Category: Монголын түүх

“Тал нутгийн тухай ярих хэрэпүй. Бид нэгэнт мэдэх болсон” гэж Чингис хаан анхааруулаад “Чулуун бүсийн цаана үзсэн харсан, бас сонссон дуулснаа яригтун” гэлээ. Хойд талаар явсан туршуул эхлэв. “Тэндхийн чулуун бүс тийм ч сүйдтэй биш юм. Миний гурван тэмээ ямар ч зовлонгүй тууллаа. Арьс нэхий, ноос үс ачсан ядмагхан хөсөггэй хүний байдлаар би явсан болой. Чулуун бүсний цаана өргөн өргөн голууд байх боловч ой мод элбэгтэй болохоор гатлахад ядах юм алга. Их голын ойролцоо би нэг хаант улсад очсонд өөрсдийгөө агуу их булгарууд гэж нэрлэдэг хүмүүс амьдардаг юм байна. Лалын шашинтай хан захирдаг уу, эсвэл христосын шашинтай хан тэднийг захирдаг юм уу гэдгийг тэд нар өөрсдөө мэдцэггүй. Тэд худалдаа наймаа, үйдцвэрлэл эрхэлдэг бөгөөддайтахдургүйхүмүүсюм. Тэднийхээс цаана орос газар эхлэх 1 бөгөөд манай улс аймгайн ноёдын дайсагналцаж байснаас ч илүү хүчтэйгээр өөр хоорондоо дайсагналцан тэмцэж байдаг олон олон вангууд гай гэж өгүүлэв.

Чингис хаан төв азийн эсгий туургатан ард түмнийг дагуулан хүчирхэг нэгдмэл улс байгуулсны дараа нүүдэлчдийн эртнээс уламжилж ирсэн тагнуулын арга ухааныг цоо шинэ шатанд гарган хөгжүүлсэн юм. Тэрбээр балчир ахуй үеэсээ тагнуульн арга ухаан, заль мэх, мэдээлэл нь дайсан этгээдтэй тэмцэхэд асар их давуу талыг олгохоор барахгүй бага хүчээр дайснаа даран сөнөөх бололцоотой гэдгийг амьдрал практикаар ойлгож мэджээ»- Хавар намрын улиралд нүүдэлчин овог аймгууд бууриа сэлгэж мал сүрэггэйгээ нүүдэллэн явахын цагт газар сайгүй тохиолдох дайсан этгээдээс аюул учирч болзошгүй дээрээс нь үй олон мал сүрэгтээ баригдан эхнэр хүүхэд ачаа хөсөггөө түүртэн тэдний байлдах чадвар буурах тул бага балчир ахуйн гэнэн томоогүй зангаа хэдийн орхисон Тэмүжин эдгээр нүүдлийг сайтар бодож боловсруулсан дэс дараанд оруулснаар эхлээд туршуулууд тал дугуй маягаар гинжин эгнээгээр тарж давхин буух сайн газар хайж, бэлчээр усны байдлыг тандаж хойш нь мэдээлэхийн зэрэщээ дайн байлдааны үед дайсны отолт тагнуул сэргийлэхийг алдалгүй илрүүлэх үүргийг гүйцэтгэх болжээ. Хожим их цэрэг аялан явахад ч энэ журмыг улам боловсруулан хөгжүүлжээ.

Чингис хаан тагнуулын ажлыг цэрэг, улс төр, эрүүгийн чиглэлээр төрөлжүүлж, улс төрийн гадаад тагнуулын үүргийг гадаад харилцааны асуудал эрхэлсэн нэгжид, улс төрийн сөрөх тагнуулыг хишигтэнд, цэргийн тагнуулыг цэргийн бодлогъш газарт, эрүүгийн чиглэлээр зохиох гүйцэтгэх ажлыг улсын дээд заргачийн эрх, үүрэгг хамаатуулан зохион байгуулжээ. Мөн стратегийн тагнуулын үйл ажиллагааг өөрийн шууд эрх мэдэлд төвлөрүүлж, үнэнч ажиллахын баталгааг тагнуулч, туршуулч нараасаа авч, тэднийг харийн улс орнууд руу илгээхдээ нууцлал, аюулгүй байдлыг хангах үүднээс тухайн цаг үе, нөхцөл байдалд бү§нээ нийцсэн халхавч ашиглуулах болжээ. Ийнхүү монголчууд нэгдсэн улс гүрнээ байгуулж, гэр орныхоо ажил байдал, эмх цэгцийг хурц сэлэм, хүнд балтны хүчээр төвхнүүлж байх үед Чингис хааны илгээсэн туршуулууд азийг хөндлөн гулдгүй баян худалдаачин, мэргэ төлөгчид, үгээгүй гуйлгачны дүр төрхөөр тал нутаг, уул нуруу, ус мөрөн газар сайгүй явж очсон нутаг газар, улс орныхоо эд баялаг, цэрэг зэвсгийн нөөц, аян д айн хийсэн тохиолдолд аль газар аюул осолгүй томоохон хүчийг байрлуулж болох тухай тодорхой мэдээллийг хаандаа байнга илгээж байжээ. Туршуулуудынхаа мэдээг хаан машид сонирхдог боловч тэрхүү улсын гоо тансаг байгалийнтухайгэхээсээ цэрэг зэвсгийн тоо хэмжээ, дайн байлдааны арга мэхийнх нь тухай дэлгэрэнгүй мэдээллийг чухалчлан үздэг байжээ.

Тэрбээр Алтан улс болон Тангуд, Хар Кидан, Хорезмтай байлдахын өмнө хэдэн жилээр хамаагүй элч төлөөлөгчийн халхавчаар тагнуулуудаа илгээж, тэднийгмонгол оос хөдлөхийн өмно уг асуудлыг хариуцсан түшмэдээр дамжуулан сайтар зааварчлан тусгайлсан маш дулаан хонины арьсан хувцас өгч, унах морийг нь өвлийн хувцастай төстэй эсгий бүрээсээр бүрхүүлж, шаардлагатай бүх хэрэгслээр хангаж явуудцаг байв. Гэхдээ илгээж байгаа газар орны онцлог тагнуулчийнхаа аянчин жуулчин, худалдаачин, лам хэсүүл тэнүүл, мэргэ төлөгч, элч төлөөлөгч гэх мэт үүрэг гүйцэттэх төрөл бүрийн халхавчийг сайтар тооццог байсан нь мэдээж.

Тэгш тал нутгийн амьдрал монголын тагнуулчдын нүдний харааг үлэмж хэмжээгээр хурц болгосон бөгөөд газар нуттийг баримжаалах чадвар нь олон мянган милл газрыг газрын зураг, луужингүйгээр гатлах бололцоог монгол хүнд олгосон байв. Чингис хаанд гадны олзлогдогсод, дагаар орогсодоос авсан мэдээ, тагнуулчдынх нь нүд, чихнээс гадна дайсны тухай мэдээ авах өөр ямар ч арга байгаагүй билээ. Гэвч тэрбээр газар зүйн байдлын нь тухай ямар нэгэн хэмжээгээр хангалттай бөгөөд тодорхой мэдээлэл авахгүйгээр дайсны нутаг руу хэзээ ч цөмрөн ордоггүйн зэрэгцээ эсрэг этгээдийнхээ дотоод дахь аливаа санал зөрөлдөөнийг тандан мэдэж, сэтгэл дундуур байгаа бүх этгээдүүдийг нь дэмжиж өөрийнхөө талд оруулдаг, үүний тулд тусгай бүрэн эрхээр хангагдсан тагнуул төлөөлөгчөө байнга илгээдэг байв. Их Засаг хуульд төрийн нууцыг чандлан сахиж, хэрэв задруулбал 100 хүртэл шийдэмдэж, онцгой нууц задруулбал алах ял оноож байхаар тогтоосон нь тухайн үеийн тагнуулын ажиллагааны нууцлалыг хангах эрх зүйн үндэс болж байжээ.

Монголчуудын цэргийн тогтолцоо нь тэдний эгнээнд дайсны тагнуул нэвтрэн орох аргагүй тийм нягт, нэгдмэл байхад тэдний дайснуудын тухай үүнийг хэлэх аргагүй байв. Дайсны армийн ийм дутагдал монголчуудын ажиллагааг хөнгөвчилж байв.Чингис хаан явсан замаа тэмдэглэн зурж, хүний хэлснийг алдалгүй бичиж авч чадах соёлтой аймгийнхан болох уйгур нарыг алс хол явуулах тагнуулын зорилгод ихэд дайчлан эрх мэдэл өгч тусгай үүргийг итгэн гүйцэлдүүлэх болсны дээр дайсны талын хүмүүсийг өөртөө элсүүлэхэд хэзээ ч гар татдаггүй байлаа. Түүний өгөөмөр зангийн ачаар Алтан улстай дайн эхлэхийн цагт хэрмийн хойд талаар нутагладаг нүүдэлчин аймгууд сэмхэн түүний талд байлаа. Чингис хаан хол явж юм үзэж нүд тайлсан эрчүүдтэй удтал сууж ярилцах дуртай байсан нь тул харь газар орноос хүрэлцэн ирэх аянчин жинчид худалдаачдыг өргөөндөө байнга урьж хүлээн авах далимаар шаардлагатай мэдээллийг ч сонсож чадцаг байжээ.

Монголын морин тагнуулын тогтолцоо маш өндөр хөгжсөн байсан бөгөөд хорезмын байлдааны бүхий л ажиллагааны туршид дайсныхаа хуаранд юу болсон ба юу болж байгааг монголчууд нэвт шувт мэдэж байсан бол харин дайснууд нь монголчууд хэдүйд яах гэж байгааг тун бага төсөөлдөг байснаар барахгүй хорезмын эсрэг дайны үед Чингис хааны цэргийн олон дарга нь түрэгүүд байсан гэдгийг анхаарах юм бол түүнд маш сайн бөгөөд үр ашиггай тагнуулын сүлжээ зохион байгуулах бололцоотой байсан гэдэг нь эргэлзээгүй бөлгөө. Түүний дайснуудад нь харин тийм бололцоо байсангүй. Чингис хаан дайснаа хууран мэхлэх ажиллагааг тагнуулын шугамаар амжилтай зохион байгуулж байсан нь ялангуяа түүний дундад азид явуулсан дайны ажиллагаанд чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм. Тухайлбал Хорезм улс ч эдийн засгийн чадавхиар монголчуудаас давуутай байсны зэрэгцээ армиа сайн зэвсэглэж, дээд зэргээр сургууль хийсэн 400 мянгаас илүү цэрэгтэй байжээ. Чингис хаан тэр бүхнийг мэдэж байсны дээр эцгийнхээ болон ах дүүсийнхээ өшоөг шахаас авахыг зорилгоо болгосон түрэг Бадр Эддин аль Амид гэгчийг дагаар ороход шах Желаль Ад Дин нь эхтэйгээ зөрчилтэй, ноёд жанжнууддаа итгэл сул болохыг нарийн мэдэж тогтоосон байна.

Иймд тэдний хоорондын зөрчил тэмцлийг хурцатгах, бие биедээ итгэх итгэлийг мохоох, цэргийн хүчийг нь сарниулах зорилгоор тагнуулын арга хэмжээ зохиож хүссэн бүгдийг нь биелүүлэхэд бэлэн байгаагаа хорезмийн хаант улсын овог аймату хараат. ортгуудын өмнөөс, ЖелальАд Диний эх Теркан хатны хамаатан ноёдоос Чингис хаанд хандаж бичсэн байдлаар хуурамч захидал үйлдэж, өөрийн шадар хүнийг Хорезмийн талд урваж буй маягтайгаар явуулж захидлыг шахын гарт оруулжээ. Мөн тийм утгатай захидлыг энд тэнд тараасан байна. Үүний зэрэгцээ үнэнч хүнээ Теркан хатан руу явуулж, *Чиний эрхийн хувьд хүү чинь хүндэтгэлгүй хандсаныг би сонслоо. Одоо би эмируудтай нь тохиролцож түүний эсрэг тулалдана. Харин чиний мэдэлд байгаа муж руу халдахгүй. Чи үүнийг зөв гэж үзвэл над руу хүн илгээж миний энэ амлалтыг сонс. Тэгвэл чамд Хорезм Хорасан, Амударья мөрний цаагуурхи, эдгээртэй хиллэн буй газар нутгийг бүгдийг өгнө гэж хэлүүлжээ. Үүнийг сонсоод Теркан хатан айн сандарч Хорезмийг дураараа болог гэж орхиод зугган оджээ. Энэ байдал хуурамч захидалд шахыг итгүүлэхэд хүргэсэн бөгөөд Чингис хааны тагнуулын мэхэнд хууртаж, эх болон шадар нөхөдцөө итгэл алдарсан шах улс орноо аврахын тулд цэргээ хотуудаараа тараан байрлуулж, хүчийг нь тарамдсан явдал ялагдал хүлээхэд нөлөөлсөн байна.

Умардын туршуулын авчирсан мэдээ тэнд байгсадын сэттэлд нийцэж байлаа “Урд талын чулуун бүс маш хэцүү юм байна” хэмээн нөхрийнхөө байрыг эзэлсэн хоёрдахъ туршуул яриагаа эхлэв. “Хадан хавцал, гуу жалгаар нь Тэмээ шхүн ч гатлан гарч чадахгүй газар олон байна” хэмээхүйд “Бүр монгол хүн ч гэсэн үү” хэмээн зөвлөлийн гишүүдийн нэг доог хийх аятай асуух сонсогдов. “Энэ их уулсын бэлээр, түүнийхээ хамгаалалт нөмөр дор Лаша хааны захирсан Гүржстан хэмээх баялаг орон үүрэглэх мэт байдаг юм байна. Тэр хаан амьдрадцаа ганц ч хүн алж байгаагүй байх. Бүх д насандаа бурхандаа залбираад л, усан үзмийн шүүс уугаад л өөр юу ч хийхгүй хэвтэж байдаг гэнэ. Түүний ван ноёд бүргэдийн үүр шиг ордон шилтгээнд амьдрах бөгөөд бас л бурхандаа мөргөж залбираад, эхнэрүүд болон охидынхоо бүжиглэхийг хараад байж байдаг юм байна. Би чулуун бүсээс цааш явсангүй. Хүмүүсийн хэлпэхийг сонсвол, төмөр хаалганууд байх ба цаана нъ монгол морьдын үнэрлэж ч үзээгүй хязгааргүй баялаг нутаг бэлчээр байдаг юм байх. Тэвдэхийн хүмүүсийг цэрэг гэхээсээ малчид гэвэл л таарна. Сүвээдэй тэднийг туйлын хялбархнаа агтчин, адуу маллагчвд болгоод нугаг нушг нь цөмийгнь моншлынхоо нэг хэсэг болгож чадмаар юм шиг байна.”Яг л тэгвэл таарах юм байна” гэж Чингис хаан бодсюд энэхүү ухаалаг туршуулыг ихэд сайшаан харлаа.

Ереөсөө Чингис хаан энэ өдөр ихэд сэтгэл ханамжгай үлджээ. Тийм ч учраас, тэрбээр эмсийнхээ өргөөгөөр ороход залуу хүүхнүүд нь эддэв гоёл чимэглэлээр дүүрэн таджик бүсгүйчүүдийн хувцас өмсөн гоёж, арай настайвтар хэд нь Мавернахрын оршин суугчид ямар бурханд яаж мөргөдөг талаар ярилцаж суулаа. Өөрсдийнхөө хирээс хэтэрсэн юмыг энэ нас нь явчихсан эмэгтэйчүүд мэдэх гээд байгааг Чингис хаан огт тоосонгүй, нэг бяцхан ачаа өвөр дээрээ авч суулаа. Агуу их монгол эрийн нэг өдөр ийнхүү түүний бүрэн мэдэл доор болж өнгөрлөө. Өглөө нь өч төчнөөн түмт мянгатууд байлдааны байрлалаар Балх, Герат, Хоросаны зүг явж одох нь харагдлаа. Аз заяа төгс Чингис хааны хөл доор газар дэлхий дөнгөж шатаж эхэлж байсан нь энэ байсан аж. .

оруулсан: Ц.Хан-Хөхий

Есдүгээр сарын 26-ны өдөр Оросууд, Буриад-Монгол автономит бүгд найрамдах улсыг таван хэсэгт хувааж, ард иргэдийг нь хэлмэгдүүлж эхэлсэн гашуун түүхт өдөр.
1937 оны энэ өдөр үеэс үед уламжлагдан ирсэн Буриадын газар нутгийг Усть-Ордынск болон Агын Буриад-Монголын тойрог болгон хувааж ихээхэн хэсгийг нь Эрхүү болон Чита мужийн засаг захиргаанд харъяалуулж, тус улсын эрх барих удирдлагуудыг бүгдийг нь хомроголон устгасан байдаг. Буриад зон олонд нүүрлэсэн гашуун зовлонт тэр хар өдрүүдэд боловсролтой элит давхаргынханыг төдийгүй жирийн ард иргэдийг хавтгайруулан хэлмэгдүүлж байжээ.
Хэлмэгдүүлэлт бүр 37 оноос өмнө эхлээд байсан бөгөөд Монгол улс болон Хятадын хил залгаа нутгийн ард иргэдийг Оросууд гүн рүүгээ татаж, эсэргүүцэж нүүсэн хүмүүсийг нэхэн хөөж, баривчилж байснаар барахгүй Казахстаны хээр цөлд нутаг заан суулгаж байсан аж. Ийм амьдын хагацал үзэж олон жилийн турш зовж шаналж ирсэн Буриад зон олон тэр хар өдрүүдийг өнөөдөр эмгэнэн дурсаж байна.

Энэ нутагт байгаа цагт үхэх юм байна. Тийм учраас та охиноо долоон хоногийн дотор энэ нутгаас холдуул. Хааш нь ч хамаагүй тэнүүл” гэхэд эцэг охин хоёр хоёул татгалзаж, танихгүй мэдэхгүй нутаг руу эцгээ хаяад явахгүй гэсэн хатуу бодолтой охин ухаан алдаж унажээ.
Энэ үеэр Цэвээн удган эцэгт нь “Охин чинь нутгаасаа хол явбал амьд явахаар юм байна. Хэрэв нутагтаа байсаар байя гэвэл долоо хоног өнгөрүүлээд үүнээс илүү нулимс асгаруулах нь дээ” хэмээн ятгаснаар эцэг нь охиноо явуулахаар шийдэв. Гэтэл хэдхэн хоромын дараа Сампил охин сэргэхдээ явахгүй хэмээн хүчлэн тэмцэж байсан нь огт үгүй болж харин ч болохноо түргэн явья гэсэн бодолтой болсон байв. Үүний учир нь түүний дотуур хувцасны зүүн суганы дотор талд оёж шидсэн жижигхэн ууттай юманд байжээ.
Цэвээн удган Сампилыг ухаангүй хэвтэж байхад “Мэргэн Дэрсэгийн юм” гэдэг бүсгүй онгод шившиж амилуулаад, бүсгүй хүн учир Сампилын зүүн суганы дотор талд бэхлэхдээ ховсын үг хэлсэн нь түүний сэтгэлийг бүрэн өөрчилжээ. Тийм ч учраас тэрээр 1962 онд эцгээ өөд болсоноос хойш төрсөн нутагтаа очоогүйгээр үл барам очих ч дургүй болсон гэнэ. Цэвээн удган Сампилд “Энэ оёж шидсэн юмыг чи хаана л хүрнэ, тэр нутагтаа очоод задлаарай, наана нь хэрэггүй шүү” гэжээ. Энэ ёсоор Улаанбаатарт ирсэнийхээ дараа задалж үзэхэд улаан, хөх, ногоон, цагаан, хар таван өнгийн даавууны өөдсийг уутанд хийж бэхлэн оёсон байв. Сампил ийнхүү төрж өссөн Хөвсгөл нутгаасаа гараад 1962 онд эцгээ авч дэргэдээ асрахаар төрсөн нутагтаа эргэж очсон боловч 5 хоногийн дараагаас хууч өвчин нь хөдөлж буцаж явахыг шаарджээ. Тэгээд Төв аймгийн Батсүмбэр нутагт ирсэнээс хойш сэтгэцийн ужиг өвчин нь ямар ч эмчилгээгүй бүрэн эдгэсэн гэдэг

Тиймээс удмын өмнөх үүрэг гэдэг улаач бүрт хамааралтай. Үйлийг нь хийдэг нэг нь байхад үнэнийг нь таниулах нэгэн ч гэж бий. Үйлсээрээ өргөж тэтгэх учигтан ч бий. Би удам хариуцаагүй, улсаа түмнээ хариуцсан гэж хэтийдэн бүү орхигдуулаарай. Төр улсын өмнө ч бай, түмэн олны өмнө ч бай, этүгэн эхийн өмнө ч бай, эргэх түүхийн эрхшээлд ч бай үүргээ өндрөөр биелүүлсэн цагтаа өнөд мөнхрөлөөр дурсагдах үедээ ч удмаараа л залгамжаа үлдээж, улирах үеүдэд нь дээд эс нь болон дээдлэгдэх бусуу.
Улаач заяатан өөрсдийн удмыг өнгөрсөн хийгээд ирээдүйтэй нь холбож, аргамжиж, холынхыг нь ч ойртуулж, хожмын үрсүүдээ л өргөж чаддаг үүрэгтэн.
Энэ цагийн улаач нарын маань дунд удмаа танин судлах, удмын түүхээ, өв соёл, бахархалаа таниулан сургах, өвлүүлэн уламжлуулах, удамдаа хамаарах урагтнаа судлан бичиглэж, сударлан танилцуулж буй нь цөөнгүй. Амжаагүй нь сайтар судлан нягталж байгаад илүү сайнаар хийх нь бас гарцаагүй бизээ. Дан ганцаараа хийнэ гэж зүтгэлгүй өөрийн удмын ахмад настан, бичиг эрдэмтэн, холбож уялдуулж явдаг хүмүүстэйгээ нэгдэж байгаад илүү үр дүнтэй сайнаар хийж гэмээнэ хожмын үр хойчис чинь удмаараа, гарвалаараа, улаач таниар ч бахархан уламжилж явах учигт үүргээ биелүүлж чадна.
• Ургийн бичгээ бичих үедээ гол төлөв өөрөөс дээш 5 хүртэлх үеийн түүхийг л таньж мэдэх нь элбэг. Архив түүхийн баримтаас энүүнээс илүүтэй олддоггүй нь харамсалтай. Гэвч та л угийн гарвал, удмын түүхээ урагшуулан судлах учигийг атгаж байгаа шүү дээ. Таньд л таны удмын түүхийг үнэнээр хүүрнэх өндөр дээд эсүүд тань заларч буй. Тиймээс ургийн үнэн түүхийг үе үеэр урагшлуулан таних үүрэг танд ирсэн.
• Та ямар учиртай угсаа гарвалын, удмын, удмын дээд эсүүдийн үргэлжлэл вэ? Таны угсаалж залгамжилсан удам юугаараа онцлог, ямар бахархууштай нандин түүх, эрхэм чанар, үнэт зүйлстэй вэ? Таны удмын үрс өвөг дээд эсийнхээ ямар чанарыг заавал эрхэмлэн дээдэлж, өөртөө оршоон агуулж, ямар зүйлийг цээрлэж, жигшиж явах учиртай вэ? Энэ бүгдийг та танин судалж, өөрийн эрин цагтаа удамдаа түгээн дэлгэрүүлж, үргэлжлэх хойчистоо үл мартагдах эрхэм өв болгон уламжлуулах учиртай. Тэгж гэмээнэ л та энэ цагт удмаасаа тэтгэгдэх улаач байсныхаа мөрийг тодоос тод үлдээж чадах билээ.
• Энэ цагийн үрсүүд тань заавал Тэнгэр шүтлэг, бөө мөргөлийг дагагчид байх албагүй ч, бүгд л өвөг дээд эсийнхээ үргэлжлэл нь байж, үр удмаа үлдээгсэд болохынхоо хувьд өв түүхээ мэддэг, хүндэлдэг байх нь чухал. Та үнэнийг, зөвийг таниулан үлдээж чадаж гэмээнэ хожмын үрсүүд дотор чинь харийн соёлыг хэт хөөргөн уламжилж, хүн ч биш, адгуус ч биш холимог төрөлтөн шиг амьдрагсад, Монголоо алдаж харьд уусагсад төрөхгүй. Өвгөдийнхөө үнэнээс, зөвөөс суралцаж чадсан үрсүүд таньд үе үл тасран үндэсээсээ үл тасран өөдлөн дэгжих бизээ.

Эрэлчин

Монголын умард хэсгийг нэгэнт эзэлсэн Оросын түрэмгийллийг зогсоохоор Түшээт хан, Сэцэн хан хоёр хүч хавсран цэрэг хөдөлгөж, “Сэлэнгийн шивээ” гэдэг Оросын бэхлэлтийг бүслэн хаасаар буулган авч, тэднийг хөөн гаргах гэж байтал Галдан чулуун бөгс гаргаж Халхад довтолсон. Монголын цэрэг замын дундаас эргэж, хойд хязгаараа задгай орхин ирсэн.
Номхон далай руу тэмүүлсэн оросуудын түрэмгийлэл гагц халхуудыг төдийгүй манж нарыг түгшээх болжээ. Манж нар 1640 онд Бээжинг эзэлж Чин гүрнийг тунхагласнаар гол удирдагчид нь уугуул нутгаа орхин Хятад даяар тархан суурьших болсон. Энэ чөлөөг ашиглан оросууд Сунгари, Амар мөрөн хавиар газар эзэлж хүн амыг нь Оросын эзэнт гүрэнд албадан дагаар оруулж, татгалзсаныг нь нутгийн гүн рүү нь хөөх болжээ. Улмаар авчирсан тариачид нь газар хагалж, хот тосгон босгон цайз бэхлэлт байгуулах болов. Мөн уугуул оршин суугчдаас татвар авах болов. Манжийн хаан Амар мөрний тийш хэд хэдэн удаа цэрэг илгээж оросуудыг тэндээс шахан гаргахаар цайз бэхлэлт рүү нь довтолсон боловч бүтэлгүйтсэн байна.
Энэ үед манж нар Орост элч зарж “Танай Орос улс Зүүнгарын Галданд тусалвал бид Халхтай холбоотон болж урьдын адил дайлан Уралыг давуулан та нарыг хөөх болно. Танай улс Галданд туслахгүй хэмээвээс эзлэн авсан Амар мөрөн, Байгал нуурын орчмын газраа авч болно” гэжээ. Галданд ямарваа нэгэн цэрэг, зэвсгийн тусламж үзүүлэхгүй гэсэн болзлыг Оросын тал хүлээж аваад Манжтай гэрээ хийхээр болов. Оросыг Халхын эсрэг тэмцэлдээ ашиглах гэсэн Галдангийн хориод жилийн оролдлого ингээд бүтэлгүйтсэн.
1688 онд Галдан Халхад довтлон орсон явдал нь Орос, Хятад хоёр тохиролцон Монгол улсыг хуваан авснаа баталгаажуулсан уг Нэрчүүгийн гэрээг байгуулах үндсэн шалтаг болсон ажгуу!

Хутулун аавынхаа хамт Монголын нүүдэлчин хэв маягийг хамгаалахын тулд Хубилай хааны эсрэг дайтаж байсан тулаанч нэгэн юм. 1260-аад оны үед төрсөн Хутулун 14 ахтай бөгөөд морь унах, сур харвах, бөх барилдах эрдмийг сайн эзэмшсэн нь нэр алдарт хүрэхэд нөлөөлжээ.
Бөхийн барилдаан, морин уралдаан, сур харваа нь Монголын үндэсний спортын төрлүүд хэвээр байгааг өнөөгийн монголчуудын эрийн гурван наадам хэмээх уламжлалт баяраас харагдана.
Чингис хаан Монголын эзэнт гүрнийг байгуулсан 1206 оноос үүдэлтэй энэхүү баяраа энэ онд хаалттайгаар зохион байгуулсан нь уг баярт ямар их ач холбогдол өгдгийг батлан харуулж байна.
Монголын тал нутаг нь бөхийн барилдааны түүхтэй салшгүй холбоотой. Монголоос өнгөрсөн хугацаанд олон алдартай бөх төрсний зэрэгцээ 1990-ээд оноос хойш олон залуу сүмод хүч үзэхээр Японыг зорьжээ.
Асашёорюү Акинори, Хакүхо Шо, Харүмафүжи Кохэй, Какүрю Рикисабүро хэмээх Япон нэрээрээ алдаршсан Монголын дөрвөн бөх ёкозүна буюу их аваргын цолд хүрсэн бөгөөд Японы иргэдийн дунд Монголын сүмочид хамгийн алдартайд тооцогддог ажээ.
Мөн Монголын тамирчид холимог тулааны спортын төрөлд ирээдүйд амжилт гаргах төлөвтэй байна. Жишээ нь З.Шинэчагтага, Х.Амартүвшин, Ц.Амарсанаа, Ж.Нарантунгалаг зэрэг тамирчдын ачаар уг спортыг сонирхогчдын хүрээ тэлэх болжээ.
Монгол бөхчүүдийн нийтлэг нэг зүйл нь бүгд эрэгтэй байдаг. Монголд олон зууны турш эмэгтэйчүүдийг тэмцээнд оролцохыг зөвшөөрдөггүй байсныг орчин үеийн бөхчүүдийн өмсгөл, үйлдэл нотолдог байна.
АНУ-ын “Macalester” коллежийн профессор, хүн судлаач Жек Уэтерфорд 2010 онд “Lapham’s Quarterly” сэтгүүлд энэ талаар тайлбарлахдаа, “Тэд дээгүүрээ урт ханцуйтай хантааз өмсдөг боловч энэ нь мөр хэсгийг далдалдаггүйгээс гадна цээжин хэсэг нь бүхэлдээ ил харагддаг. Ингэснээр зөвхөн эрчүүд өрсөлдөж байгааг нотолдог” гэжээ.
“Мөн барилдаан бүрийн төгсгөлд давсан бөх нь гараа өргөн цээжээ харуулж, шувууны нэгэн адилаар гараа удаанаар дэвдэг. Давсан бөхийн хувьд энэ нь ялсны илэрхийлэл боловч үүнийг Монголын түүхэн дэх хамгийн агуу эмэгтэй бөх болох нэг ч эрд ялагдаж үзээгүй гүнжид хүндэтгэл үзүүлэн хийдэг” хэмээн “Өнөөгийн ертөнцийг үндэслэгч эзэн Чингис хаан” номын зохиолч Ж.Уэтерфорд бичсэн байна.
Хэдийгээр гүнж 13 дугаар зууны үед бөхийн аварга болсон боловч тухайн үеэс хойш эрчүүд зөвхөн эрчүүдтэйгээ барилдах болжээ.
Хутулун өөрийг нь давсан эртэй гэрлэнэ хэмээн зарласан боловч тэрбээр огт ялагдаагүй байна. Эрчүүд түүнтэй барилдахын тулд морьдоор дэнчин тавьдаг байсан тул тэрбээр 10 мянган адуутай болсон нь тухайн цаг үеийн аль ч эзэн хаанд байгаагүй сүрэг ажээ.
Эдгээр баримт нь Марко Поло болон тухайн үед Ази дамнан аялсан Персийн зохиолч Рашад аль-Диний бичсэн түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. Мөн Хутулуны гэрлэлтийн талаарх янз бүрийн таамаг байдаг.
Аль-Диний бичсэнээр, гүнж Газан хэмээн Монголын удирдагчид дурлан түүнтэй гэрлэсэн ажээ. Харин өөр түүхүүдэд тэмдэглэснээр, тэрбээр аавынхаа туслахуудын нэгэнтэй юм уу хоригдлуудын нэгэнтэй гэрлэсэн байна. Мөн түүнийг аавтайгаа цус ойртсон гэх цуу яриа гарсан тул барилдахгүйгээр гэрлэхэд хүрсэн гэж зарим нь үзжээ.
Хайду хаан 1301 онд таалал төгсөх үедээ охиноо хаан ширээнд өргөмжлөх хүсэлтэй байсан боловч хөвгүүд нь эсэргүүцжээ. Хутулун 1306 онд таалал төгссөн хэдий ч тэрбээр олны ой ухаанд амьдарсаар ирсэн байна.
Хамгийн сүүлд түүний дүрийг БНСУ-ын жүжигчин Клаудиа Ким “Netflix” компанийн “Марко Поло” цувралд бүтээсэн боловч хоёр бүлэг гарсны дараа уг цувралыг зогсоосон юм.
Хутулуны түүхээс сэдэвлэн бүтээсэн илүү алдартай бүтээл бол дэлхийн хамгийн алдартай дууриудын нэг “Турандот” хэмээх Жакомо Пуччинигийн уран бүтээл юм. “Турандот” хэмээх нэр нь перс хэлээр “Туран”-ы охин хэмээн утгатай аж. Туран нь Персийн эзэнт гүрний дор оршиж байсан Төв Азийн улс юм.
Энэ түүх он цагийн хугацаанд олон янз болж өөрчлөгдсөн бөгөөд Өрнөдөд хэрхэн өөрчлөгдөн очсон нь “1001 өдөр” хэмээх 1712 оны номд орсон Франсуа Пети де ла Круагийн үлгэрээр нотлогддог байна. Сүүлд “Турандот” дуурийг уг үлгэрээс сэдэвлэн бүтээжээ.
Үүнд, “Турандот”-ыг өөртэй нь гэрлэх хүсэлтэй эрчүүдийг гурван оньсогоор шалгадаг Хятад гүнж гэж бичсэн байдаг ба хариулж чадаагүй тохиолдолд тэднээс морьдыг нь бус амийг нь авдаг байсан хэмээн тэмдэглэсэн байдаг аж.
Ж.Пуччиниг 1924 онд нас барах үед хараахан дуусаагүй байсан “Турандот” дуурь нь 1926 онд бүрэн дууссанаасаа хойш дэлхий дахины дуурийн театруудад тоглогдох болжээ.
Түүхэн дэх хамгийн алдартай тулаанчдын нэг хэмээн нотлогдож буй Хутулуны түүхийг тэр бүр хүмүүс мэддэггүй. Хутулун нь өөрөөр Айюруг болон Айярук хэмээн алдаршсан нь бүгд сарны туяа гэсэн утгатай ажээ.
Хэрвээ Монголоос Хятадын Жан Вэйли, Сингапурын Анжела Ли шиг холимог тулааны нэртэй эмэгтэй тамирчин төрвөл Хутулунаас илүү өндөр амжилт үзүүлэх болов уу?

Хулан.Э

Тэр бол Төрийн соёрхолт яруу найрагч Р.Чойномын охин Мөнхтэмүүлэн юм. Өдгөө дөрвөн хүүхдийн ээж болж, 40 насыг элээгээд дөрвөн хавар өнгөрч буй эмэгтэйн хувьд хэчнээн залуу сэтгэлгээтэй, эрх чөлөөт бүсгүй болохыг нь гадна төрхөөс нь шууд мэдрэв. Энгийн хэрнээ оновчтой, хурц үгийн сонголт, өөрийнхөөрөө байдал нь эрхгүй “Аав нь ийм л хүн байсан болов уу” гэж санагдуулна.
-Аавтай тань уулзаж, ярилцаж байгаагүй ч тань шиг хүн байсан болов уу гэж бодогдлоо. Таны царай төрх, үйл хөдлөл Р.Чойном гуайг санагдуулам юм?
-“Аавтайгаа адилхан” гэдэг үгийг анх ээжээсээ сонсож байлаа. Ээж “Надаас авсан юм ер нь чамд алга. Аавтайгаа жигтэйхэн адилхан болох нь ээ” гэдэг байсан. Намайг багад бурхан болсон болохоор, аавынхаа дүр төрх, дуу хоолойг сайн санадаггүй. Аавтайгаа авхуулсан зураг ч надад байдаггүй. Тэр үед чинь “эсэргүү” гэгдэж явсан хүний зургийг гэр орондоо байлгаж, хадгалах юм бол өөрсдөө асуудалд орж мэдэх хаалттай, хэцүү цаг байсан. Сая хүүгийн минь ажил явдлаар аавын минь талын хоёр хүн ирсэн. Миний аавтайгаа ижилхэнийг гайхаад л байв.
-Ер нь хэзээнээс Р.Чойномын охин гэдгээ мэдсэн бэ?
-Бага ангидаа байхдаа гадарладаг байсан. Намайг тав, зургаан настай байхад ээж минь цэргийн даргатай суусан юм. Хойд аав хааяа бухимдахаараа “Эсэргүүний хүүхэд” гэж ганц нэг үг унагана. Тийм болохоор би энэ аавынхаа хүүхэд биш юм байна гэдгээ ойлгосон. Бас ээж надад нэрийг нь хэлэхгүй мөртлөө “Аав чинь их мундаг хүн байсан. Чи хичээлээ сайн хийх хэрэгтэй. Муу явах ёсгүй” гэж захидаг. Гэхдээ яг Р.Чойном гэж мэдэхгүй, ямартаа ч зохиолч хүний хүүхэд юм байна гэж боддог байсан. 1990 онд ардчилал гарч, аавыг цагаатгах үед л тодорхой мэддэг болсон доо.
-Тэр үеэс ааваараа овоглосон гэсэн үг үү. Нас барсан хойно нь хөөцөлдөж байгаа учраас төвөгтэй байсан болов уу?
-Тийм, VI ангийн охин байхдаа овгоо солиулсан. Өмнө нь албан ёсоор Туулын Мөнхтэмүүлэн гэж ээжээрээ овоглодог ч, хичээлийн дэвтэр, бас бус зүйлс дээр Батсүх гэж хойд ааваараа овоглодог байсан. Ардчилал гарч, аавын ном зохиол хэвлэгдэн, Төрийн соёрхлоор нэхэн шагнасан юм. Тэр үед ээж намайг дагуулж очоод, овгийг минь солиулсан. Эцэг тогтооход цусны шинжилгээ авах ёстой ч аав бурхан болчихсон учраас тийм боломж байгаагүй. Тэгээд шүүх эмнэлгийн шинжээчид миний гавлын ясны зургийг авсан. Гавлын ясны бүтцээр хүүхэд нь мөн болох нь тогтоогдсон.
-Тэр олон жилийн дараа төрсөн ааваараа овоглох боллоо гэхэд ямар санагдаж байв. Мөн хойд аав нь энэ бүхнийг яаж хүлээж авсан бол?
-Ээж, хойд аав хоёр намайг II ангид байхад салсан юм. Ээжийн хадмууд “Эсэргүүний авгайтай суугаад, амьдрал ахуй, ажил алба нь дээшилсэнгүй. Цол ч ахихаа байлаа” гэх мэтээр ярьж, элдвээр хэлсээр байгаад салгачихсан. Овгоо солиуллаа гээд тийм ч баярлаж, хөөрөөгүй. Нэгдүгээрт, юу болж байгааг ч сайн ойлгоогүй. Ээж дагуулж очоод л “Одоо овгоо солиулна. Эхлээд зураг авхуулах хэрэгтэй” гэсэн. Суугаад зургаа авхуулсан. Шүүх шинжилгээгээр батлагдсан тул овгоо солиулсан. Хоёрдугаарт, хүүхэд байсан болохоор амьдралын минь тийм чухал зүйл болж байгааг ч мэдээгүй.
-Хүүхэд болсон хойно аавыгаа сэтгэлдээ бодож, төсөөлдөг байсан байх. Хожим аавынх нь шүлэг бүтээл ил болж, аавыгаа мэддэг болоход сэтгэлдээ зурж явсан ааваас нь хэр зөрүүтэй байсан бэ?
-Надад миний төрсөн эцэг хэн юм бол, харах юмсан, очих юмсан гэдэг бодол төрж байгаагүй. Сүүлд ээж хойд ааваас салсны дараа, аав нь ийм хүн байсан гэж ярьж хэлэхэд надад тийм ч гоё санагдаагүй. Гэнэт л өндөр хариуцлагатай болчихсон. Заримдаа яагаад би зүгээр нэг жолоочийн хүүхэд байж болоогүй юм бол. Гадаа хүүхдүүд тоглож байхад, би яагаад орос хэл уншаад сууж байх ёстой юм бол гэж бодогдоно.
Хүүхдийн л бодол юм даа. Р.Чойном гэдэг найрагчийн охин гэдгээ мэдээд нэг их цочирдоогүй. Яагаад гэвэл, ээжийн яриа, хандлагаас гадарладаг байсан учраас хэзээний дотно мэдрэмж төрсөн. Харин зарим хүн гэнэт саймшраад, налж унаад, илт бялдуучлаад байх нь хүнд санагдаж байсан.
-Бүсгүйчүүдийн зүрх сэтгэлийг татаж явсан цагийг эзэгнэсэн найрагчийг дурлуулсан гэхээр ээж тань залуудаа сайхан бүсгүй байсан бололтой. Ээжийнхээ тухай дурсвал?
-Мэдээж, би ээжийгээ сайхан эмэгтэй гэж хэлнэ. Ээж маань орос хэлний багш мэргэжилтэй. Цагаан царайтай, өндөр, гуалиг бүсгүй байсан. Аав, ээжээс 14 насаар ах. Тухайн үед шоронгоос суллагдаад удаагүй. Шүлэг зохиол нь хориотой учраас энд, тэнд нууцаар уншдаг байж. Харин ээж Монгол Улсын их сургуулийн оюутан байсан. Нэг удаа оюутны үдэшлэг дээр аав шүлгээ уншиж таарч л дээ. Анх тэгж танилцсан юм билээ. Ээж маань шүлэг, уран зохиолд дуртай. Тийм болохоор аавд татагдсан болов уу гэж боддог. Өөрөө ч шүлгийг нүдэнд харагдтал маш сайхан уншдаг хүн байсан. Миний ээж 1998 онд бурхан болсон.
-Түүх сөхөж харвал, ээжийг тань албан ёсны эхнэр нь биш гэх мэтээр ярьж, бичиж байжээ. Энэ бүхэн таныг эмзэглүүлдэг байв уу?
-Аав ээжээс өмнө хоёр ч удаа гэр бүл зохиож байсан юм билээ. Эхлээд Лхагважав гэж эмэгтэйтэй сууж, Эрдэмном гэж охинтой болсон. Дараа нь Нина гэж эмэгтэйтэй ханилан, Хулан гэдэг охинтой болсон. Нина эгчээс салсны дараагаар улс төрийн эсэргүү гэгдэж шоронд орсон. Шоронгоос гараад, ядарч зүдэрч явахдаа ээжтэй учирч, бие биедээ хайр сэтгэлтэй болсон юм билээ. Харин ээжийн маань аав, ээж хоёр тэднийг зөвшөөрөөгүй. Учир нь, ээжийн аав, ээж нь Октябрийн хувьсгалын үеэр Оросоос дүрвэж ирсэн буриадууд байсан юм билээ. Ингэж дүрвэж ирсэн буриадууд маш их хэлмэгдсэн байдаг.
Мөн эмээгийн ах нь лам байгаад харласан, шүлэг зохиол бичдэг хүн байсан учир гэр орныг нь байнга нэгждэг, нэлээд ороо бусгаа цаг үе байсан болохоор өвөө эмээ минь охин нь бас ийм ээдрээтэй амьдрал туулж, зовлон амсахыг хүсээгүй биз. Дээрээс нь аав ээжээс өчнөөн ах, гянданд дөрвөн жил хоригдохдоо “уушиггүй болчихсон”, нэлээд бие муутай байсан. Хэдий тийм ч ээж хайр сэтгэлийнхээ төлөө зүтгэсээр аавыг дагасан юм билээ. Хүмүүс энэ бүхнийг мэдэхгүй байж ээжийг элдвээр хэлж, зарим нь үнэн худал нь мэдэгдэхгүй захидал гаргаж ирдэгт маш их харамсдаг.
Иймэрхүү гүтгэлэг, мэдээллүүд ээжийг нас барсны дараанаас илүүтэй гарах болсон. Би тэр бүхнийг худлаа гэж боддог. Хэрвээ үнэхээр аавын зүгээс ээжийн тухай таагүй зүйл бичсэн захидал байсан бол “Эхнэр охин хоёр маань хувьсгалын эсэргүүтэй холбоотой гэж адлуулах вий” гэдгээс сэргийлсэн, ханийн ухаан, эцгийн хайр байсан байх учиртай. Яагаад гэвэл, бичсэн захидал бүрийг нь замаас нь уншиж, шалгадаг, хэнтэй холбогдож, юу ярьж хэлж байгааг нь хянадаг байсан цаг үе шүү дээ.
-Р.Чойном гуай өөд болтлоо ээжтэй нь хамт байсан уу?
-Аав Хэнтий аймаг руу нутаг заагдсан. Би тэр үед өлгийтэй байсан гэдэг. Ээж минь өөрөө оюутан, дээрээс нь эцэг эх нь зөвшөөрөөгүй учраас хэцүүхэн байсан байх. Тэгээд намайг аавын ээж дээр үлдээе гэж шийдээд, аавын араас очсон гэсэн. Гэтэл аавын ээж “Би хүний хүүхдээр хүн хийж чадахгүй. Хөгшин хонины насгүй болсон” гээд халгаагаагүй. Өмнө нь Нина эгчээс гарсан Саран гэж охиныг өсгөж байтал эндчихсэн юм билээ. Тиймээс ахиад тийм зүйл давтагдах вий гэж зүрхшээсэн болов уу. Тэгээд ээж намайг аваад, гэртээ ирсэн байдаг. Харин аав тэндээ бие муу гэдэг шалтгаанаар хотод ирсэн. Үнэхээр ч бие нь тааруу байсан юм билээ. Дэмбэрэл зураачийнд байж байгаад өөд болсон доо.
-Ховор тавилангаар холбогдсон хүмүүс учраас аавынхаа бусад охидтой ойр дотно байдаг байх?
-Байнга уулзаж, учраад байдаггүй ч холбоотой. Аавын том охин буюу Эрдэмном гэж хүн бий. Эрдэмном эгчтэй сүүлд уулзаж танилцсан. Их царайлаг, давхраатай нүдтэй эмэгтэй байдаг. Нарийн учрыг нь сайн мэдэхгүй ч одоог хүртэл өөр овогтой. Магадгүй овгоо солиулах боломж тохиогоогүй байх. Хоёр дахь эхнэр буюу Нина эгчээс гарсан охиныг Хулан гэдэг. Тэр эгчтэйгээ арай олон удаа уулзсан, бас дотно. Хулан эгч бид хоёр царай төрхийн хувьд их адилхан санагддаг. Урьд нь намайг сурагч байхад Нина эгч, ээж хоёр холбоотой байсан юм билээ. Ээжүүд маань ухаантай хүмүүс байжээ гэж боддог.
-Таны аав өнөөгийн бидэнд билэг танхай яруу найрагч, эрх чөлөөний дуу хоолой хэмээн хүндлэгдэж, алдар цуу нь үеийн үед дуурсагдаж яваа сод хүмүүн. Харин таны хувьд?
-Авьяас билэг, амьдралынх нь тухай авч үзвэл, аав минь миний хувьд далай. Далай шиг аугаа. Тэр далайгаас нь амсахаар гашуун оргидоггүй. Уугаад л баймаар. Би тэр далайн дэргэд дусал төдий. Харин аав хүнийх нь тухайд гэвэл, ядахдаа гараас нь ганц чихэр авч үзсэн болоосой. Тэгээд түүнийгээ санаж, дурсаж явсан бол надад сайхан. Даанч би аавыгаа өөд болоход хэтэрхий жаахан байсан. Аав 1979 оны дөрөвдүгээр сард бурхан болсон. Би 1976 оны арванхоёрдугаар сард төрсөн. Тийм учраас надад дуу хоолой, дүр төрхийнх нь тухай санах зүйл, аавын тухай дурсамж байдаггүй нь харамсалтай.
-Ээжид нь зориулж бичсэн шүлэг байдаг болов уу?
-Мэдээж байж л таараа. Яруу найрагч хүн дурласан бүсгүйдээ зориулж шүлэг бичихгүй байна гэж байхгүй. Ээжид төдийгүй надад зориулсан шүлэг ч байгаа гэж боддог. Гэхдээ олны хүртээл болоогүй ч байж магад. Эсвэл нэр оныг нь өөрчлөөд өөр хүний нэр дээр гарсан ч байж магад.
-Танд аавынх нь ном зохиолууд олон бий юү. Ямар шүлэг, зохиолд нь илүү дуртай вэ?
-Ээжид маань аавын гар бичмэл, шүлгүүд нь байсныг Хэнтий аймгийн Нармандах гэж хүнд хадгалуулж байгаад хожим Ш.Сүрэнжав гуай очиж аван “Сүмтэй будрын чулуу” нэртэй ном болгон хэвлэсэн гэсэн. Би “Буриад” найраглал, “Азийн бардамнал”, ер нь бүгдэд нь дуртай. Яагаад ч юм надад ном тогтдоггүй. Нэгдүгээрт, би ном зардаг хүн. Хоёрдугаарт, би их онгироо л доо. Байгаа номоо хүмүүст бэлэглэчихнэ. Тэгээд л дуусчихна. “Өд” сангийн Ганболд ахтай уулзахаар хэдэн ном өгнө. Даанч удаан тогтохгүй.
-Та хэдэн жилийн өмнө шүлгийн номоо гаргаж байсан санагдана. Мэргэжлийн зохиолч уу?
-Би Утга зохиолын дээд сургуульд сурдаг байсан ч төгсөж чадаагүй. Тухайн үед хүү маань төрөөд, эрүүл мэндийн асуудалтай, асарч сувилах шаардлагатай учраас сургуулиа орхисон. Багаасаа л шүлэг оролддог байсан. Намайг тав, зургаан настай байхдаа толгой холбож ярьдаг хүүхэд байсан гэлцдэг юм. 2018 онд “Би бол чи” нэртэй ном гаргасан. Номын маань нэрийг аав зүүдэнд минь ирж шивнэсэн юм. Ямар нэр өгөхөө мэдэхгүй хэд хонож байтал, аав зүүдэнд ирж “Би гэдэг чинь чи юм шүү дээ охин минь” гэж хэлсэн. Царай төрх нь тод харагдаагүй ч дуу хоолой, надад хандаж байгаа хандлага нь аав мөн байсан. Мөн энэ номон дээр аавдаа зориулж бичсэн шүлэг минь бий. Дахин хэвлүүлэх санаатай байгаа.
-Сайхан аавын охин байх хувь тохиол танд заяажээ. Гэвч энэ ээдрээтэй амьдрал дунд Р.Чойномын охин гэдэг нэр төвөг удсан нь бий л байх?
-Аавынхаа охин нь болж төрснөөсөө болж адлуулж явсан үе бий. Ээж маань намайг орос цэцэрлэгт оруулах гэтэл “Эсэргүүний хүүхэд” гээд аваагүй юм билээ. Тэрийг бодохоор охиныхоо ирээдүйн төлөө ээж минь ганцаараа мөн ч их шаналсан байх. Бас ээжийг бурхан болсны дараа сонин хэвлэлээр янз бүрээр бичсэн. Тэр сониныг нь нулимсаа залгиад, зарж л явлаа. Миний ажил учраас надад өөр сонголт байгаагүй. Хэрвээ би жирийн нэг хүний хүүхэд байсан бол хэн ч ээж бид хоёрыг элдэв янзаар хэлэхгүй, сонин хэвлэлд гарахгүй байсан даа гэж бодогдсон. Аавгүй явж явж арай гэж аавтай болсон чинь “Хүүхэд нь мөн, биш” гээд байхаар сэтгэлзүйн хувьд маш хэцүү. Тэгээд би “Их засаг Монголын хуулинд, эцгээрээ овоглолоо гэж цаазлахгүй нь лавтай” гэж шүлэг бичиж байлаа.
-Та шүлэг, зохиол бичдэг. Бас номын худалдаа эрхэлдэг гэхээр таны амьдрал номтой салшгүй холбоотой юм аа?
-Би багын л номонд дуртай охин байсан. Таван настайдаа уншиж сурсан. Горькийн нэрэмжит хүүхдийн номын сангийн байнгын уншигч, сургуулийнхаа номын сангийн бүх номыг дуусгасан номын хорхойтон байлаа. II ангид байхдаа л “Морь унасан толгойгүй хүн”, “Монтекристо гүн” зохиолыг уншиж байсан. Сүүлдээ ээж “Номын цагаан солио тусах нь” гээд номнуудыг маань нуудаг болчихсон. 2006 оноос номын худалдаа эрхэлж, одоо Дархан хотод ном түрээслэн уншуулах үйлчилгээ, номын худалдаа эрхлэн амьдарч байна.
-Та гэр бүлийнхнээ танилцуулаач?
-Гэр бүлийн маань хүн кабел шугам, сүлжээний техникч мэргэжилтэй, гүндүүгүй монгол эр бий. Бид ханилаад 22 жил болжээ. Гурван охин, нэг хүүтэй байсан ч хүүгээ золгүй тохиолдлоор алдчихаад, уй гашуу дундраагүй л сууж байна даа. Хүү маань хамгийн том нь. Том охин 15, дунд охин 11, бага нь таван настай.
-Уучлаарай. Энэ тухай ярих танд их хэцүү байх. Та бидэнд хүүгийнхээ тухай ярьж өгч болох уу. Шүлэг зохиол бичдэг авьяаслаг хүү байж?
-Хүүгээсээ хойш ухаан санаа орон гаран, барьсан тавьснаа мартаж, санан үймэрч байна даа. Ямар нэг юманд сатаарвал арай дээр. Хүүг маань Отгонбаатарын Энх-Амгалан гэдэг. Харамсалтай нь, өнгөрсөн зургадугаар сарын сүүлчээр ангийнхаа найзтай хамт усанд эндчихлээ. Миний хүү Монголын сурагчдын холбооны алтан медальтай, ерөнхий боловсролын сургуулиа онц төгсөж, “Отгонтэнгэр” их сургуульд урилгаар элссэн. Энэ жил төгсөх байсан юм. Хүүгийн минь тухай “Чойномын маргааш” нэвтрүүлэг бий. Одоо үзэхэд гол зурам. Би залуу нас, хүсэл мөрөөдлөө хүүгийнхээ төлөө зориулсан.
Манай хүн намайг “Чи хичээлдээ яв. Би хүүгээ харж байя” гэдэг ч би цүнхээ үүрч гараад, сургууль хүрчихээд буцаад нөгөө талаас нь автобусанд суугаад “Өнөөдөр хичээл орохгүй гэнэ ээ” гээд гэртээ оччихдог байлаа. Хүүгээ л санасных шүү дээ. Хүү минь гуравхан настайдаа уншиж сурсан. Шүлэг, үргэлжилсэн үгээр бичдэг, хөгжим, beat зохиодог авьяаслаг хүү байлаа. Маш олон шүлэг бий. Ном болгож гаргах сан. Мөн маш эрэл хайгуулч хүүхэд. Төө эндээс Америкт байгаа хүнтэй холбогдоод өөрийн зохиосон хөгжим, аяа үзүүлж, хамтран ажиллахаар тохирсон байсныг мэдлээ. Сая ажил явдлын үеэр америк багш нь холбогдож “Таны хүү үнэхээр онцгой хүүхэд. Домог болж үлдэх учиртай байсан юм. Beat-н дээр нь үг нэмээд америк репперээр дуулуулах боломжтой” гэж хэлсэн. 20-хон настай хүүгээ алдсан эхийн сэтгэл гэдэг үнэмшихэд хүртэл бэрх юм байна.
Одоо 49 хоног нь дуусаагүй байна даа. Өмнө нь хүүгээ тийм ч гоц гойд гэж боддоггүй байлаа. Одоо бодох нь ээ, хүмүүсийн хэлж ярьж байгааг сонсоход даанч хайран. Ер нь хүү маань чих нь дэлчийчихээд манай аавтай их адилхан. Энэ ташрамд, миний хүүгийн буяны ажилд гүн туслалцаа үзүүлж, бидний уй гунигийг хуваалцсан бүх хүнд маш их баярлалаа.
Эх сурвалж: ҮНДЭСНИЙ ШУУДАН СОНИН

Манжийнхан ноёрхлоо тогтоох гэж мянга,мянган улаачдыг хүйс тэмтэрсэн гурван их хатуу газар бий.Тэдэнд хэнгэрэгнээс нь өөр юу ч байгаагүй бөгөөд Манжийн цэргүүдэд алуулаад үхнэ гэдгээ мэдсэн ч мянгуулаа цуглаад л хэнгэрэгээ дэлдсээр алуулж үхсэн дурсгалт газар бий. Тэднийг мянга мянгаар нь гурван газар нэг дор булшилсан байна. Тэд халуун амиа өргөж байж өдгөө Монголчууд биднийг дахин гарч ирэх сайн цагийн ӨРГӨЛ болсон юм.Тэд Хөх Яс Цусны хамгаалагчид болж чадсан тул Манжийн санаа бүрнээ биелэж бүгдийг шарлуулж чадаагүй билээ.

Хэрэгтэй үед үхэж чаддаг нь улаач нар.Хэрэгтэй үед босож чаддаг нь улаач нар.Иймээс тэд Тэнгэрийн үрс,Хөх тамгат үрс.Бусдын өмнөөс үхэж чадсанаараа буман олныгоо авраад үлдээдэг юм.
Хэрвээ тэд бүгд амиа хоохойлоод нуугдсан бол бөө үрсийг хайгаад хамаг Монголчуудыг хоморголон алах байсан.Тоогоор олон,галт зэвсгээр их тэдэн рүү хэнгэрэгнээсээ өөр зүйлгүй тоссон тэд үхэхээ мэдэж л байсан ч үхлийг сонгоод олуулаа очиж чадсан нь хайхамшиг шүү!
Цусанд цадтал нь,алууртаа ханаж пологттол нь амиа өргөж байж Монгол яс,цусаа авран тэдний аллагыг зогсоосон юм.
Гэтэл бөөгийн баатарлаг энэ түүхэн домгийг хүмүүс мэддэггүй,үнэ цэнийг нь ойлгодоггүй нь харуусалтай!
Тэглээ гээд тэд ч гомдож тоодог ч үгүй. Мөнх Тэнгэрт итгэх учраас Мөнхөд ялагч байж чаддаг учраас хэрэгтэй цагтаа үхэж чаддаг нь улаач нарын хайхамшиг билээ.
МОНГОЛ ТОВЧИОН ТҮҮХИЙН ТАЙЛАЛ VIII-XII БӨЛӨГ (887−888−р хуудас)
Уужим Гал

Манжийн тагнуулын тайланд: ” Монголчууд арслан барс зөрөөд хэвтсэн мэт зүү орох зайгүй НЯГТ ҮНДЭСТЭН. Өрх бүр эр хүний алсын хараа, эмэгтэй хүний уран ухаан хослосон, үргэлж нэгнийхээ үгийг сонсож эвийг дээдлэн амьдрах аж. Эднийг дийлэхийн тулд энэ сэтгэлийн их нягтралыг үгүй хийж хагалах бутаргах л хэрэгтэй” гэжээ.

Хөх Өвгөн

Дарь-Овоо гэж нэрлэх нь ч бий. Дарьгангын галт уулсын нэг бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 1354 метр өндөр. Дарьганга сумын төвийн дэргэд орших энэ уул нь Сүхбаатар аймгийн урд хэсгийн 6 суманд амьдардаг Дарьгангачуудын шүтэн биширдэг уул юм. XYII зууны үеэс нутгийнхан тахиж ирсэн бөгөөд 1913 оноос Богд хааны зарлигаар тахиж ирсэн. Монгол орны өргөн олныг хамарсан их тахилга хийдэг уулын нэг.
Хэсэг хугацаанд тахилга зогсоод байсан энэ овооны тахилгыг 1990-ээд оны үеэс дахин сэргээж 2004 оноос эхлэн төрийн тахилгат уул болгожээ. 2004 онд оройд нь байх Алтан ганжирыг бүрэн алтадсан байна.

Алтан-Овоонд зөвхөн эрчүүд л гарч сүслэн мөргөдөг. Архи дарсаа өргөж, арц хүжээ аравнайлдаг. Энэ овоо бол зөвхөн эрчүүдийн гараар боссон овоо юм. Алтан-Овоон дээр эмэгтэй хүн гардаггүй бөгөөд харин эмэгтэйчүүд овооны баруун урд орших арай намхан дэвсэг дээр гардаг, бас бэлээр нь тойрдог зам бий. Алтан-Овоо баруун хойшоо сэтэрч урссан тогоотой бөгөөд овооны баруун талд Дуут нуур, харин зүүн талд Шилийн богд уул байдаг.
Алтан-Овооны сорогшин модыг Отгонтэнгэр уулнаас залсан гэдэг. Овооны гол мод буюу амь модыг сорогшин хэмээнэ. Энэ модыг авахдаа газар дэлхийн лус савдагт тахил балин идээ цайныхаа дээжийг өргөж сан тавина. Сорогшин хэмээх мод нь мөнхийн ногоон, үр жимстэй мод байх агаад манай оронд самрын модоор хийдэг ажээ. Алтан-Овоонд залсан тэрхүү сорогшинг газар хүргэлгүй залж аваачсан тэр өдрөөс хойш 300 жил өнгөрчээ.