Category: Монгол бөөгийн түүх

Дараа нь би тайга дундуур хэдэн зуун км морь, буга унаж явсан нууцлаг Шончур-хамтай уулзахаар тууштай хичээсэн боловч тэр уулзахаас зайлсхийв.
Би бөө мөргөлийг 1940-өөд оны сүүлчээр, голын эрэг дээрх Кетс руу хийх экспедицийнхээ үеэр судалж эхэлсэн. Тэр үед би өмнө нь хэд хэдэн бөө нартай ярилцаж байсан боловч Кетүүд ч биш, Тувачууд ч бай нутгийн оршин суугчдын дунд “ мундаг ” хэмээн алдаршсан бөөтэй урьд өмнө нь уулзаж байгаагүй юм. 1930-аад оны дунд үе гэхэд Тувагийн ихэнх бөө. үйл ажиллагаагаа орхиж, үлдсэн хэсэг нь танихгүй хүмүүстэй уулзахаас зайлсхийх бүхий л арга замаар тайгад нуугдаж байв.
Би Тува улсын зүүн өмнөд хэсэгт, Монгол Улсын хил дээр орших Тере-Хол нуурын арал дээрх Пор-Бажын цайзын археологийн малтлагын ажлыг толгойллоо. Тэр үед Тере-Холский дүүрэг нь Тоджа шиг хүрч очиход хэцүү, дүлий байсан байх. Тайгын замаар мориор явж, эсвэл онгоцоор тийшээ очих боломжтой байсан – тэр үед нэг ч машин эдгээр бүс нутагт хүрч байгаагүй. Эдгээр газрууд хөл хөдөлгөөн ихтэй байсангүй. Нуураас 10 км-ийн зайд орших Кунгуртуг хэмээх жижиг тосгоны гадна хааяадаа дан ганц юрк, загасчид, анчдын тахал дээд цэгтээ тулдаг байв.
Нуурыг онгон тайга, намаг хүрээлсэн бөгөөд холоос Хан-Тайгын өндөр цастай нуруунууд харагдаж байв. Цаг хугацааны улмаас эвдэрч сүйтгэгдсэн боловч арал дээр эртний цайзын сүрлэг хэрэм байсаар байв. 1963 оны 7-р сарын зуны нэгэн орой малтлагад оролцогчид бид галын эргэн тойронд цугларч, өдрийн ажлын явцын талаар ярилцав. Тэр орой манай завь дээр загас авчирсан миний шинэ танил хөгшин загасчин Соён Алдын-оол галын дэргэд суув. Тэр бидэнтэй тайван ярьж, Тувагийн урт гаансыг асааж байв. Алдын-оол малтлага судлахыг сонирхож, зарим олдворыг үзэж, дараа нь нуур, цайзын гарал үүслийн талаар маш сонирхолтой домог ярьсан юм
Би үүнийг Алдын оол ахаас хэнээс сонссон бэ гэж асуув. ” Шончур-хам гэж ” хариулав. Загасчин нуурын хойд эрэг уруу дохиод: ” Тэр саяхан тайгагаас гарсан, одоо тэр энд амьдардаг: түүний урц холгүй байгаа .” Энэхүү гэнэтийн мэдээ намайг хэрхэн сонирхож, догдлуулж байгааг уншигч амархан төсөөлнө.
Шончур бөөг харах хүслийг минь мэдээд Алдын-оол ахтайгаа ярилцаж, бидэнтэй уулзахаар итгүүлэхээ амлав. Үнэхээр ч хэд хоногийн дараа тэр бөө хүнээс урилга авчирч, өөрийнхөө юрта руу зочлов. Алдын-оол биднийг дагалдана гэж амласан. Тувагийн бөө мөргөлийг бүрэн судалж харуулах боломж олгох асуултуудад хариулт авах гэсэн хүсэл эрмэлзэл төдийгүй Сибирийн бөөгийн өнгөт гэрэл зургуудыг анх удаа хийх ховор боломж намайг татсан юм. Түүний шинж чанарууд. Тэр үед манай малтлагын зураг авалтад ирсэн Москвагийн зураглаач Ю.Н.Алдохин хуаранд байсан тул ёслолыг өнгөт хальсан дээр буулгах найдвар хүртэл байсан.
Шөнийн зан үйл
Шончур бөө Урилгыг аваад маргааш нь бид бөө Шончур дээр очихоор явлаа. Алдын-оолын загас агнуурын жижиг завинд таван хүн байсан бөгөөд бөө биднийг хүлээж байсан хойд эрэг рүү аажмаар хөвж байв. Надаас гадна бөөгийн ах, зураглаач Юрий Алдохин, экспедицийн ажилтнууд байлаа.Харанхуй болсон үед ганцаардмал гэмээр эсгий юрт (урц) барьсан харагдаж эхлэв. Олон жилийн жин дор бөхийсөн өндөр туранхай өвгөн түүнээс аажмаар гарч ирэв. Энэ бол Тувагийн уламжлалт дээл өмссөн бөө Шончур байв; Тэрээр эелдэгээр мэндчилэн, бүгдийг нь уг юрт урилаа.
Орон байр нь гал голомтоор маш хурц гэрэлтэж байв. Түүний чимэглэл баялаг биш байсан. Үүдний эсрэг талд хамгийн хүндтэй газарт торны хананд наалдсан бөөн бөөрөнхий хэнгэрэг байв. ойролцоо ханан дээр сийрэг хувцастай жижиг шүтээнүүд өлгөгдсөн байв: сүнсний савууд – бөөгийн үйлчлэгчид. Бүрэнхийд тэдний шаргал нүд нь түгшүүртэй гялалзаж байв.
Шончур биднийг хажууд нь суулгаж, Тувагийн давсалсан цайгаар дайлав. Бид яриа өрнүүлэв. Би түүнд арал дээр юу хийж байгаагаа ярьсан. Шончур мянга гаруй жилийн тэртээ баригдсан том ордон дэлхийн давхарга дор болж хувирсанд чин сэтгэлээсээ гайхав. Аажмаар түүнтэй болон түүний зочломтгой эхнэртэй хийсэн яриа маань Шончурын тухай өөрийнхөө түүх болж хувирав.
– Та яаж бөө болсон бэ? – Эцэст нь би сонирхсон асуулт асууж байна.
– Би яаж бөө болсон юм бэ? – Шончур-хам асуултаа давтан хэлээд хуучин Тувагийн хоолойг асаан үргэлжлүүлэн гал голомтын бүжиглэж буй гэрлүүдийг ширтэн чимээгүй болов. Дараа нь тэр түүхээ аажмаар эхэлнэ.
Шончур бөөгийн түүх
Зүүн Саяны ууланд төрсөн. Эцэг нь Тувагийн эртний шар буурцгийн гэр бүлээс гаралтай байв. Тэрээр бүх Тувагийн хүүхдүүдийн нэгэн адил өсч томорсон: тоглож, аавдаа тусалж, бүр түүнтэй хамт ан хийж явсан. Тэрээр 14 настай байхдаа үл ойлгогдох өвчинд нэрвэгджээ. Хар дарсан зүүд зүүдэлж эхлэв. Үүний дараахан тэрээр эцэг эхийнхээ тахал өвчнөөс зугтаж, тайгад ганцаараа тэнэж, бараг юу ч идсэнгүй. Тайгад хэдэн өдөр тэнэж байснаа санахгүй байсан.
Эцэст нь хамаатан садан нь түүнийг маш их зовж шаналж, ядарч туйлдсан байдалтай буцааж авчрав. Түүнийг ухаан орохыг нь хүлээлгүй “ том ” бөө түүн дээр уригджээ : ийм заншилтай байв.
Бөө мартагдан хэвтэж байсан Шончурын хажууд шөнөжингөө эргэлдэв. Үүр цайх үеэр уригдсан бөө өвчний шалтгааныг тэнд байсан хүмүүст мэдэгдэв: удаан нас барсан бөөгийн сүнс – Соён овгийн өвөг дээдэс Шончурт нэвтэрсэн байв. Тиймээс хамаатан садан нь өвчтөнийг эдгэрэхийг хүсч байвал түүнийг бөө болго. Шончур үүнийг хүсээгүй, тэр айж, хэдэн өдөр эрс татгалзав. Гэхдээ хөгшин бөөгийн хэлсэн үг хамаатан садны хувьд хууль байв. Тэд өсвөр насны хүүхдийг бөө болоход нь итгэж, Шончурт бөөгийн дагалдах хэрэгслийг хамтад нь бэлтгэсэн: хэнгэрэг (донгур), алх (орба), толгойн өмсгөл, богино боловч хүнд кофтан (териг), тусгай гутал.
Дараа нь ойролцоох дахин цуглуулж, тусгай баяр ёслол, ямар үед урьж бөө шончур болон түүний ойр хамаатан садан нь дэргэд нь хэнгэрэг нь дуулж хийж амьдарч байсан гэр бүлийн бүх гишүүд ” сэргээж ” хэнгэрэг, мөн дараа нь бүх хамаатан садан түүнийг алхаар цохиж эргүүл. Шончур өөрөө хамгийн сүүлд хэнгэрэг цохисон. Ёслолын дараа түүний хэнгэрэг ” амь орж ” , тэр үеэс онгод тэнгэрийн ертөнцөд бөөгийн тэнүүчлэлд ” морь ” болж иржээ. Тэр үед алх нь ташуур болон хувирч бөө нь ” морь ” -г нь хөөв . Шончурыг бөө болгосны дараа өвчин нь арилж эхлэв.
Тэрээр хүмүүсийг, амьтдаас бузар сүнснүүдийг (аза) хөөн зайлуулсан. Муу ёрын сүнснүүдтэй тэрээр цуцалтгүй тэмцэх хэрэгтэй байв. Энэ тэмцэлд түүнд сайхан сэтгэлтэй туслах сүнснүүд (eeren) тусалсан. Дээд ертөнцөд Шончурын хэлснээр хүчирхэг Хан Курбусту захирдаг бол дунд хэсэгт сүнснүүдээс гадна хүмүүс бас амьдардаг бөгөөд Доод ертөнцөд бүх муу хүчний захирагч цуст Эрлик захирдаг …
Шончур түүхээ дуусгаад би бөөгийн хангамжийг үзүүлээд өгөөч гэж гуйв. Тахилгын толгойн чимэг нь улаан даавуугаар чимэглэсэн арьсан туузаас бүрддэг байв. Дээрээс нь өтгөн эгнээний өд бэхэлсэн байв. Даавуугаар чимэглэсэн урт арьсан оосорыг доор нь оёдог. Боолт дээр хүний нүүрний дүрс нь нөхцөлт байдлаар хийгдсэн боловч нүд, хамар, ам, чих гэх мэт маш тод хатгамалтай байдаг. Бөөгийн кафтан дотор бугын арьсаар дотор нь үслэг эдлэл оёж, ханцуй, захыг нь улаан даавуугаар засдаг. Хүний араг ясны гарын ясыг кафтан дээр цаа бугын үсээр хатгаж, мөрөндөө бүргэдийн өд оёдог. Муу сүнснүүдээс хамгаалах ёстой байсан кафетан дээр нум, есөн сумны төмөр загварыг оёдог. Хэрээний оёмол арьс, багана, нугас – онгодын сав – бөөгийн туслахууд, мөн нээлттэй улаан амтай могойнуудын зураг.
Хэнгэрэг нь нэг талдаа бугын арьсаар бүрсэн модон ирмэгээр хийгдсэн болж таарав. Энэ нь есөн од, марал, улбар шар өнгийн хоёр шилмүүст дүрслэгдсэн байдаг. Хэнгэрэг дээрх бүдүүвчилсэн зураг нь манай эрин үеийн эхэн үеэс эхтэй хадны дээрх эртний зургуудтай төстэй байв.
Орой унаж байв. Гэрийн үүдний арьсан хөшиг салхины дор бага зэрэг нээгдэхэд нуурын дээгүүр час улаан нар жаргах нарийхан нарийхан зурвас харагдав. Шончур хуурай мөчрүүдээ гал руу шидэв. Орон сууцны торон ханан дээр дөл бүжиглэж байв.
Бөө нар ихэвчлэн шөнө дөлөөр зан үйл хийдэг. Шончурын тохиролцсон гэдэгт би итгэлгүй байсан тул ажилдаа амжилт хүсье гэж захиас илгээж өгөхийг түүнээс хүссэн. “ Сүүлийн үед би нурууны өвчнөөр шаналж байгаа бөгөөд энэ нь миний ажилд саад болж байна, яагаад гэвэл би үргэлж бидний ажилладаг газар дээр бөхийх хэрэгтэй болдог. Та надад хандаж болох уу? “- Би Шончур руу эргэв. Бага зэрэг тээнэгэлзсэний эцэст тэр зөвшөөрсөн боловч бид нар жаргаж, бүрэн харанхуй болохыг хүлээх хэрэгтэй гэж хэлэв.
Үүнээс өмнө би Енисей тайга, Подкаменная Тунгуска, Монголын тал нутагт бөөгийн зан үйлийн талаар янз бүрийн сонин хачин зүйлээр дүүрэн хөгшчүүлийн тухай түүхийг сонсч байсан. Би өнгөрсөн зууны аялагч жуулчдын сэтгэл хөдөлгөм тайлбарыг уншиж байсан боловч эртний бүх шинж чанаруудтай бөөгийн зан үйлийг урьд өмнө харж байгаагүй.
Эцэст нь харанхуй болж, шөнийн одод юртын утаан нүхэнд тусахад Шончур шүтлэгийн хувцас өмсөж эхлэв: толгойн өмсгөл, гутал, хүнд зан үйлийн кафет. Эхнэр, ах нь түүнд зарим нэг эд зүйлийг өмсөхөд нь туслав. Өвгөн хүнд костюм, хэнгэрэг хүнд байгаа нь мэдрэгдэж, Шончур энэ хувцастайгаа хөдөлж чадах эсэхэд өөрийн эрхгүй эргэлзэв.
Шончур ядарсан байдалтай гал руу алхам алхаж, гартаа хэнгэрэг барин гал дээр бөхийж хатсан мөчрүүдээ шидэв. Хэнгэрэг илүү сайн сонсогдохын тулд тэр үүнийг хатаав.
Гал зуухны дэргэд хэдэн хүн сууж байв. Хүмүүсээс хачин урт сүүдэр унав. Хүннүгийн ертөнцийн эртний овог аймгууд энд амьдарч байсан Ази тивд, галын гэрэлд дархан цаазат газарт бөө нарын оролцоотойгоор ёслол үйлддэг байсан тэр холын цагт цаг хугацааны машин биднийг олон зууны нууцлаг зайд аваачсан юм шиг санагдлаа. туслах сүнсний дүрсийг амьтан, шувуу хэлбэртэй дүрсээр дараа нь өдөр бүр хаданд сийлэв.
Шончур хэнгэрэг хуурай байсан эсэхийг шалгасны дараа хэнгэрэг – ” морь ” руу энхрийлэн эргэж , морь холын замд бэлэн байгаа эсэхийг асуув. Дараа нь тэр түүнийг яг л амьд амьтан шиг зөөлхөн алгадаж, түүнийг арьсан, сүүгээр тосолж өгөв. Одоо хэнгэрэг – ” морь ” хооллож байна – та эхлүүлж болно. Түүнд хэнгэрэгийг дарахад бөө шалан дээр хүндээр суугаад нүдээ анин гал руу нуруугаа харуулан туслах сүнсийг дуудаж намуухан дуугаар аажмаар дуулж эхлэв.
Бид дуу хураагуураа асааж, хэнгэрэг хүртэл тахилгын үг, цохилтыг тэмдэглэж эхлэв, ховор, эхэндээ нам гүм боловч аажмаар чанга, чанга. Оператор Ю.Н. Юртоны ханан дээр суусан Алдохин аль хэдийн зураг авалтандаа оржээ.
Бөө өөрийн дуу хоолойгоо аажмаар өндөрсгөхдөө бөө нь түүний туслах сүнс – амьтан, шувуу: хэрээ, шонхор, нугас, загас, могой, хүчирхэг уулын ямаа гэх мэтийг жагсаав. Тэрээр тэднийг магтаж, тэдний гавьяаг дуулж, тэд юу хийж байгаагаа хэлэв. цаг хугацаа. Тиймээс тэрээр шувуудын тухай дуулав: “ Тоджа нуурыг тойрсон янз бүрийн өнгөт есөн шувуу нисдэг. Тэд нисдэг, гадагшаа хар … “. Тэрээр санаандгүй хурдан бөгөөд амархан босож, шувууны нислэгийг дууриаж, юртоны хажуугаар хэд алхав. Тэр шувуу шиг хойд дүрдээ хувилж, далавч шиг гараа аажуухан дэлбээд доош бөхийхөд ямар нэгэн зүйл хайж байх шиг санагдав. Тэр даруй тэр хэрээ шиг хэд хэдэн удаа чанга дуугарав. Түүний үгнээс түүнийг Дээд ертөнц рүү нислээ үргэлжлүүлж байгаа гэж ойлгох боломжтой байв.
Хэнгэрэг цохилох нь нэг бол унав, нэг бол морины гүйлтийг санагдуулам чанга, хэмнэлтэй сонсогдож байв. Заримдаа тэд “огцом санамсаргүй буудлага шиг харагдаж байсан боловч дараа нь бараг л сонсогдохгүй болжээ. Замдаа тааралдсан муу ёрын сүнснүүдтэй ярьж байсан бөөгийн дуу хоолой бид энэ бүх хугацаанд сонсогдож байв. Эхлээд тэр тэдэнтэй хүндэтгэлтэйгээр ярьсан боловч Хэрэв тэд яагаад – тэд дуулгаваргүй байсан бол бөөгийн дуу хоолой заналхийлсэн, эсэргүүцэлтэй сонсогдож эхлэв.Муу ёрын сүнснүүдийн нэгэнд тэр дараах байдалтай эргэж:
– За, алив!
Би чамтай тулалдах болно.
Надад төмөр сум байна!
Чи надад юу хийх гэж байна, бод!
Уушиг, зүрх сэтгэлээ бодоод үз дээ
Таны амьдралын тухай!
Хэрэв та эрэгтэй бол ялна
Хэрэв та бүтэлгүйтвэл үхэх болно!
Хэрэв та айхгүй бол хүрээд ирээрэй!
Надад хүч чадал, хүч чадал байна.
Танд байгаа юу?
Уулзъя, эцэст нь бид эрчүүд шүү дээ, –
Хэн хүчтэй болохыг олж мэдье!
Намайг хөл дор чинь оруулахгүй гэдгийг чи харах болно!
Муу ёрын сүнснүүд, бидний харж байгаагаар бөөгийн үзэж байгаагаар мөнх бус, уушиг, зүрх сэтгэлтэй байдаг. Тэднийг алж, даван туулж, айж, бөөгийн хүслийг биелүүлэхээр албадаж болно.
Гэнэт бөө чимээгүй болж огцом үсрэн босов. Бараг бүжиг дээр тэр хэд хэдэн хөдөлгөөн хийж, намайг хөнгөвчлөх, эрх чөлөөгөөрөө гайхшруулсан (би түүний костюмаа өмсөөд ямар хэцүү байдалтай хөдөлж байсныг нь сайн санаж байсан). Тэрбээр заналхийлсэн поз гэж үзээд хэнгэрэгийг богино бөгөөд хүчтэй цохилтоор цохиж эхлэв. Түүний нүд нь аниагүй хэвээр байв (бид бичлэгийг анх харж байхдаа үүнийг тогтоосон – эртний угсаатны зүйчид үүнийг бөө нарын дунд тэмдэглэж аваагүй). Түүний уйлах, хөдлөх хөдөлгөөн, нүүрний хувирлаар Шончур гүнзгий сэтгэлийн хөөрөлд автсан нь илт байв. Тэрбээр энэ үгийг эхэнд нь байсан шигээ уянгалахаа больж, гэнэт сөөнгө хоолойгоор хашгирав. Одоо тэр хуучин муу санаатай дайсан болох муу ёрын сүнстэй хамт ширүүн тэмцлийг ууртайгаар дүрслэн харуулав. Унтраах галын сулхан гэрэлд улаавтар үрчлээтсэн, туранхай, хөлс дуслаар бүрхэгдсэн, гүн живсэн, хаалттай нүдтэй бөөгийн царай дахиад л аймаар царай гаргалаа. Бамбай шиг хэнгэрэгний ард нуугдаж, тэр амархан гүйж, муу ёрын сүнсийг хөөж, ёроолын эргэн тойронд үсэрч, нүдээ нээхгүй байсан ч хачин байсан ч тэнд байсан хэнийг ч гэмтээсэнгүй.
Бөөгийн уйтгартай хашгиралтаас сүнс тэмцлээс зайлсхийж байгааг ойлгох боломжтой байсан: эсвэл тэр ус руу үсрэн загас болон хувирч, дараа нь шувуу болж, үүлэн дунд нуугдав. Бөө дайсныхаа араас хөөхийг туслах туслах сүнснүүдээ чанга дуугаар дуудав. Өөрөө ганцаараа Шончурын хэнгэрэгийн цохилт унтарч байхад хэлж чадах үгсийг нь шүүж үзвэл муу ёрын сүнсийг дийлэхгүй байв. Гэхдээ дараа нь туслах сүнснүүдээс тусламж ирэв. Хэнгэрэгэнд хүчтэй цохилт өгсөн – тэр бөө нь хурц төмөр сумаараа муу ёрын сүнсийг буудсан юм. Буудлага нь тийм ч оновчтой биш байсан: сүнс зөвхөн шархадсан бөгөөд зугтжээ. Бөө араас нь гүйлээ. Гэсэн хэдий ч сүнс бүх талаар зайлсхийсэн. Бөө хүн хурдан, авхаалжтай, гэнэтийн огцом хөдөлгөөн хийсэн. Тэр үсрээд эцэст нь дайсныг гүйцэж түрүүлэв. Тэмцэл эхлэв. Дайснууд унаж, байшингийн шалан дээр өнхрөв. Бөө муу ёрын сүнсийг хэнгэрэгээр хүчтэй дарав. Тэрбээр хэнгэрэгийн цохилтыг шүүж үзээд зугтахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэв. Эцэст нь сүнс ядарч туйлдсан бололтой; бөө хэнгэрэг өргөөд доор нь харуулснаар үүнд итгэв. Шончур сүнсийг үл тоомсорлон өшиглөж, дараа нь түүнийг гишгэж эхлэв; Хэсэг хугацааны дараа бөө муу ёрын сүнсийг амандаа авчраад долоогоод дуртайяа идэв.
– Би чамайг идсэн, уушги, элэгийг чинь идсэн! Миний улаан цусыг долоохыг би танд зөвшөөрөхгүй!
Тиймээс, гайхалтай тэмцэлд ялалт байгуулж, муу ёрын сүнс ялагдав.
… Бөө тэнүүчлэлээсээ буцаж ирснээ зарлав. Юртегийн дагуу хэд алхаад Шончур гүн ядарсандаа шалан дээр хүчтэй живээд хэдхэн минутын дараа нүдээ нээлээ. Дахин бид урд, нуруутай, бөхийсөн, маш их ядарсан хүнийг харав.
Шөнө дундын аль хэдийн өнгөрчихсөн байсан ч бид явах гэж яарсангүй. Бид саяхныг хүртэл орчин үеийн кино театрт сансар судлалын тухай кино үзэж, хүрээлэнгүүд, сургууль, номын дэлгүүрүүд, үйлдвэрүүдтэйгээ Тувагийн нийслэл хотын наранд хурсан гудамжаар явж байсан гэж итгэхэд бэрх байлаа. Гэхдээ шинэ Тува болон эртний бөө хоёр хоёулаа бодит байдаюю байсан бөгөөд яг энэ бодит байдал нь 1944 оноос хойш ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсноос хойш богино хугацаанд залуу бүгд найрамдах улс хичнээн их алхам хийснийг бидэнд онцгойлон мэдрүүлсэн юм. Үнэхээр 13 жилийн өмнөхөн Тувад хүн амын тооллого явуулж, Тувачуудын 90 гаруй хувь нь бичиг үсэг мэддэггүй, бүгд найрамдах улсад 725 бөө байдаг болохыг тогтоожээ. 100 Тувач тутамд нэгээс илүү бөө, түүний дотор хүүхдүүд.
Үүрд баяртай гэж хэлье
Маргааш нь би дахиад Алдын-оолын завиар Шончур руу явлаа. Энэ удаа би түүнтэй бөөгийн шашны талаар янз бүрийн асуулт асууж нэлээд удаан ярилцлаа. Тэр миний асуултанд чадах чинээгээрээ дуртайяа, бүрэн дүүрэн хариулаад зогсохгүй тэр өөрөө Тере-Холмын дээгүүр харсан онгоцнуудын тухай, миний буудаж байсан камерын тухай, бусад олон зүйлийн талаар маш их зүйл асуусан. . Би өвгөнөөс бөөгийнхөө хантаазыг дахин өмсөөрэй гэж хүсээд, би тэр юртын урд зүлгэн дээр би түүнтэй, түүний эхнэр, Алдын-оол нартай хамт дурсгалын зураг татуулав.
Надтай салах ёс гүйцэтгэж байхдаа тэр гэнэтийн байдлаар:
– Өмнөх шигээ агуу бөө болох надад аль хэдийн хэцүү болсон. Би хөгширч, өвчтэй болсон. Амьдрал өөрчлөгдсөн. Би урьдын адил муу ёрын сүнснүүдтэй тэмцэж чадахгүй. Би Кунгуртуг тосгонд байгаа хүү дээрээ нүүнэ. Би онгодуудтайгаа үүрд салах ёс гүйцэтгэнэ.
Долоо хоногийн дараа би Шончурт дахин очиж бэлэг авчирлаа. Дараа нь гэнэтийн зүйл болжээ. Түүний үгийг санаж би өвгөнөөс бөөгийн эд зүйлээсээ музейд хандивлах эсэхийг маш их эргэлзэж асуув. Миний бүх хүлээлтээс гадна … тэр зөвшөөрөв. Хэлэлцээргүйгээр тэр даруй дагалдах хэрэгслийн нэг хэсгийг хандив болгож надад нэг хэсгийг хандивлав (би Тувагийн музейд хүлээлгэн өгсөн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл хадгалагдаж байгаа). Бид Шончуртэй халуун дотноор үдэж, тэр намайг дахин түүн дээр зочлохыг урьсан юм.
Би энд дахин зочлох болно гэж үнэхээр найдаж байсан. Гэхдээ би тэр үед үүрд баяртай гэж бодож байсангүй. Хэдэн жилийн дараа би дахин Кунгуртуг тосгонд ирсэн боловч Шончур саяхан нас барсныг мэдсэн. Хувь заяаны хүслээр бидний оролцсон ёслол их бөөгийн амьдралд хамгийн сүүлчийнх нь болж хувирсан гэдгийг би бас мэдсэн.
Choigoo Shamanic Path

Бөө хүний дэргэд байж, онгод тэнгэртэй нь байнга харилцаж, ивээл нөмөрт нь бүрэн багтахаас гадна удган зайран хүнтэй ханилан сууж байсан эсвэл бөөгийн түшээ, тулмааш хийх зэрэг шалтгаанаар онгод тэнгэртэй нөхцөлдсний улмаас тухайн онгодыг авч явдаг байсан бөө удган зайран нь бие барж, бөөгийн шүтээн ” онгод цуцсан “- аар онгод тэнгэрээ өөрөө адгуулж явахаас өөр аргагүй болоход бөөгөөр тодрох ч явдал байдаг.
Мөн бөө хүн өөрийн үр хүүхдэдээ хуур амиулж өгөх буюу хуяг хамгаалалт хийж өгснөөр уг хүүхэд хожим хойно бөө болох ёс бас байдаг. Энэ бүхнийг тухайн холбогч бөө нь онгод тэнгэрийнхээ хүсэлтээр гүйцэтгэдэг тул ямар нэгэн муу үр дагавар гардаггүй юм.
Үхэлд ойрхон өвдөж зовоод болохоо байсан тохиолдолд амьд үлдэхийн тулд бөө болохоос өөр аргагүй, амь аврахын үүднээс бөө болгохоос өөр зам байхгүй болсон нөхцөлд л бөө болох, болгох тохиолдол байдаг. Энэ бол харьцангуй ховорхон болдог хэрэг юм.
Үнэхээр хүчтэй бэрх олон үе дамжсан онгод, эрхиж догширсон хараал жатаг, эрээ хорлолын улмаас тухайн онгодыг хариулж, буцаах нөхцөлгүй үед тухайн хүнийг бөө болгож, амийг нь аварч, алс ирээдүйг нь золиослодог бөө мөргөлийн харгис хэрцгий хууль үйлчилдэг юм. Бөөгөөр тодрох үйл явц нь хөндлөнгийн хар хүчний нөлөөллөөр үүссэн хүчний хуримтлалыг адгуулагч бэлтгэх хатуу, хэцүү үйлдэл байдаг.
Бөө хүмүүсийг бөө болгож тоглох биш элдэв эрээ хорлолын үйлийг засаж, аргалж чаргалж явдаг бөө мөргөлийн язгуур уламжлалыг мартаж яахан болох билээ. Эс бөгөөс бөө хүн учир ухаанын олоогүй байж өөрт хамаагүй тухайн онгод тэнгэрээр хамаа бусаар оролдож, бөөгийн онгодыг өвөг дээдэс,өвөө эмээ мэтээр бусдад ухуулж, бөө болгож наадвал хэзээ нэгэн цагт бөө болсон, болгосон хоёулаа цээрлэл хүлээдэг аюултай гэдгийг санаж байхад илүүдэхгүй биз дээ.

Мөн дараах үйлчилгээг авах боломжтой.
-Өглөөний цай, хоол гарах боломжтой
-Модон дотроо
-Зам дагуу байрлалтай
-Тухтай, шинэ орчин
-Гадаа ил тирасс
-Бүүр гоё нь өөрсдөө байгууллагаараа дискотой
-Хорхог жимбий/ тохиролц ккк/
– гэр байшиндаа өөрсдийн гараар хоол хийж идэх боломжтой.
Манайх Гэр бүл, Найз нөхөд, албан байгууллага анги хамт олны захиалга өдөр бүр авч байна.
Мөнх тэнгэрээ шүтдэг хэн боловч нэг нэгнээ дэмжиж энэхүү буудлаар зочилоод мордоорой.
Olziihutagt Gendenbazar

Энэ удган явганаар бөөлж арга засал хийж өгөхөөр хус модон өргөл чимэглэж бэлтгээд хуурдаж эхэлтэл голомтын орчимд хатгасан өргөл нь их чимээ гарган дундуураа цуурч унав. Тэгмэгц Цэвээн удган /Тажив өвгөн, Сампил охин нарын сахиус онгод үнэхээр догширч гэж үзээд/ “Өө энэ чинь бүр ийм дээрээ хүрээ юу? За тэгвэл хуяглаад үзнэ дээ” гээд тэр шөнөдөө хуяглаж бөөлөөд “За энэ охины өвчнийг би анагааж чадахгүй нь ээ. Энэ нутагт байгаа цагт үхэх юм байна. Тийм учраас та охиноо долоон хоногийн дотор энэ нутгаас холдуул. Хааш нь ч хамаагүй тэнүүл” гэхэд эцэг охин хоёр хоёул татгалзаж, танихгүй мэдэхгүй нутаг руу эцгээ хаяад явахгүй гэсэн хатуу бодолтой охин ухаан алдаж унажээ.

Энэ үеэр Цэвээн удган эцэгт нь “Охин чинь нутгаасаа хол явбал амьд явахаар юм байна. Хэрэв нутагтаа байсаар байя гэвэл долоо хоног өнгөрүүлээд үүнээс илүү нулимс асгаруулах нь дээ” хэмээн ятгаснаар эцэг нь охиноо явуулахаар шийдэв. Гэтэл хэдхэн хоромын дараа Сампил охин сэргэхдээ явахгүй хэмээн хүчлэн тэмцэж байсан нь огт үгүй болж харин ч болохноо түргэн явья гэсэн бодолтой болсон байв. Үүний учир нь түүний дотуур хувцасны зүүн суганы дотор талд оёж шидсэн жижигхэн ууттай юманд байжээ.
Цэвээн удган Сампилыг ухаангүй хэвтэж байхад “Мэргэн Дэрсэгийн юм” гэдэг бүсгүй онгод шившиж амилуулаад, бүсгүй хүн учир Сампилын зүүн суганы дотор талд бэхлэхдээ ховсын үг хэлсэн нь түүний сэтгэлийг бүрэн өөрчилжээ. Тийм ч учраас тэрээр 1962 онд эцгээ өөд болсоноос хойш төрсөн нутагтаа очоогүйгээр үл барам очих ч дургүй болсон гэнэ. Цэвээн удган Сампилд “Энэ оёж шидсэн юмыг чи хаана л хүрнэ, тэр нутагтаа очоод задлаарай, наана нь хэрэггүй шүү” гэжээ. Энэ ёсоор Улаанбаатарт ирсэнийхээ дараа задалж үзэхэд улаан, хөх, ногоон, цагаан, хар таван өнгийн даавууны өөдсийг уутанд хийж бэхлэн оёсон байв. Сампил ийнхүү төрж өссөн Хөвсгөл нутгаасаа гараад 1962 онд эцгээ авч дэргэдээ асрахаар төрсөн нутагтаа эргэж очсон боловч 5 хоногийн дараагаас хууч өвчин нь хөдөлж буцаж явахыг шаарджээ. Тэгээд Төв аймгийн Батсүмбэр нутагт ирсэнээс хойш сэтгэцийн ужиг өвчин нь ямар ч эмчилгээгүй бүрэн эдгэсэн гэдэг.

1. Устгагч хар ертөнц ба Их Засгийн тэнгэрийн тухай сургалт
2. Сэхээрэл, ухаарал, гэмшилд олгогдсон Их Засгийн тэнгэрийн өршөөл
3. Хурмаст тэнгэрээс хур дуудах Монгол ёсны зан үйл
4. 3 ертөнцийг зэрэг хамарсан Талархлын золголт болж өндөрлөлөө
Үйлд залран ирсэн Устгахуй ертөнцийн болон Их Засгийн тэнгэрийн эзэд
1. Хустай эзэн хаан МЭӨ 800
2. Хүннү гүрний хаан Түмэн шаньюй, МЭӨ 220-209 (Их Засгийн тэнгэрийн эзэн хаан)
3. Хүннү гүрний хаан Модун шаньюй, МЭӨ 209-174 (Устгагч хар ертөнцийн эзэн)
4. Сүннү (Сяньби) улсын хаан Тэншихуай, 136-186
5. Хүн гүрний Атийл хааны хүү Чингиз, 453-469
6. Кидан улсын Елюй Абаожи хаан 907-926
7. Хамаг Монголын хан Есүхэй баатар 1160-1170
8. Гүр хаан Жамуха цэцэн 1187-1205
9. Зүчийн буюу Кипчакийн хант улсын Зүчи хаан 1207-1227
10. Цагаадайн улсын хаан, Цагаадай хаан 1225-1242
11. Алтан ордны улсын хаан, Бат хаан 1227-1255
12. Ил хаант улсын хаан, Хүлэгү хаан 1255-1265
13. Догшин хаан доголон Төмөр 1370-1405
14. Зүүн гарын хаант улсын хаан Галданбошигт 1671-1677
Үйлийг удирдсан Хүн гүрний “Тэнгэрийн ташуур” Атийл хаан (Хөх Тэнгэрийн хаадын хаадын хаан Ай Тай Суу эцэг).
Ирсэн хүн бүрийг оногдсон өршөөлд нь Жамын эзэн, Жамухай цэцэн хаан хамрууллаа.
Төрт ёсоо мэдэхгүй ноён тэнэг
Төл гунжаа мэдэхгүй бух тэнэг
Түүх соёлоо мэдэхгүй хүн тэнэг

ХӨХ ТӨРМӨС ТӨВИЙН ХАМТ ОЛОН

Баясгалан Олхонуд

1993 онд “Үхэгийн гүнж” хэмээх гайхамшигт олдворыг Оросын ШУА-ын Сибирийн салбарын Археологи, Угсаатны зүйн Хүрээлэнгийн ЭША, археологич, түүхийн ухааны доктор Н.В.Полосьмак Үхэгийн ууланд “пазырыкын” гэж нэрлэгдэх булшинд малтлага хийж байгаад залуу эмэгтэйн шарил (муми) олсон нь дэлхийд шуугиан тарьсан юм. Түүний нөхөр нь ШУА-ын Сибирийн салбарын нэгдүгээр орлогч дарга, археологич, академич В.И.Молодин бөгөөд судалгааг хамтдаа хийжээ.
Ийнхүү НТӨ YI-III зууны үед хамаарах пазырыкын соёлын гайхамшигт олдворыг нээж судалсан эхнэр нөхөр В.И.Молодин, Н.В.Полосьмак нарт ОХУ-ын ЗГ-аас 2004 онд Төрийн шагнал хүртээсэн юм.
Эртний хүн бүтнээрээ олдох нь нэн ховор учраас түүнийг “Үхэгийн гүнж” (Принцесса Укока) хэмээн нэрлэсэн байна. Булшийг Орос, Монгол, Хятад, Казакстаны хил дээр байдаг заставын ойролцоо Үхэгийн Ак-Алах хэмээх газраас олжээ.
Булш бүхэлдээ хөлдөж мөсөнд баригдсан учраас хүн хөндөөгүй, бас сайн хадгалагдсан байсан төдийгүй амархан мууддаг арьс, ноос, ширэн эдлэл ч бүтнээрээ гарч ирсэн байна. Мөн эмээл хазаар бүхий зургаан морь, хүрэл хадаасаар хадаж, навчит модоор хийсэн модон хударга гарч ирснээс гадна гүнжид чанартай эд материалаар бат бөх хийсэн хувцас өмсгөсөн байсан нь язгууртан гаралтай, өндөр зэрэг зиндаатай эмэгтэй болохыг нотолдог.
Гүнж хөлөө бага зэрэг атиран хажуугаараа хэвтэж байсан ба гар дээр нь маш олон шивээс байжээ. Ноосон цамц, ноосон банзал, эсгий оймс, арьсан дээл (шуба), мөн хиймэл үстэй (парик) байсан ба судлаачид гүнжийг 25 орчим залуу насандаа нас барсан хэмээн үзсэн.
Укок буюу Үхэг нь манай Алтайн нурууны үргэлжлэл бөгөөд гүнжийн мумиг яг хилийн шугам дээрээс олсон нь Монгол нутагт нүүдлийн соёл нэн эрт төлөвшиж тогтсоныг батлах бодит олдвор төдийгүй иргэншил, төр улс Монголоос үүссэн гэдгийг нотлох нэгэн баримт байж болох ажээ.

Radnaa BadralСонирхолтой түүх, Содон зургууд
Radnaa Badral · ·

Монголын хойд хэсэгт орших Хөвсгөл нуурын баруун эрэгт амьдардаг Тува бөөгийн онго шүтээн дунд хүнийг(онгод) төлөөлсөн дүрслэл нь шувуун толгойтой байсан ажээ. 1963 он

Khar Dungerten

Сар бүрийн шинийн 3 нд ийм бөө бөөлөхөд нь хотол даяараа чуулан амь бие эд малаа даатгадаг байжээ. Энэхүү Бурианы онгодыг анхлан тахиж авч явсан хүн нь Мачир зайран бөгөөд зарим хүмүүс ярихдаа Мачир зайраны онгод гэлцдэг. Мачир зайран нь Хогоргийн Буриа, Эрдэнийн Сүмбэр хайрхан, Хонин өндөр уул зэргийг аргадаж авч бөөлдөг байсан учир байгаль эх буянаа хайрласанаар агуу хүчийг олж нээсэн хүч чадалтай зайран байсан. Мачир нь агуу том зайран байсан нь энэхүү түүхээс илт юмаа. Зайран 2 эхнэртэй байсан ба эхний эхнэрээс гарсан хүү нь Пунцаг зайран бөгөөд дархадын нисдэг 7 бөөгийн нэг нь болж явсан алдарт зайран , нөгөө эхнэрээс гарсан охин нь Ховин юм буюу бөөлөөд нисэж Ховдод буусан Дулам удган юм. Энэ хайрхан нь Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын нутагт Хогоргийн голын зүүн суганд байрлах Бурианы амны эхэнд хоёр хөгшин бүдүүн саарал модыг бодит байдлаар нь хэлж дүрсэлж болох юм. Энэ онгодыг одоо авч яваа зайран бол дархад нутгийн Мөнхөө зайран гэх ч юм.Үе үеийн дархадаас төрсөн олон бөө удганууд сүүгээ өргөж тахин дээдэлж даатган залбирдаг онгод нь Хогоргийн Бурианы эх онгод юм.

Тэрээр сүүлийн үеийн төрийн томоохон ёслолд идэвхтэй оролцож, эртний онголиг шүтлэгийн ёсыг харуулж байгаа юм.
Монгол бөө, удган бол монголын яруу найргийн гал голомтыг анхдагчдын нэг бөгөөд бөөгийн яруу найргийн монгол шүлгийн сонгодог арга хэлбэрийг бүрдүүлсэн загвар нь юм. Тухайлбал, толгой сүүл холбох, айзам гишгэгдэл тааруулах, аялга өргөлт жигдрүүлэх зэрэг “нарийн тохиргоог” бөөгийн дуудлага, даллага, зүхлэг болон бусад төрөл зүйлд өөгүй сайн хийдэг уламжлалаас эх үүдсэн ажээ. Тэр нь дүнгэр гэдэг тал хэнгэргийн цохилго, бөөгийн цамнал бүжгийн үсрээ, дэврээгээр уялдсан, хонгинуурын жингэнээгээр найрссаны бэлэгдэл юм.
Зайран Д.Бямбадорж дээрх нарийн уламжлалыг өвлөн эзэмшээд зогсоогүй, бөөгийн яруу найргийн санд шинэ уг, ойлголт, шинэ төрөл зүйлийг бий болгож “Мөнх тэнгэрийн шашин бөө мөргөл” номондоо үүнийгээ тусгажээ. Энэхүү ном нь уншигчдын хүсэлтээр гурав дахь удаагаа хэвлэгдэн гарсан. Түүнтэй шинэ ном болон, бөө мөргөлийн талаар ярилцлаа.
– Таны номын гол утга учир юунд оршиж байна вэ?
– Миний номын гол санаа Монголчуудын оюунлаг үзэл, байгалиас үлдээсэн удамшил, тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөлтэй холбоотой юм. Монголчуудын хүчирхэг байсан нь мөнх тэнгэрийн дор тэнгэртэйгээ харьцаж бөө мөргөлтэй байдагт оршино. Бөө мөргөл ямар ч улсын шашинтай харшлахгүй, өөрийн онцлог мөнх тэнгэрийн бөө мөргөлөө дагаад бие даасан шашин юм. Буддисст, лал, христосстой холилдохгүй, тэдгээртэй ч тэрслэхгүй, өөрийн онгодоороо хэлж, бичсэн. Өөрөөр хэлбэл, хамгийн сүүлд судлаачид тэгсэн байж, тийм заншилтай гэж бичдэгээс арай өөр. Бөө бол дээд тэнгэртээ өвгөдийн сүнс, онгодтой ярьдаг учраас хэдэн үеийн урьдах, хойшохыг хэлж чадна. Ийм учраас миний номонд
Тэндээс хэлсэн үү,
Тэнд харсан уу
Тэр л юмтай хэлцэнэ
Тэрлэж бичсэн учир ану гэж бичсэн байгаа. Өөрөөр хэлбэл тэр юм гэж онгодыг хэлж байгаа юм. Мөн миний номонд ээж мод, ээж хадны дуудлага, Сутайн дуудлага, Бурхан Халдуныг тахих бөө мөргөлийн ёс болоод бөөгийн тухай олон зүйл бий. Түүнчлэн би өөрөө үгийг нь бичсэн 20 гаруй дуу багтсан. Ээж мод, Ээж хад, Даян дээрх гурван газрын хүйн холбоотой. Даян дээрх, ээж хад, ээж модон дээр очоод дуудлага дуудах үед аль нь ч, яг нэг чанартай. Дэлхийн газрын хүйн холбоо гэж байдаг. Ээж хад уруу жил бүрийн таван сарын гучинд очдог. Харин Ээж мод руу жилдээ хоёр удаа очдог юм. Ханш нээх үеэр болон намрын дунд сарын арван долоонд очиж, бөөлдөг. Ингэхдээ нутаг ус,хүн малаа даатгаж төр түвшин, түмэн амгалан байлгахын төлөө бөөлж, дуулддаг. Энэ нь зан үйлийг байнгахийдэг, бөөгийн шүтлэгтэй газрууд юм.
– Таныг далай багшийн өмнө бөөлж байсан гэж сонссон?
– 1999 онд бид Чойжамц хамбатай, Энэтхэгт Далай ламын урилгаар очиж бөөлж байлаа. Далай ламын урд Монголчуудаас Батбаяр удган бид хоёр л бөөлж байсан. Энэ бол түүхэн явдал юм. Олон шашинтай газар очиж бөөлнө гэдэг их том гавъяа.
Энэтхэг маш олон шашны урсгалтай юм байна лээ. Манай будцизм Энэтхэгээс гаралтай шүү дээ. Далай багш дээрх уулзалтыг зохион байгуулсан болохоор Төвдийн 108 лам дөрвөн эгнээ болон суугаад, ном хурж нээлтийг эхлүүлсэн. Учир нь дөрвөн урсгал байдаг юм байна лээ. Эхнийх нь манай шарын шашны лам нар байсан. Харин тэдний бумбын шашин бөөтэй их адилхан санагдсан.
Шашны талаар их агуу улс гэдэг нь мэдэгдэж байгаа юм. Гэвдээ Далай багш Монгол бөө мөргөлийг их ойлгож, хүндэлдэг хүн байна лээ. Д.Чойжамц хамба орж ирээд тайлбарла гээд, далай багш хүн бүгдтэй гар бариад, намайг бөө гэсэн юм байлгүй. Тэгсэн далай багш миний гарыг нилээн удаан барьж байснаа, хөтөлж аваачаад хоёр суудлын нэг дээр суулгачихлаа. Чойжамц хамба тэндээс намайг тохиж харагдлаа. Тэгэхээр нь би очоод суучихав. Тэгээд орой бид юм ярьж сууцгаалаа. Тэгсэн Д .Чойжамц хамба, та яагаад Далай багшийн суудлын зэрэгцээ суучихаж байгаа юм бэ гэж асуулаа. Үгүй би өөрөө суугаагүй шүү дээ. Далай багш болохоор бөөгийн шашин бол бүх шашны эцэг шашин, бүх шашин бөөгөөс үүдэлтэй. Эхнээсээ галаа тахиад, газраа аргадаад, тэрнээс өөрийн тахилга шүтлэг санаа агуулж байдаг. Түүнээс анх шашин үүссэн гэдэг утгаараа намайг эцэг шашин гэж хүндлээд дээр суулгасан чинь, Чой хамба болохоор намайг, энэ хүн ер нь ямар танхай хүн бэ тэнд яагаад суучихав гэж бодсон гэсэн. Дараа нь бөөн инээдэм болж билээ. Далай багш бол агуу хүн л дээ.
-”Хөвсгөл”-ийн тахилгыг олон омгийн бөө нартай хийж байсан гэсэн. Тахилгыг хаанаас зохион байгуулсан бэ?
-Герман улсаас “овоо” төсөл гэж явуулдаг юм. 2003 онд зуугаад жил тахиагүй байсан Хөвсгөл далайн тахилгийг таван омгийн бөөг удирдаж, Дархадын зайран, Буурай удган, Балжир, Балжинням зайран, цаатан Ганзориг, Буриадын Галбадрах гээд бөө нартай . очиж, бөөлөн ёсөн цагааныг бэлэгдэн, ёсөн цагаан хадаг, ёсөн мөнгөн загас, ёсөн алтан загасаар өргөл өргөж далайг баясгаж байсан. Тахилгын үеэр гадаадаас хориод хүмүүс ирж, үзэн дэлхийн нийтийн том хэмжээний ёслол болсон. Мөн 2005 онд Германы Боннын дэргэдэх хотод. Монгол овоо тахилгын зан заншлыг харуулсан овоо тахилгахийсэн. Ирэх жилээс тэнд таван тивийн тэнгэр шүтлэгтэн бөө нар очиж их тахилга хийнэ.
-Германчууд манай бөөгийн шашныг их сонирхож байна уу?
-Дэлхий нийтээрээ Чингис хаан, бөө мөргөл хоёрыг салшгүй холбоотой гэж үздэг. Учир нь Чингис хаан өөрөө бөөгийн мөргөлтэй хүн байсан. Их сонин юм байна лээ. Очсон газар бүрт Чингис хааны тухай эхэлж асуудаг. Түүний дараа бөө мөргөлийн тухай асууж байлаа. Герман улс манай бөөгийн шашин болон Чингис хааныг их судалдаг. Чингис хааны тухай түүний байлдан дагуулж байсан үе, Монголчуудын зан үйлийн тухай бүхэл бүтэн таван давхар барилгат дан музейг гаргаж нээсэн нь гайхамшигтай байсан.
-Таныг төрийн зайран гэдэг. Энэ тухайд?
-Монголчууд дөрвөн жилд нэг удаа улсынхаа Ерөнхийлөгчийг сонгодог. Улсын ерөнхийлөгч байна гэдэг, дээд мөнх тэнгэртээ, түмэн олноо жаргалтай, төр түвшин байлгана гэж бөөгөөр дамжуулан тэнгэрт хэлдэг. Энэ зан үйлийг Н.Багабанди ерөнхийлөгчийн үеэс эхлэн тэнгэрт түмэн олноо даатгасан. Дараа нь Н.Энхбаяр ерөнхийлөгчтэй “Бурхан Халдун” уулыг тахиж, тэнгэрт түмэн олон, төр түмнээ даатгасан. Их Монгол улс байгуулагдсны 800 жилийн ойгоор гурван их оргилын том тахилгад оролцсон.
– Төрсөн нутгийнхаа уул, усыг жилдээ хэд тахидаг вэ?
-Нутгийн уул, усаа гурван жилд нэг очиж, Сутай-Хайрхан, Наран-Хайрхан, Хан Хөхий уулуудыг тахидаг. Сутай хайрханыг хоёр ч удаа тахиад байгаа. Таван багийн тахилга гэж Сутай хайрханыг тахисан. Энэ жил нутаг уруугаа явж Наран хайрхан, Сутай хайрханаа тахих бодолтой байгаа.
-Бөөгийн шашин бусад шашнаас юугаараа онцлогтой вэ?
– Ардчилалын үед бүх шашин чөлөөтэй болсон. Бөө мөргөлийн талаар бол Монголчуудын оюунлаг байдал, дэлхийг эзэлж байсан их хүч, түүнийг эзэн Чингис хаантай холбон дэлхий нийтээрээ биднийг сонирхож байна шүү дээ. Монголчууд тийм цөөхөн байж, яагаад дэлхийн талыг эзлэв гэж дэлхийн хэмжээнд хүмүүсийн сонирхол татаж, монгол хүний оюун ухаан, тэр тэнгэрлиг чанар нь мөнх тэнгэр, бөө мөргөлтэйгээ холбоотой юм гэж ойлгож байгаа. Бөө мөргөл бол Монголчуудын бодлын шашин. Шарын шашин бол бодлогын шашин. Манжаас Автай сайн хаан, юмуу манай бага хаадуудын үед оруулж ирсэн бодлогын шашин гэж ойлгодог. Гэхдээ аль ч шашинд сайн тал байдаг. Сайхан сэтгэлээр, сайн сайхны төлөө шашин номоо зориулж, хүнийг зөв талаас нь хүмүүжүүлдэг гэдэг утгаараа шашин бол өөр өөрийн гэсэн онцлогтой. Бөө мөргөлийн хувьд аль ч шашинтай харшлах, тэрслэх юм байхгүй.
-Бөөгийн далд хүч хүнд хэрхэн нөлөөлдөг вэ?
– Шинжлэх ухаанд бол далд хүчин чадлыг сайн судалж мэдээгүй. Байгалийн далдын хүч, хувь хүвд өөрт байгаа далдын хүч, нэмэх хасах энерги байгалийн зохицолтой. Тэр талаараа бөө мөргөл далд хүчийг нэн эртнээс хөгжүүлж ирсэн. Хүнийг эмгүйгээр эдгээх, хүний сэтгэл санааг засах, өвчнийг эдгээх, сайн сайхан явах эх үүсгүүр, шалтаг шалтгааныг бөөгийн зан үйл, эм тариагүйгээр хийдэг. Тэр шалтаг, шалтгааныг заслаар эдгээж, сайхан болж байгаа хүмүүс бусдад хэлж, үнэхээр Д.Бямбадорж зайран олон хүнийг архинаас гаргачихлаа, яр шархыг эдгээчихлээ, гал голомт сэвтээд үхэл зовлон учраад байхад гал голомт тахиад сайхан болгочихлоо гэх зэргээр хүнд өгөөжтэй байх юм бол бөөгййн нэр хүнд өсч, утга учир нь илэрч байгаа хэрэг л дээ. Үүгээрээ давуу тал нь харагддаг болов уу. Энд архинаас гаргасан хүмүүсээ нэг хэсэг бичдэг байлаа. Над дээр арван найман аймгаас хүмүүс ирдэг. “Хүн хэлээрээ мал хөлөөрөө” гэдэг шиг хүнийг ойлгуулж, ухааруулж, тэр шалтгааныг нь хөөж, тэрнээс үүдэлтэй бүхнийг нь дарж чадах юм бол ямар ч өвчинг эмгүйгээр эмчилж болно.
– Манайд шашны олон урсгал орж ирэх боллоо. Энэ талаар юу гэж боддог вэ?
– Шашны урсгал олон янз л даа. Энэ бүгдэд төрийн бодлого байх хэрэгтэй. Тухайлбал, бөө мөргөлд бол төрийн бодлого зайлшгүй хэрэгтэй. Тэр бүгдийг судалж мэдэх, өөрөөр хэлбэл цөөхөн тооны монголчууддаа язгуур үндэсний шашинг суулгаж өгөх ёстой. Үндсэрхэг үзэлтэй байж тусгаар тогтнолоо авч үлдэнэ үү гэхээс шашин бүрт ороод, тэнд дагаж баясаад байх юм бол улс үндэстний хувьд тийм сайн хэрэг биш.
-Сүүлийн жилүүдэд бид онгон дагшин байгалиа дэндүү сүйтгэж байна. Байгальтайгаа байнга харьцаж байдаг бөө хүний хувьд энд юу хэлэх вэ?
-Чингисийн Монгол гэдгээ хэлээд дуугаа дуулаад, хөөмийгөө хөөмийлөөд , домбо, тогшуураа тогшоод явах юм бол дэлхий нийтээс бид далан үедээ ч хоолоо олоод идчихнэ. Заавал газраа худалдаад, гал усаа самраад байх хэрэг байхгүй шүү дээ. Бид бол тоогоор цөөхөн ч баялаг нутагтай уужим сэтгэлгээтэй ард түмэн. Миний ганц эмзэглэж явдаг зүйл бол газар худалдах асуудал. Монгол хүн монгол хүндээ газраа худалдах, газрыг өмчилнө гэдэг бол маш буруу. Үүнээс л хамаг асуудал үүсч байна. Их хаадуудын үед ямар ч газрыг өмчилж өгөөгүй. Монгол орон бол тэр чигээрээ л чиний газар. Чамд тасалж өгөх юм байхгүй. Чиний үр хүүхдүүдэд үлдээж байгаа юм шүү гээд. Харин одоо тасалж өгөөд, олон зуу хуваагаад, сүүлдээ байлдаад, хярамцаглаад, эцэст нь монгол гэж байхгүй тарах гэж байна шүү дээ. “Миний нутгийн газар шорооноос Бурхан гуйсан ч бүү өг” гэсэн Модун хааны үг бий. Улс орныг тарааж байгаа хамгийн гол асуудал бол газрын асуудал юм. Монголчууд социализмын үед, чи ногоо тариа, засгийн газрын ордон дээр л битгий тариарай. Бусад дээр нь тариарай гээд байхад тарьдаггүй, малаа маллаад, махаа идээд, айргаа уугаад л явж байсан. Тэгсэн одоо хуваагаад өгөхөөр нь гадаадынхан орж ирээд худалдаад, идээд, түүгээрээ ч хийж бүтээсэн юм алга байна шүү дээ. Энэ дээдсийн өгсөн сайхан юмыг тарааж, газрыг хувьчилна гэдэг бол утгаггүй. Тэгээд дээрээс нь уул усаа сүйтгэж, хүний гарт өгнө гэдэг бол, сайхан уул, усыг минь гадаадынхан чинь бужигнуулаад алтыг нь аваад, лус савдгийг нь хилэгнүүлээд л, онгон байгаль минь хүртэл олигтой болохгүй, олон түмэнч доройтоод байна. Хамаг бүх зүйл эндээс л эхэлж байгаа хэрэг шүү дээ. Тийм учраас газрыг өмчлөх асуудал бол байж болохгүй. Ялангуяа гадаадын хүнд газар өмчилж өгч болохгүй.
Үүнээс болж лус савдаг, уул ус хэлэгнэж байгаа. Энэ хилэгнэлийн үрээр нутаг орон мааь цөлжиж, улс үндэстэн доройтож устана. Социализмын үед их сайхан байсан шүү дээ. Ингэж яривал намайг бүдүүлэг хүн гэж хэлэх байлгүй. Яагаад гэвэл монголчууд зах хязгааргүй амьдарч байсан үе. Зэлтрийн сангийн аж ахуйд атар газрыг эзэмшиж байлаа. Хилийнхээ дагуу, нутгаа эзэмшдэг байсан. Гэтэл тэр улсууд чинь бүгд хотод шавчихлаа шүү дээ.Эндээс болж газар нутаг эзгүйрч байна. Газар нутгаа эзлэх, эзэмших ухаан төрөөс заяадаг. Түүнчлэн уул усаа хүндэл, бөө мөргөлөө шүтэж, өөрийн шашин шүтлэгээ дээдлэхэд төрийн бодлого яах аргагүй чухал. Өөрөөр хэлбэл бөөгийн зан үйлээр төрийн хар, цагаан сүлдэнд жилдээ нэг тахилга хийдэг. Энэ тахилга тайллагыг нь таван тивийнхэн ирж сонирхдог шүү дээ. Тийм сайхан бэлэн оюунлаг, гэгээлэг дэлхий нийтээрээ сонирхсон ажлуудыг хийж байх хэрэгтэй. Уул усаа самардаж биш, нефт баялаг хэдэн толгойгоо худалдахын оронд бэлэн байгаа оюунлаг зүйлүүдээ нээж, дэлхий нийтэд танилцуулах хэрэгтэй. Тэдний сонирхлыг нь татахуйцаар Чингис хааны төрсөн газарт очиж хар сүлд, цагаан сүлдийг яаж цэнгүүлдэг юм байна, Чингис хаан уулаа яаж тахидаг байсан юм гэдгийг дэлхийд таниулах хэрэгтэй байна шүү дээ. Ингэж дэлхий нийтийн анхаарлыг татаж чадвал, бидэнд хоол бэлэн байна. Хамгийн гол нь өөрийн гэсэн монгол санаа байх хэрэгтэй юм.
-Хойч үедээ өөрсдийн үндэсний зан заншил, шашин шүтлэгээ авч үлдэхэд юуг анхааруулах вэ?
– Өөрийн гэсэн оюунлаг шашин шүтлэг бөө мөргөлөө дээдэлж, тэрний агуу хүчин чадлыг биширч, түмэн олонд таниулахад номоо монгол хэлээрээ уншиж, 99 тэнгэрээ дуудаж, хар цагаан сүлдээ тахиж, бөө мөргөлийн агуу сайхан утга санаа яруу найраг, монгол ухааныг хэлж, ярьж шүтэж байх юм бол бид гэгээрнэ. Үүнийг бодох хэрэгтэй.
Бөө гэдэг чинь эртний байгальтайгаа холбоотой хүмүүс юм. Ер нь дэлхий нийтээрээ бөөгийн талаар их сонирхдог. Бөөгөөс шашин үүссэн гэдэг болохоор энд тэнд явж байхад хонх, хэнгэрэг барьсан мөртлөө бөөгийнхөө учир утга, шалтгааныг мэдэхгүй хүмүүс ирээд танилцаж олон зүйл асуудаг юм.Би Германд нэг овоо босгосон л доо. Бүтэн сайн өдөр байнга хүнтэй байдаг болсон гэсэн. Монголын зайран тэнгэрийг газартай холбосон овоо гэж ойлгодог гэнэлээ. Овоон дээр хөгжим тоглож, сэтгэл санааны юмаа хэлж, шүтэж, байнга цугладаг гэсэн.
-Таныг зорьж өдөрт хичнээн хүн ирдэг вэ. Хүмүүс ямар асуудлаар ирж үзүүлдэг вэ?
-Одоохондоо суурин байна. Зургаан сар гаргаад Германаас хүмүүс ирнэ. Тэгээд Элсэн тасархай болон тахилгатай газруудаар явна.Намайг зорьж өдөрт гуч, дөчөөд хүн ирдэг дээ. Ирж байгаа хүмүүс архины бузар болсон, ажил үйлс нь бүтэхээ байсан, өвчин зовлон салдаггүи, хэл амны гай болсон, ажлаа бүтээх гэсэн хүмүүс л ирдэг дээ.
-Хэл ам гэдгийг та юу гэж тайлбарлах вэ?
-Хүний арьснаас гадна долоогоос есөн давхар бүрхүүл байгаа юм. Тэр бүрхүүл нь хэл амнаас, хэрэг төвөг, элдвийн юмнаас хамгаалж байдаг. Бүрхүүл нь цоорохлоор биеийн хэсгийн элэг, зүрх, бөөр зэрэг элдэв юм нь өвдөнө. Тэр бүрхүүл чинь бүтэн байж чадвал гаднаас хэрийн юмыг авахгүй. Энэ бүхний бие, сэтгэлийг засна. Шалтаг шалтгааныг нь засдаг. Энэ хүн юунаас болсон байна, идээ идээд бузартсан байна уу, хэл амны гай болсон байна уу, элдвийн муу юм хүрсэн байна уу, зэрэг шалтаг шалтгааныг нь алсуур арилгаад өвчнийг нь арилгаж өгч, эдгээдэг. Шинжлэх ухаанд антибиотик, физикийн чанартай юмаар эдгээдэг бол, бөө гэдэг бол хүний сэтгэлийг засдаг.
– Бөө хүн хэдэн онгодтой харьцдаг вэ?
– Хэд ч байж болно. Энэ гэрт найм ёсөн онгод байна. Хажуу гэрт 33 онгод байна. Шаардлага гарвал тэр бүхэнтэй ярилцана. Бөө хүн санасан бодсоноо онгодтойгоо ярилцаж байж заслаа хийдэг.
-Таны удамд бөө хүн байсан уу?
– Манай ээжийн талд бөө, удган хүн байгаагүй. Манай нагац Ванчиндорж гэдэг бөө хүн байсан. Манай нутгийнхан нэрийг нь хэлдэггүй, банди гэж дууддаг байв. Тэр хүн бөөгийн талын мундаг чадалтай хүн байсан. Адуу мал алдах, аливаа юманд явахад тэр ноёнд очиж хэлдэг. Манай дээд овгийн бөө “та нар тэдэн өдөр, тэдэн шөнө морьтой тэгж яв. Тэгээд уулзанаа л гэдэг”. Морь малаа тууж яваа хулгайч нар нь тушигдчихсан, өөрөө ч мал нь ч явахгүй болчихсон байж байдаг. Тэр бол байгалиас заяасан но-мын хүч юм л даа. Тэнгэрээс, байгалиас заяасан хүч гэж бий. Ховсын аргаар, холбох аргаар явж байгаа оготоно явж чадахгүй болчихож байна. Байгаль амьтанд тийм юм заяаж байхад цөөхөн хэдэн хүнд мэдрэмж, энерги хайрладаг. Тэр дундаа бөөгийн талд арай илүү хайрласан байдаг. Шарын шашинд тэдгээр хүмүүсийг хувилгаад гэдэг. Үнэн чанартаа хувилгаан гэдэг бөөгийн л улсууд шүү дээ.
-Та хэзээнээс онгодтойгоо харьцаж эхэлсэн бэ?
Намайг төрөхөд гэрийн баруун талаар могой орж ирсэн. Би гарахад, могой ч гараад явсан. Манай буурал аав лустай хамт төрж байгаа юм байна гээд сүү өргөөд, түмпэн нүдсэн гэнэ лээ.
Бөө хүн дараагийнхаа бөө болох хүнийг шинждэг. Хичнээн хүүхэд нь байлаа ч гэсэн цаанаа залах эрдэмгүй бол бөө болгодоггүй. Нагацыг сэрүүн байх үед айхтар өвдлөө. Өвчин зовлон ороогоод салдаггүй байсан. Нагац маань шившлэг, дом хийснээс хойш сайхан болсон. Бөөгийн юм гэдэг заавал юм авах гээд байдаг шүү дээ. Их сонин шүү.
Оюутан байхад нагац ах минь надад онгоныхоо сүнсийг ноосонд шингээж өгч байсан. Одоо ч түүнийг хадгалж байдаг юм.
-Хүүдүүдээс чинь таны угийг залгах хүн бий юу?
-Миний удам угийг залгах удган охин минь гарч ирсэн. Охиныг минь Энх-Оюун гэдэг. Хүмүүс ам сайтай байдаг. Хүний юмыг хэлж, зан үйлийг нь хийж өгнө. Надтай хамт Солонгос, Хятад, Герман уруу их явсан. Бөөгийн зан үйлд нэлээд суралцсан.
-Ярилцлага өгсөн танд баярлалаа.
Эх сурвалж: О.Алтанцэцэг /www.sonin.mn/

Бөө болсон хүн анх онгодоо биедээ буулгахад онгод тал суудаг. Улаачынхаа биед бүрэн суутал нэлээн цаг хугацаа шаарддаг бөгөөд улаачын сүнсийг салгаж онгод бүрэн суух нь чухал.”

Улаач бөөлөө хийж онгодоо биедээ дуудахдаа уналага буюу хэнгэрэгээ нүдэж дууддаг. Энэ үед улаачын сүнс явж онгод бүх биеийг нь эзлэнэ суудаг байна. Улаачын сүнс хаана байдаг вэ? Зарим улаач нар сүнсээ аялуулдаг гэж ярьдаг зарим нь харанхуйд байх бөгөөд ямар нэгэн зүйлрүү тэмүүлэн явдаг гэж хэлдэг. Онгод бууж суугаад буцаж мордохдоо улаачын сүнсийг дуудан бөөлөө хийж улаач эргэн биедээ ирдэг энэ үед улаачын бие эрхтэн ихээхэн суларч зүрхэнд ачаалал ирж хэдэн секунд зүрх нь зогсдог байна. Онгод өөрийн буудал суудалруугаа яваад улаач эргэн биедээ ирдэг энэ үзэгдэл бол онгод оруулан гаргах билээ.
Зэв тэнгэр