Category: Монгол бөө

Хэнтэй ч харилцдаггүй Рован хөршийнхөө морийг аавтайгаа хамт унадаг болсноор түүний хэл ярианы хөгжил сайжирч, аавтайгаа ярилцдаг болжээ. Хүүгээ амьтадтай ер бусын холбоотойг анзаарсан Рубэрт хүүгээ эмчлэхээр уламжлалт мал аж ахуйтай, бөө мөргөлийн зан үйл хийдэг Монгол орныг сонгож, гэр бүлийн хамт 2007 онд ирсэн байна. Монгол орноор дөрвөн долоо хоног аялсны үр дүнд хүү нь засал авч уурлаж уцаарлах нь эрс багасч, ердийн хүүхэд шиг ээж аавтайгаа ярилцан, өөрөө бие засаж сурчээ.
Энэхүү гэр бүлийн ээдрээтэй, хүнд, гайхамшигтай аяллын түүх “Морьтой Жаал” хэмээх ном болон баримтат кино болон алдаршжээ. Энэ түүх аутизмын эмгэгтэй хүүхэдтэй эцэг эхчүүдэд ихээхэн урам зориг өгсөн бөгөөд зарим улсад аутизмын эмгэгийг таниулж өгсөн ач тустай.
Рубэрт Исааксоны гэр бүлийг эх орондоо хүлээн авч, аяллын туршид хамт байж, хөтөч хийж байсан “Nomadic trails” компанийн үүсгэн байгуулагч М.Нарангэрэлтэй ярилцлаа. Түүний нөхөр Тулга, том хүү Т.Бодьбилгүүн нар Рубэртийн гэр бүлтэй 28 хоногийн турш аялсан юм. “Nomadic trails” компани байгуулагдаад 17 жил болж байгаа бөгөөд үйл ажиллагаагаа эхлээд удаагүй байхдаа Рубэртийн гэр бүлийн аялалыг зохион байгуулж байжээ.
-АУТИЗМЫН ЭМГЭГТЭЙ БАГ НАСНЫ ХҮҮХЭДТЭЙ РУБЭРТ ИСААКСОНЫ ГЭР БҮЛ МОНГОЛД ИРЭХЭЭР БОЛСОН-
-Ярилцлагаа Рубэртийн гэр бүлтэй хэрхэн холбогдсон болоод яагаад заавал манай орныг сонгох болсон талаар эхлэе.
-2006 онд Английн харилцагч компаниас Монгол руу аялах гэр бүл байна. Энэ аяллыг зохион байгуулж өгөөч гэсэн хүсэлт ирсэн. Энэ хүсэлтийн дагуу аутизмын эмгэгтэй бага насны хүүхэдтэй Рубэрт Исааксоны гэр бүл ирэхээр болсон юм. Монгол руу ирэхээсээ өмнө хүүгийн аав маш их судалгаа хийсэн байсан. Рубэрт чөлөөт сэтгүүлч мэргэжилтэй, Африкийн уугуул иргэдтэй ойр ажиллаж байсан учраас бөөгийн зан үйлийн талаар мэдээлэл ихтэй байж. Аутизмтай хүүхдээ дагуулаад морины болоод бөөгийн соёлтой улс оронд очвол сайн гэж Африкийн уугуул иргэд зөвлөсөн байгаа юм. Түүний дагуу судлахад морь, бөөтэй улс манай улс байж. Хүүгээ Монгол руу авч ирэхээр болоод бид онлайнаар нэг жил гаран харилцсан. Руберт Исааксон, эхнэр Кристин болон хүү Рованы хамт 2007 оны долоодугаар сард Монголд ирсэн. Аялал 28 хоног үргэлжилсэн.
Их тэнгэрийн аманд бөөлүүлж, зан үйл гүйцэлдүүлж байгаа нь
-Бөө олох хүндрэлтэй байсан уу? Хэрхэн сонгосон бэ?
-Бөө нарын талаар нэлээн судалсан. Улаанбаатарт бөөгийн “Голомт” гээд холбоо байсан. Уг холбоонд хүсэлт тавиад Монголын өнцөг булан бүрт байгаа бөө нараас бөөлүүлж үзье гээд халх, буриад, дархад зэрэг есөн бөөгөөр Их тэнгэрийн аманд бөөлүүлж, зан үйл гүйцэлдүүлсэн.
-Есөн бөөгийн зан үйл дуусаад аялал цааш хэрхэн үргэлжилсэн бэ?
-Есөн бөөгийн зан үйлээ дуусаад бид Булган аймгийн Хишиг-Өндөр сум руу явсан. Тэндээсээ морь аваад морио юүлж явсаар Хөвсгөл аймаг орох төлөвлөгөөтэй байв. Хишиг-Өндөр сумаас Баян-Агт сум хүртэл мориор яваад цаашаа мориор явах боломжгүйг ойлгоод морьдоо буцаасан. Машинаараа Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сум хүртэл яваад Тайгад мориор хүрсэн. Жирийн хүн явахад ч хэцүү зам шүү дээ.
-ЦААТАНГУУД ДЭЭР СУРГААР Л ОЧСОН-
-Тэр бүр хүмүүс тайга руу явахыг хүсдэггүй байсан үе. Тайгад очих болсон шалтгаан юу байв?
-Тайгад очоод Саян удгантай уулзах зорилготой байсан. Замдаа Саян удганы хүүтэй таарахад өөд болоод нэг жил болж байгааг нь хэлсэн. Тэгээд бидэнд баруун тайгын Госта зайрантай уулзахыг зөвлөсөн. Эхлээд зайран хүлээж авах тал дээр асуудалтай байсан. Олон цаг ярилцаж, учир байдлаа тайлбарласны эцэст зайран тэдний заслыг хийж өгсөн.
Хөвсгөл аймаг, Цагааннуур сум баруун тайгад Госта удганы хамт
-Тайгын хүмүүстэй яаж холбогдож байсан бэ? Холбоо харилцаа тогтоох хэцүү байсан байх.
-Цаатангууд дээр сургаар л очсон. Улаан-Уул суманд амьдардаг хүн Саян удганыг өөд болоод нэг жил болоход мэдээгүй байсан. Цаатангууд тийм нууцлаг амьдардаг байгаа юм. Аялагчид хэцүү учраас тайга руу аялалд явдаггүй. Кино зураг авалт хийхээр л явдаг байсан үе. 2008 онд цаатангуудад АНУ-ын иргэн Морганы “Итгэл” сангаас “Цаачин иргэдийн мэдээллийн төв” гэсэн нөхөрлөл байгуулж өгөөд цаачдыг аялал жуулчлал хэрхэн хийх талаар сургалтад хамруулсан. 2-3 жил сайн ажиллаад явж байтал удирдаж байсан хүн нөгөө л монгол зангааараа мөнгө төгрөг идэх асуудал гаргаад төслийг маань байхгүй болгочихсон. Гэхдээ тэр үеэс компаниуд тайгын аяллыг зарахад амархан болж эхэлсэн. Үүрэн телефоны сүлжээ ортол тайгын иргэдтэй богино долгионоор харилцаж байв. Улаанбаатарт баруун, зүүн тайгад нэг нэг богино долгионы станцтай. Түүгээрээ цаг агаарын байдал болоод хэдэн хүн хэзээ очих талаар мэдээлэл дамжуулдаг байсан.
Caption
-БИД ОЛОН ГАЗАР НҮҮРЭЭ ХИЙХ ГАЗАРГҮЙ БАЙДАЛД ОРЖ БАЙВ-
-Тэр үед авто зам, харилцаа холбоо муу байсан байх. Асуудлууд их гарч байсан уу? их хариуцлагын хажуугаар шантрах үе байв уу?
-Морио алдах, багийн гишүүд өвдөх. Аяллын явцад нэлээд асуудлууд гарсан. 2006 онд манай аялал жуулчлалын салбар хүндрэл ихтэй. Зам, аяллын хэрэгсэл, хоол хүнс муу, тайгын иргэд ч аялал жуулчлалд дөнгөж орж байсан. Манай пургоны жолооч нар хүртэл замын дундаас буцна гэж хэлж байсан. Өдөржин хүүхдийн уйлах чимээнд машин барихад хэцүү байсан болов уу. Бүх зүйлс Рубэртийн гэр бүлийн дураар өөрчлөгдөж байсан болохоор тогооч маань хүртэл шантарч байв. Энэ асуудлууд хөшигний цаана үлдсэн. Гэхдээ хэцүү зүйлтэй нүүр тулж, түүнийг давж гарсан учраас энэ түүх олон хүнд хүрсэн байх.
Бид засмал замаар огт яваагүй. Яагаад пургон сонгосон гэхээр бие биеэ харж суух, хоёр хүүхэд хоорондоо тоглох чөлөөт байдал пургонд илүү байсан. Одоо бодоход пургон сонгосон нь маш зөв байж гэж боддог. Өөр зохион байгуулалттай машинаар явах ямар ч боломжгүй.
Мөн их тэнгэрийн аманд зан үйл хийсэн зарим бөө нар согтуу. Энэ мэт олон газар аяллын зохион байгуулагчид нүүрээ хийх газаргүй байдалд орж байв. Гэвч аль болох л байгаагаараа байсан. Рован өглөө бүр бэкон иддэг. Хөдөө газар бэкон олдохгүй. Араас нь явах гэхээр хаана явааг нь мэдэхгүй. Сүлжээ байхгүй. Манай нөхөр олон жил аялал жуулчлалын салбарт ажилласан туршлагаараа энэ урт бөгөөд хэцүү аяллыг дуусгасан.
-МОНГОЛ ЯВАХ ХҮСЭЛТЭЙ ЖУУЛЧИД ИХСЭЖ ЭХ ОРОН МИНЬ АНХААРЛЫН ТӨВД НЭГ ХЭСЭГТЭЭ ОРСОН-
-Тэр үед Монголд аутизмын эмгэгийн талаар мэдээлэл байсан уу?
-2004 онд Монголд аутизмын талаар мэдээлэлтэй нэг ч хүн байгаагүй. Оношилж чадахгүйгээс аутизмыг оюуны хомсдол гэсэн ангилалд оруулж байсан. “Морьтой жаал” баримтат кино гарснаас хойш хүмүүс хүүхдүүдээ аутизмтай юм байна гэсэн ойлголтыг авч, гадаадад оношлуулж эхэлсэн байдаг. Монголд маш олон аутизмтай хүүхэд байсан гэж оношлогооны дараа бий болсон. Түүнээс гэнэт аутизмтай хүүхдүүд төрөөд эхэлсэн юм биш. Монголд аутизмыг таниулж өгсөн гэж нөхөр бид хоёрт их хүндэтгэлтэй ханддаг.
Дэлхийн өнцөг булан бүрээс аутизмтай хүүхдүүд Монголыг зорьж ирсэн.
-Аутизмтай хүүхдээ эдгээх гэсэн гэр бүлүүд их холбогддог уу?
-Энэ үйл явдал болсны дараагаас дэлхийн өнцөг булан бүрээс аутизмтай хүүхдүүд Монголыг зорьж ирсэн. Гэтэл тэр аялал нь маш хүнд шүү дээ. Хүн бүрт адилхан үр дүн гарахгүй. Ид шид гэж байхгүй гэдгийг л тайлбарладаг. Хэт өндөр хүлээлттэй байх хэрэггүй гэж хэлдэг. Бага насны, өсвөр насны эрэгтэй, эмэгтэй, ихэр хүүхдүүдтэй олон гадны гэр бүлүүдийн хүсэлт нэлээн ирэх болж олон ч аялалд хамт аяллаа. Энэ дунд зөвхөн хүүхдүүдээ гар утасны хамаарал, хар тамхи мансуурлаас сатааруулах гэж ирдэг аав ээж нар ч байсан юм. Гэхдээ сайн, сайхан өөрчлөлтүүд хүүхдэд нь гарсан жишээ олон бий. Тухайлбал, хэзээ ч аав, ээжтэйгээ ярьж байгаагүй аутизмтай хүүхэд тайгаас бууж ирээд ээждээ хайртай гэж хэлсэн. Ээж нь маш их баярласан.
Улам ядарч байгаа хүмүүсийг нэмж хохироох асуудал үүссэн учраас болгоомжлол үүсээд зарим бөө нартай холбож өгөхөө больсон.
-Аутизмтай хүүхдэд тайвшруулах зорилгоор их олон төрлийн эм өгдөг. Рубэрт хүүгээ үүнээс өөр аргаар эмчлэхийг оролдсон.
-Аутизмтай хүүхдүүдэд хүнд металын найрлагатай эм хүчээр уулгаж, тайвшруулдаг. АНУ-д аутизмтай хүүхдийн эмчилгээнд засгийн газраас нь хяналт тавьдаг. Тиймээс эцэг эхчүүдэд асар их дарамттай. Руберт үүнээс үүдэж хүн байгалийн амьтан учраас байгаль үүнийг зохицуулж болох юм гэдгийг харуулахыг зорьсон. Монголын тухай номдоо маш сайхан зүйлсийг бичсэн байдаг. Нийгэмд арай өөр ойлголтыг бий болгосон.
Бөөгийн зан үйл бөө нараас гадна байгалийн сайхан, эмийн ургамалууд, амьтад хүүхдэд нөлөөлсөн.
-ТУЙЛШРАЛ ИХ БАЙСАН УЧРААС НОМЫН ХЭВЛЭЛИЙГ ЗОГСООСОН-
-Энэ түүх дэлхийд их алдартай болсон. Баримтат кино нь монгол хэлэнд орчуулагдсан байдаг юм билээ. Харин ном нь яагаад тийм бага тоогоор хэвлэгдсэн юм бол?
-“Морьтой жаал Монголоор” номын хэвлэх эрхийг аваад Битпресс Хэвлэлийн газар монгол хэлнээ орчуулан, 300 ширхэгийг хэвлээд хэвлэлийг зогсоосон. Бөө нар нь “Би энэ хүүхдийг эдгээсэн” гэсэн асуудал үүссэн. Туйлшрал их байсан учраас номын хэвлэлийг зогсоох арга авсан. Биднээс зөвшөөрөл авахгүйгээр монголын телевизүүд “Морьтой жаал” баримтат киног нь гаргаж байв. Хүний нэр, газар орны нэр буруу бичих зэрэг асуудал гарсан. Эрхийг нь нэг сая доллараар зарсан том төслийн эрхийг авалгүй шууд олон нийтэд түгээсэн телевизүүдэд бидний зүгээс санамж өгч ажилласан. Руберт манай компанид “Морьтой жаал” баримтат киног зурагтаар цацах эрх өгсөн.
-Рованийг эдгэхэд юу нөлөөлсөн гэж боддог вэ?
-Бөөгийн зан үйл бөө нараас гадна байгалийн сайхан, эмийн ургамалууд, амьтад хүүхдэд нөлөөлсөн болов уу. Мөн Булган аймгийн Шарга нуур, Хануйн халуун усны рашаан зэрэг байгалийн өвөрмөц тогтоцтой газруудаар явсан. Рован хөдөө гараад сайхан тайвширч, маш сайн унтаж байсан. Заримдаа өдрийн 14 цаг хүртэл унтдаг болсон.
Аутизмтай хүүхдүүд амьтантай холбоо тогтоохдоо маш сайн. Энэ нь далд ертөнц байх. Айлын уяан дээр байгаа морины сүүлнээс бариад хөлнөөс нь тэврээд авсан. Монгол морь хойд хөлнөөсөө тэврүүлэх байтугай буруу талаас мордоход үргэж, булгидаг омголон шүү дээ. Тэгэхэд гадаад хүүхэд тийм үйлдэл хийхэд морь ямар нэгэн хариу үзүүлээгүй. Маш номхон хүлцэнгүй байдалтай болдог.
-ЭНЭ ҮЙЛ ЯВДЛААС ХОЙШ МОНГОЛД ИРЭЭГҮЙ. ИРЭХ ТӨСӨЛ ЯРИГДАЖ БАЙГАА-
-Хүүгийн аав, ээж тэс өөр хүмүүс байсан нь кинон дээрээс анзаарагддаг. Хүүгийнхээ төлөө зүтгэл гаргаж байгаа нь өөр байдаг. Аав ээжийнх зүгээс аяллын туршид хүндрэл учруулж байв уу? Аяллын бүрэлдэхүүнд хэдэн хүн багтсан байсан бэ?
-Руберт өглөөнөөс орой хүртэл бүгдийг яс төлөвлөдөг. Бүгдийг хяналтдаа авдаг байлаа. Ровэний ээж унаган хотын, их ааш муутай эмэгтэй. Аяллын үндсэн бүрэлдэхүүнд дууны инженер, зураглаач, хүүхдийг морин дээр авч явах туслах, Ровэний ээж аав гэсэн хүмүүс багтсан. Бид аялал зохион байгуулалт дээр анхаарч байснаас цаана нь ямар том төсөл явж байгаад анзаараагүй. Аяллын зохион байгуулалтыг сайн хийх гэхэд төлөвлөгөө өдөрт өөрчлөгдөн, хүүхдийн аясаар бүх зүйл шийдэгдэж байв. Монгол морь морин тойруулгын морь биш шүү дээ. Эхнэр сэтгэл судлалын доктор байж өөрөө их сэтгэлийн асуудалтай, эмзэг байсан. Маш их уйлж, сэтгэлээр унаж нөхрөө зовоосон. Хүүхдээсээ илүү бидэнд төвөг удаж байсныг нуугаад яахав. Тэр хүний арга эвийг олох гэж олон удаа төвөгтэй байдалд орж байлаа.
Хөвсгөлөөс буцаж ирээд Хустайн нуруунд нэг зан үйл хийх ёстой байсан. Хустайд хэдэн Герман хүмүүстэй таараад “хүүхдээ чимээгүй байлга” гэж орилсон. Тэр нь нийгмээс ийм гэр бүлүүдэд үзүүлдэг дарамтыг харуулж байна. Нийгмээс маш их хэмжээний дарамттай тулгардаг.
-Рубэртийн гэр бүл Монголд дахиж ирсэн үү?
-Энэ үйл явдлаас хойш Монголд ирээгүй. Ирэх төсөл яригдаж байгаа. Ровэн дүүтэй болсон. Зарим хүмүүс Рубэртийг эхнэрээсээ салсан гэж ярьдаг. Бидэнд ч эхнэртэйгээ хамт байгаа гэх шинж анзаарагдахгүй байгаа. Эхнэрээсээ салсан эсэхийг асууж зүрхлэхгүй байна.
-ОДОО РОВАН БУСДАД БОЛОН ӨӨРТӨӨ СААДГҮЙ АМЬДАРЧ БАЙНА-
-Таны хүү Томоо тэр аяллын турш Ровэнтой хамт байсан. Би Томоог Ровэнг эдгэхэд нөлөөлсөн гэж боддог. Томоогийн талаар яриач?
-Манай хүү. Жинхэнэ нэр нь Т.Бодьбилгүүн. Энэ жил 21 нас хүрч байна. МУИС-ийн аялал жуулчлалын ангид сурдаг. Тэр үеэс хойш аутизмтай хүүхдүүдтэй аялалд их явсан. Дүү нь ч явсан. Гэр бүлээрээ ч явж байлаа. Ашиг орлого гэхээсээ илүүтэйгээр нийгмийн хариуцлагаараа зарим гэр бүлүүдэд урам өгөх, хүүхдүүдээ тоглуулах, ээж аав нарт сэтгэлийн дэм өгөх төрлийн хандивын аялал их хийж байв. Бараг жил бүр л тайга руу явсан. Өдөрт 8-9 цаг морин дээр хүүхдийг авч явах бол их хэцүү. Баргийн хүний хийхгүй ажил.
-Одоо Ровантой холбоотой байдаг уу? Биеийн байдал хэвийн болов уу?
-Одоо Рован өөрийгөө чөлөөтэй илэрхийлдэг, нийгмийн харилцаанд ордог, өөрөө бие даагаад барилгын компанид туслах ажилтан хийж байгаа. Энэ бол аавынх нь хүүхдийнхээ төлөө хийсэн зогсолтгүй тэмцлийн үр дүн. Рубэрт уйгагүй, цуцашгүй байж чадсан. Ихэнх тохиолдолд аавууд бууж өгдөг. Ээжүүд хүүхэдтэйгээ үлддэг. Гэр бүл салдаг. Руберт аавуудыг хүчтэй байлгах, урам зориг өгөх, хүүхэдтэйгээ ажиллах, хүүхдээ өөрөөр харах нөхцлийг бүрдүүлж өгсөн гавьяатай. Рубэрт хүүхэдтэйгээ сайн ажилласны ачаар одоо Рован бусдад болон өөртөө саадгүй амьдарч байна.

Хэнгэрэг-Монгол харын бөөгийн хэнгэрэг нь онгод тэнгэрүүдийн унаа, бөө нараас дайсныхаа эсрэг холбого /хонхинуур/ гүйлгэдэг суурь, онгод тэнгэрүүдийг баясгаж уяруулах, хөгжмийн зэвсэг, бөө сүсэгтэн олны хүсэлтийг онгод тэнгэрт уламжилж, тэднээс хариу авах /мэргэ төлгийн/ хэрэгсэл, бөө онгодын харилцаанд туслах багаж зэвсгийн үүргийг гүйцэтгэдэг зүйл. Хэнгэрэг нь хэлбэр дүрсийн хувьд янз бүр байдаг.

Дугуй хэнгэрэг-Дугуй дүрсийг бэлгэдэн монгол бөөгийн хэнгэрэгийн дүрс бас дугуй байжээ. Бөө нарын үздэгээр хэнгэрэг нь онгодын унаа бөгөөд дугуй хэнгэрэгээ унаад /дотор нь суугаад/ онгод тэнгэрүүд хорвоо ертөнцөөр чөлөөтэй зорчдог юм гэдэг.

Найман талтай хэнгэрэг-Монгол шарын бөө нарт дугуй биш найман талтай хэнгэрэг байх явдал ХХ зууны эхэн үед Даяндээрхийн наянтай бөө нарт байсан мэдээ бий.

Тал хэнгэрэг-Монгол хэнгэрэг янз бүрийн дүрстэй байдаг ч заавал нэг талдаа бүрээстэй нөгөө талдаа бүрээсгүй байдаг байдлаараа бурхны шашны хэнгэрэгээс эрс ялгаатай. Ийнхүү нэг талдаа бүрээстэй байдаг учраас монгол түмний дунд “тал хэнгэрэг” гэсэн нэр томъёо буй болжээ. Бөөгийн хэнгэрэг чухам юуны учир өрөөсөн талдаа бүрээстэй байдаг юм бэ гэдгийг бөөгийн шүтлэгийн үүднээс тайлбарлахдаа хэнгэрэг бол онгодын унаа хүлэг. Онгод нь хэнгэрэгийн дотор талд байрлаж явдаг юм гэсэн ойлголт байдаг. Энэ ойлголтыг баталж буй зүйл нь хэнгэрэгийн хүрээ модыг анх бэлтгэхдээ уг модны наран талыг хэнгэрэгийн дотор тал руу харуулан үйлддэг нь онгодыг дулаан орчинд байлгах гэсэн утга санааны илрэл гэдэг.

Гурвалжин хэнгэрэг-Харын зүгийн хартай онгодууд, түүгээрээ хараал хийдэг бөө нар XIX зууны эцэс ХХ зууны эхэн үед /адил хажуут/ гурвалжин дүрсийн хэнгэрэгтэй байжээ. Гурвалжин хэнгэрэгийг чонын арьс юмуу баавгайн ширээр бүрдэг бөгөөд энэ нь хартай онгодууд хараал хийж явахдаа чоно баавгай хөлөглөн явдаг юм гэсэн утга санааг илэрхийлдэг байв.

Хэнгэрэг бүрэх зан үйл-Багш бөөгийн заана товлосон өдөр хэнгэрэг бүрэх ажлыг багшийн заавраар гүйцэтгэж, усанд дэвтсэн ширний идээ матаж бэлтгэсэн хүрээ модоо тавьж, ширний захыг хэнгэрэгийн хүрээ модны дотор тал руу давуулан бугын суран үдээсээр хуниж оёно. Ийнхүү оёх үед тэнд хамт байгаагүй хүн цаашид хэнгэрэг амилж сургах, бөөгийн зам заах үйл ажиллагаанд оролцох ёсгүй. Ийм учраас дээрх зан үйлүүдэд оролцвол зохих хүмүүс хэнгэрэг бүрж байх үед заавал тэнд цуг байх ёстой. Бөөгийн зам заах зан үйл үйлдэж байгаа гал голомт хэнгэрэг бүрэх, оёх дээрх бүх ажил үйлст оролцож буй /зохих болзлын дагуу/ хүмүүсээс бусдыг 10-14 хоног хөл хорих ёстой.

Ер нь туг сүлд шүтэх нь гагцхүү монголчуудын хэрэг бус Европ азийн нутагт аж төрж байсан нийт нүүдэлчдийн дунд нэн элбэг байсан шүтээн юм. Энэ нь уламжлал болон дэлхийн улс бүхэн өөрийн үндэсний уламжлалыг харуулсан туг сүлдээ мандуулсаар байгаа билээ.

Чингис хаан монгол туургатныг нэгтгэн Их Монгол улсаа байгуулсны дараа төрийн Есөн хөлт Цагаан туг, Дөрвөн хөлт Хар тугаа бүтээн залсан агаад Цагаан туг нь төрийн сүр хүч, цог золбоо, энх амгаланг бэлгэдэн мандаж байдаг бол Хар сүлд нь цэргийн сүр хүч, ялалт амжилтыг илэрхийлэн дөрвөн зүгийн дайсныг даран сөнөөхийн бэлгэдэл болж байжээ.

Чингис хаан Дөрвөн хөлт Хар сүлдээ бүтээн залснаас хойш дайсан бүгдээ даран сөнөөж, ялалт амжилт нь ихэд бадарсан гэдэг. Иймээс ч монголчууд Хар сүлдийг машид эрхэмлэн дээдлэх болсон юм. Монгол цэргийн жанжид байлдаанд орохын өмнө цэргийн тугаа тахидаг уламжлалтай байжээ. Энэ тухай МНТ-ны 106, 193 дугаар зүйлд дурджээ. Туг тахих нь монгол цэргийн хамгийн том зан үйлийн нэг бөгөөд маш нарийн дэг ёс, гүн гүнзгий утга агуулгатай юм.

Дундад зууны үеийн Монголын байлдан дагуулалыг судалсан өрнөд Европынхон монгол цэргийн шүтээн болсон хар сүлдийг их сонирхдог юм. Энэ тухай үеэс үе дамжин өнөөг хүртэл ярьсаар байгаа. Тэр сүлд эх оронч уриа дуудлагын ердийн билэг тэмдэг байсан уу? Эсхүл шашин мөргөлийн учир холбогдолтой юу гэдэг асуудал байдаг. Чингис хааны алдарт тугийг сарлагийн сүүлээр хийдэг байсан гэж үргэлж бичдэг Өрнө зүгт ихэд түгсэн домог оргүй ташаа зүйл, харин азарганы хөхөл дэлээр хийдэг байж “Их Монголын эзэнт улс”-ын үеэс монголд үндэстний ухамсар, шашины ухамсар харилцан хутгалдаж байсан болохоор эх орончийн бэлгэ тэмдэг мөн л шашины бэлгэ тэмдэг болдог байжээ.

Чингээд Монголд газар сайгүй дэлгэрсэн мухар сүсгийг ерөнхийд нь шашин гэх нь бий. Тийм сүсэг бишрэлийн үүднээс, хүнийг салахгүй дагадаг өвөг дээдсийн цагаан сүлд дайсантай тулалдахад монгол цэргийг ивээж ялуулдаг хар сүлд гэдэг өршөөн тэтгэгч хоёр сахиус хүн бүрт оршдог гэнэ. Чингис хаан айван тайван үеэс чачир өргөөнийхөө орой дээр цагаан тугаа залж, хэрэвзээ дайн тулаан болох гэж буй бол хар тугаа залахад хэзээ мөдгүй дайн тулаан болох нь гэдгийг хүн болгон мэддэг байжээ.

Адууны хөхөл дэлээр үйлдсэн дайн энхийн бэлгэ тэмдэг, үндэсний туг сүлдийн мөн тийм хийц маяг нь цагаан хар хоёр адууг хүч чадлын жинхэнэ хэрэгсэл гэж үздэг тэр үеийн итгэл үнэмшилтэй яв цав зохицжээ.
Хараат ихт тугаа тахиж
Хар бухын арьсаар бүрсэн
Харгих дуут хэнгэрэгээ дэлдэж
Үзэмжит сайхан тугаа тахиж

Үхрийн арьсан хэнгэрэгээ дэлдэж хэмээн бөөгийн дуудлагыг дуудан туг сүлдээ тахьдаг байна.

Эртний бөөгийн ёсоор яс баригч бөөгийн онгон бүргэдийн эсгий дүрс байжээ. Бөөгийн хувцас хэрэглэл дотор онгон дүрс олонтой байдгийн нэг нь аварга эр эм могойн дүрс юм. Могойг лус савдгаас онгон тэнгэрт нөхцүүлэхээр илгээсэн илч төлөөлөгч гэж үздэг учир бөө нар амьд хонины зоос нурууны ноосыг томж хөх улаан өнгийн даавуугаар бүрж могойн толгой нүд, ам, сүүл зэргийг нь урлан бүтээж хаддаг.

Монгол нутагт байдаг түүхийн нэн өвөрмөц дурсгал болох хадны сүг зураг нь Ховдын Манханы Хойд цэнхэр, Өмнөговийн Гурвансайхан хайрханы Хавцгайт, Дундговийн Өлзийтийн Дэл хөнжилийн уул, Өвөрхангайн Богдын тэгш уул, Хужиртын хавцал, Говь-Алтайн Халиуны цагаан гол, Бигэрийн бичигт, Архангайн чулуутын хадны орд, Өвөрмонголын Улаан цав зэрэг газар дахь сүг зургууд онго шүтээний олон бэлгэ тэмдэг дурсгалыг хадгалж байна.

Эртний бөөгийн чулуун онго нь уламжлагдан хөгжсөөр эртний хаад ноёд баатар эрсийн чулуун хөшөө дурсгал болон үлджээ. Чухамхүү бөөгийн энэ эд өлгийн олон тооны түүх дурсгалууд нь нүүдэлчдийн урлахуйн ухааны таван мэдрэл сэтгэхүйн хүчээр бүтээгдсэн урлагийн олон төрлийн дурсгалуудын бодит гэрч болж байдаг. Онгоныг эрт оршуулан байрлуулахаас гадна уул усанд нь оршуулан байрлуулдаг ёс байдаг.

Бөөгийн хэнгэрэг дээрх могойн дүргслэл хүй мод, буга согооны дүрс нь мөн л онгоны оршин буйн дүр юм. Эдгээрээс Нанайн удгануудыг есөн могойн дүрст үндэстэй могойн чуулга хэлбэртэйгээр урласан байна. Монголд ирсэн өрнийн элч тагнан танадагчдийн бичсэнээр бол хаад ноёдын талийгаачдын онго зарим үед 200 хүртэл тэргэн дээр тээгдсэн байжээ.

Эртний нүүдэлчид талийгаачаа хатааж занданшуулан хадгалж авч явдаг байсныг өөрчилж онго болгон авч явдаг уламжлал тогтжээ. Хүннүгийн ширмэл ширдэгний захаар барьцалдсан амьдтын дунд гол есөн хүй мод буюу удган мод дүрслэгджээ. Удган мод буюу сүлд мод, хүй мод зэрэг нь онгодын оршин байх бас нэгэн орон болж байдаг. Онгод онгоны оршин байх нэг орон нь овоо юм. Овоо тахилга нь онгоны орон шүтээн үүсэлтэй.

Монголчуудын нэн эрт үеийн төрийн шүтлэгийг сайтар ухаарахын тулд нүүдэлчдийн ертөнцийг үзэх гүн ухаантай заавал холбон үзэх шаардлагатай. Хүн төрөлхтөнд түгээмэл байдаг хосолмол бүтцийн зарчмаар бүх зүйл, бүхий л үйл ажиллагаа, байгууламж бүхэн ийм хосмолжин үүсэлтэй. Төр бол бас л тодорхой хийгээд хийсвэр хоёр талтай, бие мод хийгээд сүнс сүлдтэй байдаг хэмээн үздэг. Өөрөөр хэлбэл, төр хэмээх хүмүүний үйл ажиллагаа, нийгмийн байгууламж бол угтаа мөн л хүн сүнстэй, уул эзэн, онгон, сахиус, сүлдтэй байдаг шиг тийм мөн чанартай, арга зарчимтай зүйл ажээ. Энэ нь чухамдаа монголчууд яагаад үе үе “Төрийн сүлдээ” нэрлэн дууддагийн учир утга байж болзошгүй. “Төрийн сүлд” гэдэг нэрийдэл, нэр томъёо наад зах нь өөр хоорондоо ялгаатай боловч нягт холбоотой гурван ойлголтыг багтааж байна. Анхных нь XIII зууны түүхэн сурвалж “Монголын Нууц Товчоон”-д дурдсан Чингис хааны Эзэнт гүрний туг сүлд болох морины дэлээр хөхөл хийж бүтээсэн есөн хөлт цагаан туг, дөрвөн хөлт хар сүлд хоёр, дараагийнх нь ойр үед хэрэглэж эхэлсэн төрийн сүлд тэмдэг, сүүлийнх нь жирийн ард иргэдээс тайлан тайлбарлан ёсгүй төрийн зүгээс эрхшээсэн оюун санааны аугаа хүчин эдгээр гурав болой. Эндээс цагаан, хар туг-сүлд гэж чухам юун болохыг авч үзье.

-Тэр цагт таныг бөөлөхийг хориглож байв уу?
-Би шашинтай төрд хүн болсон хүн. 25 настай байхад, хувьсгалт төрийн үед, бөө нарыг цөмийг нь бариад явчихсан. Харин намайг хориглоогүй. Би бодохдоо, түүхийг “юм” дагадаг байх, би түүх болж үлдсэн юм болов уу л гэж боддог.
-Та залуудаа аль хэр бөөлж байв ?
– Үхэх гэж буй хүнд арга засал хийж бөөлнө, бөөлөхөд ясны онгод өнөө хүнийг чинь үзээд, энэ жил үхэх байсан бол хойд жил болтол, тэгээд улам цаашлуулж уламжлаад л нөгөө хүнийг чинь үхүүлэхгүй давуулж орхино доо. Гарз гарч байгаа айлын гарзны талын учрыг нь олоод үүдийг хааж орхино.
-Бөө нар хүчээ сорьдог уу?
– Тайгаас урианхай нар манайд ирсэн. Урианхайн онгод, хүн хорлодог юм гэсэн гэж бодоод л баахан айж, хүчээ үзэх гээд бөөлөв. Тэгсэн худал юм. Урианхай нар чинь онгодгүй, тайгын савдгууд, эзэд, лус тийм юмаар л аргалж явдаг бөөгүй улс юм билээ. Би бол хангай дэлхийн аль ч савдагтай элэглэж наадаж явдаг удган хүн, хаанахын ч савдгийг түүгээд л бөөлнө. Халхууд онгодтой, бөөгүй юм шүү дээ. Тэд одоо атаа таван тэнгэр гэж ганц “юмтай” бид гэдэг юм. Тэр яахав, амьд амьтанд байх ёстой л юмны нэг. Онгод ч гэж, бурхан ч гэж зүйрлэж хэлж болшгүй тийм л нэг байгаа юм.
-Та багшийнхаа талаар….
-Сандиг зайран гэж хүн байсан. Маш олон хүнийг мэргэлж, үзэхэд төлөг нь таарч байж энэ хүний шавь болсон. Багш минь эх юм зааж өгсөн дөө. Гурван жил багшаар өөрийн онгодоо тахиулж, гурван жил багшийн онгодыг тахисны дараа багш маань “Чи гараас гарлаа, хүнд арга засал хийж яваарай, мууг битгий хийгээрэй, дандаа сайхан цагаан санаагаар ач тус хийж яваарай” гэж захисан юм. Тэрнээс хойш 3 жилийн дараа багш минь баригдаж яваад эргэж ирээгүй. Алагдсан хэрэг л дээ.
-Багш тань таны онгодыг яаж амилуулж өгөв?
-Ядарч байж л оруулсан даа. Тэгээд гурван жилдээ л хүнийг шууд хараад таньдаг болсон. Ер нь яая л гэвэл яаж болно. Онгодын надад хэлсэн юм туйлын үнэн байдаг юм. Ердөө худал хэлдэггүй юм.
-Онгод гэж ер нь юу юм бэ?
-Дүрсэлбэл шуурга шиг, хуй салхи шиг тэнгэрийн луу гэдэг л юм. Бодит талдаа бол ханын толгойд өлгөөстэй даавуугаар хийсэн тэр зүйл юм. Надад бүтээсэн зөндөө олон онгод авдраар дүүрэн бий. Тэрийгээ тахиж явдаг юм. Онгод орохлоор зэрэг өвч хуяг, дээл хувцас өмссөн юм шиг бүх биеэр битүү хуяглаж, бүх мах ясаар дүүрээд ирдэг.
-Онгод ирж байгаа нь мэдэгддэг үү?
-Мэдэгдэлгүй яахав. Аяндаа орж эрээд л, хэлэх юмаа хэлээд л бөөлж байх үед ухаан улам саруул сайхан болдог. Би одоо нас ная гараад, бөөлж чадахаа байгаад байна. Энэ хэрэглэл чинь маш хүнд эд юм шүү дээ. Одоо цаашаа харж сууж байгаад манжгаараа бөөлдөг болсон. Онгод намайг захирхаас биш, би онгодоо захирч чадахгүй болжээ. Онгод худлаа хэлсэн хүнийг битий худлаа хэл гэж хэлээд л байдаг юм. Цаад хүнийх нь хорлол хатуу, нүүр таагүй хүнд бөөлөхөд өөрийн ясны онгодоороо л хуяглаж чадахгүй бол өөрийгөө ч хорлож орхино шүү дээ.
-Та шавьтай юу?
-Байхгүй, Тэр тийм амар юм биш.
-Одоо алдартай том бөө би юу?
-Өөдтэй бөө байхгүй болж дээ. Худал бөө нар тун олон болсон.
-Яагаад? бөөгийн удам тасарч…
-Хувьсгалт төрийн үед лам, бөө хоёрыг үгүй хийсэн юм шүү дээ.
-Та юугаар мэргэлж үздэг вэ?
-Би дал түлж мэргэлдэг. Дал ч мэргэн дээ. Хүний санаа хүртэл ил байдаг юм.
Т.Балжир удганы тамлага:
Хөсрийн хэлтэй хүн чинь
Хөхөө донгодож газар гэсэхийн цагаар
Хөвчин бие нь тарчилж
Хамгаалах юмгүй тонгочиж
Хар санаа нь баглаж
Хачин тарчлахыг үзнэ хө
Хэлсэн санасныхаа төлөө
Хэмжээгүй муухай тарчилж
Үхэл зовлонд унаж үйлээ эдэлж тарчилна тэр
Хааяа намайг дуудаж хашиграарай !
Хэл амаа таслахын тулд саадгүй 49 өдөр
Сайн зангаж хяргаарай /Хутгаараа/
Хар санаатныг хааж чадна
Хатуу хэлийг тасалж чадна
Бардам аюулыг зайлуулж чадна
Баруун талдаа хадгаа авч яв
Алт мөнгөө дууд! Хадгаараа
Ангайх хэлийг тасал! Хутгаараа
Халзан цагаан хонинд сайн мөргүүл
Гэрийн хэрүүлээр муугийн үүдийг бүү нээ!

Даян дээрхийн шүтээнийг XIX зууны үед шарын шашинд дагаж орох хүсэлт гаргав” гээд түүнийг маш сайнаар сайшаан зар тарааж, бөөгийн хувцастай байсан нь чулуун хаданд гэлэн хувцас хунарыг өмсгөн, шавир /цавир/ зүүлгэж, жижиг сүм бариад гурван гэлэнгээр байнга тахилга үйлдүүлэн, зул хүж таслахгүй байлгажээ. Ингэж Даян дээрхийг лам нар тахих болсонд зарим бөө удган нар ихэд эргэлзэж “үнэхээр бөө, удган бид, бурханы шашинд дагаж орох цаг нь болсон юм болов уу.Хэрэв цаг нь болоогүйсэн бол манай Даян дээрхийн тэнгэр сахиус лам нарыг бут ниргэж чадалтайсан билээ” хэмээн тээнгэлзэж, дургүй ч дагах тийшээ ханджээ.

Хөвсгөлийн Хотгойд, Халхууд л Даян дээрхийг их тахиж байдаг. О.Пүрэв гуай “Дархадын бөө нар Даян дээрхид мөргөвөл урвасан гэж үзэж, нутагтаа очих эрхгүй байдаг байсан” гэж бичсэн байна.

Даян дээрхийн түүхийн холбогдолтой домгийг Булган аймгийн өндөр настан Дагва гуайгаар 1956 онд эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн гуай яриулан тэмдэглэн авчээ. Домогт өгүүлэхдээ:

“Хэнтий, Булган Даян Дээрхи, Тагна уул”-ын савдагууд нийлж Чингис хааны үзэсгэлэнт бага хатныг булааж авахаар хэлэлцэж гэнэ. Тэгээд Даян дээрхи Чингис хааныд ганцаараа буухаар тохиролцож бусад гурав нь Чингисийн өргөөний ойр буугаад хүлээж туслахаар үлдэцгээж гэнэ. Чингис хаан Даян дээрхийг ихэд хүндэтгэж, идээ будаа базаалган тавиад, ярилцаж суутал орой болсонд Чингис хаан бараа бологч нартаа “Айлчины морийг тавь” гэж зарлиг болгов гэнэ ээ. Чингис хааны туслагч, бараа бологч нар” Энэ хүний жолоо, цулбуураас эхлэн ганзага, жирэм хүртэл жинхэнэ амьд могой юм. Тэд нь хатгачих гээд морийг нь тавиулахгүй байна” гэхэд, Даян дээрхи “Зүгээр ээ, би ингэсгээд мордоно. Алив хүүхэн минь нохой хориод аль” гэж Чингисийн бага хатанд хандан хэлэв гэнэ.

Бага хатныг нохой хориод зогсож байтал Даян дээрхи гэнэт түүнийг шүүрэн авч морин дээрээ дүүрэн зугтаажээ. Чингис хаан баатруудынхаа хамт түүнийг хөөсөнд нөгөө бүгсэн гуравтайгаа Даян дээрхи нийлээд зугтааж яваад гэнэт дөрвөн тийш салан зугтаав гэнэ. Чингис хаан ганцхан хатныг дүүрсэн Даян дээрхийг шил даран хөөсөөр байж, Даян дээрхи Чингисийн хатныг Үүр голын дэргэдэх агуйд хийчихээд өөрөө голын зүүн хөвөөн дээр чулуун хүн болоод суучихсанд Чингис очоод “Гөлийсөн тархи” гээд сэлмээр цавчиж загнан байж, галдаад буцацгаасан гэнэ. Дараа нь Чингисийн төрд хүн малын их гарц тохиолдсонд Чингис хаан, Даян дээрхийг аргагүй тахиж эхэлсэн юм гэнэ лээ гэсэн энэ домгийг хүүрнэжээ.

Даян дээрхи, рах бурхан хоёр
Даян дээрхи, Рах бурхан хоёр хурмастад бие биеийнхээ бөгсийг тайрч хаяна гэж тангарласан юмсанжээ. Даян дээрхи хэлснээрээ Рахын бөгсөн биеийг тас цавчиж хаяад цоорхой болсон /зарим хувилбарт могой сүүлтэй гэдэг/ тул нар сарыг залгисан ч гоожоод гарчихдаг юм гэнэ. Харин Рах Даян дээрхийн бөгсийг сэлмээр тасдах гэсэнд цаадах нь хад болоод хувирч чаддаг тул бөгсийг нь тас цавчиж чадаагүй юм гэнэ.

Бөөгийн хуур-Бөөгийн хөгжмийн зэвсэгийн нэг төрөл онгодыг унаач хоёр гэдэг. “Огторгуйн хөх морь” нэрлэсэн ч бий. Явган бөөлөхдөө хуурыг хэрэглэдэг. Монголоос 2500 жилийн өмнөх Хүннүгийн ясан хуур олдсон. Хуурын онгон Хүүхэн Зэлмэн тэнгэрийн шившлэг.
Нарийн сайхан хүлгээр тань
Таныг урин дуудваа
Миний сонсгол буйдуу хэлж өг гэж аман хуураар мэргэлэхийн өмнө шившдэг.

Хар бухын арьсан хэнгэрэг-Тэмүүжин, Тоорил хаан, Жамуха гурав хүч хамсран мэргэдийг дайлаар мордох үед Жамухын цэргийн урианд хар бухын ширээр бүрсэн харгих дуутай хэнгэрэг байсан бол сүлд /тотем/ нь ухаагчин үнээ ухаа үхэр хоёр байжээ. /Монголын нууц товчоо. 106/

– Хэнгэрэг биеэ өнгийж дэлдэх.Хэнгэрэгийг өмнөө авч биеэрээ хэнгэрэг дээрээсээ өнгийж дэлдэнэ.

– Хэнгэрэг биеийн ард дэлдэх. Хэнгэрэгээ нурууныхаа ард доош харуулан барьж дэлдэнэ.

– Хэнгэрэг толгой дээр дэлдэх.Хэнгэрэгээ толгой дээрээ эгц дээш харуулан барьж дэлдэнэ.

– Хэнгэрэг дээш харуулан дэлдэх. Хэнгэрэгийнхээ нүүрийг дээш нь тэнгэр нар сар өөд харуулан өмнөө барьж дэлдэнэ.

– Хэнгэрэгийн эрмэг дэлдэх. Цохиурын үзүүрээр хэнгэрэгийн дээд ирмэгийг дэлдэнэ.

– Хэнгэрэгийн цагираг дэлдэх. Хэнгэрэгийн доторх бариулын доод талд бэхэлсэн цагирагнуудыг дэлдэнэ.

– Хэнгэрэгийн хөвөөг дэлдэх. Хэнгэрэгээ зүүн гараараа атгаж дуудлагын айзам бүрд бугуйгаараа баруун хөмрөн хэнгэрэгийн нүүрийг доош харуулан баруун гарын цохиураар хөвөөг дэлдэнэ.

– Хэнгэрэг эргүүлж дэлдэх. Хэнгэрэгийг зүүн гараараа дээш харуулан атгаж эрхий хуруугаараа хэнгэрэгийн хүрээг гадагш имэрч чимхэн бусад дөрвөн хуруугаа хий атгаж хэнгэрэгийг түргэн эргүүлж дэлдэнэ.

– Хэнгэрэг шидэж дэлдэх.Хэнгэрэгээ зүүн гараараа дээш харуулан атгаад эрхийг салгах ба баруун тийш шилжүүлэн хэнгэрэгийн биеийн өмнө хөндлөн барьж буйг эргүүлэхийн амт хэнгэрэгээ дээш шидэн хий дээр түргэн эргэлдүүлж бууж ирэх үед бариулаас нь барьж авна.

– Хэнгэрэгийг наймаалжиж дэлдэх. Хэнгэрэгээ зүүн талаар нь тонгоруулан атгаж тохойгоо тахийлган урагш өргөн баруунаас эхлэн бугуйгаа тахийлган сарвуугаа хөдөлгөж хэнгэрэгийн бариулыг сэжлэн /8/ дүрс гаргах ба баруун тийш болох үед хэнгэрэгийн нүүрийг сарвуун дотор талд ойртуулан зүүн тийш болох үед хэнгэрэгийн арыг чадах чинээгээрээ эргүүлнэ.

– Хэнгэрэг хөмөрч дэлдэх. Хэнгэрэгийг доош нь хөмрөн нүүрийг нь дээш харуулж дээрээс нь дэлдэнэ.

– Хэнгэрэг мөрлөж дэлдэх. Хэнгэрэгийг баруун мөрнөөс эхлэн зүүн мөрөнд шилжүүлэн дэлдэнэ.

Энэ аргуудаар хэнгэрэг дэлдэж онгод тэнгэрийг тахидаг уламжлал олон зуунаар үргэлжилж ирсэн. Харин сүүлийн үед энэ ёс журмыг мэдэхгүйн учир хэнгэрэгийг зөвхөн нэг хэсэгт цохиж, тэр хэсэг нь илэгдэж цоорсон харагдах нь уг бөөг хэр зэрэг мэдлэгтэй хүн болохыг харуулдаг.

Ойгоос хэнгэрэгийн хүрээ модонд тохирох модыг сонгож олсны дараа тэр модны хожуул болох хэсэгт цагаан даавууны цуудир буюу хадаг өргөж орчин тойронд нь сүүн сацал сацаж, арц уугиулан сан тавиад хормой дэвсэн сөхрөн сууж мөргөл үйлдэнэ. Энэ нь лус савдагаас тэр модны буян хишгийг гуйж байгаа хэрэг болно. Ийнхүү ёслол үйлдсэний дараа модоо заавал сүхээр хоёр таллан цавчиж унагаад үзүүрийн яр гишүүгүй хэсгээс хэнгэрэгийн хүрээ модны хэмжээгээр цавчин аваад цагаан зүгийн өсгөнд тээж гэрийнхээ наран ургах зүгээс авчирна.

Модоо тэхий дундуур нь сүхээр цуулж, хоёр талаас нь хавтгайлан цавчиж барагцаалбал 2 цун /6 см/ орчим зузаан болгоно. Дараа нь нимгэн цавчиж /1 см/ орчим болгоод тэгш талбайд нэг гадас шааж түүд төвтэйгээр хэнгэрэгийн том жижгийг тохируулан тойрог зурна. Тэгээд тойргийн хүрээг тойруулан хавтгай дөрвөлжин байдлаар цавчин хийсэн гадасуудыг хүрээний гадны дотор талд хос хосоор нь зэрэгцүүлэн шаана. Гадас шааж бэлэн болмогц дэргэд нь задгай гал түлж харуулдаж бэлдсэн модоо галын дөлөнд шарж уг чийгийг нь ууршуулан уяруулмагц тэр даруйдаа гадасуудын завсраар банзаа хийж матаж дугуйлаад хоёр үзүүрийг нь мухар сөөм /14 см/ орчим нар зөв зөрүүлэн энд тэнд нь модон шаатгаар бэхэлсний эцэст бугын суран үдээсээр үдэж бэхэлнэ. Ингэж татахдаа модны ургаж байх үеийн сүүдэр талыг нь гадагш, наран талыг нь дотогш харуулна.

Энэ бол нэгдүгээрт матахад хугарахаас сэргийлнэ. Хоёрдугаарт модны дулаан илч эзэн бөө болон онгоддоо ээлтэй байх сайн талтай гэлцдэг. Мөн хэнгэрэгийн хүрээ мод татах ажлыг өдрийн сайныг сонгон байж ногоон мэнгэтэй, лусын гүйдэлтэй өдөр буюу хэнгэрэг бүрэхээс 21 хоногийн өмнө хийж гүйцэтгэх ёстой.

Хэнгэрэгийн хялгас-Монгол харын бөөгийн ёсонд хэнгэрэгийн булдруунуудын толио талын үеүдийг жороо морины сүүлний хялгасыг 9 давхарлан даруулдаг байв. Энэ нь онгод тэнгэрийн унаа болох амьтдыг хатирал сайтай, жороо явдалтай болгох гэсэн бэлэгдэл утгатай зүйл гэдэг.

Хэнгэрэгийн шөрмөс-Монгол харын бөөгийн ёсонд хэнгэрэгийн өвөр тал руу харсан булдруунуудын үеийг бугын зооны томсон шөрмөсөөр даруулсныг онгод тэнгэрийн унаа амьтны амь насыг уртасган бэхжүүлсэн хэрэг гэж үздэг.

Дээд тэнгэрийн язгуурт
Дэвжит тэнгэрийн чуулганд өргөлээв /би өргөлөө/
Дунд байхын оронд
Төрсөн бүрэлдсэн амьтанд өргөлээв
Үе бүтэн дээрээс
Үндэс бүтэн модны эзэнд өргөлээв
Унаж яваа гөрөөснийхөө ундааг өргөлээв
Бөөн язгуурт бүлээрээн
Бөөм байсан узуураараан
Бөлөг байсан сүлбээрээрээн
Хэдэн үеийн онгод, амьд цогцсонд буу
Асан түүхийг гүйцэлдүүл
Хэл зүрхийг хөдөлгө
Амь насыг бататга…
гэж дуудан урин бөөлдөг болжээ.

Аймаг овгийн сүлд-Монголын нүүдэлчин овог аймгууд Хүннүгийн үеэс, бүр түүний өвөг дээдсээс эхтэй өөр өөрийн сүлд тэмдэгтэй байжээ. Тэр сүлд тэмдгийнхээ нэрээр аймаг улсаа нэрлэдэг ч байж. Буга шүтээнтэй аймаг гэхэд “Бугат” аймаг нэртэй байх жишээтэй. “Монголын нууц товчоо”-нд тэмдэглэснээр 1171 онд Хиад аймгийн сүлд цагаан шонхор шувуу Хонгирадын Дай цэцэнд зүүдээр дохиолон гар дээр нь нар сар хоёрыг атган нисэж ирээд буув /МНТ, 63/ гэж зүүдлэгдсэнээр улбаалан Тэмүүжин хөвгүүн Бөртэ хатантайгаа анх учирсан бол хожим Чингис хаан зургаан өрлөгтэйгээ мөр харж яваад тайчууд аймгийн сүлд халтар тэхийг атиртал харваж алсан /МНТ, 149/ байдаг. Өнөө хэр буриад арван хоёр омог өөрийн сүлд шүтээнээ түүний уриа дуудлагыг дуудан тахисаар иржээ.

Айлтгал айлдах-Онгод тэнгэрүүдээс бөөгөөр дамжуулан сүсэгтэнд хандаж гуйсан хүсэлтийн хариуг айлтгал айлдлаа гэдэг.

Айлтгал өргөх-Сүсэгтнээс онгод тэнгэрт хандаж сүү, идээ өргөхийн хамт хүсэлтээ илэрхийлэхийг айлтгал өргөв гэнэ.

Айлын онгон-Бөө шүтлэгтэн эцэг өвгөдөөс уламжилж ирснээс эсгий, бөс, торго булга, халиуны арьс, тэргүүтнээр үйлдэж өвөг дээдсийнхээ халуун амьсгалыг хурааж шингээсэн шүншигтэй хүний сүг дүрс.

– Хүрэл, зэс, гуулин цутгамал хийгээд хөөмөл эсвэл модоор сийлж хийсэн овог аймаг ястны шүтээн болсон тэнгэрийн хөвгүүн хэмээх домогтой хөрөг дүрс.

– Омог отгын үүслийн домог үлгэрээс угшилтай амьтны эвэр, толгой хийгээд маахай арьс.

– Эд агуурс, идээ будаа, тоног чимэг тэргүүтний эзэн сахиус хэмээх эсгий бөсийн зүйл, ялтас төмрөөр хайчилж онголсон хүн, амьтны дүрс.

– Үнээ маын буян хишиг, ангийн олзыг тэтгэгч сүг дүрс хийгээд үнээ, малын дэлэн. Айлын онгон нь “Онгод, Давай, Хэсэтэ, Эмгэлж, Заяач, Авгалдай, Хошоонжин, Галайхан… гэх мэт нэртэй дүрслэн байдаг юм.
Хүний үзэхэд хүрэл юм
Хүртсэн маньдаа шүтээн юм
гэж хайр энэрэл, сүсэг бширэлээ илэрхийлж, хүндэтгэл үзүүлж, хишиг буяныг нь хүртэх бөгөөд бөө удганаар тавиг тайлга үйлдүүлэн өглөө бүхэн тахиж, өдөр бүхэн мялааж байдаг удам судрын үрт хэц зэлийн хэлхээс ажгуу.