Үйлдвэр комбинат – Орос
Барилгын комбинат, трастууд – Орос
Гутлын үйлдвэр – Чехсловак
Говь комбинат – Япон
Хивсний үйлдвэр – Герман
Мах комбинат – Герман
Мебелийн үйлдвэр – Польш
Цагаан шохойн үйлдвэр – Польш
Био комбинат – Унгар
Талх Чихэр, Алтан Тариа, Сүү гээд хүнсний бүх ууган үйлдвэрүүд – Оросууд
Сүлжмэлийн үйлдвэр – Орос
Арьс ширний үйлдвэр – ?
АПУ- Герман
/Өөрсдөө хэдэн барилгын төслүүдээ санхүүжүүлж, барилцаж байсныг судалж амжаагүй шүү/
Соёлын Төв Өргөө – Орос 1988
Өргөө кино театр – Орос 1989
Чингис Хаан зочид буудал – Юугослави 1991
За тэгээд зогсоогүй ээ. 21-р зуунд бас л гаднынхан хот байгуулж өгсөөр байна.
Нарны зам, гүүр – Япон
Хөшигийн Хөндийн нисэх буудал – Япон 2019
Яармагийн, Шинэ гүүр – Хятад 2019
Монгол-Япон Сургалтын Эмнэлэг – Япон 2019
Хөгжлийн Бэрхшээлтэй Хүүхдийн Сэргээн Засах Хөгжлийн Төв – Хятад 2019
Ус Цэвэрлэх байгууламж – Хятад
Газрын тос боловсруулах үйлдвэр – Энэтхэг
ЖИЧ: Хамгийн олон барилга барьсан тоогоор ОРОС, ХЯТАД ТЭРГҮҮЛЖ БУЙ. Удаах нь манай улсын хэмжээнд 244-дэх барилга байгууламжаа барьсан тухайгаа саяхан ил тод зарлажээ.

Төрөлх алтай язгуурын манж хэлээ гээж, нийтээрээ хятад хэлтэн болсон. Зүрчидийн удам бөгөөд Чин улсыг (1644-1912) байгуулсны дараа өөрсдийгөө «манж» хэмээн нэрийдсэн. Нэрний гарал үүслийн талаар олон тайлбар байдаг.”мангга” (ᠮᠠᠩᡤᠠ), “жу” (ᠵᡠ) буюу “аймшиггүй сум”[1], бас элбэг дэлбэг хүчирхэг байхыг билгэдэн ийм нэрийг авлаа гэж үздэг.
Түүх
МЭӨ 1,2-р мянганд 202-220 онд мандаж явсан Иүлүйгийн харъяанд байсан мэдээ байдаг ба 5,6-р зуунд мохе аймгуудын хар ус (heishui) овог жүрчин овогтон болсноор жүрчидын суурь тавигджээ. 12-р зуунд Кидан Улсын харьяанд явсан тэд 1113 онд бослого гарган 1115 онд Алтан буюу Жин улсыг байгуулан Кидантай байлдаж эхэлсэн ба 1125 онд Киданыг мөхөөж бүс нутагт тэдний байр суурийг эзлэх болж 1135 онд Монголчуудыг гэнэдүүлэн довтолж эхэлсэн ч 1138 онд амжилттай няцааж улмаар 1147 онд найрамдав. 1210 онд Чингис хаанд элч илгээн алба барихыг тулган шаардсанаас үүдэн 1211 онд Чингис хаан Алтан улсад довтлон 1215 онд буулган авч алба бариулах болжээ. Хожим Өгэдэй хааны үед 1234 онд Алтан улсыг бүрэн мөхөөсөн байна.
Үүнээс хойш зүрчид нар Сунгари болон Хар мөрнөөр нутаглаж байсан. 17-р зуун хүртэл загас ан агнуур, бага хэмжээний газар тариалан, гахай үржүүлэх зэрэг амжиргаатай байжээ. Мөн тэд хамжлагат ёсны нийгмийн байгуулалттай ба хятад олзны хүмүүсийг боо и буюу манжаар нукай хэмээн нэрийдэж тамга шивээс хийн хойлогт дагуулах, хүнд хүчир ажил хийлгэх зэргээр боолчилдог байсан байна. 16-р зуунд Мин улсын захиргааны Хайши, Жяньжоу, Ерэнь гэсэн гурван хэсэг болж байлаа. Үүнээс Жяньжоу зөрчиний Нурхач сэцэн бэйл олон аймгийг дагуулж «Хожуу Алтан улс»-ыг үүсгэсэн ба Дээд эрдэмт хаан үндэстэний нэрээ 1635 онд «манж», улсаа 1636 онд «Чин» буюу ариун хэмээжээ.
Манж Чин Улс
Манжууд 1636 онд өвөр монголын нутгийг бүрэн дагуулж, 1644 онд Бээжинг эзлэн, 1683 он гэхэд хятадын газар нутгийг бүрэн эзлээд, 1691 онд ар монгол, 1755 онд баруун монголыг эзлэн дагуулсан байдаг. Манж Чин улс буюу Дайчин гүрний төрийг «Тэнгэрийн бошигт» хэмээх Нурхачаас «Хэвт ёс» Пү И хүртэл 12 хаан төр барьжээ. Үүнээс Энх Амгалан (1662-1722), Тэнгэр тэтгэгч (1735-1794) хоёр хаан жаран жил хаан суусан нь төр улсыг өнө удаан тогтвортой хүчирхэг оршин тогтнохын үндэс болж чадсан юм.
19-р зуун болоход манжууд ихэвчлэн хятадаар ярьдаг болсон ба хятаджисаар манжийн улс оршин тогтнох боломжгүй болж, 1911 оны 12 сард Сунь Ятсэнь нарын гаргасан бослогоор хятад үндэстэнд улсын эрхийг буцаан авчирч, «манж, хятад, монгол, төвөд, хуй» таван үндэстний хэмээх Дундад Иргэн Улсыг байгуулжээ.
Цэргийн эрхтний жилүүдэд Манжуурыг Жан Золин атгаж байсан бөгөөд Чан Кайши 1928 онд Бээжинг түүнээс булаан авч таван өнгөт тугийг одоогийн Тайваний тугаар өөрчлөн сольжээ. 1932 онд Манжуурт Японы тоглоомын улс Манж-го (1932–1945) байгуулагдаж Пү И хаанаар дахин өргөмжлөгдсөн боловч 1945 онд Япон дайнд ялагдан Манжуурыг алдсанаар Манж-гогийн нутаг Хятадад хураагджээ. Чин улс мөхсөний дараа хятад нутагт байсан олон мянган манж үндэстэнийг хятад тариачид үй олноор нь хядаж байсан тул овог нэрээ нууцлан амьдрах болжээ.
Орчин үеийн манж үндэстэн
Манж улс 1912 онд мөхсөн хэдий ч манж хэл соёлын тухайд аль 18-р зууны дунд үеэс бараг үгүй болсон байна. Хэдий манжийн засаг захиргаа манж хэл соёлыг хадгалах хүчин чармайлт гаргасан ч гэлээ (манжийн язгууртнууд хан хятадтай ураг барилдахыг хориглох зэрэг) соёл уламжлал нь хан хятуудуудад уусан нийлж хятад соёл мэтээр харагдан бүдгэрэн арилж, ярианы хэл нь устан бичгийн хэл нь зөвхөн хааны ордонд хаан болон өндөр угсаат язгууртны ярианы тэмдэглэлд хэрэглэх болсон нь л хожуу хүртэл уламжилж, одоо цөөн тооны өндөр настан болон манж судлаачдаас өөр мэдэх хүнгүй болжээ.
Дундад Иргэн Улсын засгийн газар манжийн хаан болон ордныхонд 1924 он хүртэл цалин пүнлүү олгож байсан хэдий ч хятад даяар манж нарыг ялгаварлан гадуурхах явдал маш түгээмэл байснаас олон манж хүн угсаа гарвалаа нуух, хятад нэр авах, манжуудаасаа харилцаа холбоогоо таслах зэрэг нуугдмал амьдралаар амьдарч эхэлсэн байна. ДИУ байгуулагдсанаар Шиань, Ганжоу, Наньжин, Ханжоу зэрэг хотод болсон аллага нь олон манж хүний амийг авч одсон ба овог нэрээ нууж хятад овог нэр авах нь улам ихэсчээ.
Манжуурыг Япончууд эзэлсний дараагаар 1934 онд Японы хараа хяналт, улс төрийн зорилго бүхий дэмжлэгтэйгээр өсч томрон ухаан суусан Пуиг хаанаар “томилж” Манж го буюу Манж улсыг байгуулсан нь 1945 онд Зөвлөлтийн арми Манжуурт орж ирснээр мөхөж манжуудын 3 дах удаагаа сэргэх оролдлогыг нураажээ. Хятадад Манж нарыг гадуурхах үзэл БНХАУ-ын засгийн газраас манжуудыг үндэсний цөөнх гэж албан ёсоор нэрийдэх 1952 он хүртэл байсаар асан ба манж нарын тоо энэ үед 2 дахин хорогдсон гэсэн байдаг байна. 1952 онд БНХАУ-ны төрөөс манж үндэстнийг бүртгэж байхаар болсон ба 1953 онд 2.5 саяаар тоологджээ. 1982-1990 онд 4,299,159-аас 9,821,180 болтол манж хүний тоо огцом өссөн нь дээрх уг гарлаа нууж байсан болон цөөнхөд үзүүлдэг дэмжлэгтэй холбогдсон гэдэг. 1980-аад оноос хойш манж соёлыг хятадууд ихээхэн сонирхон хэрэглэх болсон.
Одоогийн байдлаар зүүн хойд хятадын Хэбэй, Жилин, Ляонин мужуудад манжуудын 10, монгол манжийн 1 нийт 11 өөртөө засах дүүрэг байгаа юм байна. Мөн цөөн тооны манжууд Хойд солонгос, Оросын сибир, Канад болон Японд оршин суудаг ажээ.
Хүн ам
Манж үндэстэн нь голчлон БНХАУ-н эх газраар төвлөрөн суух бөгөөд 2000 оны хүн амын судалгаагаар 10,708,464 хүнтэй хэмээн тоологджээ. Энэ нь цөөн тоот үндэстний 10,17 хувь, нийт хүн амын 0,86 хувийг эзлэх ажээ.
Хэл яриа
Манж үндэстний үндсэн хэл нь манж хэл бөгөөд Алтай хэлний язгуурын Манж-Тунгус хэлний бүлгийн Өмнөд Тунгусын хэлний дэд бүлэгт багтдаг. Чин улсын үед “Улсын хэл”, “Чин хэл” гэх мэтээр нэрлэгдэж байсан. Газар нутгийн байршил, нутаг нутгийн онцлогоос дараах аялгад хуваагддаг.
Гүи фан аялга
Жин аялга
Шөнжин Гирин аялга зэрэг болно. Нийт ярилцагчидын тоо 1200 шахам. Хэдий тийм боловч манж хэлээ хэрэглэхгүй байх явдал түгээмэл байх ба манж хэлний оронд хятад хэлийг сурах явдал их байдаг байна. Ерөнхий боловсролын сургуульд манж хэл төдийлөн ордоггүй учраас хүүхэд, залуучууд хятад хэлийг эх хэлээ болгосоор байна. Манж хэлээр ярьж чадах хүмүүсийн ихэнх нь өндөр настай хүмүүс байдаг байна.
Бичиг үсэг
Тэд алтай язгуурын түнгүс бүлгийн хэлээр ярих ба бичиг үсгийн хувьд анх кидан бичгийг хэрэглэж байгаад 17-р зуунд Нурхайчийн зарлигаар монгол бичгийг авч хэрэглэсэн байна. Зүрчид бичгийг ашиглаж байсан бөгөөд Хойд Алтан улсын Нурхачи хааны зарлигаар Сүймин, Эрдэни гэсэн 2 хүн монгол бичгийн галиглах системийг гол болгож Манж бичгийг зохиожээ. Одоо манж бичиг мэдэх хүний тоо 200 гаруй гэсэн албан бус судалгаа байдаг ажээ.
Шашин шүтлэг
Манжууд нь Буддын Шарын урсгал, Христ, Бөө мөргөлийг шүтэн биширдэг.
Эшлэл- 族称Manju词源探析》，长山，刊载于《满语研究》2009年第01期 (Changshan (2009), The Research of Ethnic Name “Manju”‘s Origin, Manchu Language Research, the 1st edition), Википедиа
Enkhtur Lkhagva
3h ·

1. Мансууруулагч
2. Донтуулагч
3. Мэдээ алдуулагч
4. Өвчин намдаагч
5. Тухайн архийг уухгүй бол бие ьэсрэмжгүй өвдөх мэт мэдрэмж төрүүлдэг нэг төрлийн бодис.
2018 онд Монголд зарагддаг бүх архийг Франц улсад аваачиж шинжлүүлэхэд маш аюултай гарахад нийтэд дэлгэж чадахгүй нуун дарагдуулсанг шинжилгээнд явуулсан гэх хүнээс сонссон.
Одоо ч нууцалсан хэвээр байгаа. Нэр бүхий УИХ-ын гишүүд ч мэдэж байгаа.
Энэ бүхнийг эрчүүдийг устгах төлөвлөгөө гэж харж байна.

Гэрэл зургийн аппарат 1820-иод онд үүссэн гэж үзвэл 15 жилийн дараа мэргэжлийн аялагч судлагчдын хэрэглээд аль хэдийнэ нэвтэрсэн байж таарна. Нутгийн хүмүүсээр газарчлуулж, морь, тэмээ хөлөглөн, үлэмжхэн ачаа хөсөгтэй явдаг байсан гадныхан зураг угаах төхөөрөмжөө хүртэл авч явдаг байсан юм болов уу. Ардын уран зохиолч Б.Догмид гуай энэ зургийг хутагтын бодит гэрэл зураг мөн гэдгийг хуучцуулын яриагаар баталж өгсөн юм. Зураач У.Чимэддорж гэж Догмид гуайн ах найз байж. Одоо байсан бол 100 шахсан буурал байх байж. Аймгийн төлөөлөгчөөр Хутаг уулын хошуунд явж байгаад оройхон нэг айлд ортол настай хөгшин бурхандаа мөргөж байжээ. Гэрийн баруун талд суунгаа бурханыг нь харвал нэг лам хүний гэрэл зураг байв. Эмгэн мөргөж дуусаад авдар дээрх хүрдийг эргүүлэн залбираад гийчдэд цай идээ тавьж өгчээ. Чимэддорж гуай жавдан дээр суусан номын хувцастай хуврагийн зургийг хараад “Эмээ, энэ ямар нэртэй бурхан бэ?” гэж асуувал “Говийн ноён хутагтын патиар” гэж. “Үнэн үү? Ноён хутагтынх гэдгийг нь та яаж мэдэж байгаа юм бэ?” гэвэл “Мэдэлгүй яахав. Өвөг маань адис жанлавыг нь хүртэж байсан хутагтыг сайн мэдэх хүн. Манай өвөг дээдсийн гурван үеийн шүтээн” гэж итгэлтэй хариулжээ. Чимиддорж гуай хуулбарлахаар авсан уг зургийг халамцуудаа хаячихаж гэж их халаглаж байсан гэдэг. Гэтэл хаа хойно түүний шавь, зураач Халтарын эхнэр Цэрмаа нөхрийнхөө номын завсраас олж бөөн хөөр баяр болжээ. Үнэндээ Чимэддорж гуай хаяж үрэгдүүлээгүй, харин Халтарт “Би хаячихаж магадгүй, чи хямгадаж бай” гээд өгснөө өөрөө мартсан байж.
Эрт цагт вспышка буюу гэрэл цацруулагч гэж байгаагүй болохоор сүмийн үүдэнд хутагтыг залаад нарны өөдөөс харуулж суулгаад өмнө номын ширээг нь тавьж авсан бололтой. 1830-аад оны үед Саран хөхөөг үзэж байсан хүүхэд багачуул, 1900-гаад оны үеийн настнууд уг зургийг хараад ноён хутагтын патиар мөн болохыг хөгшинд хэлж байсан удаа ч бий гэдэг.
Via:Gun-Uils Dugarsuren

– Чингис хаан Еврази хийгээд евроазийн үзэл номлолын үндсэн гол бие төлөөлөгч. Түүний өв үлдэц нэг ёсондоо тив дэлхийг хамарсан гэрээслэл, эх газарын оюуны тэнхлэг мөн. Түүний эзэнт гүрэн нь хуучин ертөнцийн орон зайн , цоо шинэ улс төрийн байгууллагын үндэс суурь болсон.Оросууд бид Чингис хааны нөмөр нөөлгөн доор амьдарч байна. Ийнхүү Чингис хааны амьдралын 72 жил нь Евразийн парадигмыг илэрхийлдэг бөгөөд энэ нь гэгээн удирдагчийн үзэл санааг шингээн нэгтгэсэн дэлхийн оюуны газрын зураг хуанли юм.
Оросууд бид Чингис хааны агуу сүүдэр дор амьдарч байна. Тэр бидэнд зүүнээс буулга авчирсан төдийгүй барууны буулганаас биднийг чөлөөлсөн. Чингис хаан биднийг өөрийн эрхшээлдээ хавтгайруулан давтсан ч бидний мах цусанд тэмцэж, ялахыг зааж сургасан юм. “Тэрээр анх удаа манай Оросын эх газрын засаг захиргааны машиныг төмөр гараар зохион бүтээгээд зогсохгүй олон зууны турш хэрэглэж ирсэн Оросын төрийн аппаратын эх үндсийг бидэнд хүлээлгэн өгсөн юм. ” Оросууд бид Татар, Түрэг, Монголчуудтай эн зэрэгцэхүйц Чингис хааны хүүхдүүд. Гэхдээ тэд юуны түрүүнд цусыг өвлөж авбал бид ариун дагшин хөрсний өргөнөөр үржсэн сүнсийг өвлөн авна.Чингис хаанаас өмнөх оросууд, Чингис хаанаас хойшхи оросууд хоёр өөр ард түмэн, хоёр өөр үзэл бодол, хоёр үндэстэн, хоёр номлол.Чингис хааны өмнөх Оросууд – Византи ба Европын захын хэсэг.Чингис хааны дараах Оросууд бол Дэлхийн эзэнт гүрний түшиц газар, шинэ Византи, сүүлчийн Ром, дэлхийн хувь заяаны төлөөх геополитикийн тулалдааны үнэмлэхүй төв юм.Бид Чингис хаанд бүх талаараа үүрд өртэй.Евразийство | Александр Дугин | Чингис-хан и монголосфера |
Александр Дугин