Category: Монгол бөө

Сэд зайрангийн онгод нь хэрээ нь дүртэй байсан уу ямартаа ч хаа явсан газар нь хоёр том хон хэрээ дагаж явдаг байсан гэдэг
Сэд зайран ширүүн зантай ч хүүхдэд их ээлтэй хүн байж нэгэн удаа нутгийн нэгэн баян айлын ганц хүүгийнх нь хамаг бие нь дээр нь яр шаваад их л муу байж энгээд Сэд зайранг гэртээ залж арга чарга асуухад зайран хүүг үзээд булаг шанд бохирдуулаад газар усны хорлол болж гээд бөөлхөөр болж гэрийнх нь ойр орчим хэдэн жижиг түүдэг асаагаад хиншүү хярвас гаргаж харанхуйд бөөлж байгаад хүүг хэнгэрэг дотороо хийгээд хэсэг эргүүлж дуусаад гаргахад овоо сэргэсэн бололтой царай нь тодроод эхэлжээ хэд хоногоос өнөөх яр шарх нь ор мөргүй эдгэрсэн гэдэг
Айлд сархад ууж суусан Сэд зайран тэр айлд юм сурахаар ирсэн тэр айлын садангийн залууг харж байсанаа хонио хариулуулдаг ядарсан айлын нялх охиныг өлөн чоно шиг нүдээр харахаа болихгүй бол наад нүгэлтэй нүдийг чинь намайг дагаж явдаг 2 хэрээ тоншиж орхин шүү гэхэд залуугын царай хувирч Сэд зайрангаас өршөөл ирэн буцсан гэдэг зайран хутгаараа олон хүнийг өвчин зовлонгоос нь салгасан байдаг бие муу байгаа хүнийг хутгаараа энд тэнд нь хатгаж өтгөрсөн хар нүж гаргаад сорвигүй эдгээдэг байжээ

Дараа нь 3 жил болоод онгодыг нь Цахир гэдэг газар босгож Цахирийн ээж гэдэг болсон юм .Амьд байхдаа шарын шашинг үзэн ядаж, тэмцэлдэж байгаад амиа хорлосон ч, түүний онгод мөн шарын шашны эсрэг одоо ч үзэл санаагаа үргэлжлүүлдэг юм. Сунчиг удганы тамлагад:
Ном гэгчийг мэдэхгүй би, цоохор цаас л байдаг
Лам гэгчийг мэдэхгүй би, тайрмал толгойтой тангараа буруу хэрүүлч нар
Далай ламд мөргөх юм бол, далан гурав цавчуулна би
Богд ламд мөргөх юм бол , борви сүүжээ тас цавчуулна би
Юу хамгаа алд, хамаг дэлхий хамгаа алд
Хан харалбай чинь харла, тойруулган толгой чинь тас хяргуул
Сахилаа газарт булуул, санваараа модонд өлгүүл
Хэл амаа хэрээ нохойнд суга татуул…………………….. гэх зэргээр өөрийнхөө тамлагийг хэлж өөрийнхөө үзэл санааг таниулдаг удган байсан

1690-ээд оны дундуур Алтан дарь овоог анх тайж тахих үед оройд нь алтан ганжиртай гэр хэлбэртэй “Батцагаан” хэмээх дугуй цагаан суварга барьсан нь хаа холоос шижиртэн туяарч харагддаг болсноос “Алтан Дарь-Овоо” гэх болсон хэмээн нутгийн буурлууд хүүрнэдэг юм. Батцагаан нь гэр хэлбэртэй шаталсан гурван давхар бөгөөд нийтдээ таван метр өндөр, түүний дээр модон иштэй уран нарийн хийцтэй алтан шаргал өнгөт ганжиртай байжээ.
Богд хааны зарлигаар 1913 оны намрын дунд сарын 12, бичин өдрийн луу цагт овооны тахилгыг анх хийхдээ Засгийн газрын Ерөнхийлөн захирах яамны төлөөлөгч, дэс түшмэл, хонин сүргийн дарга Доржийн Магсаржав Богд хааны зарлигийг уншин сонсгон, овоонд сумыг өргөн залж, хүж торгыг шатааж, залагдаж ирсэн Орлой мэргэн хутагт Овоон сүмийн лам нарын хамтаар тахилгын ном уншсан юм.
Үүний дараа 1918 онд Алтан Овоог тахих өдрийг тогтоосон тухайд холбогдох архивын нэгэн сурвалжийг толилуулж байна.
“ Жич хуудас хавчуулж, айлтгах нь: Шавь боолчуудын газраас Дээд зарлигийг хичээнгүйлэн дагаж, Дарьганги дахь Дарь Овоог хуучин удаагаар энэ жил зуны дунд сард тайлгах сайн өдөр, цагийг сонгон үзүүлвээс энэ зуны дунд сарын 19-ний баасан гариг гал морь, энэ өдрийн морин цагт тайваас сайн хэмээснийг дээр сонсгон айлтгахаас гадна шавь боолчуудын газраас Сэцэн хан аймгийн эрх гүн Пунцагдалайнамжилыг томилон гаргаж, эрхлэн тайлгах ба мөн элдэв хэрэгсэх зүйлийг хуучныг мөрдөн сайн сайхнаар тайлгах явдлыг зохих газраа өөрөө тушааж гүйцэтгэх явдлыг хамтаар гаргаж хичээнгүйлэн хуудас хавчуулан айлтгаад Богд эзэн гэгээнээр толилох ажаамуй. Үүний тул хичээнгүйлэн айлтгав” хэмээжээ.“Мэдэв “гэж мутрын тэмдэг дарсан байна.
Олноо өргөгдсөний наймдугаар он зуны тэргүүн сарын хорин таван
ҮТА. А-173, д-1, хн-187
Алтан Овооны их тахилгын үеэр эрийн гурван наадам хийдэг уламжлал тогтсон. Алтан Дарь Овооны өөрийн ариун сан, тахилгатай хүндэтгэл, магтаалын ном судартай уул усаараа нэрлэсэн өвөрмөц ур хийцтэй эзэд бурхдын хөрөг дүртэй, шүтэх бишрэх хайрлаж хамгаалах уламжлалт нарийн дэг журамтай тогтоолын зарлиг шийдвэрээр тайж тахидаг Монголын төрийн хамгаалалт тахилгатай уулын нэг.
Алтан-Овооны эзэн сахиус нь эрдэнийн цагаан хүлэгтэй, эрдэнийн баринтаг хувцастай баруун мутартаа шашны дайсныг үндсээр нь таслагч болор шилэн илдтэй, зүүн мутраараа эрдэнэ агуулагч тэвш залан барьж хүссэн бүхнийг хайрлах, гурван цагийг эзэмдэх гурван мэлмийтэй , тэргүүндээ торгон титэмтэй баатар дагнас лам түшмэл, бараа бологч нараар хүрээлүүлсэн баатар эрийн дүрээр дүрсэлсэн аж
1927 оны намар Оросын нэрт эрдэмтэн, жуулчтин В.А.Казакевич Дарьганга нутгаар судалгааны ажлаар явахдаа Батцагаааны гэрэл зургийг авч, өөрийн бүтээл номондоо хэвлүүлэн үлдээсэн байдаг.
1938-1939 оны үед овооны дээрх Батцагааныг нурааж тахилга үйлдэх ёслолыг ч зогсоосон байна.
Нутгийн ард түмэн 1990 онд Батцагааныг сэргээн босгож, Алтан Овооны анхны тахилга хийсэн билээ. Үүнээс хойш 1994, 1999, 2004, 2009 онд их тахилга хийжээ.
Лавлагаа, Мэдээлэл, Судалгааны Төвийн архивч
С.Шижирбаатар

-Тэр цагт таныг бөөлөхийг хориглож байв уу?
-Би шашинтай төрд хүн болсон хүн. 25 настай байхад, хувьсгалт төрийн үед, бөө нарыг цөмийг нь бариад явчихсан. Харин намайг хориглоогүй. Би бодохдоо, түүхийг “юм” дагадаг байх, би түүх болж үлдсэн юм болов уу л гэж боддог.
-Та залуудаа аль хэр бөөлж байв ?
– Үхэх гэж буй хүнд арга засал хийж бөөлнө, бөөлөхөд ясны онгод өнөө хүнийг чинь үзээд, энэ жил үхэх байсан бол хойд жил болтол, тэгээд улам цаашлуулж уламжлаад л нөгөө хүнийг чинь үхүүлэхгүй давуулж орхино доо. Гарз гарч байгаа айлын гарзны талын учрыг нь олоод үүдийг хааж орхино.
-Бөө нар хүчээ сорьдог уу?
– Тайгаас урианхай нар манайд ирсэн. Урианхайн онгод, хүн хорлодог юм гэсэн гэж бодоод л баахан айж, хүчээ үзэх гээд бөөлөв. Тэгсэн худал юм. Урианхай нар чинь онгодгүй, тайгын савдгууд, эзэд, лус тийм юмаар л аргалж явдаг бөөгүй улс юм билээ. Би бол хангай дэлхийн аль ч савдагтай элэглэж наадаж явдаг удган хүн, хаанахын ч савдгийг түүгээд л бөөлнө. Халхууд онгодтой, бөөгүй юм шүү дээ. Тэд одоо атаа таван тэнгэр гэж ганц “юмтай” бид гэдэг юм. Тэр яахав, амьд амьтанд байх ёстой л юмны нэг. Онгод ч гэж, зүйрлэж хэлж болшгүй тийм л нэг зүйл байгаа юм.
-Та багшийнхаа талаар….
-Сандиг зайран гэж хүн байсан. Маш олон хүнийг мэргэлж, үзэхэд төлөг нь таарч байж энэ хүний шавь болсон. Багш минь эх юм зааж өгсөн дөө. Гурван жил багшаар өөрийн онгодоо тахиулж, гурван жил багшийн онгодыг тахисны дараа багш маань “Чи гараас гарлаа, хүнд арга засал хийж яваарай, мууг битгий хийгээрэй, дандаа сайхан цагаан санаагаар ач тус хийж яваарай” гэж захисан юм. Тэрнээс хойш 3 жилийн дараа багш минь баригдаж яваад эргэж ирээгүй. Алагдсан хэрэг л дээ.
-Багш тань таны онгодыг яаж амилуулж өгөв?
-Ядарч байж л оруулсан даа. Тэгээд гурван жилдээ л хүнийг шууд хараад таньдаг болсон. Ер нь яая л гэвэл яаж болно. Онгодын надад хэлсэн юм туйлын үнэн байдаг юм. Ердөө худал хэлдэггүй юм.
-Онгод гэж ер нь юу юм бэ?
-Дүрсэлбэл шуурга шиг, хуй салхи шиг тэнгэрийн луу гэдэг л юм. Бодит талдаа бол ханын толгойд өлгөөстэй даавуугаар хийсэн тэр зүйл юм. Надад бүтээсэн зөндөө олон онгод авдраар дүүрэн бий. Тэрийгээ тахиж явдаг юм. Онгод орохлоор зэрэг өвч хуяг, дээл хувцас өмссөн юм шиг бүх биеэр битүү хуяглаж, бүх мах ясаар дүүрээд ирдэг.
-Онгод ирж байгаа нь мэдэгддэг үү?
-Мэдэгдэлгүй яахав. Аяндаа орж эрээд л, хэлэх юмаа хэлээд л бөөлж байх үед ухаан улам саруул сайхан болдог. Би одоо нас ная гараад, бөөлж чадахаа байгаад байна. Энэ хэрэглэл чинь маш хүнд эд юм шүү дээ. Одоо цаашаа харж сууж байгаад манжгаараа бөөлдөг болсон. Онгод намайг захирхаас биш, би онгодоо захирч чадахгүй болжээ. Онгод худлаа хэлсэн хүнийг битий худлаа хэл гэж хэлээд л байдаг юм. Цаад хүнийх нь хорлол хатуу, нүүр таагүй хүнд бөөлөхөд өөрийн ясны онгодоороо л хуяглаж чадахгүй бол өөрийгөө ч хорлож орхино шүү дээ.
-Та шавьтай юу?
-Байхгүй, Тэр тийм амар юм биш.
-Одоо алдартай том бөө би юу?
-Өөдтэй бөө бага болж дээ.
-Яагаад? бөөгийн удам тасарч…
-Хувьсгалт төрийн үед лам, бөө хоёрыг үгүй хийсэн юм шүү дээ.
-Та юугаар мэргэлж үздэг вэ?
-Би дал түлж мэргэлдэг. Дал ч мэргэн дээ. Хүний санаа хүртэл ил байдаг юм.
Т.Балжир удганы тамлага:
Хөсрийн хэлтэй хүн чинь
Хөхөө донгодож газар гэсэхийн цагаар
Хөвчин бие нь тарчилж
Хамгаалах юмгүй тонгочиж
Хар санаа нь баглаж
Хачин тарчлахыг үзнэ хө
Хэлсэн санасныхаа төлөө
Хэмжээгүй муухай тарчилж
Үхэл зовлонд унаж үйлээ эдэлж тарчилна тэр
Хааяа намайг дуудаж хашиграарай !
Хэл амаа таслахын тулд саадгүй 49 өдөр
Сайн зангаж хяргаарай /Хутгаараа/
Хар санаатныг хааж чадна
Хатуу хэлийг тасалж чадна
Бардам аюулыг зайлуулж чадна
Баруун талдаа хадгаа авч яв
Алт мөнгөө дууд! Хадгаараа
Ангайх хэлийг тасал! Хутгаараа
Халзан цагаан хонинд сайн мөргүүл
Гэрийн хэрүүлээр муугийн үүдийг бүү нээ!

Амьд ахуй цагтаа Сунхи бөө гэгддэг Татаа ээжийн хүү нь болно.Сунхи бөө дотроо ниснэ гэж санаад Хаж бөө багшдаа замаа заалгахаар очиж гэнэ.Би нисэж үзвэл яанав надад нисэх увидас байна уу гэсэн Хармайн аав толийг нь үзэж бөөлөөд чи нисэж чадах юм нэг л саад байна түүнийг давбал ниснэ эс чадвал үхэх хоёр замтай гэжээ.Хаж бөө онгодоо тахиад багшийнхаа онгодыг Сунхи бөө хамт тахилцаад маргааш нь хоёул цайлаад сууж байхад багш нь хэлж:Замд чин шар нохой дайралдана буугаа үүрээд яв түүнийг алж чадвал чи ниснэ гэсэн байна.Буугаа үүрээд Өлзийт нуурын арын Шивэрт өгсөөд явж байсан доороос шар нохой гарч морь нь бусгаж суун тусаад хойноос нь модны чөлөөгөөр сум тавиад алдажээ.Гэртээ ирээд эмгэндээ намайг маргааш орой нар хойт уулын оройд тусахаар сэрээгээрэй гээд унтсан байна.Маргааш орой сэрээд хуураа татаж сангаа тавиад бөөлж байтал бөөгийн шид нь бүрэн гүйцэж тооноороо гархаар болтол эмгэн нь орилж хоёр хөлнөөс нь тэвэрчээ.Эмгэнээ өөд суга татан тооноороо цухуйтал хэд хэдэн удаа хөөрсөн эмгэн нь тоононоос этэн ноцолдож байтал онгод нь цуцаад даалгүй эмгэнээ ч даалгүй хоёул доош хоймортоо тас гэдэргээ үсэрч дагзаа гэмтээн өөд болжээ.Гэхдээ газраас хөөрсөн тул дархадын нисдэг бөөгийн тоонд ордог юм.

Завхан аймгийн эрдэнэхайрхан сумын мөсөн багын Лхачин бөө гэж эрдэм чадалтай нэгэн их зожиг ганцаардуу амьдардаг байв.Онгод тэнгэрээ дуудан авчраал өвчин ороогоод байгаа хүүхдийг шууд зэс тогоонд хийгээд бөөлж байгаад гаргаад ирхэд хүүхэд дахин өвчин эмгэг ороолгүй эрүүл саруул болдог байж.Лхачин бөө 1980 аад он хүртэл амьдарж байсан бөгөөд эрдэнэ хайрхан сумын хойт хангайгаар нутаглаж байжээ.

Завхан аймгийн сартуулуудын дунд (сартуулын бөөчүүд) гэсэн овог отгууд одооч байсаар бна.

Тэрбээр өнөөгийн Завхан аймгийн Завханмандал сумын Мандалын овоо, Гашууны худаг, Хүнгийн гол, Бууралын уулаар нутагладаг байв. Хишиг зайран 1930-аад оны үед амьдарч байсан бөгөөд намрын дунд сард буюу 08-р сарын 22-ны намрын тахилгаар Завханмандал сумын баруун талд орших “Мандал овоо” хэмээх толгойг тахидаг байжээ. Онгод нь орсон үед зайрантан маш жижигхэн болж, хэнгэргэн дотроо багтан, тэр толгойг гурвантаа эргэлдэн тойрч бөөлдөг байж. Мөн тамхины дайлангаа авч тэнгэрт шидэхэд нар хаагдаж байсан хэмээн түүх сударт бичигдэн үлджээ.

Өсрөн догшрох өмрөн энэрэх хамгаалах хурцлагдах харвалдан довтолж шарван дайтах мэт дайны бүжигээр хөлөлхүйеэ тэр сайхан омогдол нь сүр хүчин ихэт суут өмнийн гарвал хүн үүсэх үеээс эхтэй ажээ…..Харцаа тусгахуйяаа хамхуул шатаая хатирч бөөлхөө хад бутлаюу халуун амьсгаа нь цөн төрүүлхүйд хайр юу нь хуяг нэвтэлхүй… гэх мэт хэтрүүлэг бүхий огшил догшрол ивээл хайлан багтаж энгэр цээжиндээ үл багтам тэр их зүйлийг сацан түгээж тарааж …. Харин өөр бөөгиын бичлэг өөр бөөгийн алдар суут дуудлагыг дуурайн хөдөлж аялаж хуулж бөөлвөөс буруудаж өөр зүйлтэй холбогдох хатуу хонгилруу гулсах аюултай цээрлэдэг байхнээ. Хүний өөрийн хөдөлгөөн аялах урин дуудах бүр орчлонд нэг л тул өөрөөсөө ичилгүй өөрийнхөөрөө дууддаг байх нь!
Улаахан Уужаа

Арван Их Арван гурван Алтайгаа баясгаж, ерэн есөн гал асаан хийсэн тахилга сайхан өргөн дэлгэр болсоон. Монгол бөөгий зайран Б.Доржпүрэвийн удирдлага дор Говь-Алтай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн дэмжлэгтэй хийсэн тахилга ийнхүү амжилттай боллоо.
Тэрээр энэ тахилгаараа Монгол бөөгийн тэргүүлэх төвшинд хүрсэнээ батлан харуулсан байдаг.
Тиймээс МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаанаар Б.Доржпүрэвт Монгол бөөгийн тэргүүн зайран цол олгосон байна.
Д. Борхүү

Нэгэн өдөр Санж зайран төрөөд удаагүй Отгон гэх охинтой айлд очиж тэр Отгон охин их өвчин ороогоод тун муу байж Санж зайран тэр айлд ороод хүүхдээ аваад ир гэж гэнэ ээж нь охиноо Санж зайранд өгөх үед зайран манцуйг нь задалсанаа мах гарагдаг модон тэвшин дээр тавиад том хутгаар дөрвөн мөчийг нь цавчих шиг болох үед ээж нь охинийг минь алчихлаа гээд ухаан алдаад унаад сэрэх үед
Санж зайран юу ч болоогүй юм шиг гаансаа сорж сууснаа хүүхдээ хөхүүл гэж хэлээд гараад явсан гэсэн. Хүүхдийнхээ манцуйг тайлаад үзтэл 4 мөчинд нь хөх туяанаас өөр юу ч байгаагүй тэр бүү хэл тэр цагаас эхэлж тэр охин өвчин ороолгүй эрүүл саруул өсөж том болсон гэдэг.