Category: Нийтлэл, ярилцлага

Суурин байна аа. Завхан аймгийн Шилүүстэй сумын зүүн нутаг Уртын голд бүрэлдсэн хүн байгаа юм, би. Зуд турхантай жил байсан болохоор Дайдаа, хөгшин ээж хоёр минь ээжийг төрөх дөхөхөд хот руу явуулж “Том эгч А.Мэндбаяр дээрээ төрж амаржчихаад хавар ир” гээд явуулсан гэдэг. Ийм л намтартай юм.
-Хөдөөгийн эмнэлгийн төрөх тасгийн үйл ажиллагаа ч бас л бэрх байх шүү. Эх, үрийн эндэгдэл аль ч үед их л байдаг судалгаа их байх юм билээ. Хөгшчүүлийнхээ санаа зовнилоор хотод ирж мэндэлсэн хүн байх нь. Цаст Отгонтэнгэр хайрхан бол Монгол түмний шүтээн. Таны сэтгэлийн гүнгэрваанд энэ их хайрхан байнга сүндэрлэж сүмбэрлэж байдаг нь уран бүтээлээс чинь мэдэгдээд байдаг даа?
-Мэдээ орсон цагаасаа эхлээд л Цаст Отгонтэнгэр хайрхныг харж өсчээ. Бас айл хотлынхны амнаас “Ээ, Очирваань минь аварч өршөө, ум базар вани хум пад” гэх үгсийг өдөр бүр сонсож өсчээ.
Өсч өндийхийн хэрээр Отгонтэнгэр тэргүүт энэ дагшин уул, усыг ганцхан монголчууд ч биш Номт гурван орны хэмжээнд Очирваанийн орон гэж дээдэлдгийг мэдэж авч, тэр ч байтугай “Очирваань оршиж байдаг Жанложангийн орны туяа туссан орон ертөнц” гэдгийг нь хожуу ухаарч мэдсэн. Очирваанийн нөхөд сэлт Бэхар сахиус тэргүүт олон догшидын орон болохыг нь ч сүүлд номтой, шүнтэй дээдсээс дуулж сонсож, сонирхож өөрийнхөө хэмжээнд таньж мэдэхийг хичээсэн гэх үү дээ.
Бадархундага нууранд оршдог Бэхар гэж дайны их хүчит тэнгэрийг Түвдүүд залж аваачсан домог бий. Тэр байтугай өнөөдөр ч Түвдүүдийг хамгаалж байдаг гэдэг. Далай ламын чойжин Түвдэнготов гэгээнтэн бүр саяхан 2008 онд Отгонтэнгэрийг зорьж ирээд тусгай хүндэтгэл барьсан шүү дээ.
-Өө, тийм үү?
-Тэр үедээ Монголчуудын цэнхэр хадаг хэрэглэж байгааг хараад “Бэхар сахиусыг шүтэж дээдэлж байсны тэмдэг улбаа одоо ч гэсэн хадгалагдаж байдаг юм байна” гэж уулга алдсан гэдэг. Энэ мэт яриад байвал дуулсан, сонссон, өвгөдөөс тэмдэглэж үлдсэн багагүй зүйл бий, бий.
Отгонтэнгэр хайрхан тэнгэр шүтлэгээс эхлээд эдүгээгийн Буддын шашны тахилга хүндлэл хүртэл монголчуудын шүтлэг, бишрэлийн их том түүхийг хадгалсан ертөнц юм шиг санагддаг. Монголчуудын сэтгэлгээний нэгээхэн содон өнцгийг энэ орон газраас олж үсэглэж, уншиж болох болов уу.
Наад захын жишээ дурдахад Отгонтэнгэрт хоёр ч удаагийн олон хүн амиа өргөсөн үйл явдлыг зурхайч, чойжингууд юу гэж тайлсан гээд л нууцууд их бий шүү дээ.
-17 уулчин эндсэн аймшигт ослыг “Өдрийн сонин”-ы томилолтоор очиж сурвалжилж байсан шүү…
-Ер бишийн орон. За, тэгээд урд өмнө нь Энэтхэг, Түвдэд төрөл авч явсан хувилгаад яагаад энэ орныг олж, бараадаж төрж мэндлээд байдаг гэх мэтээр гүнзгийхэн сонирхоод, шимтээд явбал ч сонин сайхан олныг дуулж сонсоно доо хө.
Д.Урианхай ах Говь-Алтайд явж байгаад нэг бууж суухын завсартаа Монголчууд “Бууцны сэтгэлгээтэй” ард түмэн гэж яриан завсраа санаандгүй хэлчихэж билээ. Тэр үгийг эргэцүүлж явдаг. Нүүдэлчдийн нэг давуу тал нь байгальтайгаа нягт уялдаж аж төрж ирсэнд оршдог гэж боддог. Тийм ч учраас ганцхан Отгонтэнгэр ч биш тал нутгийн нэг товцог толгой, говийн нэг жижигхэн манхан ч том түүх, далд нууц хадгалж байдаг гэж итгэдэг.
Ийм л уул, усны дэргэд хүмүүн мэдрэмжээ бүтээхээр чинь энэ л байгалийн тусгал шүлэг, найраглалд минь ямар нэг хэмжээгээр нөлөөлөх нь аргагүй юм болов уу даа.
-Тэгж л таарна даа. Өөрөө яриандаа “Жанложангийн орон” гээд дурдаадахлаа. Ямар учиртай орон юм бол?
-Шашин судлаачид хэд хэдэн янзаар тайлбарласан байдаг юм билээ. Нэг тайлбарт “Энэ орон нь бидний амьдарч байгаа ертөнцийн хойт зүгт оршдог” гээд “Түүнд нууц тарнийн эзэн Очирваань бодитойгоор залардаг” гэсэн нь бий. Тэр орныг хоосон чанар оносон билгүүний үр, арван найман хотол чуулган бүрдсэн орон гэж тодорхой дурдсан байдаг. “Очирваань бурхныг тэр ариун орноос урин залдаг” гэсэн байгаа юм.
-За за, их учир жанцантай юм байна. Анхны шүлгээ хэдэн настайдаа бичив?
-Шилүүстэй сумын найман жилийн дунд сургуулийн гуравдугаар ангийн сурагч байхдаа хэдэн толгой холбосон юм бичсэн байдаг. Түүнийг яаж шүлэг гэх вэ. Гэхдээ л ямар нэг юм өдөөсөн үү, ивээсэн үү хэн мэдэх вэ. Юм бичээд л эхэлсэн байдаг. Дөрөвдүгээр ангид орсон жил Ё.Бөөрөнхий багш тэр бичсэн юмнуудыг үзчихээд сургуулийнхаа уран зохиолын дугуйланд оруулсан.
Тэр цагаас шүлэг, зохиол гэж юу байдгийг таньж мэдэж уран зохиол гэдэг энэ ариун сайхан ертөнц рүү зүглэх замаа олсон санагддаг. Багшийн минь ач. Уран зохиолын нэг жаахан авьяас байгааг Ё.Бөөрөнхий багш минь мэдэрсэн юм болов уу даа.
Өвөрмөц заах аргатай бага ангийн багш Ж.Дагва, дунд ангийн багш Ч.Жаргалсайхан, А.Чимэддаш гээд сургуулийнхаа сор болсон сайн багш нараар хөтлүүлсэн их азтай хүн. Эрхэм багш нартаа одоо ч талархаж явдаг.
-Багшийн ач үнэхээр яндашгүй гайхамшигтай далай арвин даа. Таны яруу найргийн багш ямар хүн байна. Миний санахад, ардын уран зохиолч Дөнгөтийн Цоодол абугай, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч Гомбожавын Мэнд-Ооёо хоёрыг “Багш” гэж сэтгэлийн сэнтийдээ дээдлэн залдаг юм шиг санагдах юм?
-Аравдугаар ангийн сурагч байхдаа Монголын Зохиолчдын эвлэлийн Залуу зохиолчдод зөвлөгөө өгөх өдрүүдийн үеэр хэдэн шүлгээ дугтуйлаад явуулсан юм. Тэгтэл Д.Цоодол ахын гарт очсон байдаг.
Шүлгүүдийг минь унших үед Ш.Сүрэнжав ах орж ирж таараад хоёр эрхэм ах “Явуу багшийн нутгаас авьяастай нэг хүү гараад ирлээ. Хэн нь авч дэмжээд явах вэ” гэлцсэн гэж сүүлд сонссон. Тэр шүлгүүдэд минь Д.Цоодол ах өмнөх үг бичээд “Утга зохиол, урлаг” сонины “Таны шинэ танил” буланд хэвлүүлсэн. Тэр үед Д.Цоодол ах манай үеийн цөөнгүй авьяастнуудад захидал бичиж урам хайрлаж заримд нь замаа олоход тусалсан сайхан дурсамж бий.
Манай А.Эрдэнэ-Очир андад хүртэл захидал бичиж урам хайрлаж байсан байдаг. Г.Мэнд-Ооёо ах бол хадаг барьсан багш минь байгаа юм. Шүлэг бүтээлийнх нь уянгын тунгалаг аяс, тэгээд бас их Явуугийн эрхэм дотны шавь гэдэг утгыг бодолцсон хэрэг.
-Ай сайхан даа. Төрийн шагналт зохиолч, яруу найрагч Бямбажавын Цэнддоо та хоёрыг ураг төрөл гэж сонссон юм байна. Ямар хамаатан садан билээ?
-Нэг баг бригадын улс чинь ер нь тэгээд ахан дүүс л болоод явчихдаг шүү дээ. О.Лувсангончиг гэж манайхны ахаар их ойрхон холбогдоно л доо.
Өчигдөр уржигдархан Б.Цэнддоо ахын сурагч үеийн тухай ярилцаж, нэг үед дотуур байранд хамт байсан их эмч Ч.Дэмчигсүрэн ахын хуучийг сонсон хөгжилдөж суусан шүү. МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч С.Цэвээнлхаазал, Д.Лууваанчиг ах, С.Рэнцэн бидэн хамт байсан юм. До ах их сахилгагүй хүүхэд байсан гэдэг. Би ч зах зухаас нь мэднэ. Үе тэнгийн хүүхдүүдээсээ их өөр сэтгэхүйтэй. Тэр үед Орос цэргийн цуваа хэсэг зуур манай суманд байрлаж байсныг бүүр түүр мэднэ. До ах аль хэдийн орос хэлний зах зухтай болчихсон цэргүүдтэй найзлаад элдэв наймаа үсэргэдэг байсан гэж байгаа.
Дэмчиг ах тэргүүтэй дотуур байрны дүү нараараа цэргийн салаа бүрдүүлчихсэн байж. Тэгээд зарим шөнө цэргүүдээ гэнэт босгож жагсаагаад “Операци явуулна” гээд л гардаг.
-Ямар операци явуулахаар гарч байсан юм бол?
-Цэргүүд нь ямар операци явуулахыг нь мэддэггүй. Гэнэт л даалгавраа өгдөг байж. Тэр операци нь юу байсан гэхээр тухайлбал сумын бүх айлуудын гадаа зэлтэй байгаа бүх тугалуудыг тавьж эхэд нь хөхүүлэх операци.
Бас хашаатай, хашаагүй айлуудын гадна байгаа чөдөртэй морьдыг бүгдийг суллан тавьж өвслүүлэх операци гэх мэтээр байсхийгээд л сүрхий гэгч буянт операци явуулж сум даяарыг доргиодог байсан байгаа юм. Б.Цэнддоо ах бидэн чинь Уртын голын бүрэлдүүнүүд л юм даа. Их том уран бүтээлч шүү дээ.
-Өө, мундаг байлгүй яахав. Сар шинийн баяр хаяанд ирж байна. Хавар таны сэтгэлд ямархан өнгөөр буудаг бол?
-Жинхэнэ мөн чанараар нь эргэцүүлж үзвэл ахан дүүсээ тодотгож, удам судраа мэдэлцэж, өтгөс буурлуудаасаа үг, сургаалийг нь сонсдог ихэд дэлгэр өдрүүд юм. Энэ утгаар нь илүүтэй эрхэмлэж тэмдэглэдэг байгаасай гэж боддог.
-Одоогоос гучин жилийн өмнө 1994 онд яруу найрагч Очирбатын Дашбалбар багшийнхаа удирддаг “ГУНУ” буюу “Гол ус намуухан урсана” урсгалын дугуйлан дээр анх өөрийг чинь харж, танилцаж байсан минь дурсамжтай сайхан санагддаг. Өөрөө тэр үед оюутан байл уу?
-Тэр үед яруу найрагч Ч.Ууганбаяр анд минь аймгууд руу цахилгаан явуулж Хөвсгөлөөс Б.Мягмаржав, Б.Хадбаатар, Ховдоос Н.Баасанжав, Дорнодоос Б.Бат-Орших, Завханаас М.Амарбаяр, Увсаас Я.Бадамсүрэн, Я.Мөнхжаргал гээд нөхдийг цуглуулсан юм л даа.
Тэр үед улсын сургуульд хараахан орж чадаагүй нь өөр зам сонгодог байсан. Хотод утга зохиол, сэтгүүл зүйн чиглэлээр хоёр, гурван сургууль зэрэг шахам байгуулагдсаны нэг нь Кино урлаг, Радио телевизийн “Бэрс” сургууль.
Тэр сургууль дээр Дарма.Батбаяр багшийн “Урлан” анхлан нээгдэж олон залуус суралцсаны нэг нь байлаа. Тэр урлантай давхцаад “ГУНУ” үүсгэлээ тавихад шүлгийн аяс хандлагаараа О.Дашбалбар ахыг барааддаг байсан бидэн шуудхан л элссэн юм. Андтай анх тэнд таарсан байх шүү. Уран зохиолын мэдлэг олгосон, сэтгэлгээг хөгжүүлж дэгжээсэн лекцүүдийг тэнд л сонсдог байсан. О.Дашбалбар ахтай тэр он цаг өнөөдөр ч сэтгэлийн минь ертөнцөд үнэ цэнэтэй хэвээр оршсоор л байдаг даа.
-Яруу найрагч Арлааны Эрдэнэ-Очир та хоёрын нөхөрлөл мөн ч сайхан санагддаг. Яг л эртний Тан улсын алдарт найрагч Ли Бай, Ду Фу хоёрын нөхөрлөл санаанд ороод байдаг юм. Андтайгаа анх хэрхэн танилцаж байв?
-Сайхан асуулт байна хө. А.Эрдэнэ-Очир бид хоёрыг анх танилцуулсан буянтан нь Б.Ичинхорлоо найз маань юм. 1992 оны “Болор цом”-ын өмнөхөн Соёлын төв өргөөнд бид хоёрыг танилцуулсан сан. Тэр үед манай Ичин аль хэдийн мундаг найрагч болчихсон дүүхэлзэж, дүрэлзэж явсан. Бид тэгэхэд урьдчилсан шатанд олуулаа шүлгээ уншаад дараагийн шалгаруулалтад үзэгчдийн өмнө арай цөөхүүлээ гарч шүлгээ уншдаг байсан санагдана.
“Та хоёрыг уулзуулж танилцуулахад эхлээд хоёулаа сүрхий биеэ барьсан шинжтэй байснаа эргээд нэг харсан чинь жигтэйхэн дотно болчихсон хэзээний танилууд юм шиг хамт инээж хөхрөлдөөд явж байсан. Эр улс бие биетэйгээ ямар амархан ойлголцдог юм бэ хэмээн бодож байсан” гэж Б.Ичинхорлоо ярьдаг юм.
Тэр цагаас хойш эрхэм андтай сайхан үерхэж нөхөрлөсөн дөө. Адил төстэй зан араншин бид хоёрт байсан болов уу гэж хааяа санааширдаг юм. Тийм ч болохоор энэ олон жил шүлэг, найргаар нөхөрлөхдөө бие биедээ сүүдэр тусгах үг хэлж явсангүй.
Гомдох, тунирхах юм ч ер байсангүй. “Аясаараа л дулаахан нөхөрлөөд явж дээ” гэж өнөө хэр бодогддог. Үеийнхэн дотор бусдыг танилцуулаад холбоод явдаг буянтай нөхөд байдаг. Манай Б.Ичинхорлоо, Ч.Ууганбаяр хоёр манай үеийнхэн дотор ийм “үүрэг” гүйцэтгэснээрээ тэргүүлэх болов уу.
-Өөрөө Монголын мөнгөн үеийн уран бүтээлчдээс хамгийн анх төрийн өндөр дээд шагнал хүртсэн хүн. Энэ их оргил өндөрлөг найз нөхдийн харьцаанд ямар нэгэн байдлаар нөлөөлж байна уу?
-Үгүй дээ хө. Ер нь энэ уран зохиолын салбарын шагналууд чинь хувь хүнд биш бүтээлд, уран бүтээлд үзүүлж байгаа төрийн хүндэтгэл гэж ойлгодог. Бичих ёстой шүлэг, найраглал, бүтээх учиртай номуудаа л сэтгэлийнхээ таалалд ханатал өөрийн хэмжээнд бүтээх нь л энэхэн заяаны минь утга учир гэж эрт ойлгосон.
Өнөөдөр ч, маргааш ч бас энэ эрмэлзлээ л дээдэлнэ. Яахав хэдэн шүлгээс гадна бэсрэг найраглал, том хэмжээний найраглал гээд цаг зарцуулж хичээсэн бүтээлүүд бий. Үндэсний яруу найраг минь ганцхан шүлгээр төсөөлөгдөх ёсгүй гэж ойлгодог. Дууль, найраглал гээд энэ сайхан төрлүүдийг тодорхой хэмжээгээр авч явж дараагийн үеийн уран бүтээлчдэд цулбуурыг нь атгуулах ёстой гэж боддог.
Дууль гэхэд л манай үеийнхнээс Хархорины “Жимсний бөөр”-ийн Сольтогтохын Дамдиндоржийн хэдэн сайн дууль бий шүү дээ. Дуулийн төрөл сайхан төрөл. Том хэмжээний найраглалын төрөл бол бичиж тэрлэхэд тэнүүхэн, бүр сайхан жанр.
-Монголын радиод олон сайхан уран бүтээлчидтэй мөр зэрэгцэн ажиллаж байсан даа. Санаанд тань хамгийн дотно сайхнаар үлдсэн хүн хэн байна?
-Авьяас төгөлдөр сайхан ах нар, анд сайн нөхөдтэйгээ хамт Монголын радио буюу “Монголын Зохиолчдын дэд хороо”-нд хориод жил ажиллажээ. Олон ховор дурсамж бий. Ах нар, найз нөхдийнхөө уран бүтээлийн халуун дулаан нөхөрлөл, хөгтэй, хөөртэй, уйтай өдрүүдийн тэмдэглэлээр нэг ном бичнэ гэж боддог.
Радиогийн “Бүдүүн дуут” Базарын Цэдэндамбаа, Санжийн Пүрэв баавай, Далхаагийн Норов ах, Пүрэвжавын Баярсайхан ах, “Малчин” Цэндийн Чимиддорж ах, Радиогийн “Зөөлөн дуут” Б.Энхтуяа эгчээс эхлээд Хөвсгөлийн Баттөрийн Мягмаржав анд, Алтайн Шаравын Батжаргал гээд л бидний үеийн найрагч, зохиолчид хүртэл их олон уран бүтээлч сэтгэлд минь гэгээхнээр оршсоор л байдаг даа. Нэг хөгжилтэй ч гэх үү дурсамж ярих уу.
-Тэгээч хө?
-Ц.Чимиддорж ах нэг хэсэг рашаанаар хөллөсөн үе л дээ. Манай редакцийн ах нар цуглаад бас бяцхан сэржим өргөнгөө ярилцаж байна.
“Чимээ маань хатуу рашааныг арай л ахиу хүртээд байна. Үүнийг яаж зогсоох вэ” гэлцээд л. Тэгсэн П.Баярсайхан ах тэндээс нүднийхээ шилний дээгүүр сүрхий харж харж “Д.Норовыг рашаалаад зогсохгүй байх үед үсийг нь хусчихсан чинь хатуу идээнээс гарчихсан нэг явдал бий шүү. Үсэнд нь бузар шингэчихсэн байсан гэдэг. Тэгэхээр ерөөсөө Ц.Чимиддоржийнхоо үсийг нь хусаад үзвэл яасан юм” гэж ирээд л нэг их сүрхий санаа олсон хүн шиг хүн бүхнийг тойруулан харж байсан сан.
Бүгд санал нийлээд маргааш үсний машин олж ирээд үсийг нь хусах юм болоод тарлаа. Өглөө нэвтрүүлэгтэй тул эрт ирээд юмаа хийж суутал П.Баярсайхан ах ороод ирлээ. Босго давав уу, үгүй юу мөн л нүднийхээ шилэн дээгүүр сүрхий гэгч хараад үүдэнд зогсосхийлээ. Тэгээд “Би бодож хонолоо. Ерөөсөө Ц.Чимиддоржийн үсэнд гар хүрч болохгүй юм байна. Бүх онгод нь үсэнд нь байдаг юм шиг совин төрж хонолоо. Өөр арга л бодьё” гэж билээ. Ингээд Чимээ ах үс гэзэгтэйгээ үлдсэн юмдаг. (инээв. Л.Б)
-Хэ хэ. Өөрийн чинь сэтгэлийн хуурцагт энэ мэт мөн ч олон сайхан хууч дурсамж байгаа даа. Саяхан “Дилова хутагт” түүхэн романыхаа баярыг хийлээ гэж сонссон. Ямар бүтээл туурвив даа?
-Багагүй хугацаа зарцуулж байж, эх сурвалж, баримт, архивын материал, судлаач найз нөхдийн дэм зэрэгт суурилуулж байж романаа бичиж дуусгалаа. Дилова гэгээнтэн бол 23 дүр дамжсан эртний Энэтхэгийн 84 шидтэний нэг гэдэг утгаараа их том чинад ертөнц.
Нөгөө талаасаа романы гол баатар Башлуугийн Жамсранжав хутагт бол Монголын төр, шашны хувь заяаны хамгийн ээдрээтэй, туйлын эмгэнэлтэй цаг үеийн түүхэн хүн. Туулсан зам мөр, үндэстнийхээ төлөө нэгэн насны амьдралаа зольж зүтгэсэн он цаг, орон зай нь дэндүү өргөн. Ийм хүн юм.
-“Шувууг сулла”, “Үзэсгэлэнт сараана” гээд өгүүллэг, туужийн номуудаа өмнө хэвлүүлсэн. Ойрын үеийн уран бүтээлийн төлөвлөгөө юу байна?
-Романы төрлөөр бас нэг ном бичих бодолтой байна аа. Шүлгийн анхны номоо хэвлүүлснээс хойш гучин жил улирчээ. Шүлэг, найраглалын шилмэл түүврээ хэвлэлд бэлтгэж байна.
Ер нь энэ чиглэлийн юмнуудаа сайтар шигшээд, нарийсган ялгасан чинь ердөө дөрөвхөн мөрөнд хураагдаад байх шиг санагдаад л бодлогоширч сууна.
-Тэр нь ямар дөрвөн мөр шүлэг билээ хө?
-“Томьёо” шүлгийн төгсгөлд
“Дорнын томьёогоор
Дотогшоо харах болтугай!
Нүүдэлчдийн томьёогоор
Нүдээ нээх болтугай,
Хүн төрөлхтөн…” гэсэн дөрвөн мөр байдаг юм.
-За, тийн. Сайхан хүслийн шившлэг шүү!
-Тэрийгээ л нэг “чулуу болгох” юм сан гэж дотор нэг юм загатнаад байна даа хө.
-За сайхан хөөрөлдлөө хө. Номын их үйлсэд нь амжилт хүсье, анд аа.
-Андад бас амжилт хүсье ээ!
Ц.Бавуудорж: Юм бүхэн учиртай, Отгонтэнгэрт амиа өргөсөн хүмүүсийн шалтгааныг ч зурхайч, чойжингууд тайлсан байдаг
Л.Батцэнгэл
Монгол Улсын Төрийн соёрхолт зохиолч, яруу найрагч Цогдоржийн Бавуудоржтой хөөрөлдлөө.
– Арлааны Эрдэнэ-Очир андтайгаа аясаараа л дулаахан нөхөрлөж явж дээ –
-Ойрд суурин байна уу. Өөрийг чинь Завхан аймгийн Шилүүстэй сумын уугуул хүн гэж бодож явсан юм. Тэгэхнээ, “Википедиа” нэвтэрхий тольд “Улаанбаатар хотод төрсөн” гэж бичсэн байх юм. Энэ чухам ямар учиртай зөрөө гараад ирэв?
-Өвөлжөө сайхан уу. Бүтээл арвин уу. Суурин байна аа. Завхан аймгийн Шилүүстэй сумын зүүн нутаг Уртын голд бүрэлдсэн хүн байгаа юм, би. Зуд турхантай жил байсан болохоор Дайдаа, хөгшин ээж хоёр минь ээжийг төрөх дөхөхөд хот руу явуулж “Том эгч А.Мэндбаяр дээрээ төрж амаржчихаад хавар ир” гээд явуулсан гэдэг. Ийм л намтартай юм.
-Хөдөөгийн эмнэлгийн төрөх тасгийн үйл ажиллагаа ч бас л бэрх байх шүү. Эх, үрийн эндэгдэл аль ч үед их л байдаг судалгаа их байх юм билээ. Хөгшчүүлийнхээ санаа зовнилоор хотод ирж мэндэлсэн хүн байх нь. Цаст Отгонтэнгэр хайрхан бол Монгол түмний шүтээн. Таны сэтгэлийн гүнгэрваанд энэ их хайрхан байнга сүндэрлэж сүмбэрлэж байдаг нь уран бүтээлээс чинь мэдэгдээд байдаг даа?
-Мэдээ орсон цагаасаа эхлээд л Цаст Отгонтэнгэр хайрхныг харж өсчээ. Бас айл хотлынхны амнаас “Ээ, Очирваань минь аварч өршөө, ум базар вани хум пад” гэх үгсийг өдөр бүр сонсож өсчээ.
Өсч өндийхийн хэрээр Отгонтэнгэр тэргүүт энэ дагшин уул, усыг ганцхан монголчууд ч биш Номт гурван орны хэмжээнд Очирваанийн орон гэж дээдэлдгийг мэдэж авч, тэр ч байтугай “Очирваань оршиж байдаг Жанложангийн орны туяа туссан орон ертөнц” гэдгийг нь хожуу ухаарч мэдсэн. Очирваанийн нөхөд сэлт Бэхар сахиус тэргүүт олон догшидын орон болохыг нь ч сүүлд номтой, шүнтэй дээдсээс дуулж сонсож, сонирхож өөрийнхөө хэмжээнд таньж мэдэхийг хичээсэн гэх үү дээ.
Бадархундага нууранд оршдог Бэхар гэж дайны их хүчит тэнгэрийг Түвдүүд залж аваачсан домог бий. Тэр байтугай өнөөдөр ч Түвдүүдийг хамгаалж байдаг гэдэг. Далай ламын чойжин Түвдэнготов гэгээнтэн бүр саяхан 2008 онд Отгонтэнгэрийг зорьж ирээд тусгай хүндэтгэл барьсан шүү дээ.
-Өө, тийм үү?
-Тэр үедээ Монголчуудын цэнхэр хадаг хэрэглэж байгааг хараад “Бэхар сахиусыг шүтэж дээдэлж байсны тэмдэг улбаа одоо ч гэсэн хадгалагдаж байдаг юм байна” гэж уулга алдсан гэдэг. Энэ мэт яриад байвал дуулсан, сонссон, өвгөдөөс тэмдэглэж үлдсэн багагүй зүйл бий, бий.
Отгонтэнгэр хайрхан тэнгэр шүтлэгээс эхлээд эдүгээгийн Буддын шашны тахилга хүндлэл хүртэл монголчуудын шүтлэг, бишрэлийн их том түүхийг хадгалсан ертөнц юм шиг санагддаг. Монголчуудын сэтгэлгээний нэгээхэн содон өнцгийг энэ орон газраас олж үсэглэж, уншиж болох болов уу.
Наад захын жишээ дурдахад Отгонтэнгэрт хоёр ч удаагийн олон хүн амиа өргөсөн үйл явдлыг зурхайч, чойжингууд юу гэж тайлсан гээд л нууцууд их бий шүү дээ.
-17 уулчин эндсэн аймшигт ослыг “Өдрийн сонин”-ы томилолтоор очиж сурвалжилж байсан шүү…
-Ер бишийн орон. За, тэгээд урд өмнө нь Энэтхэг, Түвдэд төрөл авч явсан хувилгаад яагаад энэ орныг олж, бараадаж төрж мэндлээд байдаг гэх мэтээр гүнзгийхэн сонирхоод, шимтээд явбал ч сонин сайхан олныг дуулж сонсоно доо хө.
Д.Урианхай ах Говь-Алтайд явж байгаад нэг бууж суухын завсартаа Монголчууд “Бууцны сэтгэлгээтэй” ард түмэн гэж яриан завсраа санаандгүй хэлчихэж билээ. Тэр үгийг эргэцүүлж явдаг. Нүүдэлчдийн нэг давуу тал нь байгальтайгаа нягт уялдаж аж төрж ирсэнд оршдог гэж боддог. Тийм ч учраас ганцхан Отгонтэнгэр ч биш тал нутгийн нэг товцог толгой, говийн нэг жижигхэн манхан ч том түүх, далд нууц хадгалж байдаг гэж итгэдэг.
Ийм л уул, усны дэргэд хүмүүн мэдрэмжээ бүтээхээр чинь энэ л байгалийн тусгал шүлэг, найраглалд минь ямар нэг хэмжээгээр нөлөөлөх нь аргагүй юм болов уу даа.
-Тэгж л таарна даа. Өөрөө яриандаа “Жанложангийн орон” гээд дурдаадахлаа. Ямар учиртай орон юм бол?
-Шашин судлаачид хэд хэдэн янзаар тайлбарласан байдаг юм билээ. Нэг тайлбарт “Энэ орон нь бидний амьдарч байгаа ертөнцийн хойт зүгт оршдог” гээд “Түүнд нууц тарнийн эзэн Очирваань бодитойгоор залардаг” гэсэн нь бий. Тэр орныг хоосон чанар оносон билгүүний үр, арван найман хотол чуулган бүрдсэн орон гэж тодорхой дурдсан байдаг. “Очирваань бурхныг тэр ариун орноос урин залдаг” гэсэн байгаа юм.
-За за, их учир жанцантай юм байна. Анхны шүлгээ хэдэн настайдаа бичив?
-Шилүүстэй сумын найман жилийн дунд сургуулийн гуравдугаар ангийн сурагч байхдаа хэдэн толгой холбосон юм бичсэн байдаг. Түүнийг яаж шүлэг гэх вэ. Гэхдээ л ямар нэг юм өдөөсөн үү, ивээсэн үү хэн мэдэх вэ. Юм бичээд л эхэлсэн байдаг. Дөрөвдүгээр ангид орсон жил Ё.Бөөрөнхий багш тэр бичсэн юмнуудыг үзчихээд сургуулийнхаа уран зохиолын дугуйланд оруулсан.
Тэр цагаас шүлэг, зохиол гэж юу байдгийг таньж мэдэж уран зохиол гэдэг энэ ариун сайхан ертөнц рүү зүглэх замаа олсон санагддаг. Багшийн минь ач. Уран зохиолын нэг жаахан авьяас байгааг Ё.Бөөрөнхий багш минь мэдэрсэн юм болов уу даа.
Өвөрмөц заах аргатай бага ангийн багш Ж.Дагва, дунд ангийн багш Ч.Жаргалсайхан, А.Чимэддаш гээд сургуулийнхаа сор болсон сайн багш нараар хөтлүүлсэн их азтай хүн. Эрхэм багш нартаа одоо ч талархаж явдаг.
-Багшийн ач үнэхээр яндашгүй гайхамшигтай далай арвин даа. Таны яруу найргийн багш ямар хүн байна. Миний санахад, ардын уран зохиолч Дөнгөтийн Цоодол абугай, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, яруу найрагч Гомбожавын Мэнд-Ооёо хоёрыг “Багш” гэж сэтгэлийн сэнтийдээ дээдлэн залдаг юм шиг санагдах юм?
-Аравдугаар ангийн сурагч байхдаа Монголын Зохиолчдын эвлэлийн Залуу зохиолчдод зөвлөгөө өгөх өдрүүдийн үеэр хэдэн шүлгээ дугтуйлаад явуулсан юм. Тэгтэл Д.Цоодол ахын гарт очсон байдаг.
Шүлгүүдийг минь унших үед Ш.Сүрэнжав ах орж ирж таараад хоёр эрхэм ах “Явуу багшийн нутгаас авьяастай нэг хүү гараад ирлээ. Хэн нь авч дэмжээд явах вэ” гэлцсэн гэж сүүлд сонссон. Тэр шүлгүүдэд минь Д.Цоодол ах өмнөх үг бичээд “Утга зохиол, урлаг” сонины “Таны шинэ танил” буланд хэвлүүлсэн. Тэр үед Д.Цоодол ах манай үеийн цөөнгүй авьяастнуудад захидал бичиж урам хайрлаж заримд нь замаа олоход тусалсан сайхан дурсамж бий.
Манай А.Эрдэнэ-Очир андад хүртэл захидал бичиж урам хайрлаж байсан байдаг. Г.Мэнд-Ооёо ах бол хадаг барьсан багш минь байгаа юм. Шүлэг бүтээлийнх нь уянгын тунгалаг аяс, тэгээд бас их Явуугийн эрхэм дотны шавь гэдэг утгыг бодолцсон хэрэг.
-Ай сайхан даа. Төрийн шагналт зохиолч, яруу найрагч Бямбажавын Цэнддоо та хоёрыг ураг төрөл гэж сонссон юм байна. Ямар хамаатан садан билээ?
-Нэг баг бригадын улс чинь ер нь тэгээд ахан дүүс л болоод явчихдаг шүү дээ. О.Лувсангончиг гэж манайхны ахаар их ойрхон холбогдоно л доо.
Өчигдөр уржигдархан Б.Цэнддоо ахын сурагч үеийн тухай ярилцаж, нэг үед дотуур байранд хамт байсан их эмч Ч.Дэмчигсүрэн ахын хуучийг сонсон хөгжилдөж суусан шүү. МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч С.Цэвээнлхаазал, Д.Лууваанчиг ах, С.Рэнцэн бидэн хамт байсан юм. До ах их сахилгагүй хүүхэд байсан гэдэг. Би ч зах зухаас нь мэднэ. Үе тэнгийн хүүхдүүдээсээ их өөр сэтгэхүйтэй. Тэр үед Орос цэргийн цуваа хэсэг зуур манай суманд байрлаж байсныг бүүр түүр мэднэ. До ах аль хэдийн орос хэлний зах зухтай болчихсон цэргүүдтэй найзлаад элдэв наймаа үсэргэдэг байсан гэж байгаа.
Дэмчиг ах тэргүүтэй дотуур байрны дүү нараараа цэргийн салаа бүрдүүлчихсэн байж. Тэгээд зарим шөнө цэргүүдээ гэнэт босгож жагсаагаад “Операци явуулна” гээд л гардаг.
-Ямар операци явуулахаар гарч байсан юм бол?
-Цэргүүд нь ямар операци явуулахыг нь мэддэггүй. Гэнэт л даалгавраа өгдөг байж. Тэр операци нь юу байсан гэхээр тухайлбал сумын бүх айлуудын гадаа зэлтэй байгаа бүх тугалуудыг тавьж эхэд нь хөхүүлэх операци.
Бас хашаатай, хашаагүй айлуудын гадна байгаа чөдөртэй морьдыг бүгдийг суллан тавьж өвслүүлэх операци гэх мэтээр байсхийгээд л сүрхий гэгч буянт операци явуулж сум даяарыг доргиодог байсан байгаа юм. Б.Цэнддоо ах бидэн чинь Уртын голын бүрэлдүүнүүд л юм даа. Их том уран бүтээлч шүү дээ.
-Өө, мундаг байлгүй яахав. Сар шинийн баяр хаяанд ирж байна. Хавар таны сэтгэлд ямархан өнгөөр буудаг бол?
-Жинхэнэ мөн чанараар нь эргэцүүлж үзвэл ахан дүүсээ тодотгож, удам судраа мэдэлцэж, өтгөс буурлуудаасаа үг, сургаалийг нь сонсдог ихэд дэлгэр өдрүүд юм. Энэ утгаар нь илүүтэй эрхэмлэж тэмдэглэдэг байгаасай гэж боддог.
-Одоогоос гучин жилийн өмнө 1994 онд яруу найрагч Очирбатын Дашбалбар багшийнхаа удирддаг “ГУНУ” буюу “Гол ус намуухан урсана” урсгалын дугуйлан дээр анх өөрийг чинь харж, танилцаж байсан минь дурсамжтай сайхан санагддаг. Өөрөө тэр үед оюутан байл уу?
-Тэр үед яруу найрагч Ч.Ууганбаяр анд минь аймгууд руу цахилгаан явуулж Хөвсгөлөөс Б.Мягмаржав, Б.Хадбаатар, Ховдоос Н.Баасанжав, Дорнодоос Б.Бат-Орших, Завханаас М.Амарбаяр, Увсаас Я.Бадамсүрэн, Я.Мөнхжаргал гээд нөхдийг цуглуулсан юм л даа.
Тэр үед улсын сургуульд хараахан орж чадаагүй нь өөр зам сонгодог байсан. Хотод утга зохиол, сэтгүүл зүйн чиглэлээр хоёр, гурван сургууль зэрэг шахам байгуулагдсаны нэг нь Кино урлаг, Радио телевизийн “Бэрс” сургууль.
Тэр сургууль дээр Дарма.Батбаяр багшийн “Урлан” анхлан нээгдэж олон залуус суралцсаны нэг нь байлаа. Тэр урлантай давхцаад “ГУНУ” үүсгэлээ тавихад шүлгийн аяс хандлагаараа О.Дашбалбар ахыг барааддаг байсан бидэн шуудхан л элссэн юм. Андтай анх тэнд таарсан байх шүү. Уран зохиолын мэдлэг олгосон, сэтгэлгээг хөгжүүлж дэгжээсэн лекцүүдийг тэнд л сонсдог байсан. О.Дашбалбар ахтай тэр он цаг өнөөдөр ч сэтгэлийн минь ертөнцөд үнэ цэнэтэй хэвээр оршсоор л байдаг даа.
-Яруу найрагч Арлааны Эрдэнэ-Очир та хоёрын нөхөрлөл мөн ч сайхан санагддаг. Яг л эртний Тан улсын алдарт найрагч Ли Бай, Ду Фу хоёрын нөхөрлөл санаанд ороод байдаг юм. Андтайгаа анх хэрхэн танилцаж байв?
-Сайхан асуулт байна хө. А.Эрдэнэ-Очир бид хоёрыг анх танилцуулсан буянтан нь Б.Ичинхорлоо найз маань юм. 1992 оны “Болор цом”-ын өмнөхөн Соёлын төв өргөөнд бид хоёрыг танилцуулсан сан. Тэр үед манай Ичин аль хэдийн мундаг найрагч болчихсон дүүхэлзэж, дүрэлзэж явсан. Бид тэгэхэд урьдчилсан шатанд олуулаа шүлгээ уншаад дараагийн шалгаруулалтад үзэгчдийн өмнө арай цөөхүүлээ гарч шүлгээ уншдаг байсан санагдана.
“Та хоёрыг уулзуулж танилцуулахад эхлээд хоёулаа сүрхий биеэ барьсан шинжтэй байснаа эргээд нэг харсан чинь жигтэйхэн дотно болчихсон хэзээний танилууд юм шиг хамт инээж хөхрөлдөөд явж байсан. Эр улс бие биетэйгээ ямар амархан ойлголцдог юм бэ хэмээн бодож байсан” гэж Б.Ичинхорлоо ярьдаг юм.
Тэр цагаас хойш эрхэм андтай сайхан үерхэж нөхөрлөсөн дөө. Адил төстэй зан араншин бид хоёрт байсан болов уу гэж хааяа санааширдаг юм. Тийм ч болохоор энэ олон жил шүлэг, найргаар нөхөрлөхдөө бие биедээ сүүдэр тусгах үг хэлж явсангүй.
Гомдох, тунирхах юм ч ер байсангүй. “Аясаараа л дулаахан нөхөрлөөд явж дээ” гэж өнөө хэр бодогддог. Үеийнхэн дотор бусдыг танилцуулаад холбоод явдаг буянтай нөхөд байдаг. Манай Б.Ичинхорлоо, Ч.Ууганбаяр хоёр манай үеийнхэн дотор ийм “үүрэг” гүйцэтгэснээрээ тэргүүлэх болов уу.
-Өөрөө Монголын мөнгөн үеийн уран бүтээлчдээс хамгийн анх төрийн өндөр дээд шагнал хүртсэн хүн. Энэ их оргил өндөрлөг найз нөхдийн харьцаанд ямар нэгэн байдлаар нөлөөлж байна уу?
-Үгүй дээ хө. Ер нь энэ уран зохиолын салбарын шагналууд чинь хувь хүнд биш бүтээлд, уран бүтээлд үзүүлж байгаа төрийн хүндэтгэл гэж ойлгодог. Бичих ёстой шүлэг, найраглал, бүтээх учиртай номуудаа л сэтгэлийнхээ таалалд ханатал өөрийн хэмжээнд бүтээх нь л энэхэн заяаны минь утга учир гэж эрт ойлгосон.
Өнөөдөр ч, маргааш ч бас энэ эрмэлзлээ л дээдэлнэ. Яахав хэдэн шүлгээс гадна бэсрэг найраглал, том хэмжээний найраглал гээд цаг зарцуулж хичээсэн бүтээлүүд бий. Үндэсний яруу найраг минь ганцхан шүлгээр төсөөлөгдөх ёсгүй гэж ойлгодог. Дууль, найраглал гээд энэ сайхан төрлүүдийг тодорхой хэмжээгээр авч явж дараагийн үеийн уран бүтээлчдэд цулбуурыг нь атгуулах ёстой гэж боддог.
Дууль гэхэд л манай үеийнхнээс Хархорины “Жимсний бөөр”-ийн Сольтогтохын Дамдиндоржийн хэдэн сайн дууль бий шүү дээ. Дуулийн төрөл сайхан төрөл. Том хэмжээний найраглалын төрөл бол бичиж тэрлэхэд тэнүүхэн, бүр сайхан жанр.
-Монголын радиод олон сайхан уран бүтээлчидтэй мөр зэрэгцэн ажиллаж байсан даа. Санаанд тань хамгийн дотно сайхнаар үлдсэн хүн хэн байна?
-Авьяас төгөлдөр сайхан ах нар, анд сайн нөхөдтэйгээ хамт Монголын радио буюу “Монголын Зохиолчдын дэд хороо”-нд хориод жил ажиллажээ. Олон ховор дурсамж бий. Ах нар, найз нөхдийнхөө уран бүтээлийн халуун дулаан нөхөрлөл, хөгтэй, хөөртэй, уйтай өдрүүдийн тэмдэглэлээр нэг ном бичнэ гэж боддог.
Радиогийн “Бүдүүн дуут” Базарын Цэдэндамбаа, Санжийн Пүрэв баавай, Далхаагийн Норов ах, Пүрэвжавын Баярсайхан ах, “Малчин” Цэндийн Чимиддорж ах, Радиогийн “Зөөлөн дуут” Б.Энхтуяа эгчээс эхлээд Хөвсгөлийн Баттөрийн Мягмаржав анд, Алтайн Шаравын Батжаргал гээд л бидний үеийн найрагч, зохиолчид хүртэл их олон уран бүтээлч сэтгэлд минь гэгээхнээр оршсоор л байдаг даа. Нэг хөгжилтэй ч гэх үү дурсамж ярих уу.
-Тэгээч хө?
-Ц.Чимиддорж ах нэг хэсэг рашаанаар хөллөсөн үе л дээ. Манай редакцийн ах нар цуглаад бас бяцхан сэржим өргөнгөө ярилцаж байна.
“Чимээ маань хатуу рашааныг арай л ахиу хүртээд байна. Үүнийг яаж зогсоох вэ” гэлцээд л. Тэгсэн П.Баярсайхан ах тэндээс нүднийхээ шилний дээгүүр сүрхий харж харж “Д.Норовыг рашаалаад зогсохгүй байх үед үсийг нь хусчихсан чинь хатуу идээнээс гарчихсан нэг явдал бий шүү. Үсэнд нь бузар шингэчихсэн байсан гэдэг. Тэгэхээр ерөөсөө Ц.Чимиддоржийнхоо үсийг нь хусаад үзвэл яасан юм” гэж ирээд л нэг их сүрхий санаа олсон хүн шиг хүн бүхнийг тойруулан харж байсан сан.
Бүгд санал нийлээд маргааш үсний машин олж ирээд үсийг нь хусах юм болоод тарлаа. Өглөө нэвтрүүлэгтэй тул эрт ирээд юмаа хийж суутал П.Баярсайхан ах ороод ирлээ. Босго давав уу, үгүй юу мөн л нүднийхээ шилэн дээгүүр сүрхий гэгч хараад үүдэнд зогсосхийлээ. Тэгээд “Би бодож хонолоо. Ерөөсөө Ц.Чимиддоржийн үсэнд гар хүрч болохгүй юм байна. Бүх онгод нь үсэнд нь байдаг юм шиг совин төрж хонолоо. Өөр арга л бодьё” гэж билээ. Ингээд Чимээ ах үс гэзэгтэйгээ үлдсэн юмдаг. (инээв. Л.Б)
-Хэ хэ. Өөрийн чинь сэтгэлийн хуурцагт энэ мэт мөн ч олон сайхан хууч дурсамж байгаа даа. Саяхан “Дилова хутагт” түүхэн романыхаа баярыг хийлээ гэж сонссон. Ямар бүтээл туурвив даа?
-Багагүй хугацаа зарцуулж байж, эх сурвалж, баримт, архивын материал, судлаач найз нөхдийн дэм зэрэгт суурилуулж байж романаа бичиж дуусгалаа. Дилова гэгээнтэн бол 23 дүр дамжсан эртний Энэтхэгийн 84 шидтэний нэг гэдэг утгаараа их том чинад ертөнц.
Нөгөө талаасаа романы гол баатар Башлуугийн Жамсранжав хутагт бол Монголын төр, шашны хувь заяаны хамгийн ээдрээтэй, туйлын эмгэнэлтэй цаг үеийн түүхэн хүн. Туулсан зам мөр, үндэстнийхээ төлөө нэгэн насны амьдралаа зольж зүтгэсэн он цаг, орон зай нь дэндүү өргөн. Ийм хүн юм.
-“Шувууг сулла”, “Үзэсгэлэнт сараана” гээд өгүүллэг, туужийн номуудаа өмнө хэвлүүлсэн. Ойрын үеийн уран бүтээлийн төлөвлөгөө юу байна?
-Романы төрлөөр бас нэг ном бичих бодолтой байна аа. Шүлгийн анхны номоо хэвлүүлснээс хойш гучин жил улирчээ. Шүлэг, найраглалын шилмэл түүврээ хэвлэлд бэлтгэж байна.
Ер нь энэ чиглэлийн юмнуудаа сайтар шигшээд, нарийсган ялгасан чинь ердөө дөрөвхөн мөрөнд хураагдаад байх шиг санагдаад л бодлогоширч сууна.
-Тэр нь ямар дөрвөн мөр шүлэг билээ хө?
-“Томьёо” шүлгийн төгсгөлд
“Дорнын томьёогоор
Дотогшоо харах болтугай!
Нүүдэлчдийн томьёогоор
Нүдээ нээх болтугай,
Хүн төрөлхтөн…” гэсэн дөрвөн мөр байдаг юм.
-За, тийн. Сайхан хүслийн шившлэг шүү!
-Тэрийгээ л нэг “чулуу болгох” юм сан гэж дотор нэг юм загатнаад байна даа хө.
-За сайхан хөөрөлдлөө хө. Номын их үйлсэд нь амжилт хүсье, анд аа.
-Андад бас амжилт хүсье ээ!
Л.Батцэнгэл

-Социализмын үед “Говь-Алтайн гурван санд 300 зохиолч бий” гэлцдэг байсан гэдэг. Увс бөхөөр тасардаггүй шиг, Говь-Алтай зохиолчоор тасарч байгаагүй юм байна. Ч.Лодойдамба, Л.Түдэв, М.Цэдэндоржоос эхлээд С.Пүрэв, Д.Норов, Т.Очирхүү гээд явж өгнө. Залуу үеэс ч Х.Нямхишиг, Б.Баясгалан нар хүчтэй гарч ирж байна. Миний үеийнхнээс ч Х.Чилаажав, М.Эрдэнэбат, Б.Шүүдэрцэцэг, Р.Эмүжин бүгд орно. Тэгэхээр нэлээд олон байж магадгүй, албан ёсоор тоолж, дэнсэлсэн юм алга л даа.
Ер нь Говь-Алтайнхан аман билиг буюу хууч яриа сайтай хүмүүс. Зохиолчдоор түрэх шинжтэй байгаа бол түүнд гурван шалтгаан бий болов уу гэж таадаг.
Нэгт, Говь-Алтай бол олон хөлийн газар. Олон хөлийн газар гэхээр гайхах байх.
Хуучин цагт төв халхаас баруун тийш явдаг үндсэн зам түүгээр дайрна. Төв Монголоос баруун тийш чиглэсэн аян дайны замууд ч Говь-Алтайг дайран өнгөрсөн байдаг. Үүнийг батлах хэд хэдэн түүхэн үндэслэл хэлж болно л доо. Чингис хаан 1206 онд Баруун түмний ноёноор Боорчийг томилсон. Боорчи тэр үед Говь-Алтай аймгийн Тайшир, Дэлгэр сумын цаахна Боорчийн хоолой гэдэг газар нутаглаж байсан байх магадлалтай, аман яриа бий. Мэдээж тэнд зам харилцаа сайн байсан байж таарна. Багадаа 10 түмэн цэрэгтэй байсан байж таарна. Агтыг адуулах газар бол мөн говь гэхэд говь биш, Говь-Алтай байхад тохиромжтой. Мөн Торгоны замын өмнө зүгийн салбар байсан байх ч магадтай. Эргэл мөргөл хийж явдаг бадарчин нарыг ч ярьж болно. Энэ их арвин баялаг үйл явдал бол ой санамж, хууч яриа үлдээдэг. Энэ хууч яриаг сонсож өссөн хүмүүс зохиолч бололгүй яах вэ.
Ч.Лодойдамба гуайн “Тунгалаг тамир” гэлтгүй олон зохиол нутгийн хууч ярианд шууд үндэслэсэн байдаг. Говь-Алтайд домог хуучгүй жалга гэж бараг байхгүй. Л.Түдэв гуай “Уулын үер” зохиолоо хууч яриаг маш сайн баяжуулж бичсэн. “Уулын үер” роман дээр гардаг, цэрэгт явуулахгүйн тулд хурууг нь тастсан тэр хүнтэй би багадаа уулзаж байх жишээтэй. Тийм хууч ярианд, ид шидийн юм шиг сонин ертөнцөд өснө. Би аав, эмээгийн, аавын үеийн хэдэн хөгшчүүдийн ярьдаг байсан хууч ярианы 40-50 хувийг л санаж үлдсэн. Бусдыг нь хоолтойгоо холиод мартсан. Санахдаа хольж хутгана. Санаж үлдсэнийхээ аравны нэгийг хураахад л “Цагаан бороо” шиг роман гарч байгаа юм. Цааш бичээд байвал бичээд л байна. Хамгийн сайн санаж буйгаа зүгээр цуглуулаад бичихэд л тийм. Энэ зохиолч төрөх үндэс байж тун магадгүй. Ховд, Баян-Өлгийд хууч яриа ярих ч Говь-Алтай шиг баялаг нь үгүй. Захын хөгшин л үлгэр домог шиг юм ярина.
Хоёр дахь үндэслэл бол, Говь-Алтай өвөрмөц онцгой нутаг. Уул ус, говь хангай нь тэнцүү. Үргэлжилсэн нурууг давангуут үргэлжилсэн их говь угтах жишээтэй. Өвөрмөц, эрс тэс байгалийн үзэмж хүний гоо зүйн мэдрэмжийг ямар нэгэн байдлаар өдөөдөг байж магадгүй. Дандаа нэг төрлийн тал харсан хүмүүсийн ааш дөлгөөн тайван. Огцом цавчим уултай нутгийн хүн догшин. Манайд аль аль нь байдаг. Би өөрөө Хантайширын нуруунд зусаад, бууж ирээд говьд нь өвөлжчихдөг айлын хүүхэд. Заг, хар мод нэг нэгнээ хардаггүй юм гэж хууччуул ярьдаг. Харин Говь-Алтайд тэр үг хүчин төгөлдөр байж чадахгүй. Сүрдэг хад цохио, ой мод, огцом бууж буй догшин гол, хэсэг яваад л амгалан тайван говь орж ирдэг байгаль хүний мэдрэмжийг баялаг болгодог байж мэднэ.
Гурав дахь нь бол нэлээд фантастик маягийн шалтгаан. Би дандаа магадгүй гэж онцлоод байгаа шүү. Манайхан ярьдаг юм, зохиолчдыг харахаар яг цөөн хэдэн газар төрсөн байгаа юм. Хантайширын нуруу, Сутай уул, Асгат хайрхан гээд том хэдэн уулсаа тойрсон хэдэн нутагт зохиолч голдуу хүмүүс төрөөд байх шиг. Уул усаа тойрсон эрчим энерги байж магадгүй гэж нутгийн хүмүүс ярьдаг байхгүй юу. Батлах ч, үгүйсгэх ч боломжгүй байгаа юм.
-Энэ миний хувьд антропологийн судлууштай сэдэв гэж бодогддог. Удам дамжин нутагласан нутаг орны газар зүйн болоод бусад онцлог өвдөгддөг, зан байдалд илэрч гарч ирдэг шиг.
-Антропологи хүнийг биологийн болон нийгэм, соёлын түвшинд авч үздэг. Харин түүнээс цааш гурав, дөрөв дэх хэмжээст авч үзэх боломжтой гэдэг. Одоо генетик мэдээллийн тухайд бол хангалттай судалсан. Тэр гарцаагүй байна. Нийгэм, соёлын нөлөөнөөс илүү генетикийн мэдээлэл илүү хүчтэй байх магадтай. Хаана нутаглаж өссөнөөс хамааран өвөг дээдсийн генетикийн мэдээлэл өвлөгддөг, тэр нь өдөөгдсөн үед маш хүчтэй илэрч гарч ирдэг юм байна. Би үүнийг практик дээрээс их олж хардаг.
-Энэ сэдэв жишээ нь бидний өнөөдөр ярилцах эх орон, уг гарвалаа эргэж бодохын шалтгаантай уялдаж байгаа юм. Ер нь монгол хүн үндэс язгуураа ухан судлах хэрээр ямар сонирхолтой дүгнэлтүүдтэй танилцах боломжтой бол?
-Үзүүр, язгуур гэж хуучны уламжлалт ойлголт байна. Тэр нэн чухал. Өвөг дээдсийн генетик мэдээллийн чадамж тодорхой өдөөгдсөн орчинд маш хүчтэй илрэх магадлалтай гэж түрүүнд ярилаа. Залууст өвөг дээдсийн эх нутгийн эрчим, энерги, ямар нэгэн сүнслэг далд хүч өвлөгдсөн байх магадлалтай. Би шууд “Байгаа” гэж хэлэх бололцоо байхгүй. Гэхдээ туршлага харахад байж магадгүй гэсэн сэжүүр маш олон тохиолддог.
Монгол хүн гээд ярихаар үндэстнээ дөвийлгөх гэсэн үзэл гэж ойлгогдох гээд байдаг л даа. Монгол хүнд давуу тал ч, сул тал ч олон. Харин монгол хүмүүст байдаг онцгой нэгэн шинж бол нутгаа гэсэн сэтгэл. Бусад үндэстэнд төрсөн тосгоноо гэх юм байлгүй яах вэ. Харин монгол хүнд байдаг төрсөн нутгаа эгээрэх, байж ядуулах сэтгэлтэй харьцуулах аргагүй. Монгол хүн, монгол мал. Хонь, ямаа ч нутаг руугаа гүйдэг. Адуу бол маш сайн гүйнэ. Саяхан бид хаа байгаа Хэнтий, Дорнодын морийг Говь-Алтайд авчраад, нутгаадаа гүйхийг нь бичиж баримтат кино хийлээ. Үүнд орчин цагийн боловсролтой залуус шоолох маягтай ханддаг юм. Иймд үүнийг бүр харуулъя гэж ийм кино хийхээр санаачилсан гэсэн. Гүйх гүйхдээ анчин хүн шиг мөрөө буруулна, тойрно. Үүнтэй ижил монгол хүн нутгаа их үгүйлдэг, санадаг. Гадаад дахь монголчууд “Халуун элгэн нутаг”-аа дуулах дуртай, царайнд нь ер бусын илэрхийлэл харагддаг, хоолой нь зангирч, нүдэнд нь нулимс цийлэгнэдэг. Бусад улсын хүмүүст ийм хүчтэй илэрхийлэл харагдана гэж бодохгүй байна.
Манайх 1976 онд хотод нүүж ирсэн. Хоёр жил болоод, хотын айл болох шинжтэй байтал аав ч, ээж ч нутгаа санаад болдоггүй. “Шөнө зүүдэллээ, халиураад л харагдаад байна” гээд. Тэгээд буцлаа. Ороод ирэхэд жаргаж байгаа тэнгэрийн улаан хаяаны наана хөх дөл шиг шовгор уулс харагдсан, Хантайширын нуруу. Бор овоог давсны цаад нуруун дээр л гарсан байх, одоо бодох нь ээ. Аав, ээж хоёр уралдаж буугаад л нутгаадаа сүү өргөн, сөхөрч суусан. Би сонирхоод урдуур хойгуур нь гүйхэд ээжийн нүднээс нулимс гарч байсан. Тэр их сонин. Нутгаа тэгж санадаг. Тэр сэтгэл зүй үнэхээр онцгой.
Эртний Дундад азийн яруу найрагт “Наран ургах зүгт эх нутаг минь бий гэж насан туршдаа залбирч яваарай” гэсэн мөр бий. Эх нутагт хүний нандин сайхан бүхэн бий. Аав ээжийн хайр, анхны хайр, зовлон жаргал бүрийг туучсан дурсамж бүр эх нутагт үлдсэн байдаг.
-Та тэгэхээр монголчуудыг угтаа их эх оронч хүмүүс гэлээ. Одоо бол Монголоос л явах сан гэцгээх болжээ?
-Энэ бол ахуйтай л холбоотой. Монголд цэвэрлэгч хийгээд ч болов амьдрах бололцоо бага. Нэлээд ядарч амьдарна шүү. Гэтэл хөгжсөн оронд цэвэрлэгчийн нэг сарын цалингаар салгалсан машин аваад уначихна. Манайхны энэ их улс төрийн тэмцэл хагарал, оюун санаа, ёс зүйн уналт л энэ бүхний шалтгаан. Ёс зүй, оюун санаагаар 1990 оноос хойш “шааригдлаа”. Тулах тулгуургүй болчихсон.
Ардчилал ярьдаг, ардчилал бол бидний үзэл санаа биш шүү дээ. Бидэн шиг нэг хоёр том хөршийн дунд байдаг цөөн хүмүүс өөрсдийн гэсэн үзэл санаатай байх ёстой. Бидэнд өөрийн гэсэн язгуурын хүчтэй үзэл санаа, сэргэн мандлын үзэл санаа хэрэгтэй. Тийм юмгүй болохоор оюун санаа тулах тулгуургүй болоод унадаг. Тийм үед ёс зүй доройтдог. Үүний үр дүнд Монголд амьдрах хэцүү гэдэг нийтлэг уур амьсгал үүссэн.
-Ийм үед нь эх орны тухай ярихаар хоцрогдсон, хуучинсаг гэж буугаад болдоггүй. Уг нь хөндүүштэй асуудал юм. Энэ сэдвээр яаж дуугармаар юм бэ?
-Өнөөдөр өөрөөсөө харамлаж байж илүүчилсэн бага сага мөнгөөр хүүхдэдээ шинэ жилийн бэлэг авч өгөх хэмжээний байгаа залуу эцэг, эхчүүдэд “Эх орноо бод” гэж хэлэх нь утгагүй тэнэг асуудал. Өмнөөс чинь нулимна. Ахуй суурь асуудал мөн үү, мөн. Хүн нэг талаас байгалийн, нөгөө талаас оюун санааны амьтан шүү дээ. Даанч бид сүүлийн 30 жилд оюун санааны амьдралыг ор тас мартсан. Зөвхөн ахуй хөөгөөд ирэхээр хоол иддэг, хувцас өмсдөг хүн сүрэг болж хувирна. Ийм нөхцөлд эх оронч байх тухай ярина гэдэг, хатуу хэлэхэд газраар гүйж яваа хулгана зурмыг “Яагаад тэнгэрээд нисэхгүй байгаа юм” гэж асуугаад, түүнийх нь нөлөө буруутган шоолж буйтай ижил.
Үндэсний үзэл санаа гэж ярихаар мушгин гуйвуулж ойлгох тал бий. Бидэнд өөрийн юм гэдэг ойлголт өөрөө маш чухал. Зүйрлүүлж хэлэхэд, ямар ч ургамалд өөрийн ургадаг тааламжтай эко орчин гэж байна. Хэдэн арав, зуун үеэрээ дамжуулж бий болгосон өөрийн гэсэн оюун соёлын үнэт өв дээр л тухайн үндэстэн хамгийн сайнаар босож ирдэг.
Солонгосчуудын маягаар амьдраад хэсэг хугацаад ахуйн асуудлаа шийдлээ гэхэд уртдаа тогтвортой хөгжлийн суурь болж чадахгүй байх жишээтэй. Барууны либерализмаар асуудлыг шийдэж чадахгүй. Өөрөөр хэлбэл бид ахуйн бус оюун санааны талаас харж байх ёстой. Тэр “Миний юм” гэдэг нийтлэг үзэл санаан дээрээ нэгдэнэ гэсэн үг. Би өнөөдөр нойр, хувцас муутай л явж байна. Наад захын үйлчилгээний байгууллага өмссөн зүүснээр дорд харах байдал мэдрэгддэг. Хуучин ийм байсан гэж би бодохгүй байна. Эцсийн дүндээ монголчууд нэг нэгэндээ хог новш, хулгайч болж харагддаг ийм байдал удаан үргэлжилж болохгүй.
Мөн муу руугаа гулсаж байх үед дотроосоо эсэргүүцсэн сөрөг реакц бий болдог, үндэстэн дотроосоо. Тэр сөрөг реакц хүчтэй харагдахгүй. Өөрсдийн ялгарах ялгарлыг хайгаад хайгаад тэр бас тодорхой харагдаж өгдөггүй. Үүнд учир бий. Хярамцаг шиг цаг үеүдэд бид таслагдсан. 300-аад жил Манжийн дарлалд байж, араас нь социализм туулж, зах зээлд шилжсэний дараа бид язгуур соёлыг хэлбэрийн хувьд л хардаг болсон.
Ер нь соёл гэдэг бол тухайн үндэстний өөрийнхөө ахуйн өвөрмөц орон зайнаас ертөнцийн зүй жамыг танин мэдэж, танин мэдсэн философи нь ахуй дээр илэрч байгаа илрэл шүү дээ.
Хүннү бол багадаа 2500 жилийн төрт ёсны түүхтэй. Түүний өмнөх Буган соёлыг төрт ёстой байсан гэж түүхчид үзээд байна. Тэгэхээр бараг 3 мянга гаруй жилийн өмнөөс төрт ёсны түүхтэй ард түмэн байх нь. Энэ бол үндэстний ертөнцийг танин мэдэх бололцоо илүү баялаг болох хугацаа.
Монголчууд ширээн дээр сууж болохгүй, шанаагаа тулж болохгүй гээд амьтай болоод амьгүй бүхэнтэй харьцдаг харьцаанд ямар нэг заншил заавал шингээсэн байдаг. Үүнийг догматизм, хоцрогдсон үзэл гэж үзээд байдаг. Морь мал, аяга таваг, гэрийн босго тотгоноос эхлээд бүгдэд заншил бий. Энэ бол ертөнцийн зүй жамыг ажиглалт ба туршлагаар танин мэдэж, түүнийгээ системчилж, кодолж үлдээсэн хэрэг. Үүнийг ангилаад харвал цаана нь асар их философи байгаа нь харагддаг.
Өөрийн юм өөр шүү дээ. Заавал өөр, сэтгэл зүрхэнд өөр байдаг. Алсарч таслагдсан, дээр нь нүүдэлчин ард түмэн боть ботиор ном бичин хадгалаад байдаггүй. Тэр боть номууд нь зан заншлууд, ардын аман зохиол юм. Тэгж, ингэж болохгүй гэдэг нь зүгээр нэг хорио цээр биш, танин мэдэхүйн илрэл.
Г.Хегел төр бол оюун санаа юм гэж үзсэн. Монголчуудын танин мэдэхүй Г.Хегелийнхтэй маш ойрхон. Товчхон хэлэхэд, ертөнц бол цул юм байна. Ил болон далд үй түмэн сэжмээр шүтэн барилдсан, хэлхэлдсэн, салах аргагүй цул юм байна гэж үздэг.
Барууны соёл иргэншил эго центрист үзэлтэй. Харин монголчууд хэзээ ч өөрсдийгөө ертөнцийн төв гэж үзэж байгаагүй. Говь-Алтай аймгийн Төгрөг суманд, нутгийн хөгшинтэй уулзаад суухад “Босгоны цаана байгаа шагайн чинээ чулуунд өөрөөрөө байх эрхийг нь үлдээ. Дур мэдэн засаж зороод гоёл болгон тавих эрхийг та нар өөрөө өөртөө л өгч байна. Гараг дэлхийн эзэн гэж хэн та нарт хэлсэн юм бэ” гэж ярьж байгаа юм. Оршихуйг хүндэлж байна шүү дээ.
Ил болоод далд учир шалтгааны тодорхой хэсгийг бэлгэдэл зүй гэж томъёолж тайлбарлаад байхгүй юу. Ертөнц цул, бүгд хоорондоо холбоотой юм бол нэг амь бий. Амь буюу нэг зүй тогтол. Үүнийг бид ажиглалт, туршлагаар танин мэдэж, тэнгэрийн жам гэж нэрлэсэн. Өөрөөр хэлбэл оршихуйн жам. Тэр оршихуйн жамыг дагаж мөрдөхөө хүний амьдралын хамгийн үнэ цэнтэй хэв, ёс гэж үздэг. Хэрэгжүүлэгч нь төр.
Тийм учраас тэнгэрийн жамыг ахуй дээр хэрэгжүүлэгч нь учраас монголчууд төрөө дээдэлдэг. “Төрийн минь сүлд өршөө” гэдэг. Барууны соёлд төрийг аль болох хүчгүйдүүл, ахуйн соёлыг хэрэгжүүлэхээр бүтээсэн зүйл л гэж үздэг. Монголчуудын хувьд төр бол өөрөө төрсөн зүйл. Яагаад гэвэл тэнгэрийн жамыг сахиулагч. Ийм болохоор Чингис хаан “Миний дээр төр, төрийн дээр тэнгэр бий” гэж хэлсэн. Эсрэгээрээ Францын XIV Людовик хаан “Төр бол би юм” гэсэн.
Ёс зүй байхгүй бол мянга мянган хууль гаргаад нэмэргүй. Ёс зүйгүй хүмүүс хуулийн дээр байж чадна. Үүнийг бид өдгөө маш тодорхой харж байгаа.
Баруунд ёс зүйг зөвхөн хүн хоорондын, нийгмийн харилцааны түвшинд авч үздэг. Харин Монголд зөвхөн нийгмийн харилцаанд төдийгүй хүн ба байгалийн хүрээнд авч үздэг. Тэгэхээр тэр хорио цээрүүд бол ёс зүйн хорио цээрүүд юм. Түүнийг бид судлахын оронд мухар догматизм гэж хаяж болохгүй. Ялангуяа шинжлэх ухааны догматизм хамгийн хортой. “Үүнээс цааш боломжгүй” гэж үздэг хүмүүс. Угтаа амьдрал боломжийн хязгаараар дүүрэн байдаг. Физик орчинд ч тэр.
Монголчуудад ёс зүй гэдэг асар өргөн хүрээний асуудал. Орчлон оршихуйн зүй жамыг сахих нь, хадгалах нь монголчуудын хувьд ёс зүй. Судлаач Ч.Эрдэнэ гуай “Оршихуйн төлөө оршихыг ёс зүй” гэж их сайхан тодорхойлсон.
Бидэнд дүрчилсэн бурхан байхгүй, харин жам бий.
Ингэж бүрэн цогцоор нь ухаж гаргаж ирэх юм бол үнэлж барахын аргагүй өөрийн гэсэн оюун санааны тулгууртай болно. Хэн нэгэн К.Маркс, Ж.Кейнс, Милтон Фридманыг дагах шаардлагагүй болно. Эхэнд хэлсэнчлэн, үндэстэн өөрийн танин мэдсэн суурь оршихуйд л хамгийн сайнаар хөгжих боломжтой.
-Харин тусгаар тогтнолоо алдсан улсын иргэд л уг гарвалаа илүү сайн эрж, судалдаг зөнтэй гэмээр ажиглагдах юм. Бид олон зуун жилийн түүхтэй ард түмэн мөртлөө сүүлийн хагас мянганд их эрсдэлүүдтэй нүүр тулсан. Харин өнөө цагт газар нутагтай, тусгаар тогтнолтой, парламентын засаглалтай гээд байж байгаа нь бас баярламаар хувь заяа ч юм шиг санагдана, тэдгээр түүхэн эрсдэлүүдийг унших бүр. Тэгэхээр, тусгаар тогтнолын үнэ цэнийг яаж харах хэрэгтэй юм бэ?
-2007 онд Индианагийн их сургуульд орох санаатай TOEFL-ийн шалгалт өглөө. Тэнд XIV Далай ламын төрсөн ах Норов Ринбүчийн байгуулсан Төвөдийн сүм байсан. Сүмээр орж гарахад нэг бус удаа таарсан Даши гэдэг миний үеийн залуу байв. Тэр надтай хамт шалгалт өглөө. Миний урд суулаа. Шалгалтын цаасан дээр улсынхаа кодыг бичнэ. Даши гэтэл асууж байна, “Багш аа, би улсынхаа кодыг олохгүй байна” гэж. Багш өөрөө жаал хайгаад, сүүлд нь сургалтын алба руу ярих шиг боллоо. Тэгснээ Дашид, “Энэ дэлхий дээр Төвөд гэж улс байхгүй юм байна. Та БНХАУ-ын кодыг бичнэ” гэж хэлэв.
Би ард нь суусны хувьд Дашийн царай ямар болсныг хараагүй. Харин багшийн царайгаар Дашийн царайг төсөөлж байгаа юм. Таг хөшиж сууж байгаад, чимээгүй босоод гараад явсан. Тийм шоконд орсон хүн яаж шалгалт өгөх вэ дээ. Түүнд эх орон бүгдийн дайтай үнэ цэнтэй байна. Би иймэрхүү жишээ нэлээд олныг дурдаж болно.
Өвөрмонголчуудын аль оюунлаг сортоотой тал нь монгол уг гарвалаа хайж судалдаг. 2012 онд бил үү дээ, Бээжин ороод буцахад Өвөрмонголдоо манай Б.Лхагвасүрэн шиг нэртэй том зохиолч хүн биднийг гаргаж өглөө. Чемоданыг автобусны тээш хадгалах сав руу хийх гэтэл жолооч хятад залуу авч шидээд, Өвөрмонголын тэр том зохиолчийн нүд рүү нь чичлээд орилж байна. Түүний өмнө юу ч хэлж чадахгүй номхон зогсож байна. Хятадын жирийн нэг жолоочид Өвөрмонголын оюун санааны том зохиолч чухал биш. Байдаг л нэг Баагий харагдаж байгаа юм. Ийм үед дотроосоо тэр орон зайг үгүйлж, асаад ирдэг юм байна.
Бидний хувьд эх орон, тусгаар тогтнол бий тул үнэ цэнийг нь тэр бүр мэдрэхгүй байгаа юм. Монгол хүмүүсийн үнэ цэнтэй бүгд энд л бий. Бид энд төрсөн, хүүхэд насаа үдсэн. Зовсон, жаргасан нь чухал биш. Сайн, муу бүхнээ энд үзэж буй. Бид цагаачлаад явж болно. Хаана ч цагаач л харагдана. Мундаг гадаад хэлтэй байж болно. Байдаг л нэг Ази харагдана. Гэвч байдаг л нэг Азиас өөр харагдах, үнэлэгдэх боломж бол монгол гэдэг ялгарлалаа тээн илэрхийлэх. Аж үйлдвэрийн гуравдугаар хувьсгал хүмүүсийг стандартчилаад эхэлсэн. Одоо бараг био-робот шахуу болгох нь. Хүн бүгд үйлдвэрийн бараа шиг, сэрэл мэдрэмж ч, таашаал сонирхол ч ижил болчихвол ямар ч үнэ цэнгүй болно. Үндэстний хувьд ярихад мөн ижил. Иймд өөрсдийн гэсэн тэр ялгарлаа тодорхойлох, тээх хэрэгтэй. Тэгж байж бид үнэ цэнтэй оршино л гэсэн үг. Заавал монгол дээл өмсөхдөө чухал биш л дээ. Гол нь бидэнд ялгарах юм асар их байгаа. Тэр бүгдээ харамсалтай нь үгүйсгэдэг.
-Судалсан нь ч бас бага байх шиг. Та сая ахуй ийм байхад залуусыг буруутгахад хэцүү гэсэн. Гэхдээ ямар нэг хөшүүрэг хэрэгтэй биз?
-Бид нэгдүгээрт үндэстний ялгарах үзэл санаагаа цогцоор нь босгож ирэх, тодорхойлох хэрэгтэй. Үүнд урлаг уран сайхан, сэтгүүл зүйн оюунлаг салбарынхан нэгдэн хичээж зүтгэвэл бололцоо бий. Энэ философийг системтэйгээр гаргаж ирэх ажил тийм амар биш. Энд тэнд хүмүүс элэг доог болон, алдаж онон хийгээд л байна.
Нөгөө талд, Brain Drain буюу гадагшаа дүрвэж буй оюунлаг хэсгийг дэмжих хэрэгтэй. Яах вэ, манай залуус юм үзэг. 10 залуугийн гурав нь тэндээ шингээд үлдэг. Зарим нь үлдсэн ч эх орноо санадаг, тэмүүлдэг, ар гэртээ хэдэн ам.доллар явуулдаг байг. Гадаадад байгаа монголчуудаас жил бүр Монгол руу гуйвуулдаг мөнгөн дүн ямар ч хүчирхэг гүрний буцалтгүй тусламжаас илүү гэдэг. Гадаадад байгаа монголчуудаа дэмждэг төрийн тусгай бодлого хэрэгтэй. АНУ-ын хоолны салбарт хятадууд, зочид буудлын салбарт энэтхэгүүд нөлөөтэй. Ингэж гадаадын тодорхой зах зээлийг эзлэхэд төрийнх нь бодлого нөлөөлсөн. Стокгольмын 100-аад сүши рестораны дийлэнх нь монгол эзэнтэй болжээ. Энэ бол өөрөө, органикаар бий болсон амжилт. Харин төр дэмжээд ирвэл монголчууд дэлхийн өнцөг булан бүрд амжилттай амьдрах, улмаар эх орондоо эерэг нөлөөлөл, өөрчлөлт авчрах бололцоотой.
Ерөөс монгол хүн гэж хэн бэ. Монгол хүнд ямар сайн тал, муу тал байна вэ. Үүнийг судалгаагаар гаргаж, сайн талыг дэмждэг, муу талыг дардаг бодлого гаргах шаарлагатай. Хүчирхэг гүрнүүд үүнийг хийдэг. Бид энэ талаар А ч үгүй сууж байгаа. Гэтэл өнөөдөр бид нэг нэгнээ гахай, нохойгоор нь дуудаад суудаг. Эцсийн эцэст нэг нэгнийхээ төлөө санаа тавьж чаддаг чанараар нь үндэстний эв нэгдлийг хэмждэг. Бид гуравхан саяулаа. Хэдэн зуун сая хүнтэй улсууд ийм бодлого барьж байхад бид дунд нь алмай царайлаад сууж болохгүй. Тэгэх юм бол нэг л өдөр энэ газар нутагтаа эзэн байх эрхээ сайн дураараа алдах аюултай.
-Энэ чиглэлд идэвхтэй ажиллаж байгаа хүмүүс хэр олон бий вэ?
-Сайн дураараа ажиллаж буй хувь хүмүүс л байна. Гэтэл энэ бол мөнгө зарж, институтийн түвшинд хийх ёстой ажил. Хувь хүмүүсийн ажил биш л дээ. Манай Үндсэн хууль амьгүй. Үндэсний онцгой өвөрмөц шинжийг баталгаажуулдаг механизм байхгүй. Бидэнд Үндсэн хуулиас эхлээд өөрчлөх, шинэчлэх юм их байна.
-Таны шинэ роман мөн хууч ярианд үндэслэв үү?
-Үгүй. Ерөөс та нарын насны залуусын хайр дурлалын асуудал.
-“Галт шувуу” шинэ романы талаар та хүлээлт үүссэн уншигчдад хэдэн үг хэлээч?
-Би их олон зохиол бичээгүй л дээ. Харин үүнийгээ, өдийг хүртэл өөрийгөө уран зохиолын амин сүнстэй юм бичлээ гэж бодож байна. Яг урлаг, дүр бүтээх талаасаа. Дүр бүтээхгүйгээр уран зохиолын асуудал ярих бололцоо байхгүй. Өмнө нь би дүр бүтээх оролдлогууд хийж л байсан. Гэхдээ үүн дээр нэлээд дотогшоо мэдэрч хийж чадав уу даа гэж бодсон. Дүрээ мэдрээд ирэхээр бараг надад амьд болж, тэдэнтэйгээ ярьж байгаад бичнэ. Ядрахгүй, урсана. Хавар нэг долоо хоног, намар 10-аад хоног л суулаа. Хөвөрдөөд явчихдаг. Дүр амьдарна гэдэг уран бүтээлчийн хувьд нэг талын аз жаргал. Дүртэйгээ хамт амьдарч, уйлбал уйлж, инээвэл инээгээд бичээд явах нь их аз жаргал.

Дараах графикаас харахад дэлхийн олон хүмүүс цаг агаарын эрс тэс үзэгдлийн талаар санал нэгдэж байгаа бололтой. Ойролцоогоор арван хүн тутмын долоо нь ирэх жил тэдний амьдарч буй улсад өнгөрсөн жилийнхээс илүү олон байх болно гэж найдаж байна гэжээ. Энэхүү итгэл үнэмшил Португали (87 хувь), Индонези (85 хувь), Чили (79 хувь) зэрэг улсад хамгийн өргөн тархсан байв. Үүний зэрэгцээ арван хүн тутмын найм нь дэлхийн дундаж температур нэмэгдэнэ гэж хариулсан бөгөөд нийт санал асуулгад оролцогчдын тал хувь нь өөрийн улсын томоохон хотод байгалийн гамшиг тохиолдох төлөвтэй байгаа нь өнгөрсөн онд 45 хувиар өссөн байна.
Ялангуяа Индонез (75 хувь), Перу (73 хувь), Турк (71 хувь) зэрэг улсууд ийм зүйл болно гэж бодож байсан. 2024 он бол 60 гаруй орны бүс нутаг, хууль тогтоох болон ерөнхийлөгчийн сонгуульд оролцохоор 4 тэрбум орчим сонгогч санал өгөхөөр төлөвлөж байгаа бөгөөд эдийн засагч түүхэн дэх хамгийн том сонгуулийн жил гэж нэрлэсэн ч сонгуулийн томоохон жил байх болно. Их Британи, Энэтхэг, Европ, АНУ руу анхаарлаа хандуулж, ерөнхийлөгч асан Дональд Трамп дахин сонгуульд өрсөлдөхийг харах болно. Бүгд найрамдах намаас нэр дэвшсэн хүн дахин сонгогдох боломжийн талаар асуухад энэ судалгаанд оролцогчдын 35 хувь нь түүнийг албан тушаалд очих магадлалтай гэж хариулсан бол 47 хувь нь боломжгүй гэж хариулсан бол 18 хувь нь мэдэхгүй гэж хариулжээ. Зөвхөн АНУ-аас ирсэн судалгаанд оролцогчид 35 хувь нь ийм байх магадлалтай гэж хариулсан бол 46 хувь нь боломжгүй гэж хариулсан бол 19 хувь нь мэдэхгүй гэж хариулжээ.
Мэдээжийн хэрэг, сонгуулийг урьдчилан таамаглахад маш хэцүү, санал асуулга нь ихэвчлэн алдаатай, янз бүрийн арга зүй, түүврийн хэмжээн дээр тулгуурладаг, мөн улс төрийн байр суурь цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж болно гэдгийг энд тэмдэглэх нь зүйтэй.
2024 онд дэлхийн эдийн засаг удаашрах уу. 2023 он хүлээгдэж байснаас хамаагүй дээр болсны дараа 2024 онд дэлхийн эдийн засаг удаашрах уу? Мөн дэлхий даяар цагаачлалын өсөлт нэмэгдэх магадлалыг онцолсон. Судалгаанд хамрагдсан 10 хүн тутмын долоо нь эх орондоо цагаачлалын түвшин нэмэгдэнэ гэж найдаж байна гэжээ. Энэ нь ялангуяа Португал (87 хувь), Турк, Сингапур (тус бүр 82 хувь), Италид (79 хувь) өндөр байна.
Өнгөрсөн жил бид Португалийн орон сууцны үнэ өссөн зэрэг сэдвүүдийг хөндөж байсан бөгөөд үүнд “хөдөлгөөнт авьяаслаг” хүмүүс шилжин суурьшсантай холбоотой, харин Турк, Итали улсууд шилжин суурьших гол зам хэвээр байна. Үүний зэрэгцээ, бизнесийн ертөнцөд цар тахлын улмаас гэрээсээ ажиллах шилжилтийн дараа оффис руу буцаж ирэхийг судалгаанд оролцогчдын арван хүн тутмын зургаа нь хүлээж байна. Бүс нутгийн хувьд өөр өөр ойлголттой байгаа ч оффисын ажилчид гэрээсээ илүү ажлын байрандаа илүү их цаг зарцуулна гэж Ази тив тэргүүлж байна. Индонез (86 хувь), Малайз (78 хувь), Хятад (76 хувь), Филиппин. (75 хувь), Сингапур (71 хувь), Энэтхэг (69 хувь) эхний зургаан байранд орсон байна. Франц (45 хувь), Бельги (48 хувь), Швед (50 хувь), Их Британи (53 хувь) зэрэг Баруун Европын орнууд үүнийг харьцангуй бага гэж үзэж бай

Улс монгол гэр бүлийг эрчүүд авч явна За жёндир энэ тэр гээд эртний ёстой энэ цагийг холиод хэрэгүй.
Ууц өвчүү ул боов засахийн тухайтад
Ууцыг төрийн ёслолд тавьж байсан байна.
Төрийн ёслолд:
1.хурим
2.үс авах
3. Эсгий хийх
4.унага тамгалах
5.шинэ гэр барих зэрэг ордог байжээ
Өндөр гэгээн таалал болсоноос хойш төв халхад ууц тавах хэвийн боов засах ёс хүчтэй дэлгэрсэн бололтой.
Үхрийн өвчүү тавьдаг ёс хэдээнээс дэлгэрсэнийг мэдэхгүй байна. Өвчүүг галын хишиг гэж үзэн гал д өргөж ирсэн ёс бий. Хэрэв өвчүүг зоогонд тавьбал дээш нь харуулж тавих болов уу сайн мэдэхгүй байна.
Ер нь цагаан сар гэдэг нь сүүлийн үед нэг нас нэмээд ч байгаа юм шиг, Үгүй ч юм шиг.
Шашин соёл 2 нь холилдоод ч байгаа юм шиг, салаад ч байгаа юм шиг
Төр засаг нь ард түмэндээ хишиг тараагаад ч байгаа юм шиг, үгүй дамшиглаад ч байгаа юм шиг.
Ард олон нь цагаан сар хийх гэж зүдрээд ч байгаа юм шиг, олз омог олоод ч байгаа юм шиг. Ийм сонин тойрог руу орчихлоо
Цагаан сараа хуульчлаад,
ЭНЭ ОЛОН БАЯРЫГ БАЗААД НЭГ болгоод цагаан сар наадам 2- оо олон хоног амраад гоё, эдийн засгийн дарамгүй, цаг хугацаа тавиу тэмдэглэдэг болчихвол ямар бэ…. өчүүхэн би мунхаглав… Оюунаа уралдуулцгаая…
Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү