Category: Монгол үндэсний түүх

-Монголчууд хийморь сүлдээ дандаа мориор зүйрлэж байдаг. Тиймээс монголчууд агуу төрийн сүлдэндээ хүртэл оруулсан байдаг шүү дээ. Өнөө цагт хийморийн дарцаг өргөснийгөө сүлд хийморь гэж ойлгох болжээ. Монгол хүн морио унаснаар хийморь нь бадарч байдаг. Харин цусыг нь сайжруулж байна гэж адуугаа эрлийзжүүлснээр түвшин нь өндөр болж хүүхэд унах явдал их гарч байгаа. Энэ бол эрлийз адуу монгол хүний ген, байгаль, зан чанарт тохирохгүй болчихоод байгаагийн илрэл. Түүнээс монгол адуу эзэндээ ээлтэй, хаана ч явсан явгалахгүй, амь сүнс нэгтэй болчихдог шүү дээ. Эрлийз адуу уралдуулж байгаа нь монгол өв уламжлал, баяр наадмынхаа үндэсний гэх зүйлүүдийг зөрчөөд наадмаа наадам биш болгоод байна. Монгол наадмаа хийж, монгол адуугаа уралдуулахад болоод л байсан шүү дээ.

-Наадмаа наадам биш болгоод байна гэлээ. Хэн үүнд буруутай юм бэ?

-Монгол өв соёлоо хэн унагаад байна гэвэл уяачид өөрсдөө. Тэд ийм зүйл хийгээд байна. Өнөөдөр наадам боллоо гэхэд тэд монгол адуугаараа уралдъя гээд нэг удаа тэвчээд, ёс жудгаа хүндлэх юм бол хэн ч эрлийз адуу уралдуулж, эрлийз наадам хийхгүй л байхгүй юу. Гэтэл наанаа ярьж дүр эсгээд, цаагуураа эрлийз морьдоо уралдуулаад, үгсэн хуйвалдаад байна. Гэхдээ энд бидний яриад байдаг цөвүүн цагийг өөрчлөх сайн зүйлүүдийн эхлэл ирж байгаа байх. Зул бөхөхдөө бадамлана гэгчээр үндэсний бөхөд ч тэр, үндэсний морин уралдаанд ч тэр шалгарал явж байна гэж би боддог. Зөв тал руугаа өөрчлөгдөнө гэж найддаг. Наадмаа зөв сайхан хийгээд, монгол адуугаа уралдуулж, уралдаанч хүүхдүүд тэнд гийнгоо хадаахад энд монгол хүн огшиж баярлаж байдаг, бид ингэж л наадаж ирсэн. Түүнээс эрсдэл хийж хүүхдээ морины нуруунаас унагаж амь насыг хохироох нь наадмын гол утга учир биш шүү дээ. Дээр нь монгол хүн амны бэлгээр гэж монголчууд үг хэлээ бодолцож баймаар байна.

-Тухайлбал?

-Бид “Унаач хүүхэд” гэх буруу үг хэллэгийг хэрэглэмээргүй байгаа юм. Үгийн хүч, энерги гэж байдаг. “Унаач, унаач” гээд байхаар унана шүү дээ. Уралдаанч хүүхэд гэж ярьж, бичиж хэвших нь зүйтэй. Бөх, морь хоёр хийморь сүлдээр нааддаг. Аль хийморьтой, даалттай нь ард үлддэг гэж ярьдаг даа. Энгийнээр хэлэхэд сайныг дагаж саар гэгч зүйл үүсч гарч ирж хүчээр хийморь сүлдийг эрхшээж авах гээд байгаа учраас цаана байгаа монголчуудын “тэнгэр хаяна” гэж ярьдаг тэр үйлдлүүд бий болж, ил ертөнцөд буюу хүүхдэд хэцүү бэрхийг үзүүлээд байна гэж ойлгож болох юм. Уяач хүний анхаарах ёстой зүйлүүд шүү дээ, энэ чинь. Бид ёсоо хүндэлж, дэгээ баримталж наадмаа журамтай сайхан хийх учиртай. Бөхчүүд ч гэсэн барилдахаар гарахдаа “Энэ өдрийн түрүү бөхтэй битгий таараасай” гэж өөрийн бурхан шүтээд даатгадаг юм гэнэ лээ. Яагаад гэвэл түрүүлэх бөх нь өөрөө ч байж болно, өрөөл нэгэн байж болно. Тэгэхээр нэгийн даваанд түүнтэй таарчихвал мянга сайн байгаад унаж таарна шүү дээ.

-Эрлийз адуугаа монгол адуу гэж уралдуулаад, түүнийх нь нуруун дээр хүүхэд байтугай салхи ч тогтохгүй осол гарч байна гэж их ярьж байна?

-Наанаа монгол адуу гэж яриад цаагуураа танил талаараа орж эрлийз адуугаа уралдуулаад байгаа шүү дээ. Морины комисс дээр хуйвалдаан, зөрчил их гарч байна гэдгийг бүгд л хэлдэг, ярьдаг.

Уяачид өөрсдөө ч хэлдэг, “Монгол адуугаар уралдаад нэмэр алга” гээд эрлийз адуу тэжээж байдаг. Тэгэхээр энд бусдаас бурууг хайх бус уяачид өөрөөсөө бурууг хайх хэрэгтэй. Бусармаг зүйлүүдээ болих хэрэгтэй.

Тэжээгээд, тэжээлийг нь бэлдээд байгаа эрлийз адуугаа орхичихвол дэг ёсондоо орно. Монгол адуу өөрийн дархлаагаар өвөл, хавар, зун, намар дөрвөн улирлыг даваад туулаад ирсэн, тэр л жамаараа уралдаад явна шүү дээ.

-“Допингтой бөх” гээд ярьдаг, хариуцлага тооцдог. Гадаадаас үнэтэй тэжээл авчирч тэжээдэг, эм тариа хэрэглэсэн эрлийз морь гэдэг бас л “допингтой” бараг л “хагас галзуу” амьтан биз дээ, хүүхэд яаж амыг нь дийлж, залж удирдаж уралдуулах билээ?

-Тэгж хэлдэг боловч ямар ч хүн ядарлаа гээд долоо хоногийн сүүлчээр дусал тариа хийлгэж, эм тан хэрэглээд л байдаг. Тэгэхээр “допинг” гээд хэт нэг талыг барьж “галзуу, араатан” гэхчлэн туйлширч ярьж болохгүй байх. Урьд цагт монгол морь 40 км\цагийн хурдтай давхидаг байсан бол одоо өөрийнх нь хүчээр бус хэрэглэж байгаа зүйлийнх нь хүчээр зүрхнийх нь ачааллыг ихэсгэж 55 км\ цагийн хурдтай давхиулдаг болж. Өмнө нь хот, хөдөөгийн хооронд “Газ-69” автомашинаар өдөржин шөнөжин явдаг байсан бол өнөөдөр тэр замыг жийпээр хэдхэн цагт туулдаг болсон. Үүн шиг нийгэмд бүх зүйл хурдасч байна. Гэлээ ч монгол наадмаа хийж монгол адуугаа уралдуулъя, өв соёлоо хадгалъя гэдэг асуудал зөв. Дээр хэлсэн шүү дээ “Адууныхаа цусыг нь сайжруулж байна гэж эрлийзжүүлснээр түвшин нь өндөр болж хүүхэд унах явдал их гарч байгаа. Энэ бол эрлийз адуу монгол хүний ген, байгаль, зан чанарт тохирохгүй болчихоод байгаагийн илрэл” гэж. Дахиад хэлэхэд үүнд уяачид өөрсдөө буруутай.

-Бид хүүхэд хамгааллын асуудлыг дэвшүүлэн ярьж, бичиж байгаа. Энэ талаар?

-Хүмүүс материаллаг зүйл рүү их орчихоод байна. Тэр нь гол болохоос тухайн хүүхдийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдлыг орхигдуулаад байгаа тал их ажиглагддаг. Монгол хүүхэд багаасаа морь унаж сурдаг. Тэгээд морьтойгоо дасан зохицож, амь сүнс нэгтэй болтол ижил дасал болдог байсан. Гэтэл өнөөдөр тийм биш болсон. Эм тариа, хүчтэй тэжээл хэрэглэсэн эрлийз адуу “хийрхэл” сууж, өөрийн хүчээс хэд дахин хүчтэй болчихоор хүүхдийн морио жолоодох аргачлал байхгүй болно, тэгэхээр мориныхоо нуруун дээр яаж тогтох билээ. Олон жил морь унаж байгаа хүүхдүүд ч бас байна. Тэдэнд морь унасаар байгаад дадал зуршил суусан байдаг. Зарим уяач мориныхоо хурдыг нэмж хүчтэй болгочихоод өнөөхийнхөө нуруун дээр хүний нялх хүүхдийг хүлж баглах нь холгүй тавиад явуулчихаж байна. Тэр морь барианд орох нь л чухал болохоос тэр хүүхэд зургаан настайдаа анх морь унаж уралдаж байна уу, дадал туршлага байна уу гэдгийг бараг л хардаггүй тал ч анзаарагддаг. Магадгүй тэр нь морио хурдан, хүчтэйг олон түмэнд гайхуулж, цаагуураа үнэ хүргэж зарах гэсэн шунал хүсэл, ил далд сурталчилгаа нь явж байдаг байгаа байх л даа. Тэгээд хэл ам гарахаар “Энэ хүүхдийг би хэчнээн зуун мянгаар цалинжуулдаг, ар гэрт нь ийм тийм хэмжээний юм өгдөг” гэж ярьдаг. 500 мянган төгрөг өгчихсөн бол түүнийх нь оронд өнөө хүүхэд очиж морь унах, ажлаа хийх ёстой болж байдаг. Энд зөрчил их бий. Урьд цагт хүмүүс “Морь маань дүүрэн сайхан давхиад ирлээ. Хүүхэд, морины эндэгдэлгүй сайхан наадлаа” гэлцдэг байсан. Одоо буруу зүйл их байгаа учраас хүүхэд яах ийх нь сонин биш болж, маш муухай зуршил тогтох гээд байна. Осолдохгүй эхний тавд оруулж, нэр алдраа гаргахын төлөө “нүд улаан мөнгө цагаан” гэдэг шиг гаж зүйлүүд их болж дээ. Гол нь уяачид өөрсдөө анхаарч энэ гажуудлаа засах ёстой юм шүү дээ. Өөрсдөө тэгж хүсэхгүй байгаад гол асуудал байна.

-Мэргэжлийн морь унаач, уучлаарай уралдаанчтай болохын тулд яах вэ?

-Би өөрийнхөө л бодлыг хэлье. Монгол өв соёл эргэж түгэж эхэлж байгаа. Сайн сайхан руу өөрчлөгдөж байгаа учраас өнөөдрийн болох, болохгүй зүйл ил гарч олон түмнээр яригдаж шүүгдэж, цэгцлэгдэж байгаа гэж боддог.

Дэг жаяг, жудаг алдагдсан зүйлүүд цэгцэнд орно. Шалгуур явагдаж, үнэн нь батлагдаж гарч ирж байж журам тогтоно. Бидний өв соёл, үндэсний дархлаа, хардаг, бахархдаг олон зүйл устаж, гажуудаж байгаа, түүнийгээ сэргээж Монгол монголоороо байх тухайд бид бодлогоор хандах ёстой.

Түүнээс биш тэртэй тэргүй дэлхий хөгжүүлсэн зүйлийг бид энд авчирч хөгжүүлэх гээд яах юм бэ. Эрлийз адуугаар наадам хийнэ гэж юу байх вэ. Монгол морины үнэ цэн алдагдана шүү дээ. Эрлийз адуу шүтсэнээр монгол адуу маань сүүлдээ “Малины адуу” гэгч болж байна. Монгол өв соёлыг авч явж ирсэн малчид цаашид яах ёстой вэ. Тиймээс уяач нь ч, уралдаанч хүүхэд нь ч эрлийз адуунаас татгалзах ёстой юм. Эрлийз адууг унахгүй гэхэд тэр уяач яах юм бэ, тийм биз дээ. Уяач нар өөрсдөө унаж уралдах уу. Үүн дээрээ л тэмцэх хэрэгтэй. Монгол өв соёл, монгол гэж ярьсан атал цаанаа нэр алдраа гаргах, өнгө мөнгө харсан зүйл рүү хүүхдийг золиос болгодог явдлыг таслан зогсоох ёстой. Уяачдын шуналын цээрлэлийг хүүхэд амсах ёсгүй. Морь бол “машин шиг хурдан байх ёстой” гэсэн цаад эзэн, уяачийн номоор л давхиж байгаа нь тэр шүү дээ. Монгол өв соёл дотор маань монгол адууны давхил ийм байна, хүүхэд унахад тийм байна гээд бүгд байгаа. 40 км\цагийн хурдтай давхихад хүүхэд унаж уралдаад ирсэн байна шүү дээ. Одоогийнх шиг осол “борооны дараах мөөг” гэдэг шиг болчихоогүй байсан үе бий шүү. Эм, тариа хэрэглэсэн эрлийз адуугаар уралдахыг цэглэх хэрэгтэй. Үндэсний морин уралдааны тухайд морь будлиулсан уралдаанч хийгээд уяачид ямар шийтгэл ногдуулах тухай төрт ёсны өвөг хууль “Халх журам” -д маш дэлгэрэнгүй байдаг. Үүнийг хаа хаанаа уншиж судалж, баримтлах ёстой байгаа юм. Энэ хуулийг монголчууд эрт цагаас “Уралдааны цааз” ч гэж ярьдаг байсан юм билээ.

Ч.Үл-Олдох
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

vдшийн бvрий болоход ойд бaйсaн хvмvvс гaл тvлэхээр болж,Донгов гуaйг юунaaс ч aйдaггvй гэх шaлтгaaнaaр тулгын гурвaн чулуу aвчруулaхaaр бaйгaa гaзрыг нь зaaж өгөөд явуулжээ. Ингээд өөрсдөө чулуу aвaх гaзaрт нь тvрvvлж очоод, нэг нь хувцсaa тaйлж, чaрмaй нvцгэлээд модны aрд нуугдсaн бaйнa. Донгов гуaй очиж, чулуугaa aвaaд буцaх гэтэл чaрмaй нvцгэн сэгсгэр хvн хaрaнхуйн дундaaс гvйж гaрч ирээд, “Чулуугaa өгөхгvй ээ” гээд муухaй орилоод, чулуунaaс нь тaтaн зуурaлджээ.
Гэтэл тэрээр “Зa юун сvртэй юм, хэрэгтэй юм бол мaргaaш aвчрaaд тaвьчихъя” гээд тvлхэж унaгaчихaaд, хэнэг ч vгvй явaaд өгчээ. Ингээд л aн-чин нөхдийнх нь aйл-гaх төлөвлөгөө бvтэлгvйтсэн гэдэг. Мөн нэг сониуч хvн тvvнээс “Тaныг юунaaс ч aйдaггvй гэх юм. Тa ер нь сvнс, чөтгөртэй тaaрч бaйсaн тохиолдол бaйдaг уу?” гэж aсуусaн гэнэ.
Тэгэхэд нь Донгов гуaй “Би нэг орой уулaнд явж бaйхдaa ил гaл тvлээд, т-aм-х-иa бaaгиулaaд сууж бaйтaл гaлын утaaн дороос нэг нaрийн хоолой “Сaмыг минь өг, сaмыг минь өг” гээд хaшги-рсaн. Би гaзaр доорхоо тэмтэрч vзтэл хэдэн хугaрхaй шvдтэй сaм бaригдсaн. Тэгэхээр нь aвaaд “Мaй, хэрэгтэй юм бол яaх гэж хaясaн юм” гээд гaл руу шидтэл утaa мaнaрaaд л чимээгvй болсон доо. Тэр чухaм юу бaйсныг би мэдэхгvй” гэжээ.
Энэ мэтчилэн тvvнийг хvн нь ч, буг нь ч aйлгaж чaдaaгvй гэдэг. Зaрим хvмvvс хэт мэдрэмтгий зaнгaaсaa шaлтгaaлaн огт бaйхгvй зvйлийг бaйгaa мэт хaрж, сонсож, мэдэрдэг. Гэвч vнэн хэрэгтээ vхсэн хvнээс биш, aмьд хvнээс aйж явaх хэрэгтэй гэдэг шvv дээ.

Мич-бич-бичин хүн-хомосапиенс гэх гинжин хувьсал нь хүмүүс бол байгалийн бүтээгдэхүүн, биологийн нэгэн зүйл амьтан, ухраан үзэх аваас хүн дүрстэй мичний хойчис мөнийг үзүүлдэг. Гэхдээ орчин үеийн хүн бол байгалийн ч бүтээгдэхүүн, бас нийгмийн ч бүтээгдэхүүн мөн юм. Харин энэхүү хоёрдмол мөн чанараа хүмүүс одоо, XXI зууны эхэн гэхэд бараг мартсан буюу эс тооцох болчихжээ. Энэ бол тун ч муу үзэгдэл, хол явах ихээхэн сөрөг үр дагавартай үзэгдэл билээ. Өөрийгөө байгалийн бүтээгдэхүүн гэдгээ ямагт санаж, тооцож, байгаль эхээ эргэж “халамжилж”, нэг л эхээс төрсөн бусад амьтдаа хайрлаж, ойрхны садан төрлөө хэмээн ачилж, тордож байх ёстой ажээ. Эсрэг тохиолдолд бид байгаль эхийнхээ халамжнаас салж аажмаар мөхөх болно.

Хүмүүс бид эх болсон байгалиа, эртний өвөг дээдэс болох амьтдаа огоороод зөвхөн л бүтээсэн соёлынхоо ертөнцөд бялууран, “согтууран”, найрлан суух аваас өөрөө өөртөө булшны нүх ухаад “Байгалийн түүх”-ийн тавцангаас зайлуулагдах нигууртай.

Бид бол амьтад, амьтдад байгалийн эрүүл орчин л хэрэгтэй. Xүмүүсийн бүтээл нэг бүр нь байгаль орчинд хоргүй байх ёстой. Xордсон, бохирдсон байгаль эргээд биднийг л хордуулах болно. Уудаг ус, иддэг хоол, амьсгалдаг агаараа хүмүүс эх болсон байгалиасаа л авдаг. Унтах, амрах, хөдөлмөрлөх, төрөх, үр удмаа үлдээх гэхчилэн бүхий л хэрэгцээгээ хүмүүс экологийн цэвэр орчинд л хэвийн хангах боломжтой. Аль ч нийгэм эрүүл аж төрөх ёсыг л дээдлэх учиртай. Ингэхлээр бид хүн гэхээсээ хамаагүй илүүгээр амьтан гэх мөн чанараа, хэвийн, жам ёсны нөхөн үржих боломж, нөхцөлөө, жирэмсэн эх, торниж буй ураг гэдгийг чухалчлан үзэх ёстой байна.
Оюун ухаан яаж ч хөгжөөд, оюун ухааны тусламжаар бүтээсэн юмс, орчин яаж ч боловсронгуй болоод экологийн цэвэр орчин, унаган байгалийн шимийг гүйцэж, давж орлож чадахгүй.
Өнгөрсөн түүхэнд удтал оршиж, өнөөдөр ч гэсэн хүмүүст нөлөөлсөөр буй олон төөрөгдлөөс хүн төрөлхтөн салах ёсгүй. Одоо цаг нь ирсэн, болсон, бид учрыг нь таньсан, сэхээрсэн. Оюун ухаан л хүмүүсийг буй болгосон, оюун ухааны бүтээсэн, бүтээх соёл л бидэнд хэрэгтэй, байгалийн хувьд бол хүмүүс зөвхөн л идэвхтэй хэрэглэгчид хэмээн мугуйдалж байсан цаг аль эрт урсан өнгөрчээ.

Өнөөдөр ч гэсэн тодорхой утгаар, тодорхой шалтгаанаар хүмүүс бид мичүүд мөн, бичүүд мөн. Жаахан л доошлуулж нэрлэх аваас бид ердийн хөхтөн амьтад, сүүгээр бойжигчид… Гэтэл бүр шашин, шашны томоохон зүтгэлтнүүд хүний байгаль болон нийгмийн мөн чанарыг бүрэн огоорч хүмүүс бол ид шид, элдэв увдисын бүтээгдэхүүн, дээд тэнгэрээс илгээгдсэн элч, бурхад, олон янзаар хувилан төрөх, тодрох чадавхтай сүнсний эзэд, үхээд оршуулагдах атлаа ертөнцийн эзний ивээлээр хэдэн зуу, мянган жилийн хойно ч амилан босож ирэх боломжтой, увдистай мэтээр сурталчилж, төөрөгдүүлсээр иржээ. Хүмүүс бол бурхдын бүтээл мөнийн учир, ялангуяа хаадууд бол дээд төрөлхтөн, тэнгэрийн элч мөнийн тул тэдний биед мэс хүргэж болохгүй, мэс ажилбарт өртүүлж болохгүй хэмээсээр эдгээж, анагааж болох өвчтөнг ч үхүүлсэн тохиолдол олон гарчээ. Хаад, язгууртнууд, цагаан ястай хүнийг аянга ниргэдэггүй, далайн бурхны ивээлд багтагчид усанд живдэггүй, дайны бурхдын хувилгааныг бууны сум даадаггүй, үхэшгүй мөнхийн шидийг олсон хутагтууд, тэдгээрийн хойд дүрүүд гэх мэтийн хуурамчлал тив бүхэнд, улс үндэстэн бүхэнд байсаар иржээ.

Эрт, эхэн үедээ үр жимс, ургамлаар хооллосоор хожуу нь олон идэштэн, анчид, махан идэштэн болсон, зэрлэг амьтдыг гаршуулж гэршүүлснээр нүүдэлчид, малчид болсон, зөвхөн хэдхэн мянган жилийн өмнөөс л газар тариалан эрхэлж суурьшиж эхэлсэн түүхэн процессыг хүртэл шашинчилж, элдвээр гуйвуулж, хоруу зорилгын үүднээс зориуд зохиомжлон өөрчилсөн сургаал, номлол ч олон гарчээ. Ийм ном, судрууд бүр их, дээд сургуулийн сурах бичгийн үүрэг гүйцэтгэж байсан тохиолдол ч цөөнгүй.

Ард олныхоо оюун санааны амьдралыг хий хоосон зүйл (чөтгөр, шулам, ид шид, бурхад гэх мэт), үл гүйцэлдэх итгэл, мөрөөдөл, шашны элдэв харгис урсгал, зан үйл мэтэд мухар, сохроор автуулж, эцсийн дүндээ ухвар мөчид хүмүүс, сүсэгтэн олноос өргөл, барьц цуглуулж түүгээрээ амьдарч, хөлжиж байх нь XXI зууны мэдлэг, ухамсрын үүднээс үзэх, үнэлэх ахул залилан, луйврын нэгэн төрөл, хэлбэр болж ойлгогдох болжээ. Ард түмнээ мунхруулах хэрэгт хуруу, хумс нэмэрлэх нь том нүгэл, ялангуяа оюунлаг, сэхээтэн хүнд байж үл болох алдаа, дутагдал юм. Өндөр, өргөн нэр хүндийг олсон лам хүн ч гэсэн мухар, сохроор сүсэглэх явдлыг сайшаах, дэмжих ёсгүй билээ. Хутагт, хувилгаад гээчдийн хойд дүрийг тодруулж байна гээд хүний нялх балчир хүүхдийг өөрт нь ямар ч сонголтгүйгээр шашин суртлын субъект болгож хувиргах нь хүний чөлөөт байдал, эрхийг ноцтой зөрчиж буй бусармаг үйлдэл болно.
Хүн ба байгалийн хүйн холбоо нь хүмүүсийн хувьд олон талын онцгой хариуцлагыг төрүүлж, нөхцөлдүүлж байдаг. Гэтэл мөнхүү хариуцлагын асуудлыг тухайлан судлах ажил орхигдсоор, хоцрогдсоор байна. Эх байгалийнхаа өмнө бидний хүлээх ёстой хариуцлагын зарим талыг бүр НҮБ-аас хуульчлан тогтоох хэрэгтэй. Энэ бол яав ч сайн дурын байх ёсгүй. Улс, үндэстэн нэг бүр хариуцлагаа сайтар ухаарч, үг дуугүй биелүүлж байх учиртай.
Хүрээлэн буй орчин, эх байгалиасаа л хүмүүс бүх талаар тэтгэгдэж, тэжээгдэж, олон янз энергиэр цэнэглэгдэж байдаг. Иймээс бид эх байгалиа, экологио цэвэр ариунаар нь, унаган төрхөөр нь байлгах, хадгалахын төлөө бүх нийтээрээ тэмцэх ёстой. Шаардлагатай хөрөнгө дайчлан гаргаж байх ёстой. Энэ талын анхаарал суларсан, тэмцэгчид цөөрснөөс болж хүмүүс бидний амьдралын чанар доройтож, өвчин халдвар газар авч, эрт хөгширч, нөхөн үржихүйн чадавхаа эр, эмгүй эрт алдаж, эх ба нялхсын эндэгдэл нэмэгдэж, халдварт бус өвчнүүдээр хүүхэд, залуучууд хүртэл амь насаа алдах болжээ.

Байгалийн амьтан гэдгээ мартаад бие, эрхтнээ зөнд нь хаяснаас болж яс сийрэгжих, үе мөч үрэвсэх, судас хатуурах, сахарын шижин, элдэв харшилд өртөх, хөдөлмөрийн чадвараа эрт алдаж тахир дутуу болох үзэгдэл ч хавтгайрсаар байна.

2018 оны 10-р сарын байдлаар дэлхийн хэмжээгээр үзэх ахул 6 секунд тутамд нэг хүн цус харвалт гэсэн оноштойгоор эмнэлэгт хүргэгдэж байна. Шаардагдах арга хэмжээг цаг алдалгүй авдаг боловч жил бүр 15 сая хүн цус харвалтаас болж үхэж байна. Унаган байгалийнхаа орчин, нөхцөлд амьдарч байгаа хүн дүрстэй сармагчны хувьд цус харвах өвчин, саяар тоологдох үхэл байхгүй нь тодорхой билээ. Байгаль болон нийгмийн харьцангуй цэвэр, тайван гэхээр орчин, нөхцөлд аж төрж буй Монголчууд бидний хувьд гэхэд жилдээ 100 мянган хүний 250 нь цус харвалтанд өртөх болжээ. Өнөөдөр Монголд 10 хүний 4 нь судас хатууралтай гэж оношлогджээ. Мөн манай насанд хүрсэн хүн амын 28 хувь нь артерийн даралт ихтэй ажээ. Энэчлэн тоочих аваас муу, муудчихсан үзүүлэлт олныг нэрлэж болох байна.

Цэнхэр гариг маань хатуу, шингэн, хийн хөрсөөрөө (газар, ус, агаар) бид бүхнийг тэтгэх, тэжээх гэж амрах, завсарлах цаггүй “хөдөлмөрлөсөөр” байдаг ажээ. Эх байгаль маань өөрөө далай, тэнгисийн усыг нэрж, ууршуулж үүл манан болгоод бидэнд зориулж цэнгэг ус (бороо, цас) үйлдвэрлэдэг. Хөрсөн дээрх ус, газрын гүний ус, цас мөс ингэж л цэнгэг усаар сэлбэгдэж, нөөцлөгдөж байдаг.
Эх байгаль маань өөрөө өвс ургамлаараа дамжуулан усны молекулыг задалж хүчилтөрөгч болон ургамлын гаралтай уураг, шим тэжээл бэлддэг. Энэ бүхнийг эцэг өвгөд маань таньж мэдээд тэжээгч, тэтгэгч эх болсон байгалиа хүндэтгэж, дээдэлж, тахиж тайж иржээ. Уул, усаа талархан тахиж, тайлга үйлдэн цэнгүүн үүсгэдэг нь үнэндээ бол мухар сүсэг биш юм шүү! Ард олны хүндэтгэж, дээдэлж, талархаж буй зан үйл, бэлгэдлийг шинжлэх ухаанчаар ойлгож, уламжлан үлдээж байхын ач холбогдол тун их билээ…
Агаар бол хийн хөрс, ус бол шингэн хөрс, газар бол хатуу хөрс. Энэ гурав эрүүл байвал л хүмүүс бид эрүүл байх болно.
Судлаач, профессор Д.Чулуунжав

Үүнийг Монгол-Японы хамтарсан экспедицийн малтлага хийсэн археологичид анх олсон бөгөөд уг үлэг гүрвэлийн мөр диаметр нь 106 см урт, 77 см өргөн аж. Монголын говь цөлөөс үлэг гүрвэлийн яс, мөр гэх мэт олдворууд маш ихээр олддог.
Судлаачид уг үлэг гүрвэлийн мөр ойролцоогоор 70-90 сая жилийн настай гэжээ.

Түүнчлэн уг мөр нь Титанозаур буюу урт хүзүүт үлэг гүрвэлийнх гэж Японы археологичид ярьсан байна. Титанозаур нь 30 метр урт, 20 метр өндөр махчин үлэг гүрвэл аж.
Монгол-Японы малтлагын экспедицийн хайгуулч, Окияама их сургуулийн эрдэмтэн “Энэ бол түүхэнд үлдэх олдвор. Үүнээс том үлэг гүрвэлийн мөрийг хүн төрөлхтөн олж байгаагүй” гэжээ.

Т.Бат

Ираны эртний соёл, уламжлал жуулчдын сонирхлыг ихэд татдаг бөгөөд энэхүү сайхан оронд очихыг зөвлөжээ. Нийслэл Тегеранд жуулчдын сонирхол татам маш олон ордон, музей, хийд байдаг бөгөөд тэртээ XIII зууны үеийн соёл уламжлалтай салшгүй холбоотой байдаг аж.

Дэлхийн хоёр дахь гайхамшгаар Швед, ялангуяа Стокгольмыг нэрлэжээ. Тус хот нь Европын цорын ганц үзүүштэй хот бөгөөд нутгийн хойд хэсэгт байрлах өвөрмөц уур амьсгал бүхий Седермальмын арлыг “Financial Times”-ын шинжээчид онцолжээ.
Энэхүү жагсаалтад Монгол улс багтсан байна. “Энэ оронд жуулчдыг татах далай тэнгис, цаашлаад том хот олон байдаггүй ч эртний нүүдэлчдийн амьдралыг бодитоор харах боломжтой. Мөн бэлчээрийн мал ахуйн хөгжлийг харж болно” гэж “Financial times” бичжээ. Дэлхийн долоон гайхамшигт орны тоонд мөн Зимбабве, Вьетнам, Япон, Патагони орсон байна.

Э.ЭГШИГЛЭН

Тэдний дундаас үр хүүхэд төрөхгүй байсаар 15 жилийн дараа хатан бие давхар болсон ч төрөхийн хүндрэлээс болж 1365 онд нас барсан гэдэг. Түүнийг нас барсны дараа хаан Гон Мин төрийн хэрэгтээ санаа тавихаа больж энэ хариуцлагаа Буддын лам Пён Жод үүрүүлсэн байна. Харин Пён Жо 1371 онд цаазлуулж, ван Гон Мин 1374 онд нас баржээ. Энэ түүхэн хатны тухай өгүүлсэн олон ангит киног 2005 онд Солонгосын MBC телевиз “Монгол гүнжийн домог” /Shin Don/ нэртэйгээр хийж Боржигин Будашир хатны дүрд жүжигчин Сё Жи Хү тоглосон билээ.

Монголжуу төрхтөнүүд нүүрнийхээ хэлбрээр өргөн царайт, нарийн царайт гэж хоёр хуваагддаг. Өргөн царайт төрхөд голчлон сибирийн төрх хамаарагддаг. Нарийн царайт төрхөд Алс дорнодын, өмнөд азийн (хойд ба өмнөд хятадын төрх гэх нь бий. Гэхдээ энэ нэр томъео сибирийн гэсэнтэй адил хятадын хүн амд л холбогдох нэр томъёо гэж хэлж болно) төрх хамаарагдана. Эднийг нийтэд нь палео-азийн төрх гэж авч үздэг. Европжуу төрх нь баруун европын, зүүн европын, европжуу-брахикраны гэх мэтээр хуваагддаг. Европчууд. арабууд, иранчууд, энэтхэгчүүд хоорондоо ондоо байгаа нь эхнийх нь баруун юмуу, зүүн европын төрхтөнд, нөгөөдүүл нь европжуу- брахикраны төрхтөнд хамаарагдаж байдагтай холбоотой юм.
Харин Монгол хүнийг Монголжуу өргөн царайт төрхөд хамааруулах уу, европжуу-брахикраны төрхөд хамааруулах уу гэдэг асуудлын талаар антропологчид маргалдсаар одооноос л нэг мөр болон тасарч байна. Гэхдээ аль ч үеийн антропологчдоос хэн нь ч Монголчуудыг хойд хятадын нарийхан царайт төрхөд хамруулж байгаагүй гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Монгол хүний хувьд өрнөдийн шинжлэх ухаан тун том алдаа гаргаснаа хожуухан ойлгосон гэж хэлж болно. Тэр алдаа нь ДНХ-гийн судалгаа нилээд хожимдож гарч ирсэнтэй холбоотой байдаг. Учир нь Монгол хун европжуу-брахикраны төрхтөнд хамрагдах ДНХ-тэй болохоос бус азижуу төрхтөнд хамрагдах хүмүүс биш гэдэг нь ДНХ-гийн судалгаа гарч ирснээс хойш тодорхой болсон юм. Өөрөөр хэлбэл европжуу том төрхт (өргөн царайтай гэсэн ч болно) хүн болохоос бус өмнөд азийн нарийхан царайтай төрхтөн биш юм. Үүнийг Монгол улсын Их Сургуулийн Антропологи-Археологийн тэнхимийн багш судлаачдаас орчин цагийн Монгол залуучуудын ДНХ-г судалсан сүүлийн гурван жилийн судалгаа давхар нотолж өгсөн. Энэ судалгааны үр дүнд өнөөгийн Монголчуудын арван хүн тутмын 7 нь европжуу төрхтөний генитэй болохыг генетикийн судалгаагаар тогтоосон юм. Хамгийн сонирхолтой нь энэ судалгааны үр дүнг Монгол нутгаас олдсон антропологийн олдворууд дээр арав гаран жил хийсэн молекул генетик, молекул антропологийн судалгааны (Митохондрийн ДНХ) үр дүнтэй харьцуулан үзэхэд нэгэн ижил үзүүлэлт гарсан явдал юм. Тиймээс Монгол нутаг дээр үеийн үед европжуу-брахикраны төрхтэй хүмүүс давамгайлан оршин сууж байсан бөгөөд өдгөө ч европжуу генитэй хүмүүс давамгайлсан хэвээрээ л байна.
Нэрт угсаатан зүйч Н. Н.Чебоксаров “Угсаатан, арьстан, соёлууд” гэдэг номондоо аль нэг төрхтөнийг төлөөлөх бүлэг хүмүүс төрөлх орчноосоо газар-зүйн өөр орчинд нүүдэллэн очоод нутгийн хүмүүстэй цус холилдолгүй аж төрөн суухад 1225 жилийн дараа байгаль-газарзүйн нөлөөгөөр төрх нь аажмаар өөрчлөгдсөөр нутгийн уугуул иргэдтэй ижил төрхтэй болдог гэж бичсэн байдаг. Энэ бол ахуй анхдагч гэдгээр төрх өөрчлөгдөх тухай сонирхолтой баримт юм. Гэхдээ генийн бутэц тун бага өөрчлөгддөг гэдэг нь ойлгомжтой. Тиймээс өнөөгийн Монголчуудын бүр хамгийн азижуу төрхтэй хүн дээр ч генийн судалгаа хийж үзэхэд европжуу хүний гени гарч ирэх мадгадлал өндөр бий. Учир нь Монголчууд европжуу төрхтөнүүдийн хамгийн зүүн жигүүрийн төлөөлөгчид бөгөөд Энэтхэгийн хойгийг өнгөрөөд Дундад Азийн дорнод жигүүрээс эхлээд Монгол хүртэл европжуу-брахикраны төрхтөн тархсан газарзүйн нарийн хошуу Азийн гүн үрүү түрж орсон байгаа тухай нэрт угсаатан зүйч, антропологич, түүхч Е.Г.Грумм-Гржимайло өнгөрсөн зууны 20-иод оноос, алдарт туүхч, угсаатан зүйч, онолч Л.Н.Гумилёв 60-аадоноос бичиж, судалгаагаа танилцуулж байсан билээ. Гэвч тэр үед молекул генетикийм судалгаа үүслийн төдий, харин археологийн судалгааны уламжлалт хэмжилтийн арга давамгайлж байснаас шинжлэх ухааны хүрээнд бүрэлдэн тогтсон ташаа ойлголтыг огцом эвдэхэд хэцүү байсан юм. Гэсэн ч үнэн юм хэзээ нэгэн цагт үнэнээрээ гарч ирдэг ёсоор молекул генетикийн судалгаа гарч ирснээр бид өөрсдийнхөө гарал угсааг илүү бодит баримт дээр тулгуурлан жинхэнэ үнэнийг мэдэх боломжтой болсон.
Сүүлийн үеийн генетикийн олон арван судалгаагаар Монголчууд, хятадууд огт ондоо хоёр өөр гапло-төрхүүдэд (Brigitte & Mark,2005) хамаарагддаг нь хөдлөшгүй тогтоогдсон. Өөрөөр хэлбэл Монголчууд европжуу-брахикраны терхөд, хятадууд палео-азийн төрхөд хамаарагддаг. Нөгөө талаар үндэстэн угсаатны хэл тэднийг хэр ондоо, хэр ойр болохыг хэлж өгдөг хамгийн чухал тодорхой зүйл байдаг. Энэ үндэслэлээс авч үзвэл Монгол хэл, хятад хэл хоёр бол хэлний хоёр өөр аймагт хамаарагддаг огт ондоо хэлнүүд юм. Тухайлбал Монгол хэлний үгс давхар үеэс бүтсэн байдаг байхад хятад хэлний үгс дан үеэс бүтсэн байдаг байх жишээтэй. Энэ бол хэтэрхий том ялгаа бөгөөд төрөлсөх ямар ч үндэсгүйг харуулж өгч байгаа хэн ч яагаад ч хөдөлгөж чадашгүй бат нут нотолгоо юм. Харин Хятад, Түвд хоёр хэл бол хэлний нэг аймагг хамрагдах дан үетэй, төрөл хэлнүүд яах аргагүй мөн. Тиймээс төрөлсөх нэлээд зүйл байж болох юм. Харин Монголоос “хөрш” нь гэхээс өөр зүйл гарах нь юу л бол доо. Хятадууд бол өнөөгийн өмнөд хятадын Хэнань мужаас гаралтай өмнөд азийн үндэстэн юм. Тэр үед Хэнань, Цянаас (өнөөгийн Түвд) хойд зүгт Жүн (Ман) аймгууд Цагаан хэрэм (энэ хэрэм нанхиадуудыг умар зүг хүрч ирэхээс бүр өмнө баригдсан байсныг английн архелогчид судалж тогтоогоод National Geographic-аар цацсан) хүртэлх нутагт сууж байсан бөгөөд бидний өвөг дээдсээс алс хол өмнө зүгт байсан юм. Тиймээс тэдний гарлыг авч үзэхэд тэд умар зүгийн үндэстэн огт биш гэдэг нь ойлгомжтой байдаг. Тэд зуу зуун үеийн туршид жүнчүүдтэй дайтаж, бас цус холилдож, тэднийг умар зүг түрсээр МЭӨ V зуунд бидний өвөг дээдэс болох хүнчүүдтэй (хүннүчүүдтэй) хил хатгаж хөршилж ирсэн юм. Гэхдээ тэр үед тэд өөрсдийгөө ханчууд гэж нэрлэдэггүй байсан юм.
Энэ нэр МЭӨ III зуунд буюу хятадын ванлигуудыг анх удаа нэгтгэж, нэгдмэл улс бий болгосон Жүн угсааны Цин улс мөхсөний дараа МЭӨ 202 онд гарч ирсэн Түрүү Хан улсын үөэс үүдэлтэй юм.Тиймээс биднээс харьцангуй хойно гарч ирсэн үндэстэн гэж хэлж болно. Өөрөөр хэлбэл жунчүүдтэй цус холилдож байж гарч ирсэн шинэ үндэстэн юм. Тиймээс хойд хятадууд, өмнөд хятадуудтайгаа хэл ярианы талаар бие биеэ ойлголцдоггүйн учир үүнтэй холбоотой. Ханчууд жүнчүүдтэй асар их холилдож байж гарч ирснийг эртний нанхиадууд өөрсдөө хулээн зөвшөөрдөг байсныг Хан улсын жанжин Жан Хуаний “Жүнүүд, дичүүд болоод бид нар нэг гарвал угсаатай. Тэднийг бүгдийг нь нэгийг ч үлдээлгүй устгах гээд хэрэггүй” гэж хэлж байсан нь нотолдог. Нөгөө талаар үндэстэн угсаатнуудыг сэтгэлзүйн хувьд ялгаруулж байдаг сэтгэлгээний загвар гэж бас нэг сонин зүйл бий. Үндэстнүүдийн сэтгэлгээний загварт “манайхан ба харийнхан” гэдэг мэдрэмж чухал үүрэг гүйцэтгэдэг тухайд суут Л.Н.Гумилёв онолын үүднээс сайтар судалж, гол зарчмуудыг нь нээж өгсөн. Тэгэхлээр угсаатнууд өөрсдийнхөө төрөлсөх хүмүүс мөн үү, биш үү гэдгээ үндэснийхээ сэтгэлгээний загвар, зөн билиг хоёроороо маш нарийн мэдэрч тодорхойлж чаддаг гэж хэлж болно, Тийм болохоор Монголчууд урьд хөршийнхнийгөө үеийн үед “манайхан” гэж хэзээ ч хүлээн зөвшөөрч байгаагүй, тэд ч улс төрийн хэтийн зорилго сэдээгүй л бол биднийг бас “манайхан” гэж хэзээ ч хүлээн зөвшөөрч байгаагүй. Бид хоорондоо маш их ондоо гэдгээ яс махнаасаа мэдэрсээр ирсэн гэж баттай хэлж болно.
Антропологи судлал бол шинжлэх ухааны маш том салбар бөгөөд түүнд сайтар нэвтэрч судлалгүйгээр сураг ажигаар ухвар мөчид зүйл бичвэл хар хэл аманд орох нь ойлгомжтой. Шинжлэх ухааны тодорхой салбарын асуудалтай холбоотой сэдвээр сэтгүүлч хун дуулиан хөөцөлдвөл тун халгаатай байдаг. Мэдээж хэрэг сэтгүүлч хүн бусдын анхаарлыг татахын тулд ямар нэгэн хэмжээгээр дуулианы хойноос хөөцөлдөлгүй яахав. Гэхдээ шинжлэх ухааны нарийн асуудлаар өнгөц, ухвар мөчид ойлголтоор дуулиан тарих гэж оролдох нь тун болчимгүй ташаа явдал болж хувирдаг. Учир нь шинжлэх ухаан маш нарийн мэдлэг шаарддаг зүйл юм. Тиймээс ямар нэгэн тусгай зорилго өвөрлөөгүй л бол шинжлэх ухааны эсрэг зүйл бичиж болохгүй гэдэг нь ойлгомжтой. Түүх судлал ч гэсэн шинжлэх ухааны маш том салбар юм. Тэр салбарын нарийн нандин асуудлыг зөв буруу тийш нь мушгиж, дуулиан босгох нь зөвхөн тухайн үеийн хүчин зүйлээс шалтгаалаад явууртай байж болох ч тэр хүчин зүйл үгүй болмогц түүхийн үнэн үнэнээрээ л босож ирдэгийг энд хэлэх юун. Түүхэн үйл явдалд парадокс байх нь байдаг. Жишээ нь хятадууд өөрсдийгөө хан үндэстэн гэдгээс бус дэлхий даяар тэднийг огт өөр үндэстний нэрээр нэрлэдэг. Монголчууд бид тэднийг нанхиадууд гэж нэрлэж байгаад Өмнөд Манжуур, Өвер Монгол, өнөөгийн Хятадын хойд хэсгийг эзэмшин захирч байсан Хитан гүрэн зүрчидүүдийн (манжуудын өвөг дээдэс) цохилтон дор унасны дараа ч өмнө зүгийг “хитан” гэж нэрлэсээр л байсан. Энэ нэр сунжирсаар олон тоог заах дагавар авч “хятад” болсноор барахгүй өмнөд хөршийн хүн амыг нэрлэдэг нэр болж хувирсан. “China” гэдэг нэр ч ханчууд өөрсдийгөө нэрлэдэг нэр биш юм. Энэ нэр нанхиадуудыг анх нэгтгэж өгсөн жун угсааны Цин улсын нэрнээс улбаатай юм. Энэ бол яах аргагүй түүхийн парадокс мөн.
Түүнчлэн бидний жишээн дээр л гэхэд дээр хэлсэн азижуу царай, европжуу генийг нэгтгэсэн парадоксоос гадна Монгол түмэн Ази тивийн гүнд амьдран суудаг атлаа үндэсний сэтгэлгээ, соёл маань Ази маягийн биш европорхуу маягийн байдаг бас хоёр ч парадоксыг бид хадгалж явдаг. Эдгээрээс гадна бүр гайхаш татах бас нэг парадокс Монгол хүн судлалын судалгаанд бий гэж хэлж болно. Монголчууд бид дэлхийн зүрхэн нутагт амьдардаг болохоороо ч тэр үү, өөр ямар нэгэн нарийн учир шалтгаанаас ч тэр юм уу бусад ундэстнүүдээс бие махбодийн хувьд арай өөр бүтэцтэй гэж хэлж болохоор байдаг.Судалгаанаас үзэхэд Монгол хүний зүрхний агшилтын дээд давтамж 30-40 насны хүн дээр 140-өөс дээш гардаггүй. Гэтэл европынхны хувьд энэ үзүүлэлт 200 байдаг. Өөрөөр хэлбэл ядрах дээд ачааллын үед Монгол хүний зүрхний агшилтын давтамж харьцангуй бага байдаг гэсэн үг юм. Монголчууд европынхонтой ижил ажил гүйцэтгэхэд тэднээс бага хүчилтөрөгч зарцуулах буюу хүчилтөрөгч “гамтай зарцуулдаг” гэх жишээтэй. Монгол хүн “бага хүчээр их ажил амжуулах” чадвартайг энэ хүчин зүйл харуулдаг.
Монгол хүний дотоод эрхтэний жинг өөрийнх нь биеийн жинтэй харьцуулсан хэмжээ европ хүнийхээс их юм. Өөрөөр хэлбэл Монгол хун тэднээс арай бага биетэй ч таван цул эрхтний жин нь европ хүнийхтэй ойролцоо байна. Монгол хүний дотоод эрхтний эс нягт, туслах эд буюу булчирхайн жин нь харьцангуй их байна гэсэн үг. Мөн уушигны урт өргөн, нарийн гэдэс нь урт, бамбай булчирхай, төмсөгний жин ээрэг нь гадаадын эрдэмтдийн (бусад орны хүмүүс дээр) тогтоосон хэмжээнээс бага зэрэг ялгаатай байдаг. Жишээ нь 1977 онд олон улсын судлаачид европ хүний уушигны уртыг 27- 30 см, өргөнийг нь 13-14 см гэж тогтоосон байдаг. Тэгвэл эрүүл Монгол эр хүний уушигны урт 20,2-23,5 см, өргөн нь 15,1-15,4 см байна. Уушиг 1-2 см илүу өргөн гэдэг их ялгаа. Гэтэл жингийн хувьд ойролцоо байдаг.
Монгол хүнтэй холбоотой бас нэг сонирхолтой жишээг дор иш татан өгүүлэхийг хүснэ. Хүн сансрын жингүйдлийн байдалд ороход тархины тэнцвэрийн аппаратын алдагдалд заавал ордог юм байна гэж Монгол хүнийг сансарт нисэхээс өмнө эрдэмтэд үзэж байсан. Гэтэл Монгол хүн сансарт нисээд тархины тэнцвэрийн аппаратын алдагдалд орохгүй байсаар буцаж ирсэн. Үүний учир шалтгааныг эрдэмтэн судлаачид одоо хүртэл олж тогтоож чадаагүй байгаа. Энэ мэтчлэнгээр бидэнд бусдаас ялгарах зүйл яах аргагүй байгааг мэдэрч байсан учраас өвөг дээдэс маань тэнгэрийн өнгөөр өөрсдийгөө Хөх Монголчууд гэж нэрлэсээр ирсэн биз ээ. Бас өнөөгийн бидний мэдэхгүй учир шалтгаан байгааг ч үгүйсгэхийн аргагүй. Үндэстэн болгон өөрсдийгөө онцгой гэж үздэг. Гэвч ийм өвөрмөц юмуу, онцгой зүйл гарч ирж өгдөггүй нэг гачлан бусад хүмүүст байдаг. Мөн өөр нэг зүйл нэмэж дурдахад Өмнөд солонгосын угсаатан зүйч эрдэмтэд, антропологчид Монголчуудын угсаа гарлыг судалж үзээд 30 эцгийн хүүхдүүд юм байна. Монголчууд чинь гетерогени үндэстэн юм гэж тодорхойлсон. Тиймээс Монголчууд бид хүн төрөлхтөний язгуур чанарыг хадгалж байдаг гэх бүрэн үндэстэй. Учир нь ихэнхи үндэстнүүд, нэн ялангуяа азийн үндэстнүүд 5 юмуу, 6-хан эцгийн хүүхдүүд байдаг. Тиймээс цусаа цэвэршүүлэх шаардлага тэдэнд илүү их хэрэгтэй юу гэхээс биш бидэнд өчүүхэн төдий хэрэгцээтэй. Эцэст нь хэлэхэд молекул генетикийн судалгаагаар эртний хүний ДНХ-ийн дарааллыг тогтоож, түун доторх хувьсал өөрчлөлтийг үнэлэх боломж нээгдсэнээр бид өөрсдийн гарал угсааг илүү бодит баримт дээр тулгуурлан мэдэх боломжтой болсон. Молекул антропологийн судалгаанд гол 2 судлагдахуун байдаг ба эдгээр нь У хромосом болон митохондрийн ДНХ (мтДНХ) юм. У хромосом нь зөвхөн эцгээс хүүд дамжих бол митохондрийн ДНХ нь эхээс үр удамд (хуү, охинд) дамждагаараа онцлог юм.Митохондрийн ДНХ нь янз бүрийн удам угшлын (популяцийн) гарал үүслийг тогтооход хамгийн тохиромжтой хэрэгсэл бөгөөд антропологийн эволюци, удам угшлын генетик, анагаахын генетик, шүүхийн шинжилгээ зэрэг шинжлэх ухааны салбаруудад чухал судлагдахуун болдог. Зөвхөн эхээс үр удамд дамжих ба рекомбинаци явагдахгүй тул митохондрийн ДНХ-ийн олон янз байдал нь гагцхүү мутацаас үүдэлтэй бөгөөд энэхүү ялгаатай байдлыг ашиглан тогтсон гапло-төрхүүдийг (гаплотипүүдыг) бий болгосон.
Ж.Бор
Д.Баатар

Уураг кальциа Монгол хүн уламжлалт Монгол зоог цагаан идээ мах шүүснээсээ л түлхүү авдаг бол эрдэс усаа байгал ээжээсээ л хүртдэг байгалийн шалгарсан эрүүл чйрэг махбодтой бодьгал бол
ДЭЛХИЙД ГАНЦХАН МОНГОЛЧУУД Л байдаг.
Учир юу вэ гэвэл Монголд химийн болон хүнд үйлдвэрүүд байхгүй болохоор химийн хүнс үйлдвэрлэдэггүй Монгол мал жинхэнэ эко байгалийн өвс ургамал усаар хооллодог болохоор нүүдэлчин соёл иргэншилтэй Монголчуудын зоог дэлхийд хамгийн эрүүл хүнс байдаг байна.
Гадныхан бол үйлдвэрлэл хөгжсөн үсрэнгүй хөгжилтэй гэж өөрсдийгөө магтдаг хэдий ч хоол хүнснийхээ аюулгүй байдлыг алдаад мөнгө бизнесээ хөөж мал амьтнаа мах сүүний чиглэлийн амьд машин болгож химийн хүчтэй бодисоор бордож богино хугацаанд мах сүүг нь ихээр гаргаж ашиг олж байна.
Гадныхан бол химийн бордоогоор бордсон махаа 2-3 удаа усаар угааж хэрэглэдэг болохоор мах нь ямар ч амт шим шүүсгүй резин шиг хатуу байдаг.
Монгол мал эко өвс усаар хооллодог болохоор маханд нь хүний биед хэрэгтэй бүх юм шингэсэн угаахад хайран амин дэмтэй байдаг юм шүү.
Хүний биед эслэг болдог ургамал жимс ногоогоо байгалиар нь биш химийн бордоогоор бордож жилд хэд хэдэн удаа ургац авч ашиг олох л гол зорилго нь болж байна.
Өдөр дутмын өргөн хэрэглээний хүнс чихэр чипс зайрмаг амттангуудыг хүний нүд чих үнэрлэх амтлах эрхтнээр тоглож химийн бодисоор хольж хүүхэд залуусыг ихээр донтуулсан хурц үнэр өнгө амтаар хуурсан бүтээгдэхүүнээр асар их ашиг орлого олж байна.
Эдгээр химийн хольцтой хоол хүнс бүтээгдэхүүнүүд бол хүний биед зохицож шингэхээсээ илүү өвчин хавдар нян бактер вирус үүсгэгч болдог учраас сүүлийн үед Монголчууд урьд сонсож байгаагүй маш олон төрлийн өвчнөөр өвддөг болсон.
Сүүлийн үед хүнсний дэлгүүр худалдааны төвүүдэд яг ийм нүд эрээлжилсэн хэзээ хэн юугаар үйлдвэрлэж хэзээ хугацаа дуусах нь үл мэдэгдэх элдэв сав баглаа боодолтой лаазалсан бүтээгдэхүүн асар ихээр Монголын зах зээлд гаднаас орж ирдэг Монголчууд маань ч их донтож хамаг мөнгөө ийм зүйлд зарцуулдаг болсон .
Ер нь бол ХОДООД ХОГИЙН САВ БИШ.
Монголчууд асар их мөнгөөр хор худалдаж аваад биеэ өвчлүүлээд эргүүлээд асар өндөр үнээр харьд эмчлүүлдэг болчихсон ш дээ.
Нэг үгээр гаднаас өндөр үнээр ӨВЧИН худалдаж авчихаад гадаадад очиж өндөр үнээр ӨВЧНӨӨ эмчлүүлдэг болсон гэсэн үг.
Энэ бол Монголчуудыг эдийн засгийн хараат байлгах бас нэг харийн бодлого ч байж мэдэх шүү дээ.
ШАР ТОС БОЛ ШИНГЭН АЛТ ШҮҮ .
Гадаадад очиж бие махбодоо эвдчихээд уламжлалт Монгол идээгээ элдэв химийн нэр томъёо хэрэглэж муулаад хор гэж тунхаглаад залуусын тархи оюуныг угааж байгаа нь хамгийн том нүгэл бас АЛДАС болох бизээ.
Уламжлалт монгол цагаан идээ хүнс Монгол хүний биед харшлах гэж хэзээ ч байхгүй .
Харин ч ч зөв ислэг болж задарч өтгөн шингэнээ өдөр бүр гадагшуулснаар жингийн илүүдэлтэйгээ тэмцэхэд ч том алхам болдог .
ШАР ТОС БОЛ ХҮНИЙ БИЕД ХАМГИЙН ТУСТАЙ ШИНГЭН АЛТ.
Жангүм Одноо
Нэгдүгээр сарын 2 ·

-Хүнээс юм горьдсоноос хөх нь хавдсан бол горьдуулсан хүн нь цаасанд аргал боож бэлэг мэт өгч дахин нэг горьдуулаад дараа нь жинхэнэ өгөх юмаа өгч горьдоог гаргадаг домтой
-Эхнэр хүн шүдээ хавирах цээртэй бөгөөд аль нэгэн тохиолдлоор шүдээ хавирч эхэлбэл засал ном хийнэ. Эхнэр хүн шүдээ хавирваас эрдээ муу, охин хүүхэд шүдээ хавирвал эцэг эх хоёрт муу гэдэг. Засах дом нь: Гутлын уланд нэг нэг зоос, гурав гурван хэсэг түүхий мах хийж хавсраад тэр хүнийг унтуулаад гутлын зулгаар гаднаас нь гурав гурав цохиод зоос, махыг авч түүнрүү гурав гурав нулимаад зүүн тийш гарга. Хойноос нь нэг аяга ус цацваас магад амарлина.
-Ямар нэг хүн загнах байх гэж бодвол үсээ зангид
Өвчинг анагаах дом
-Гар дээр үү гарваас улаан утсыг үү гарсан тоогоор зангидаж, нойтон газар булаад “Үү чи сонс. Тэр нэрт хүн үхтэл чи юунд явна” гэж сүрдүүлэн шившинэ. Булсан утас илжирч тасармагц үү үгүй болох учиртай гэдэг.
-Үүг арилгахад бороо орсны дараа үхрийн баасан дээр тогтсон усаар угаахад арилна.
-Хүзүү хөшиж гоётвоос гоё сайхан эдийг өмнө нь тавиад түүний зүг гурав гуравын ес мөргүүлээд өвдсөн газрыг цагаан эдээр арчаад цацал өргөж домноно.
-Хумс авсны дараа ил задгай хаядаггүй, усанд хийдэг домтой.
-Нүдэнд өвдөг гарахад: өвдөг гарсан нүдийг эсрэг талын өвдгөндөө ойртуулж, “өвдөг өвдгөнд гарахаас хэзээ нүдэнд гарч байлаа. Эм дом. Эм дом” гэж хэлэн домнодог.
-Орон дээр хүн хонохгүй эзгүй байхад хүрвэл хайч, хутга, сүх, мэсийн аль нэгийг тавьж хонуулан муу юмнаас сэрэмжлэн домноно.
-Гэрийн чанх урд болон ар талд овоо босгох эсвэл гадас шааж орхивоос хий салхин, гүйдэл сэлт, муу юмыг хаана.
-Гэрийн хатавчны дээд талд хөрөө хавчуулах нь гаднаас янз бүрийн муу зүйлээс сэрэмжлэхээс гадна галын хайчийг зуухны аманд хөндлөн тавьж байх нь хэл ам, хэрүүл тэмцлээс сэрэмжлэх домтой.
-Аливаа зүйлийг хаях, түлэхдээ заавал хэлбэрийг өөрчилж үйлийг хийх домтой.
-Эм хүн галын хайч болон үйлний хайчаа дээдэлнэ, эр хүн малгай, бүс, ангийн буу, хэт хутгаа дээдэлнэ.
Харгай Харгай
2018.04.23 ·

Энэхүү төслийг НЗДТГ-ын дэмжлэгтэйгээр Нийслэлийн Соёл, урлагийн газар, ШУА-ийн Археологийн хүрээлэн хамтран хэрэгжүүлж буй юм.
Хүннүгийн язгууртны булш, оршуулга бүхий томоохон дурсгалт газар нь Улаанбаатар хотын нутаг дэвсгэр Бэлхийн амны эхэнд оршдог. Төслийн хүрээнд тус дурсгалыг малтан судалж, онцлог, он цагийн хамаарлыг тогтоон, соёлын өв, аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн болгох олон талт ажлыг хэрэгжүүлэх юм. Төслийн судалгааны ажил 70 хувьтай хэрэгжиж байна. Унгарын хамтарсан судалгааны хүрээнд Н.Сэр-Оджав, Т.Хорват нарын удирдлага дор язгууртны булшны гурван дагуул булшинд малтлага, судалгаа хийж, морины тоног хэрэгсэл, зэр зэвсгийн үлдэгдэл, хүний ясны хэсгүүдийг олж илрүүлжээ. Өнөөг хүртэл уг дурсгалын бүтэц, он цаг, соёлын хамаарлыг тогтоох нарийвчилсан археологийн малтлага, судалгааны ажил хийгдээгүй байсан юм.
Тус судалгааны баг дурсгалын агаарын зургийг авч, нарийвчилсан хэмжилт, тодорхойлолтыг хийж, язгууртны зургаан булш, дагуул дөрвөн булшны дэвсгэр зургийг хийж байна. Судалгааны үр дүнд одоогийн байдлаар баруун урагш чиглэсэн дөрвөн метр урт үүдэвчтэй, 6.5х5 метр хэмжээтэй тэгш өнцөгт дөрвөлжин хэлбэрийн оршуулгын нүх, 3.5 метр гүнд язгууртны хэрэглэж байсан тэрэгний эд ангиуд болох хүрэл тоноглолын хэсгүүдийг илрүүлжээ. Цаашид хамгийн том хэмжээтэй булшийг ил үзмэр болгохоор төлөвлөж байгаа бөгөөд уг булшны гаднах нүсэр бүтэцтэй чулуун хүрээний баруун урд хэсгийг цэвэрлэж байна.
Малтлага судалгааны үр дүнд Туул голын саваар нутаглаж асан Хүннүгийн язгууртан, ихэс дээдсийн талаарх олон талт мэдээлэл өгөхүйц олдвор хэрэглэгдэхүүн, он цаг тогтоох материал илэрч байгаа юм. Нийслэлийн Засаг даргын дэргэдэх Ажлын хэсэг уг дурсгалын хамгаалалтын бүсийг тогтоосон бөгөөд дурсгалын хадгалалт хамгаалалт, ил үзмэр, мэдээллийн төв, үйлчилгээний хэсгийг харуулсан төлөвлөлт бүхий аялал жуулчлалын бүтээгдэхүүн болгох урьдчилсан эскиз зураг хийж эхэлжээ.
Мөн албаныхан Сүхбаатар дүүргийн 17-р хорооны нутаг дэвсгэрт орших улсын хамгаалалтын зэрэглэлд байдаг түүх соёлын үл хөдлөх дурсгал болох Дамбадаржаалан хийдийн хадгалалт хамгаалалтын нөхцөл байдалтай танилцлаа. Энэ үеэр Нийслэлийн Засаг даргын орлогч Ж.Сандагсүрэн уг дурсгалыг сэргээн засварлах, орчин нөхцөлийг сайжруулах талаар холбогдох байгууллагуудад тусгай төсөл боловсруулж, нийслэлийн төсөв болон төсөл хөтөлбөрийн хүрээнд шийдвэрлэх боломжийг судлах чиглэл өглөө.