Category: Монголын түүх

Түргэний балгас – Туулын “Хар Түнэ Орд” дурсгалт газрыг 1966 онд Х.Пэрлээ нарын судлаачид илрүүлэн 1979 онд гүймэг судалж, судалгааны үр дүнд илрүүлсэн олдворуудад тулгуурлан тус хэрэм нь Кидан улсын үед холбогдох “Түргэний голын балгас” хэмээн бичсэн байдаг. Мөн 2005-2006 онуудад МУИС-НШУС-ийн Археологи-Антропологийн тэнхим болон Чингис хаан дээд сургууль хамтран археологич Д.Навааны удирдлагаар бага хэмжээний малтлага судалгаа явуулж, хэрмийн төв дунд орших гол байгууламжийг 400 метр кв талбайгаар цэвэрлэн ил гаргажээ.
Малтлагын материал болон дурсгалын байршлыг харгалзан “Туулын Хар Түнэ Орд” буюу Ван ханы ордны туурь мөн хэмээн таамаглал дэвшүүлсэн байна.
Ийнхүү сүүлд 2021 онд ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгээс тус дурсгалт газарт археологийн малтлага судалгаа хийж, тус барилгын хэрэглэгдэхүүн болон илэрсэн олдворуудын дийлэнх нь хэлбэр дүрслэлийн хувьд Буддын уламжлалт хэв загварыг хадгалсан бөгөөд уг байгууламжийг тусгайлан зассан тавцан суурин дээр байгуулсан зэргээс харвал Буддын шашны байгууламж байх бүрэн боломжтой гэж үзэж байгаа юм. Мөн өөр соёлт давхарга бий эсэхийг шалгаж үзэх шаардлагатай ба малтлага судалгаагаар дамжуулан:
• Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэрт орших эртний хот суурингийн дурсгал болох “Түргэний голын Кидан балгас” буюу зарим судлаачдын үзэж буйгаар Ван ханы орд-Туулын Хар Түнэ орд хэмээх хэрэмт байгууламжийг тусгайлан судалж, Монголчуудын хот байгуулалтын уламжлал, түүхэн цаг үеийн хамаарлыг нарийвчлан тодруулах;
• Монголын нууц товчоонд Хэрэйдийн Ван хан Тэмүүжинтэй хамт Улиастай, Гачууртад ан ав хийгээд маргааш нь Туулын Хар Түнэ ордон руугаа буцсан гэх зэргээр тэмдэглэгдсэн байдаг. “Туулын Хар Түнэ” ордон болон өмнөх судлаачдын үзсэнчлэн Кидан улсын үед хамаарах бэхлэлт хэрмийг орчин үеийн шинжлэх ухааны арга зүйн дагуу малтлага судалгаа хийн, дээж авч байгалийн шинжлэлийн аргаар он цагийг нарийвчлан тогтоох;
• Ван ханы Туулын Хар Түнэ орд гэх байгууламжийн архитектурын онцлог, түүний тусгайлан дэлдсэн суурийн бүтэц, байгуулсан арга, хүрээ хэмжээ, үүрэг зориулалт зэргийг нарийвчлан гаргаж ирэх зорилготой юм.
БОГДЫН МУЗЕЙ, ЭРДЭНЭ ЗУУ ХИЙДТЭЙ ИЖИЛ СҮМ ХИЙДИЙН БАРИЛГА БАЙСАН НЬ ТОДОРХОЙ БОЛСОН
ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн Дундад зууны судалгааны салбарын эрдэм шинжилгээний ажилтан Г.Батболд:
“Өв соёлын голомт” түүх археологийн төсөл эхний жилдээ хэрэгжиж байна. Бид энэ оны зургаадугаар сарын сүүлээс эхлэн 45 хоногийн хугацаанд Түргэний балгас-Туулын “Хар Түнэ Орд” дурсгалт газарт малтлага судалгаа хийсэн бөгөөд соёлт давхаргын хувьд хамгийн эртнийх нь Киданы үе, дараах нь Их Монгол Улсын үе, хожим бурхны шашны дунд дэлгэрэлтийн үед сүм хийд барьж байсан тууриуд илэрсэн. Энэ жилийн хувьд бид голчлон нэгдүгээр барилга болох өндөр довжоотой барилгад малтлага, бага хэмжээний сорилын малтлага хийснээр судалгааны ажил маань амжилттай үргэлжилж байна. Судалгаагаар уг орд нь боржин чулуун суурь бүхий дөрвөн том баганатай, цэцгэн хээтэй тоосгон шалтай, заан, луу, сармагчин, арслан, барс зэрэг амьтдын дүрстэй маш гоёмсог, та бүгдийн мэдэж байгаачлан Богд хааны музей, Эрдэнэ зуу хийдийнхтэй ижил вааран дээвэртэй байгааг харахад сүм хийдийн барилга байсан гэдэг нь тодорхой болсон. Мөн урьдчилсан байдлаар тахилын гол барилга дотор бадмууд суурьтай бурхдын сэнтий олдсон бөгөөд архитекторын хэмжилтийн зураг хийгдэж, үүн дээр тулгуурлаад зургуудыг сэргээх ажил явагдаж байна.
“Өв соёлын голомт” урт хугацаанд үргэлжлэх томоохон төслийг Голомт банк санаачлан, Археологийн хүрээлэн хэрэгжүүлж байгаа бөгөөд төслийн хүрээнд Түргэний балгас-Туулын “Хар Түнэ Орд” дурсгалт газрыг сонгон, энэ жил археологийн ажлаа ийнхүү эхлүүлээд байна. Цаашид ч Монголын соёлын өвийг дэлхийд таниулах түүх археологийн олон төслүүд дээр дэмжлэг үзүүлж, хамтарч ажиллах юм байна.

Sonin.mn

Хааяа мал алдах зүйл байвч олсон хүн нь хадгалж байх буюу эс бөгөөс уг эзэнд нь эргүүлэн тушаана хэмээсэн бөгөөд Чингисийн үед байсан Нанхиадын Мин Хун хэмээх эрдэмтэн өгүүлсний дотор Монголын дотор хэрүүл тэмцэл байсныг үзсэнгүй хэмээсэн ба бас Арабийн нэгэн бичгийн хүн Монголын дотор морины хулгай байсангүй хэмээн бичсэн байна хэмээжээ.
Монголчууд нэг нь нэгнийг хүндэлж, хоорондоо эвтэй, найрамдалтай, хоол идэшээ хуваалцан идэлцэнэ.
Хоёр гурав хоног хоол идэхгүй явавч цатгалан мэт дуулж наадах зэргээр ер бачимдахгүй, халуун хүйтнийг сайнаар өнгөрүүлж чадна.
Харилцан нэгэн нэгэндээ муу санах, хордох явдалгүй, чадах чинээгээрээ биэ биесэд тусалдаг гэж тэмдэглэн үлдээжээ.
Монголын товч түүх 1934 он
Чингис хааны 772 он.
А.Амар

Ийнхүү бүх нийтийн үйл хэрэгт хүчин зүтгэсэн оролцоогоороо Монгол нь тусгаар тогтнолоо их гүрнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлэх үндсийг мөн тавьсан юм. Их гүрнүүдийн бодлого, үйл ажиллагааны үр дүн болох эл асуудал нэлээд эртнээс сөхөгдөж, АНУ, Их Британи, Хятадын удирдагчдын Каирын уулзалтын үед Дундад улсын Ерөнхийлөгч Чан Кайши гадаад Монголын нутаг дэвсгэрийг Хятадын бүрэлдэхүүнд оруулах санааг дэмжихийг АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ф.Рузвельтэд тавьсан ч хэлэлцэлгүй орхижээ.
Улмаар 1944 оны зун АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Х.Уоллес Японы эсрэг дайнд ЗХУ-ыг татан оруулах улс төрийн таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилгоор Алс Дорнодын орнуудаар айлчилсны эцэст БНМАУ-д иржээ. Айлчлалын зорилго нь Их гүрнүүдийн удирдагчдын Крымийн бага хурлын өмнө Монголын тусгаар тогтнолын тухайд Америкийн байр суурийг бэлтгэх үүднээс БНМАУ-ын бодит байдалтай танилцах, тус улсын Зөвлөлт, Хятадын харилцаанд эзлэх байр суурийг тодруулах явдал байв.АНУ-ын төрийн дээд зиндааны анхны зочдыг Монголын удирдагчид хүндэтгэн угтаж, БНМАУ-ын Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайд Х.Чойбалсан улс орныхоо туулсан зам, бодит байдлын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл хийхдээ Монгол нь тусгаар тогтносон улс болохыг онцолж, фашизмын эсрэг тэмцэж байгаа Холбоотон гүрнүүдийг дэмжиж буйгаа илэрхийлжээ.Х.Уоллес БНМАУ-ын бодит байдалтай танилцсаныхаа дараа Монголын төв хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа “…үзсэн зүйлүүд Монгол Улс их мандаж буйг харуулж байна” хэмээн өгүүлж, Ерөнхийлөгч Ф.Рузвельтэд өргөн барьсан илтгэх хуудсандаа “…Ар Монголд улс төр ба засаг захиргааны эрх мэдэл, хяналт монголчуудын гарт байна. Хятадын бүрэн эрхийг сэргээх аливаа бодол санаа бодит бус” хэмээн онцлон тэмдэглэсэн нь БНМАУ-ын талаарх Ф.Рузвельтийн үзэл хандлагад эерэг нөлөө үзүүлжээ.

Үүний хамт ЗХУ, түүний удирдагч И.Сталин БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэх явдлыг Японы эсрэг дайнд ЗХУ орох болзлуудын нэг болгон тавих талаар санаа бодлоо удаа дараа илэрхийлж, түүнийг бодит зүйл болгохын төлөө тууштай байр суурь баримталсан юм.
1945 оны хоёрдугаар сард Крымд хуралдсан ЗХУ, АНУ, Их Британи гурван гүрний тэргүүн нарын бага хурлаар Германыг буулган авсны дараа Японы эсрэг цэргийн ажиллагаа явуулах асуудлыг хэлэлцжээ.Энэ талаар ЗХУ ба АНУ-ын тэргүүн нар хоёрдугаар сарын 8-нд товч ярилцаж, хоёрдугаар сарын 10-нд ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар В.М.Молотовоос “Японы эсрэг ЗХУ дайнд орохтой холбогдсон маршал Сталины улс төрийн нөхцөл” нэртэй хэлэлцээрийн төслийг АНУ-ын Элчин сайд А.Гарриманд гардуулж, зөвшилцсөний үндсэн дээр Герман дайнд ялагдаж, бүрмөсөн бууж өгсөнөөс хойш 2-3 сарын дараа ЗХУ тодорхой болзолтойгоор Японы эсрэг дайнд орно гэдгийг мэдэгджээ.
Тухайн асуудлаар хэлэлцээр байгуулах талаар ЗХУ, АНУ-ын удирдагчид У.Черчильд танилцуулж, гарын үсэг зуруулах зөвшөөрлийг авснаар тохиролцоонд хүрчээ. Чингэж дэлхийн дайны сүүлчийн голомтыг дарах цэргийн ажиллагаанд ЗХУ-ыг татан оруулах Холбоотны бодлого, түүнийг өөрийн геополитикийн ашиг сонирхлын үүднээс БНМАУ-ын статус-квог их гүрнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлэхэд чиглүүлж чадсан ЗХУ-ын үйл ажиллагаа БНМАУ-ын язгуур эрх ашигтай нэгдсэн түүхэн цаг мөч нь Ялтын бага хурал болжээ.
Эл байдалд хүрэхэд БНМАУ нь 20 гаруй жилийн туршид бие даан оршиж, тусгаар байдлаа бэхжүүлж ирсэн хийгээд фашизмын эсрэг нийтийн тэмцэлд өөрийн хүч бололцоогоор тусалж байсан нь үндэс болсныг тэмдэглэх ёстой.
1945 оны хоёрдугаар сарын 11-нд байгуулсан “Алс Дорнодын асуудлаар гурван их гүрний хэлэлцээр”-т Гадаад Монголын статусыг хэвээр хадгалах явдлыг хамгийн эхний болзол болгон заажээ. Энэ бол БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг Холбоотон гүрнүүд хэрэг дээрээ хүлээн зөвшөөрсний илэрхийлэл байв.
Ялтын бага хурлын хэлэлцээрийн заалтыг хэрэгжүүлэх талаар Холбоотон гүрнүүд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулсан бөгөөд 1945 оны тавдугаар сарын 26-наас зургадугаар сарын 6-ны хооронд хийсэн уулзалтаар Японы эсрэг цэргийн ажиллагаа эхлэх хугацааг тохиролцож, Хятадын талаарх ЗХУ-ын байр суурийг тодруулсны үндсэн дээр Чунциний Засгийн газрын төлөөлөгчдийг Москвад ирүүлж, ЗХУ, Хятадын хэлэлцээрийг эхлүүлэхээр шийдвэрлэжээ.
ЗХУ, Дундад улсын хоорондын хэлэлцээр 1945 оны зургадугаар сарын 30-наас 1945 оны наймдугаар сарын 14 хүртэл дундаа завсарлагатайгаар Москва хотод явагдаж, хоёр улсын холбоо найрамдлын гэрээ байгуулах, Крымийн бага хурлын шийдвэрт тусгагдсан асуудлаар хэлэлцээ хийжээ.
Хэлэлцээний үндсэн асуудлын нэг нь БНМАУ-ын статусквогийн асуудал болж, И.В.Сталин Алс Дорнод дахь ЗХУ-ын аюулгүй байдлыг хангахад Монголын газар зүйн байрлалын онцгой ач холбогдол хийгээд БНМАУ-ын бие даан оршин тогтнох хүсэл эрмэлзлийн аль алиныг тайлбарлаж, Гадаад Монголын статусыг хэвээр хадгалах явдлыг зайлшгүй гэдгийг илэрхийлжээ.
Хятадын төлөөлөгчид Крымийн тохиролцооны бүх зүйлийг хэлэлцэх хүсэлтэйгээ илэрхийлсэн хэдий ч БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг үгүйсгэсэн байр суурьтай байсан тул И.Сталинаас “… монголчууд өөрсдөө Хятадын бүрэлдэхүүнд байх дургүй, бие даан орших, үндэсний тусгаар тогтнолтой байх эрмэлзэлтэй, хүндрэл бэрхшээлийг даван туулах ёстой, БНМАУ-д тусгаар тогтнол олгох тухай одоо л тохиролцох цорын ганц гарц байна” хэмээн онцлон тэмдэглэжээ.
“Ялтын бага хурлаар Монголын статус-квог зөвхөн хадгалах тухай шийдсэн учраас Хятадын Засгийн газар Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч чадахгүй” гэж Сүн Зывенийг мэдэгдэхэд “…статус-квог БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх гэдэг утгаар Зөвлөлт Засгийн газар ойлгож байгаа, Крымд ч мөн утгаар ойлгогдож байсан” гэж И.Сталин тайлбарлажээ.
Чингэмэгц Хятадын тал “Гадаад Монголд дээд зэргийн автономит эрх олгоход бэлэн байгаа” тухай санал дэвшүүлж, Зөвлөлт Засгийн газар БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын асуудлаар буулт хийхгүй гэсэн байр суурин дээр бат зогсчээ. Энэ бүхэнтэй холбогдон хэлэлцээр мухардалд оржээ.
1945 оны долдугаар сарын 9-нд Чан Кайшигээс цахилгаан утас ирүүлж “…Дундад улс ба ЗХУ-ын хоорондын харилцаанд Гадаад Монголын асуудал гол саад болж буйг Хятадын Засгийн газар анхааран үзэж,
…Японыг ялж, өөрийн тавьсан саналд дурдсан зорилгод хүрсний дараа Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын тухай асуудлыг тавьж болно гэдгийг зөвшөөрч байна. Гэхдээ эл ажиллагааг хүн амын санал асуулга явуулах замаар гүйцэлдүүлэх ёстой. Хэрэв санал асуулгын дүн Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын талд гарах аваас Хятадын Засгийн газар эсэргүүцэхгүй. Гадаад Монголын нутаг дэвсгэрийг Хятадын газрын зургуудын дагуу анхны хилээр нь тогтоох болно” гэжээ.
Ингээд В.М.Молотов, Сүн Зывень нар БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын тухай гаргах тунхаг бичгийн төсөл “… Хятадын Засгийн газар санал асуулга явуулсны дараа Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзахгүй” гэсэн агуулгатай байна хэмээн санал нийлснээр хэлэлцээнд ахиц гарсан аж.
Хэлэлцээ түр завсарласны дараа 1945 оны наймдугаар сарын 13-ны уулзалт дээр Сүн Зывэнь “БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг одоогийн байгаа хилийн хүрээнд хүлээн зөвшөөрөх” тухай И.Сталины хүсэлтийг Чан Кайши хүлээн авсныг мэдэгдэж, “Найрамдал ба холбоотон болох тухай Зөвлөлт, Хятадын гэрээ соёрхон батлагдсаны дараа хүчин төгөлдөр болно” гэжээ.
Улмаар ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар В.М.Молотов, Дундад улсын Гадаад яамны сайд Ван Шицзе нар 1945 оны наймдугаар сарын 14-нд “Гадаад Монголын ард түмэн тусгаар тогтнохыг удаа дараа хүсэж эрмэлзсэн учир … Японыг дарсны дараа Гадаад Монголын ард түмний нийтийн хүсэл энэ эрмэлзлэлээ батлах ахул Дундад улсын Засгийн газар Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг одоогийн байгаа хилээр нь зөвшөөрч байна” гэсэн утга бүхий нотыг Москвад харилцан солилцсон байна.
Монголын асуудлын улмаас Зөвлөлт, Хятадын хэлэлцээр сунжирч байсан үед И.Сталины урилгаар БНМАУ-ын Ерөнхий сайд ХЧойбалсан ЗХУ-д албан ёсны айлчлал хийжээ.
1945 оны долдугаар сарын 4-нд Москвагийн нисэх онгоцны буудалд БНМАУ, ЗСБНХУ-ын төрийн далбааг мандуулж, хүндэт харуул жагсан, ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар В.М.Молотов тэргүүтэй албаны хүмүүс Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг анх удаа гадаадын төрийн тэргүүний хэмжээнд угтаж авсан юм.
БНМАУ-ыг тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт улс гэдгийг Хятадын дипломат албаныханд харуулах, Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээрийн явц, үр дүнг Монголын талд мэдээлэх, Японы эсрэг дайнд БНМАУ-ыг оролцуулах асуудлыг тохиролцох явдал айлчлалын гол зорилго байв.
ЗСБНХУ-ын Ардын комиссар нарын зөвлөлийн дарга И.В.Сталин, Гадаад хэргийн ардын комиссар В.М.Молотов нар 1945 оны долдугаар сарын 5-нд БНМАУ-ын Ерөнхий сайд газрын төлөөлөгчидтэй БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх асуудлаар хийж буй хэлэлцээрийн талаар И.Сталин дэлгэрэнгүй мэдээлж, эцсийн эцэст Хятадын тал БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрнө гэдэгт найдаж байгаагаа илэрхийлжээ.
Японы эсрэг хийх дайнд БНМАУ-ын цэрэг Улаан армитай хамт оролцох саналыг БНМАУ-ын Ерөнхий сайд хүлээн авч, Японы эсрэг дайнд оролцох нь тус улсын хувьд эх орныхоо тусгаар тогтносон бүрэн эрхт байдлыг бататгах төдийгүй бүх нийтийн энх тайвны үйлсэд хувь нэмэр оруулж буй явдал гэж үзэж байгаагаа илэрхийлж,
Монгол, Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протоколоор хүлээсэн үүргээ биелүүлэхэд бэлэн байгаагаа мэдэгджээ.
Улмаар ЗХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссариат, цэргийн удирдлагатай уулзаж, Японы эсрэг дайнд оролцох, Монгол, Зөвлөлтийн цэргийн хамтын ажиллагааны бэлтгэлийг хангах асуудлаар тохиролцсон байна.
БНМАУ-ын Ерөнхий сайд Х.Чойбалсан тусгаар тогтносон улсын төрийн тэргүүний хувиар ЗХУ-ын удирдагчидтай хийсэн уулзалт Зөвлөлт, Хятадын хэлэлцээрт зохих нөлөө үзүүлсэн байна. Учир нь долдугаар сарын 7-нд өдрийн хоёр талын уулзалтад Хятадын төлөөлөгчид Крымийн бага хурлаас гурван улсын тэргүүнүүдийн хэлэлцэж тохирсон Гадаад Монголын статус-квог хадгалах томъёог Чан Кайши бүрэн зөвшөөрч буй”-г мэдэгдсэн бөгөөд цаашид хэлэлцээнд ахиц гарч, БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх ээдрээтэй асуудлыг удалгүй хэлэлцэн тохирсон билээ.

Энэ нь үүсэн бий болсон шинэ нөхцөл байдалд Хятад улсын эрх баригчид хөрш Монголын талаар баримталж ирсэн бодлогоо өөрчлөхөөс аргагүй байдалд хүрснийг харуулахын хамт ЗХУ-ын тус дэм ч их байв.
И.В.Сталин Ерөнхий сайд Х.Чойбалсан тэргүүтэй Монголын төлөөлөгчдийг хүндэтгэн Кремлийн ордны Екатериний танхимд долдугаар сарын 7-ны орой зоог барьжээ. Зөвлөлт, Монголын удирдагчид хоёр орны ард түмний найрамдал, хамтын ажиллагааны төлөө хундага өргөснөөс И.В.Сталин “Монголд хоёр чиглэл байсан бөгөөд түүний нэг нь япончуудтай нөхөрлөхийг эрмэлзэж байсан, нөгөө нь ЗХУ-тай нөхөрлөхийг эрмэлзэж байв. Би ЗХУ-тай нөхөрлөж, сайн нөхрөө олсон Монголын удирдагчдын төлөө энэ хундагыг өргөж байна” гээд “Тусгаар тогтносон Монгол Улсын төлөө” гэсэн ерөөл дэвшүүлжээ.
Х.Чойбалсан Москвагаас буцаж ирмэгцээ ЗХУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалынхаа дүнг БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн хуралд танилцуулж, Алтан таван хошуу, алтан соёмбо бүхий улаан, цэнхэр, улаан хосолсон өнгөтэй төрийн далбааны тодорхойлолтыг хэлэлцүүлж батлуулжээ.
Улмаар Ардын хувьсгалын 24 жилийн ойд зориулсан 1945 оны долдугаар сарын 11-ний өдрийн баярын жагсаалын үед хэлсэн үгэндээ: “…Монголын ард түмэн энэ 24 жилийн дотор хөгжиж ирэхдээ бүх дэлхийн эрх чөлөөт, тусгаар тогтносон үндэстний дотор өөрийн байр суурийг эзэлж, манай улс бол биеэ даасан тусгаар тогтносон улс гэж бүх дэлхий дээр зөвшөөрөгдсөн байх ёстой гэдгээ ил үзүүлсэн байна” хэмээн мэдэгджээ.
Энэ бүхэн нь БНМАУ тусгаар тогтносон улс болохыг төрийн бэлгэдлээрээ харуулж, дэлхий нийтэд сонордуулсан хэрэг байлаа. Улмаар 1945 оны долдугаар сарын 17-25-нд Берлинд хуралдсан Холбоотон гүрнүүдийн хурлаар БНМАУ-ын олон улсын эрх зүйн хоёрдмол байдлыг эцэслэн шийдсэн Ялтын бага хурлын үзэл санааг Подстамын тунхагаараа баталгаажуулсан билээ.
Түүхийн ухааны доктор Н.Хишигт

Сэтгүүлч Б.0йд0вын 1990-ээд 0нд хэвлэгдсэн “Яс ц00жинд ганихарсан гучин т0м ялтан” хэмээх н0м0нд “Уулын” Төмөр багтаж байлаа. З0хи0лч, сэтгүүлчид энэ мэтээр “Уулын” Төмөрийг бусдаас 0нц0лс0н нь цаанаа бас учиртай. Үүний учир нь “Уулын” Төмөр нь дээхэн үеийн “Т0р0й” Банди, “Т0г0с” Чүлтэм нар шиг ард түмний дунд хүндлэгдсэн шилийн сайн эр байж чадсанд байгаа юм. Тэр зөвхөн нутгийн ардууддаа хүндлэгдээд з0гс0хгүй мөрдүүлж байсан байцаагчдаа, яллах гэж байсан шүүгч нартаа хүртэл хүндлэгдэж, цаадуул нь түүнийг д0т00д сэтгэлдээ өрөвдөж хайрладаг байсан гэдэг.Дээхэн үеийн шилийн сайн эрсийг “Арван тавны цагдаа” нар ингэж хайрлаж байсан түүх тэр бүр байдаггүй. Тиймээс “Уулын” Төмөр жинхэнэ 0риг “Шилийн сайн эр” байсан б0л0лт0й. Нутгийн ардууд Баавайн Төмөрт “Уулын” Төмөр гэдэг нэр хайрлаад бүтэн арван жилийн турш цагдаа нараас хамгаалжээ. Төмөр шиг сайн м0рь унаж, ан гөрөө хийж, ууланд урц б0сг0ж, хээрээр гэр хэцээр дэр хийсэн алдартай хулгайч с0циализм, к0ммунизм ид н0ёрх0ж байсан захиргаадалтын үед тун цөөхөн төрсөн.
Түүнийг хааяа нэг уулнаас бууж нутгийн айл хунараар айраг цагаа эргүүлж явахад нь цагдаагийнхан сүргээрээ 0чиж сандаргасан явдал цөөнгүй бөгөөд энэ бүгдээс нутгийн ардууд л хамгаалсаар иржээ. Муу мэдээ дуулсан Төмөр хангал м0риных00 нуруун дээр үсэрч м0рд00д хадтай хавцалтай уулан дундуур гал цахилуулан давхиж 0дд0г байж. Машин тэрэг хөлөглөсөн цагдаа нар түүний барааг харвал дээдийн заяа. Хөвсгөлийн битүү тайга, эгц өндөр хясаан дундуур машин тэрэг явж б0л0хгүй нь харамсалтай. Ийм маягаар “Уулын” Төмөр арван жил чулуу хөөлгөсөн гэдэг. Тэрбээр бүтэн арван жил уул хадаар амьдраад нэгэн өдөр уулнаасаа бууж “За, 0д00 л нэг эрх чөлөөтэй, амар тайван амьдаръя. Би хийсэн хэргээ ухаарч 0йлг00д хэнд ч баригдалгүй арван жил 0рг0х ганцхан з0рилг0т0й байсан. Энэ з0рилг00 биелүүллээ. 0д00 намайг өршөөх байлгүй” хэмээн нутгийн ардуудад хуучилж байсан гэдэг.
Гэтэл итгэж биширсэн төр засаг нь өршөөх нь худлаа б0лж хувирчээ. Тиймээс Төмөр дахиад л ш0р0нгийн хаалга татсан байна. Чанга дэглэмээс эхлээд жирийн дэглэм хүртэл дамжаагүй ш0р0н гэж үгүй бөгөөд түүний өөдөөс ямар ч хэрцгий д0гшин авиртангууд хэдэрлэж байсан түүх байхгүй гэдэг. Ямар сайндаа л ялтанууд “Халхын их ш0р0нгийн хад м0дны Төмөр” хэмээн авгайлах билээ дээ. Ингээд түүний тухай д0м0г б0лс0н ярианаас иш татъя. “Уулын” Төмөртэй хамт Б0ли0гийн Дүүжий гэдэг хүн хамт 0рг0с0н гэдэг. Мань х0ёр тас харанхуй шөнө Шишгэдийн г0лыг салаар гатлаад эрэг дээр гараад м0ринд00 м0рдт0л Дүүжийгийн м0рь нь булгиад хаячихаж. Төмөр эмээл дээрээсээ бугуйлаа авч ганцхан г0гц00 мултлаад чулуудтал тэр нь хангал м0рины т0лг0йд өлгөгдөж зуларсан м0рийг ганцхан эргүүлээд т0гт00чихс0н гэдэг. Тас харанхуй шөнөөр эмээлдээ эвхсэн бугуйлаа тайлж аваад хангал м0рь бугуйлдана гэдэг эр хүний бахархал.

Мөн Хөвсгөл аймгийн Ж0л0гийн тайгад Төмөр 40 сумтай винт0в буутай явж байгаад 60 гаруй ч0н0т0й тааралдаж эцэст нь арай гэж амьд гарсан гэдэг. Шишгэдийн г0лд эмээлтэй м0рин00с00 салчихаад замд тааралдсан адуунаас яах ийхийн завдалгүй нэг м0рь барьж унаад явчихсан байна. Явган нүцгэн хүн ямар ч эмээл хазааргүй сул м0рь унаад өчнөөн х0л газар туулсан байгаа юм. Мөн тэр нэг удаа Хүнхэр тайгад явж байгаад цагдаагийн арав шахам хүнд хөөгдөж м0рины хурд, эрийн сайныг шалгасан гэдэг. Гэвч цагдаагийнхан м0рийг нь буудчихжээ. Явган нүцгэн Төмөр хэдийгээр цагдаа нарт бүслүүлсэн ч гэлээ хадан хавцал өөд амь тэмцэж тэдний гараас амьд мэнд мултарсан байгаа юм. Түүнийг үнэндээ машинтай хөөгөөд ч, явган хөөгөөд ч барьдаггүй байж. Ш0р0нд байхдаа зарим нэг ядарсан х0ригд0лын ажлыг давхар үүрдэг байсан нь нөхөрсөг, хамтач, энэрэнгүй сэтгэлийн илэрхийлэл ажээ. Түүнтэй хамт х0ригд0ж байсан Архангай аймгийн харъяат Дэлгэрийн Самбуу д00рхи зүйлийг хуучилсан юм. “Төмөр бид х0ёр чангалангийн төмөр хаалганы цаана хамт х0ригд0ж байлаа.

Бидэнтэй арав гаруй х0ригд0л хамт байсан. Хатуу хар м0д0н шалан дээр хувцас хунар нь таар шуудай б0лс0н х0ригд0лууд өдөр шөнөгүй нухлуулсаар арьс яс б0лж гүйцэв. Хэн маань ч үхэж б0л0х энэ муу хар савнаас бүгдээрээ амьд гарах юм шүү гэж “Уулын” Төмөр бидэнд байнга сануулдаг байлаа. Н00рх0й хувцастай х0ригд0лууд м0д0н шалан дээр нухлагдаад энд тэнд нь цул хөндүүр б0лж сав л хийвэл ё0лн0. Төмөр тэдэнд өөрийнхөө хувцасыг тайлж өгөөд өөрөө м0д0н шалан дээр нүцгэн унтдаг байлаа. Дээхэн үед бөхчүүд б0л0н шилийн сайн эрчүүд суран дээр унтдаг байсан гэдэг. Тиймээс Төмөр энэхүү ёс заншлыг дагасан ч байж б0л0х. Тэгээд бидэнд цаг ямагт сэтгэл зүйн эмчилгээ хийдэг байлаа. Жишээ нь “Та нарын хэвтэж байгаа м0д0н шал чинь цэцэг н0г00 жигдэрсэн дэлгэр зуны хээр тал. Бидний дээр цэлмэг хөх тэнгэр цэлийж байна. Хажуу талаар эгц өндөр хадан хясаа байна. Ийм сайхан байгаль дунд хэдүүлээ хэд х0н0г тухлан саатах хэрэгтэй. Даанч биднийг 0й хамгаалагч нар энэ сайхан байгалиас хөөж гаргах гээд урцны маань хаалгыг байн байн т0гших юм. Хэдүүлээ эндээс яасан ч явахгүй шүү” хэмээн туйлын итгэл үнэмшилтэй ярьдаг байлаа. 0й хамгаалагч гэдэг нь хянагч нарыг хэлж байгаа ухаантай юм. Х0ригд0лууд Төмөрийн яриаг с0нс00д нээрээ л дэлгэр зуны хээр талд хэвтэж байгаа юм шиг туйлын бахдалтай байдагсан. Төмөр д0р хаяад д0л00 х0н0гийн өл дааж байсан юм. Ядарсан х0ригд0луудад г0лдуу х00л00 өгчихнө.
Х00л идэхдээ бас учиртай. Камерт адууны цувдай 0рж ирэх үед бараг л найр наадам б0лд0г байлаа. Төмөр арваад х0ригд0лын адууны цувдаааг бүгдийг нь нийлүүлж байгаад өрөөний г0лд тавина. Тэгээд бүгдээрээ т0йр00д сууна. Энэ үед Төмөр “Байгаль эх бидэнд буян хишгээ хайрлалаа. Энэ сайхан тарган цатгалан хандгайг хэдүүлээ 0д00 сайхан шарж идье. 0й хамгаалагч нарт мэдэгдэж б0л0хгүй шүү. Гэхдээ яарах хэрэггүй, удаан бөгөөд тайван з00гл0цг00ё” гээд адууны цувдааг хувааж өгнө. Өлсгөлөн х0ригд0лууд бараг бүхлээр нь залгих шахам байдаг. Харин Төмөрийг үг хэлсэний дараа нээрээ л хандгайн мах идэж байгаа юм шиг маш бахдалтай алгуурхан иддэг байж билээ. Энэ мэтээр бидэнд сэтгэл санаа, бие бялдарын асар их дэм өгсөн. “Бид бүгдээрээ шилийн сайн эрчүүд учир хэн ч ё0лж халаглах учиргүй” гэж Төмөр хэлдэг байлаа. Төмөрийн энэ үгийг с0нс00д ядарч туйлдсан арваад х0ригд0лын сэтгэл санаа сэргэж туйлын сэргэлэн б0лчихд0г байж билээ. Хэрвээ Төмөр тэр үед бидэнтэй хамт байгаагүй б0л бүгд л сэтгэл санаагаар унаад тураалдаа 0рж чангалангийн цэвдэг өрөөнд мажийцгаах байсан биз. Бид бүгдээрээ тэр хар савнаас амьд мэнд гарцгаасан” гэж билээ. “Уулын” Төмөр арван жил ууланд бүгээд үнэхээр өөрийн санаачилгаар уулнаасаа буусан уу, эсвэл гэнэдэж цөлстөөд уулнаасаа буусан уу гэдэг х0ёр янзын таамаг байдаг. Мэдээж цагдаа, хуулийнханд б0л “Би өөрөө уулнаасаа бууж ирсэн” гэж л хэлнэ шүү дээ.

Харин хамт х0ригд0ж байсан хүмүүстээ арай өөр зүйл ярьдаг байж. Дал, наяад 0ны үед Дөчин мянгат, Сансар х0р00л0лд жинхэнэ атамандаж явсан “Хагархай” Тамир “Уулын” Төмөрийн тухай дурсахдаа “1982 0ны 3-р сарын 22-нд Гүррагчааг сансарт нисч байхад би яг мөрдөнд 0рж байлаа. Тэр үед Хөвсгөлийн тайгад арваад жил бүгсэн Баавайн Төмөр баригдаад ирчихсэн, яг миний хажуу талын өрөөнд байсан. Баавайн Төмөр яаж баригдсан бэ гэвэл их с0нин. Тэр үед Мааньтын ш0р0нг00с Ч0йр0гийн Дүгэрээ тэргүүтэй есөн ялтан 0рг0ж улс 0р0н даяар бөөн дуулиан дэгдэж байлаа. Тэгтэл энэ есөн 0рг0д0лын х0ёр нь Хөвсгөлийн тайга руу гараад явчихаж л дээ. Тэгээд цагдаагийнхан верт0лёт хөлөглөөд Хөвсгөлийн тайгад самналт хийхгүй юу. Энэ үед Баавайн Төмөрийн дээгүүр верт0лёт эргэлдээд бөөн цэрэг, цагдаа б0л00д явчихсанд мань эр “Намайг барихаар ирлээ” гэж эндүүрээд цагдаа нар дээр өөрөө давхиад 0чс0н байгаа юм. Уг нь түүнийг цагдаа нар т00х00 байчихсан, зөнд нь 0рхичихс0н байж л дээ. Баавайн Төмөр ингэж гэнэ алдсан гэдэг. Тэгээд арав гаруй жилийн ял авсан. Гэсэн ч ял нь з0хих хэмжээгээр хөнгөрсөн. Нэгдүгээрт нутгийн ардууд г0мд0л гаргаад, х0ёрдугаарт Чехийн элчин сайдын яамнаас Төв х0р00нд бичиг өгсөн байгаа юм. Яагаад ингэсэн бэ гэвэл Чехийн ге0л0гичид Хөвсгөлийн тайгад явж байгаад төөрч будилаад үхэж хатахын даваан дээр нь Баавайн Төмөр таарч тэднийг х00лл0ж ундлаад аминд нь 0рс0н гэдэг.
Ингэж бусдад тус б0лж явсан нь өөрт нь эргээд сайнаар нөлөөлсөн” гэж ярьсан юм. “Уулын” Төмөрийг мөрдөж байсан цагдаагийн бэлтгэл 0фицер Г.Сундуйсүрэн Хөвсгөл аймгийн Дархадын сумдад хэсгийн төлөөлөгчөөр 0л0н жил ажиллажээ. Тэрбээр янз бүрийн бэрхшээлтэй учирч, 0л0н ч гэмт хэрэг илрүүлж явсан чекист хүн. Түүнийг сайхан барилддаг байсан, гэвч албан ажлаасаа б0л00д аймгийн наадамд х0ёр гуравхан удаа з0д0гл0с0н, хэрвээ цаашид барилдсан б0л улсын начин бүү хэл заан б0л0х байсан гэж ахмад бөхчүүд ярьдаг байлаа. Бэлтгэл 0фицер Г.Сундуйсүрэн 0д00г00с хэдэн жилийн өмнө “Уулын” Төмөрийн тухай д00рхи дурсамжийг үлдээж билээ. “Хөвсгөлйин тайгад 0л0н жил бүгсэн “Уулын” Төмөр давжаа биетэй жирийн нэг залуу байсан. Баривчлаад цагдаагийн гадаа авчрахыг харсан хүмүүс “ Энэ чинь нөгөө дуулиант Уулын Төмөр мөн гэж үү, арай ч дээ” гэх зэргээр г0л0нгуу харж, ярьцгааж байсан. Уг нь сахал самбаа нь ургачихсан хүдэр эр гэж б0д0ж байсан байх л даа. Буунд мэргэн, м0ринд гарамгай, М0нг0лд00 л К0вб0й гэгдэх сэргэлэн залуу байсан. Хар буруу санаагүйгээсээ б0л00д бусдад санамсаргүйгээр уруу татагдсан хүн. Нэг удаа тэр найз Сэмжидтэйгээ Мөрөнгөөс Ренчинлхүмбэ 0р0х гэж хэд х0н0г 0нг0ц хүлээж л дээ.
Тэгтэл тэсвэр алдсан Сэмжид нь х0ёулаа м0рь хулгайлж унаад нутаг явъя гэж ятгасан байгаа юм. Тэд нутагтаа ирж амжсан ч хулгайн м0рь нь илрэхэд Сэмжид Тува руу явъя гэж ятгахад нь Төмөр зөвшөөрч. Тэгээд х0ёулаа зугтаж 0й тайгаар х0н0н өнжин х00л ундгүй явсан байгаа юм. Сүүлдээ шантарч ядарсан Сэмжид “Ер нь б0лъё” гэхэд Төмөр зөвшөөрөөгүй юм билээ. Тэгтэл Сэмжид Төмөрийг буудаж шархдуулсан байгаа юм. Хариуд нь Төмөр түүнийг буудаад алчихаж. Тэгээд л зам нь шулуудчихгүй юу. Хүн алчихсан тул 0л0н жил х0ригд0х нь мэдээж шүү дээ. Арваад жил ууланд бүгэх б0лс0н нь ийм учиртай. Энэ хэрэг надад 0н0гд0ж, би түүнийг барих гэж нэлээд хөөцөлдсөн. Нутгийнхан хэлнэ гэж байхгүй, тас нууна. Түүнийг нутгийн ардууд их хайрлаж хамгаалдаг байсан юм. “Уулын” Төмөр сумын төвд сэмхэн ирээд кин0 үзчихдэг, тэр ч бүү хэл с0нгуулийн үеэр саналаа өгөөд явчихсан байдаг байлаа. Намайг нэг удаа кин0 үзээд сууж байтал өмнө минь сууж байсан нэг хүн гараад явчих юм. Тэгтэл Төмөр намайг таниад гараад явчихсан юм билээ. Ууланд бүгж байхдаа хэнд ч гэм хийгээгүй. Шөнийн цагаар ам бүл цөөтэй айлын өвсийг хадчихдаг, хүмүүс ч Төмөр ирээд явжээ гэж баярлах жишээтэй. Төмөр айлаас м0рь гуйж унаад явсан ч эргүүлээд аваад ирдэг байж.
Тэгээд л нутгийн ардууд түүнд итгэл, сэтгэлээ өгсөн байдаг. Хэрвээ тухайн үед Төмөр надад баригдаад, нарийн учраа тайлбарласан б0л ял нь хөнгөн тусах байсан юм. Хулгайн хэргийг санаачлагч нь Төмөр биш. Эхэлж буудсан хүн нь Сэмжид. Шархадсан Төмөр амиа хамгаалаад хариу буудсан хэрэг. Нууцгүй хэлэхэд би түүнийг эрж хайж байсан ч д0тр00 өрөвддөг байсан. Төмөр нэг удаа уулнаас баригдаж ирээд дахиад ш0р0нг00с 0рг0с0н хүн. Тэр үед “Ганц худаг”-т нэг үймээн гарсан юм. Нэг х0ригд0л манаачийг алах гэж гэтэж байгаад өөрөө буудуулчихаж. Энэ үймээнийг ашиглаад Төмөр усны ц0ргийн хамгаалалт хийсэн яндангаар шургаж, шөнөжин мөлхсөөр гарч амжсан байгаа юм. Азаар түүнд аргамжаатай м0рь таарч хөл залгасан гэдэг. Тэгээд Хандгайт хавийн уулаар бүгж байгаад нутгийн зүг хөдөлсөн байдаг. Замдаа айл хунараар 0рж адуугаа эрж явна гээд аяга цай ууж, х00л идээд л цааш явдаг байсан гэдэг. Тэгээд Хөвсгөлийн тайгад ирээд арван жил бүгсэн хүн дээ. 0р0гн0д0г хэд хэдэн нууц газартай. Газар ухаад дээр нь хөрсөөр хучин, өчүүхэн ц00рх0й гаргаж түүгээрээ агаар, галын утаа гаргана.
Нэг удаа бид тал талаас нь бүслээд гарах гарцгүй б0лг0т0л Төмөр газрын гаваар 0рс0н мэт алга б0лчихс0н. Нууц нуувч руугаа 0рс0н хэрэг. Бас нэг удаа баригдсан б0л0вч алга б0лчихс0н. Тэр тухайгаа сүүлд нь “Би г0лын усанд далд 0р00д нарийхан гуурс уснаас цухуйлгаад амьсгалж байсан юм” гэж ярьж байсан. 0л0н жил ууланд бүгэхдээ биеийн хувьд нөхцөлгүй чийрэг б0лж, яг л зэрлэг амьтан шиг ууж идэж явсан байдаг. Заримдаа айлд ирээд х0н0хд00 “Ямар муухай үнэртэй юм, бүгчим байна” гээд гадаа унтдаг байсан гэдэг. Чихний нь с0н0р сайжирч ямар ч амьтаныг алхаагаар нь мэддэг, нисч яваа шувууг харахгүйгээр бууддаг байсан гэдэг. Нэг удаа айлд сууж байснаа газар чагнаад удахгүй машин ирэх нь гээд гараад явчихсан гэдэг. Тэгтэл х0ри0д минутын дараа машинтай хүмүүс ирсэн байгаа юм. Сүүлдээ түүний нэрийг барьж мал хулгайлдаг хүмүүс 0лширс0н. Тиймээс нутгийн хүмүүс буруугаар 0йлг0ж
“Төмөр хүн биш ч0н0 б0лжээ” гэлцэх б0лс0н юм. Тэгээд л Төмөр нэрээ төрөө цэврээр нь авч үлдэхийн тулд уулнаас бууж ирсэн байх гэж би б0дд0г. Өөр бас шалтгаан байсан юм билээ. Түүнийг уулнаас бууж ирсэний дараа малын хулгай хэвээрээ байсан. Ямар ч байсан тэр нэр төрөө аварч, нутгийнхандаа нэр бүтэн үлдсэн хүн дээ. Арван жил өнгөрөхөд ялын хөөн хэлэлцэх хугацаа дуусдаг гэдэг б0л худлаа. Төмөр хэдийгээр уулнаас бууж ирсэн ч найман жилээр яллагдсан. Энэ ялаа Авдрантын ш0р0нд н0м ёс00р нь эдэлсэн. Тэр ч байтугай ажлынхаа төлөвлөгөөг давуулан биелүүлж байсан учир хугацаанаасаа өмнө суллагдсан. Уулын арван жил, Авдрантын найман жил түүнд маш хүнд туссан байгаа юм. Тэр д0тны найз з0хи0лч С.Хэнзийд нэгэн захидал бичсэн байдаг.
Түүндээ “Архинд шунасан хүн х0жиж байсан удаагүй юм. Урт наслахыг ч үзсэнгүй. Миний чамд хэлэх эцсийн үг энэ. Чи архинаас айж яв. Би архинд т0лг0йг00 мэдүүлсэн б0л аль хэдийн өнгөрөх байсан. Гэвч надад нутагтаа насаа элээх, жаргах хувь тавилан даанч алга байж дээ” гэсэн байлаа. Үүнээс үзэхэд гутарсан нь илт байгаа биз. З0хи0лч С.Хэнзий түүний амьдралыг 0л0н талаас нь судлан “Үзэсгэлэнт сайхан ч д0гшин ширүүн х0рв00” гэдэг баримтат тууж бичиж байлаа. “Уулын” Төмөр миний тухай үнэнийг мэдээд “Ахмадтай уулзаж нэг сайхан ярих юмсан. Надад туслах гээд байхад нь би зугтаад байсан юм билээ” гэж ярьсан байсан. Үнэн юм үнэнээрээ байх сайхан. Төмөр б0л муу нөхрийн нүглээс б0лж ялихгүй хэрэгт 0р00ц0лд00д алдаж эндсэн ч эр з0ригт0й, хөдөлмөрч, өрөвчхөн, гүндүүгүй сайхан хүн байлаа” гэж дурсаж билээ. “Уулын” Төмөр ан авд үнэхээр гаргууд байсаныг нутгийнхан нь 0д00 ч дурсан ярьдаг аж.
Хандгайн махыг б0рц0лж хатаагаад нутгийн ардаа 0л0н ч удаа дайлсан гэдэг. Энэ хүн арван жил уул хадаар 0рг00д, дахин ш0р0нд 0рж ялаа дуусгаад эрх чөлөөтэй, амар тайван амьдарч байгаад 1990-ээд 0ны эхээр Хөвсгөл аймгийн Ренчинлхүмбэ сумын “Х0р00гийн г0л” гэдэг газар таалал төгсчээ. Чанга дэглэмтэй ш0р0нд хамт ял эдэлж байсан Нэргүй гэдэг хүн нас барахаас нь өмнө түүнийг эргэж 0чс0н гэдэг. Тэгээд “Уулын” Төмөр сайн найзтайгаа хэд х0н0г архидаад бие нь муудаж нэг л өдөр амьсгал хураасан байна. Нутгийн залуус “Уулын” Төмөрийг нас барахад нь маш их харуусч “Зах зээлийн үед манай нутагт шилийн сайн эр , хурдан м0рь х0ёр хэрэгтэй байна. Их Т0г0сынх00 г0лд Загдын хурдан алаг м0рь, “Уулын” Төмөр х0ёрын т0лг0йг авчирч 0нг0л0н тахъя” гэсэн уриалга гаргасан гэдэг. Магадгүй 0нг0л0н тахисан ч байж б0л0х юм.
З0ХИ0ЛЧ, СЭТГҮҮЛЧ Б.0ЙД0В

Ямар ч улс үндэстэний түүхэнд тухайн улс үндэстэнийг нэгтгэсэн хаад тухайн улсынхаа түүхэнд өндөр байр суурийг эзлэн бичигддэг. Монголчуудын түүхэнд бол Чингис хаанаас хойш монголчуудыг нэгтгэсэн ганцхан хүн түүхэнд тодрон гарсан нь Эсэн хаан байв. 15-р зуун эхлэхэд Цагаан хэрмээс хойш умардын говь хүртэлх /одоогийн Өвөрмонголын нутаг бүхлээрээ гэсэн үг/ бүх нутаг Хятадын Мин гүрний захиргаанд орсон байв.
Ойрадын Баатар чинсан, түүний хүү Тогоон тайш нар Мин улстай дайтаж тэмцсээр нас барсан. Тогоон тайш 1430-аад оноос Мин улсын Ганьсу мужаас тэнд зутруухан амьдарч байсан Ажаа тайжийн хүү Тогтобухаг авчирч хаан суулгасан түүхтэй. Энэ түүхийг манайхны олонхи нь огт мэддэггүй юм шиг байдаг. Баатар чинсан, Тогоон тайш нарын үйл хэргийг Эсэн тайш үргэлжлүүлж Мин улсад эзлэгдсэн Цагаан хэрэм хүртэлх Монголын бүх нутгийг цэрэг зэвсгийн хүчээр Монголд буцаан нэгтгэв. Эсэн тайш бол Мин улсын Инзүн хааны удирдсан 500,000 цэрэгтэй армийг өөрийн 20,000 цэргээр бут цохин, дэлхийн цэрэг армийн түүхэнд алдар нэрээ дуурсгасан монгол жанжидын нэг билээ. Харин Мин улсын хаанаар хонь хариулуулсан гэдэг нь худал дэгс яриа болно.
Манайхны олонхи нь Ойрадын гэдэг нэрнээс нь болоод Тогоон тайш, Эсэн хаан эцэг хүү хоёрын тухай болон тухайн үеийн Монголын түүхийн талаар дэгс ташаа ойлголттой байдаг бөгөөд эсрэг талд нь “Халх”-ыг эсвэл “Зүүн Монгол” гэсэн бүтцийг сөргүүлэн тавьдаг нь маш том ташаарал мөн. Тэр үед Халх байтугай Зүүн Монгол гэсэн бие даасан улстөрийн болон аймгийн бүтэц огт байгаагүй гэдгийг манайхны олонхи нь огт мэддэггүй. Тухайн цаг үе буюу 15-р зууны эхэн үед Тогоон тайшийн тэргүүлж байсан монголчуудын тусгаар улс өнөөгийн монгол улсын нутагт оршиж байснаас өөр монголчуудын тусгаар тогтносон бие даасан бүтэц Цагаан хэрмээс хойших нутагт огт байгаагүй гэдгийг энэхүү постны MING DYNASTY – BOUNDARIES OF 1415 A.D. History and Commercial Atlas of China, Harvard University Press 1905. гэсэн атласнаас харж болно.
Тогоон тайшийн захирч байсан монгол нутгийн эргэн тойрон баруун талдаа Цагадайнхантай хиллэж байв, зүүн Буйр нуураас баруун Хами хүртэлх газар нутаг нь гагцхүү хятадын Мин улстай хил залгаж байсан. Тиймээс Тогоон тайшид ганц том дайсан байсан нь Мин улс байв. Монголын 17-19-р зууны түүхэн сурвалжуудад дурдагддаг Аругтай тайш, Адай хаан нар бол Жочи Хасарын удам болно. Жочи Хасарын эзэмшил бол Эргүнэ мөрний нутаг билээ. Гэвч Аругтай тайш, Тогоон тайштай тэрсэлдэн дайтаж байхдаа ихэвчлэн Мин улсын нутагт оршиж байсан байдаг.
Эсэн тайш Мин улсын захиргаанд байсан олон монгол аймгуудыг өөртөө нэгтгэснээс Мин улсын харуул байсан Урианхайн гурван харуулын монголчуудаар суурилж хожим Халх аймаг бүрэлдэн бий болсон билээ. Тиймээс Халх-Ойрад гэж талцаж мэтгэлцэх асуудалд эцэг хүү Тогоон тайш, Эсэн хаан нар огт хамааралгүй гэсэн үг. Хэрэв хамааруулж бичиж байгаа бол та түүхээ огт ойлгоогүй, мэдэхгүй байнаа гэсэн үг. Энэ үг мэргэжлийн түүхчидэд ч хамаатайг сануулах нь илүүц бизээ.

Ю.Пүрэвдорж. 2020.04.22.

1921 оны 03 сарын 11-18 ны хооронд ” АЗИЙН МОРИН ДИВИЗ “-ийн Барон Унгерны дараах хүн болох, хошууч генерал Резухинаар удирдуулсан Цагаан цэргүүд, Барга, Цахарын тусгай ангийн хамтаар Говьсүмбэр аймгийн Чойрт үлдсэн, ДИУ-ын нөөц 5000 хүнтэй цэрэгтэй гарнизоныг өршөөлгүй хядсан байдаг. Зугтсан Гоминданы Хятад цэргүүдийг Азийн морин дивизийн тусгай анги болох Дугар Мээрэнгээр удирдуулсан тусгай гэзэг даран нэхэн устгахдаа нэгэн эмгэнэлтэй үйл явдлыг үйлдсэнийг өнөөгийн бид мэддэггүй. Тэр нь Хятад цэргүүдийн эрхшээлд, бэлгийн боолчилолд ЗУУ орчим Монгол эмэгтэйчүүд, эрхшээгдэн хамтаар явж байжээ, тэднийг бөөнөөр Дугар Мээрэн цэргүүдийн хамтаар буудан хүйс тэмтэрсэн байдаг. Хожмоо Монголын ард түмэн чухам тэрхүү эмгэнэлт үйл явдал болсон газар
( ЗУУН ЭХИЙН ДУРСГАЛД .1979.06.30 ) -БИЧЭЭСТЭЙ ГЭРЭЛТ ЧУЛУУН ХӨШӨӨГ БОСГОСОН БАЙДАГ.
Зуун эмэгтэйг буудсан хонхор газрыг
( ЗУУН УМАЙН ХОНХОР )- хэмээн гэм зэмгүй, тэр эмэгтэйчүүдэд харууссан, нутгийнхан гэгээн дурсгалын хүндэтгэн нэрлэжээ.
#МАРКО #ПОЛО -#Page-

Хэл бичгийн ухааны доктор профессор Л.Хүрэлбаатар (1945-2010) энэхүү Богд уулын сав, Их хүрээний газрын хуваарийн сансолх, тайлга тахилгын номуудыг олж бүртгэх ажлыг анхлан удирдаж хийлгэснээс хойш нилээн хэдэн ном судар олсны дээжсээс та бүхэнд толилуулж байна. Энэхүү тайлгын бичгүүд тун удахгүй ”Монголын Төвд судлалын цуврал” -ын XVI боть болох ”Газрын шинж оршивой” номд бүрэн эхээрээ орох болно.
Г.Ням-Очир

Чин улсын үеийн Богдхан уулын тахилгын бичиг
Түгээмэл Элбэгтийн Тавдугаар Хөхөгчин туулай жил хөх бичин 7-р сарын шинийн 4-ий хөхөгчин өдөрөө
Хуандибээр
Зарлигаар зарсан Хүрээнд сууж хэрэг шийтгэгч сайд тэргүүн зэрэг хиа Миннай-г гаргаж,
Хануулын
Тэнгэртээн тайх үг. Сэтгэвээс
Тэнгэрийн эрдэм нь амгалан хүндийн тул гавъяа нь ивээн хамгаалахуйд тэнхцэлдвэй.
Зуун модны баруун этгээдэд оршоод Монголын аймагт гавъяа байгуулсан нь
Сайл бүрины бичигт илэрхийлвэй. Жавхлангаар Сэлбийн даваалугаасүндэлээдумрын хязгаар дахинаа буяныг бадруулж хамгаалан сахив. Хөндлөн гулдаг таван мянган бээрийн агуу их өргөн бүрнээр тойрон хүрээлсний сүрд итгэвэй. Далан дөрвөн хошууны адууны сүрэг адгуулан дэлгэрүүлэн үржүүлэхийг нь нийтээр илт өршөөх хишгийг хүртээв. Би бээр туйлыг байгуулж буяныг түгээмэл тархаан
Тайх эрхэм хуулийг тогтоохын тул, олон аймгуудын гуйн айлтгасан үнэнхүүг нь сайшааж элсэх эзлэх адил хамаг ородыг хамгаалзсаныг сэтгэж амттан ба үнэртэнээр
Тайх хуулийг явуулж хишиг өглөгийг нийтээр бадруулж тархаав.
Тайх эдийг бэлтгээд үнэнхүүгээн гарган залбирах ба хариулахын ёсыг үүрд тасалдах үгүй болговой. Эдүгээ намар цагийн тул тусгайлан
Тайх ёсыг явуулавай.
Тэнгэрээр айлд.
Энэ нь
Хан уулын Дайчин улсын үед тайж явсан зарлигийн үг болой.
Тайлбар: Энэхүү тайлга тахилгын бичгийг Манжийн эзэн хаанаас жил бүр илгээдэг байсан бөгөөд тахилгын үед шар торгон дээр бичин тэнгэр төргөдөг байжээ. Эндээс үзвэл тухайн үед болсон Зуун модны тулаанд гүйцэтгэсэн үүргийг чухалчилж үзэж тахилга хийдэг байжээ.”Дайчин улсын монгол магад хууль”-ийн дотроос Түгээмэл Элбэгтийн 5-р оны 7-р сарын илтгэл айлтгалуудыг шүүвэл монгол эхэд лавтай тохиолдсонгүй. Өөр бусад данс эвхмэлээс энэ тухайг арчиж болох юм.Мөн тэр үеийн Халхын 74 хошууны адуун сүрэг цэргийн агтыг цуглуулан тэнсдэг суурин газар маягтай байсан байж болох байна. Мөн хөндлөнгулд 5000 бээрийн доторхи уул хайрхадыг сүрээрээ дарсан хэмээн магтсан байгаагаас үзвэл их чухал цэгт тооцогдож байжээ.
1923 онд Богд хаан уул болгон өргөмжилсөн Богд хааны тахилгын бичиг
Олноо өргөгдсөний 12-р оны зуны дунд сарын шинийн 8-ы цогучрал бүрдсэн эрхэм сайн өдрийг сонгон тохиолдуулж
Шашин төрийг хослон баригч Нарангэрэлт
Богдхаан бээр зарлигаа тухайлан Дотоод хэргийг бүгд захиран шийтгэгч яамны дэд сайд гүн Дэндэвийг гаргаж
Шашныг тэтгэгч Их Богдхаан хайрхан уулын
Тэнгэртээн тайх учир, би сэтгэвээс эрт цагаас эдүгээд хүртэл
Их Богд хаан хайрхан уулны сахиулсан тэнгэрийн аугаа хүчин тус эрдэм маш гайхамшигтай бөгөөд, олон Монголын гол охь манлай газарт батад оршоод сүр жавхланг түмний газар түгээмэл хүртүүлэн зөв буруу сайн мууг машид ялгаж, зөв сайнд нь нөхөрлөн ивээж, буруу мууг нь сөнөөн эцэслэгэж, бурхны шар шашныг сахин тэтгэж, хамаг амьтны буянчуулганыг хураалган туслахын тухай дөрвөн улиралыг зүйгээр тэгшлэн зохилдуулж ивээсээрийн ач маш их дээр, нэн ялангуяа тусгайлан тулгар төр байгуулах чухал цагт онц ивээн хамгаалж, харгалзан тусалсны тэмдэг илэрхийеэ мэдэгдсэний тулд, тухайд гавъяаг илэрхийлэн,
Шашныг тэтгэгч Их Богд хаан хайрхан цолөргөмжлөөд, тухайлан тэргүүн сайдыг гаргаж, тайлгасан бөлгөө.
Эдүгээ зун / намарын сайн улирал орж элдэв бодис шинээр түрэн ирэх / жигдрэн шингэх баяртай сайн цаг тохиолдсон үүнд
Эрхэм их тэнгэрийн өршөөн тэтгэж ивээн хамгаалах гүнээ ачийг сэтгэж гүйцэшгүйн тул, тухайлан тэргүүн сайдыг ном унших лам нарын хамтаар гаргаж, ач хариулахын тахил балин, хүж торго сэлтийг өргөн хүргүүлж, ном уншуулан Эрхэмлэн тайх ёслолыг гүйцэтгэв.
Шашныг тэтгэгч Их Богд хаан хайрхан уулын сахиулсан тэнгэр олон нөхөд сэлт бүгдээр баясан хүлээн авч, рид хувилгаана угаах үчинээн улам уламаар дэлгэрүүлж, арван зүг дэхь Монгол улсын харъяат газар орны зах хязгаар хүртэл огт алгасал үгүй харж сахин, ил далдын элдэв муу хөнөөлт дайн дайсан хур салхи хүн малын өвчин тэргүүтэн бүхнийг агшинзуураа тохиолдуулалгүй түргэнээ устган амирлуулж, ялангуяа шар шашныг өчүүхэн хиргүйгээр тэтгэн дэлгэрүүлж, Их төрийг гадаад дотоодоос цаг бусын хорлолгүй өнө удаан батад оршуулж хишиг өглөгийг бадруулан түмэн бодис шимийг хотод төгсөөр жигдлүүлэн гүйцэлдүүлж, олон монголчуудыг хэзээ ямагт буян чуулганыг хураалган, хүү санэд тавар эрдэм чадлаар баян элбэг бүрэн гүйцэт, өнөег, тавтай тайвнаар энхжүүлэн амгалан жаргалан лугаа төгсгөн тэтгэсээр ахуйг тусгайлан даатгаж, чин үнэн хүүгээс хичээнгүйлэн Тайлгасан үүнийг Эрхэм их сахиулсан тэнгэрээр цөм анхааран хүлээн авч итгэмжилэн даатгасан ёсоор үргэлжид өршөөн тэтгэхийг зөвшөөн Соёрхож Айлдан Айлд
Энэ нь Монгол өөртөөн улс болсны хойно тайж яваа
Зарлигийн үг болой.
Энэхүү хануулыг жил бүр зуны тэргүүн сард нижгээд удаа тахина. Тайх тухай бүрт Нийслэл хүрээнээс лам нар гарч, хоёр өдөр хурал хурна. Тайхад сум нэг, торго нэг бүхэл, нэг багц хүрэн хүж өргөнө. Бас бүхэл үхрийн мах гурав, бүхэл хонины мах арван тавыг өргөж таймуй. Эдгээр тайлгын зүйлийг цөм улсын сангаас гаргамуй.
Тайлбар: VIII Богд Жавзандамба хутагтын бараг хамгийн сүүлд гаргасан зарлигуудын нэг. 1911, 1919, 1921 оны хэрэг явдал болоод цагийн самууныг тухай бүр Богд ууланд даатгаж байсан бөгөөд Монгол улсыг бүрнээ аварсан тул энэхүү тахилгын бичгийг бичсэнээс гадна 8 шолго магтаал төвд хэлээр зохиосон нь эдүгээ олдохгүй байна.
Мэдээний эх сурвалж: http://time.mn/157_5654

Даашинхүүгийн пүүс гэхэд л олон арван хөсөг болхоор алт мөнгөн гулдмайтай байсан гэдэг. Гэвч тэр хөсөг яг хаашаа очсон нь одоо болтол олдоогүй . Нэг их холдоогүй Монголоос гараагүй нь ойлгомжтой байдаг. За тэр ч яахав. Сүүлийн үед Унгерныг хэт шүтэх байдал гараад байх шиг . Зарим нэг гавьяа бий л дээ гэхдээ Унгерний ард Богд хаан болон Халхын Чин ван Цэвээн тэргүүн нар байсан . Богдын тагнуулын албаны дарга Баатар захирагчаар Богдтой холбоо барьж байсан Цэвээн тэргүүн даалгавар авч Баатар захирагчийн хамтаар Барон Унгернийг дагуулж ирсэн байдаг. Баатар захирагч бол гадаад тагнуулын хэрэг эрхэлсэн Богд хаант Монгол улсын ёстой үхэхээс бусдыг үзсэн олон орноор тагнуулын хэргээр явж байсан жинхэнэ шалгарсан захирагч. Цэвээн тэргүүн бол Монголын толгой баячуудын нэг Богд хаант Монголын сангийн сайд улсын дөрвөн эрх мэдэлтэний нэг байсан хүн. Унгерн большевикууддаа алуулангаа алдаад армиа дагуулан Атаман Семёновтой нэгдэхээр Манжуур луу зугтаж явсан хэрэг. Баатар захирагчийн тагнуулын мэдээллээр дүрвэж яваа Унгернийг мэдсэн Цэвээн тэргүүн замд нь тосож уулзан Монгол руу очиж хятадуудыг устгаж өгвөл алт эрдэнэс цэрэг зэвсэг эрх мэдэл бүхнийг хангаж өгнө гэж амлан замыг нь өөрчлөн Хүрээ рүү дагуулж ирсэн байдаг. Үнэхээр өөрийн хөрөнгөөр агт морь хоол хүнс гарган цэрэг армийг нь хангаж мөн Монгол нутаг аймаг хошуудаас Богдийн нэрээр хөрөнгө мөнгө цэрэг хоол хүнс дайчлан гаргуулж Түрэмгий баатар Баяр гүнээр удирдуулсан монголын армийг бүрдүүлсэн байдаг. Тэр бүхнээ цэрэг дайны туршлагатай Унгернээр удирдуулан хятад цэргийн эсрэг довтлуулсан . Мөн Хүрээн дотроос Саж ламаар удирдуулсан цэвэр төвдүүдээс бүрдсэн Богд хааны хамгаалтын хорооны шадар цэргүүд хятадуудыг ёстой алж хядсан амь хайргүй тулалдсан байдаг. Зүгээр л Богдын төлөө амиа өргөх ёстой тусгай алуурчидын бэлтгэгдсэн хороо. Унгерн ч монгол ноёдын амлалтанд итгэсэн өөр явах ч газаргүй болсон хүн ёстой амь хайргүй өөрийн армиа золиослоод ч хамаагүй Хятад цэргийг устгахаас өөр аргагүй болсон. Олон дахин оролдож Монгол цэргээр хүч нэмж байж Хүрээн дэхь хятад цэргийг ховх цохисон байдаг … Цэвээн тэргүүн Унгерн рүү явсанаас яг хоёр хоногийн дараа Бодоо Данзан нар улаан орос руу тусламж гуйхаар явсан байдаг. Цэвээн тэргүүн Бодоо нар нь нэг багшийн шавь улстөрийн санаа зорилго нэгтэй байсан хүмүүс. Унгерн хятадуудыг устгаж чадвал дараа нь түүнийг улаан оросуудаар цохиулах хэрвээ Унгерн чадахгүй бол улаан оросуудаар хятадын Хүрээн дэхь цэргийг цохиулахаар төлөвлөж байсан байдаг. Энэ бол ухаант Монгол өвөг дээдсийн минь эх орноо улс гүрнээ гэсэн цөхрөлтгүй тэмцэл уран ухаан чин сэтгэл байсан болохоос хэн нэг орос гадаад баатар ирээд Монголыг хамгаалдаггүй авардаггүй юм гэдгийг ойлгож ухаант эх оронч өвөг дээдсээрээ бахархдаг судалж мэддэг байгаасай гэж хүснэ. Хэн нэг орос хятадыг шүтэхээсээ өмнө амь хайргүй эх орноо өдий хүртэл авч ирсэн өвөг дээдсээ шүтэн хайрлаасай мэдээсэй гэж хүснэ.

Чука Бат

Уг гэрэлт хөшөөнд:
“Хүмүүн олонд:
Монгол Улсын тусгаар тогтнонл, эв эеийг үеийн үед эрхэмлэн сахигтун.
Өөлдийн Харлаг тугийг сэргээн залж их ёслол үйлдэв.
1994-07-05″ хэмээжээ.
Сумын Засаг асан Ц.Дамдинжав:
Өөлдийн Харлаг туг нь дайн байлдаанд явахын сүлд хийморийг онголон тахиж, шүтдэг байсан бөгөөд жилд 1 удаа салхилуулдаг, бусад үед Зуугийн сүмд тусгайлсан саванд хадгалдаг байсан. 1930-1940-өөд оны их хэлмэгдүүлэлтийн он жилүүдэд учир битүүлэг алга болж, чухам яасныг мэдэх хүн байдаггүй юм гэж хөгшчүүл маань хуучилдаг байв.
Харлаг туг сүлдийн дээд сэрээ догийг нутгийн хүү Гэлэнцэрэнгийн Ганбаатараар урлуулж, тугийн ишийг Баянбайшир хайрханы Хустын нуруунаас авч, нутгийн шандаст хурдан хүлэг морьд, сүргийн манлай удам сайт азаргануудын дэл сүүлээр цацал юугий нь бүтээсэн билээ.
Дөрвөн Ойрадын хаан, төрийн их хүн, цэргийн суут жанжин, соён гэгээрүүлэгч, гэгээн хутагт Галдан Бошгот хааны мэндэлсний 350 жилийн ой 1994 онд Ховд аймагт зохион байгуулахад Өөлдийн их сүлд Харлаг тугийг залж уг ажиллагаанд оролцоход Олон Улсын эрдэмтэн мэргэд, Өөлд түмэн сүсэглэн мөргөж, их хүндэтгэл үзүүлж билээ. хэмээн 2002 оны 11-р сарын 27-ны өдөр дурсан ярьсан юм.
Өөлд түмний их сүлд Харлаг тугийг бүтээн залсан ерөөлт өдрөөс эхлэн цэргийн албанд мордож буй эрчүүд Харлаг тугандаа адислан цэргийн албанаа морддог уламжлалтай болсон билээ.

Тодорхой хэлбэл бунхан доторх булшны хөшөө, байр байдлыг харвал “Хүн” гүрний их хаан Атиллагийн бунхан байх магадлал маш өндөр гэнэ.

Будапешт хотын “Lorand Eцtvцs” их сургуулийн түүхч “Энэ бол үнэхээр итгэхийн аргагүй хэрэг. Бид бунхнаас “Хүн” гүрний үед хэрэглэж байсан маш олон тооны зэр зэвсэг, эд өлгийн зүйлс, морины араг яс олсон. Энэ дунд солирын төмрөөр хийсэн том илд буйг домогт Атилла хааных хэмээн тамааглаж байгаа юм. Гэхдээ үүнийг батлахын тулд цаашид судалгаа, шинжилгээ хийх шаардлагатай” хэмээн мэдэгджээ. Хэдийгээр бунхан Атилла хааных биш байлаа ч “Хүн” гүрний үеийн хүмүүсийн гарал угсаа, бие физиологийн онцлог зэргийг судалж тогтоох ач холбогдолтой үнэлэшгүй олдвор аж.

“Бурхны ташуур” гэгддэг Атилла хаан манай эрний 434-453 онд Төв Азийн нүүдэлчин түмний “Хүн” их гүрнийг захирч байсан юм. Төв Азийн нүүдэлчин монголчуудын өвөг дээдэс болох хүннүчүүдийн их удирдагч тэрбээр Ромын эзэнт гүрнийг баруун, зүүн талаас нь олон талаас нь дайрч байсан бөгөөд Ромын эзэнт гүрний задарлыг хурдасгасан хүчирхэг удирдагч хэмээн түүхэн тэмдэглэгдсэн байдаг аж. Мөн унгарчуудын дунд Атиллаг улс орныг нь үндэслэгч хэмээн үздэг хүмүүс цөөнгүй байдаг бөгөөд уг олдвор Атилла хааны гарал угсааны талаарх эргэлзээг тайлахад дорвитой нэмэр болно гэж эрдэмтэд үзэж байгаа талаар http://worldnewsdailyreport.com мэдээлсэн байна.