Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Category: Монгол үндэсний түүх

  • Өтгөсөө өргөн асрахуй

    Ямар ч атугай энэ домогт юм мэдэх хашир туршлагатай өтгөс өвгөдийн мэдлэг, амьдралын их туршлагын их ач тус зөвхөн хувь хүн ураг төрлийн дотор төдийгүй улс гүрний мөхлийг аврах ачтай юм шүү гэдэг гүнзгий санааг өгүүлжээ.
    Эзэн Чингэс хаан хүний насан хутгийг мөнхрүүлж болох эсэх талаар нангиадын мэргэн түшмэлээс асуухад “хүнийг мөнхрүүлж чадахгүй ч урт наслуулах арга буй” хэмээн өгүүлдэг.
    Хүн төрөлхтөн эрт дээр үеэс өтгөс өвгөдөө урт удаан  наслуулж амьдралын агуу их туршлага, хуримтлуулсан их мэдлэгийг нь хойч үедээ өвлүүлсээр иржээ. Энэ бол хүн төрөлхтний олон мянган жилийн турш хуримтлуулсан амьдралын их жам ёсны нарийн нандин ёсны нэг юм. Бидний монголчуудын хувьд  50 гаруй наслах үеэс идэр залуугийн эрч хүч нь буурч өтөл нас руу өнгийх шинж тэмдэг илэрч эхэлдэг бололтой. Чухам энэ л үеэс идээ ундаа, явдал мөрийнхөө дэгийг айхтар бодож уруу өнхрөх чулуу мэт өтөл насны буурах эрчийг сааруулах элдэв аргыг эзэмших хэрэгтэй. Ингэж чадвал ажлын эрч хүч, өнгө чалх 15-20 жил онц ихээр алдагдахгүй хэвээр хадгалагдах бололцоо бий.
    Биеэ тордож, ажил амьдралынхаа өөртөө тохирсон дэгийг зөв тогтоон чандлан сахих хэрэгтэй. Гэхдээ тавь хүрээд л биеэ чагнаад бай гэсэн үг огт биш.                                     Монгол ардын зүйр үгэнд: “Тавь хүрээд тавьж уу                                                                                                          Жар хүрээд жаргаж уу” хэмээн энэ насны хүний архи сархадыг тааруулан хэрэглэж болохыг таалсан байх нь хүний нас, бие махбодын хувиралттай уялдуулан хэлсэн үг мэт санагдана. Учир нь архи гэдэг идээ бол  халуун чанартай тул тавь жаран насны үеэс хүний ходоодны гал илч буурч ялангуяа өвлийн цагт нас ахисан хүнд хүйтнээр хөлөлсөн өвчин эмгэг нүүрлэх тохиолдол элбэг байх үүднээс энэ насны хүмүүст бүлээцүүлэх, шимжүүлэх зорилгоор архи сархадыг дангаар буюу эм тангийн даруулга болгон хэрэглүүлдэг ажээ. Өтөл насны хүмүүс тухайлбал жараас дээш насныхан дур хүслээр бус хэмжээгээр хооллох хэрэгтэй.
    Монголчууд зун цагт хааяа үхрийн борцтой хоол идэхээс бус бүхэл мах бараг идэхгүй өрөм, хурууд, айраг, тараг, хоормог тэргүүтэн цагаан идээгээр голчлон хооллож байсан нь ходоод гэдсээ өнгөршүүлэх гэж хэлдэг авч цаанаа цаг улирлынхаа нөхцөл байдалд нийцүүлсэн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй маш оновчтой нарийн дэглэм байжээ. Зуны гурван сард зүрх, гэдсэнд өвчин буух нүүртэй байдаг тул халууны улиралд тохирсон хөнгөн, шим тэжээл сайтай цагаан идээгээр хооллох нь зүрхэнд халуу шургах, гэдэсний элдэв өвчнөөс урьдчилан сэргийлж байсан хэрэг юм.
    Ахимаг насныханд анхаарах зүйл гэвээс зүрх судасны өвчин, хуян шар усны хурмалаас болж хөл гарын үе гишүү сулрах, өвдөх, даралт ихсэх, эрэгтэй хүний манжин булчирхай өрөвсөх (томрох) зэрэг нас дагасан өвчин хууч ихсэх хандлагатай байдаг байна. Үүнд тус нэмэртэй ойр зуурын арга гэвээс нутаг орныхоо сайн чанарын амны хужирыг шороо чулуугүй цэвэр ариун авч нунтаглаж шигшээд, ширмэн тогоонд хуурч цайндаа бага багаар орхиж ууваас даралтанд тус болохын дээр цус харвалт хэмээх аюулт өвчнөөс сэргийлэхэд ч тус болно. Даралттай хүн задьтай цай тогтмол ууж байхад бас тустай гэдэг. Хөл гарын шар усны өвчинд найман настай эрэгтэй хүүхдийн өлөн шээсээр шавших, зэс бугуйвч зүүх, тохирсон иллэг, хөдөлгөөн хийх тус болно.
    Манжин булчирхай томрохоос сэргийлэхийн тулд морь, дугуй унах, өглөө нойрноос сэрмэгц төмсөг хярзангаа доороос нь дээш нь насны тоогоор иллэг хийдэг уламжлалт арга буй. Сүүлийн үед манжин булчирхайн томролт залуужих, мөн шамбарам буюу цагаан мах гарах өвчин ихсэх хандлагатай болж байгаа нь морь мал унах, завилж суух, хатуу ор дэвсгэр хэрэглэхээ багасгасантай холбоотой байж болох юм.                                                                                                                                                                                           Монгол ардын зүйр үгэнд: “Дэрийн өндрөөс хуян                                                                                                                  Дэвсгэрийн зөөлнөөс бам” гэсэн оновчтой сургаал байдгийг ч санахад илүүдэхгүй биз ээ. Юу ч атугай та өдөрт гурваас дөрвөн цаг завилж суугаад ажил үйлээ амжуулахыг хичээгээрэй. Ингэж сууж сурвал таны алжаал ядрал багасаж, тархи толгой сэргэлэн, бие чийрэгжих болно.
    Идээ ундаа, явдал мөрийн зохицуулалт
    Эрүүл чийрэг байх нь эм тан гэхээсээ юу юуны тэргүүн хоол унд, ажил хөдөлмөр, амралтаа зохицуулах явдал юм.
    Ахимаг насны хүн аль болохоор чанарлаг шим тэжээл сайтай хоолыг бага багаар өдөрт 3 удаа идвээс зохистой. Шар тос хий дарж, арвайн гурил гэдсэнд илч үүсгэн хоол шингээлтийг сайжруулж биенд сайн шим тэжээл болно. Мөн өглөөдөө сүүтэй цайнд бага зэрэг цагаан тан хийж ууваас ханиад томуу хүрэх нь бага, хүрэвч хөнгөн тусна. Үүнээс гадна хий дарах үйлчилгээтэй тул цус харвалтаас сэргийлэх сайн талтай юм.
    Манай монголчууд махан хоолыг өргөн хэрэглэх тул түүний мөн чанарыг сайн мэдэж цаг улиралд биеийн байдалд зохицуулан хэрэглэх хэрэгтэй. Тухайлбал халуун шартай хүн адуу, хонины махыг дур хүслийнхээ дагуу хэрэглэх юм бол уг өвчний чухам морийг нь унуулна. Имгэхээр ямаа, тэмээний мах сэрүүн чанартай, үхрийн мах тэгш чанартай, хонь адууны мах халуун чанартай гэдгийг бодолцож аль нь зохимжтой болохыг тааруулж хэрэглэвээс таны биед нийцтэй байх болно.
    Ахмад настангууд насан турш олж авсан мэдлэг, ажлын арвин туршлагаа үр хүүхэд, садан төрөл, шавь нартаа өвлүүлдэг сайхан уламжлалтай. Тухайлбал үйл үртэс хийх, чөдөр ногт зангидах, хонь малын мах эвдэж янзлах, арьс, сур элдэх, гэр өргөө зохируулах тэргүүтэнд настангууд биеэр үлгэрлэн үзүүлж, зааж зурж ирсний хүчээр энэ уламжлал манайд тасраагүй.
    Залуу хүмүүс ахмад настангуудаасаа юм сурахын тулд тэдний хийж чадахгүй ажил төрөлд нь гар хурууны үзүүрт зарагдан явж, нарийн нандин бүхнийг нь өвгөдөөсөө өвлөн авдаг сайхан заншилтай байлаа. Жишээ нь: эмнэг хангалыг нь сургах, хашаа хороо, худаг ус гаргах, аян жин тээх, мал муулах, идэш ууш гаргах тэргүүтэн хүнд хүчир ажилд залуу хүмүүс голлон ажиллаж харилцан бие биендээ тусалж хэн хэнийхээ хэргийг бүтээж байлаа. Малчин хүний хувьд хуучин цагт тэтгэвэрт сууна гэсэн ойлголт огт үгүй. Настангууд олон мянган жилийн уламжлалтай бичигдээгүй хууль ёсоор хот айлын жинхэнэ “зөвлөх” болж өөрийн нас намбанд тохирсон ажил хийж биеэр үлгэрлэнэ. Өөрийн чадал тэнхээ, нас биендээ тохирсон бага боловч ажил хийж байх нь настангуудын долоон тамирыг нь доройтохоос хамгаалж байжээ.
    Биеийг шимжүүлэх эм, домын засал
    Хүний биеийн хүч чадлыг сэлбэж биеийг шимжүүлэх эм, тангийн зүйлийг монголын уламжлалт анагаах ухааны судар номд тусгай бүлэг болгон заасан байдаг. Гэвч олдох, олдохгүй олон эмийн жор тоочих нь “савхдах бүлээн юм үгүй, сайхан хоолны нэр тоочсонтой” адил буй заа. Үүний тул гарын дор амар дөхөм олдох зүйлээр биеийн чалх тамирыг хэрхэн засах талаар зөвлөхийг оролдъё.
    Эмийн номын үндсэнд “саримсаг бол шим авахуулахад хамгийн дээд ” гэж дурьдсан буй. Саримсагийг хальсалж сайн архинд хэд хоног дэвтээгээд шүүсийг нь буцалсан сүүнд 3-5 дуслаар хийж эмийн журмаар уух сайн. Эсвэл саримсагийг хайлсан тостой найруулж арвайн гурилтай багсарч гурван долоо хоног идүүлбэл хийг дарж биеийг шимжүүлдэг байна.
    Ходоодны гал суларч, биеийн чалх буурсан ахимаг насны хүнд улаан чинжүү 50 граммыг гурван хоолны халбага зөгийн бал, хуурай сүү мөн гурван халбага хийж багсарч зуурмаг болгоод мөхлөг эмийн маягаар өглөө эрт бага багаар хүлхэж идэхэд биеийн илчийг сэлбэж, царай зүс өнгө оруулж чалх тамир сайжруулна.
    Мөн цэвэршүүлсэн барагшинг эмчийн зөвлөгөөгөөр хэрэглэхэд элэгний үйл ажиллагаанд тустай төдийгүй бие махбодыг чийрэгжүүлж, нас уртасгах увидастай хэмээдэг. Эмийн сударт шорооны тунгалаг барагшингаар үл эмчлэгдэх өвчин байхгүй төдийгүй нас уртасгахын дээд нь юм гэсэн буй. Харин барагшин хэрэглэсэн хүн хятад буурцаг, тагтааны мах нэг насаар үл хэрэглэх ёстой гэнэ.
    Ахимаг насны хүний яс мах бэртэх гэмтэх нь хялбар байх тул махны тэжээл шорооны тунгалаг барагшин, ясны тэжээл чулууны тунгалаг жонш, хүчний тэжээл модны тунгалаг бурам, шимийн тэжээл сарлагийн цагаан тос тэргүүтнийг зүй зохистой хэрэглүүлэх хэрэгтэй.
    Мөн өтгөсийг тэнхрүүлэхэд хааяа бүхэл хонины ясны шөл арц, даль, балгана, зээргэнэ, агь тэргүүтэн таван рашааны хандтай халуун усанд оруулахад бас арьс шимжүүлж, нойр хоолондоо сайжрах сайн талтай. Ер нь тэгээд өвгөн хүнд өргөмж хэрэгтэй. Залуу хүнд сургамж хэрэгтэй гэсэн сургаалийг санаж та өтгөсөө сайн өргөж чадвал хариу тус нь таньд төдхөн эргэж ирнэ гэдэгт битгий эргэлзээрэй.
    Эх сурвалж : duuren.mn

     

  • Шашны талаарх Манжийн бодлого, сүм хийдийн зохион байгуулалт

     Мөн Манж улс эрэлхэг байлдаанч монголчуудын дунд номхон хүлцэнгүй, энэрэнгүй ёс, номлолыг гол болгосон бурхны шашин дэлгэрэх явдлыг дэмжиж байсан Мин улсын бодлогыг үргэлжлүүлжээ.
     Манжийн хаадын XVII зууны 30-аад оноос 1690-ээд он хүртэлх хугацаанд бурхны шашны талаар явуулсан төрийн бодлого нь шарын шашнаар дамжуулан монголчуудыг өөртөө татахын зэрэгцээ Монгол дахь байр сууриа бататган бэхжүүлэхэд чиглэжээ.
    1 Жамбадорж.”Болор толь”. Хөх хот. 1984. Тал 502.
     Өмнөд Монголь дахь шашны сүм хийдийг нэгдмэл удирдлага, төвтэй болгон захирахын тулд Өвөр Монголын Жанжаа хутагт Агваанчойндан /1642-1714/-ыг шарын шашны тэргүүнээр өргөмжилж, Долоннуурт сүм байгуулж өгчээ. Манжийн хаан 1733 онд Жанжаа хутагтыг Чин гүрний төрийн багш болгов1. Тэгээд Халх, Хөх нуур, Түвэдэд Манжийн төрийн бодлогыг сурталчлах, хэрэгжүүлэх төлөөлөгч болгон түүнийг ашиглах болов.
     1691 онд Манж нар Долоннуурын чуулганаар Халх Монголыг эрхэндээ оруулж явахдаа Халхын шарын шашны тэргүүнээр 1639 онд өргөмжлөгдсөн Жибзундамба хутагт Занабазар /1635-1723/-ыг хэвээр нь үлдээжээ2. Мөн нийт сүсэгтэн монголчуудад зориулан “Буяныг цугларуулагч” хэмээх сүм байгуулж өгчээ.
     Манжийн Найралт төв хаан 1723 онд Халхын I Жибзундамба хутагтад “шашныг мандуулагч” цол, алтан тамга, алтан навчит өргөмжлөл хүртээж, түүний шавь нарыг захирсан Эрдэнэ шанзудба ба Их Хүрээний хамба Номун ханд тамга олгожээ.
    1 Дамчойжамсу.”Цагаан лянхуа эрхэс”. Бээжин. 1996. Тал 85.
    2 Галдан. “Эрдэнийн эрхи хэмээх түүх болой”.УБ.1960.тал 106.
     Монгол дахь бурхны шашны үзэл суртал болон сүм хийдүүдийн оюун санааны эх ундарга болж, удирдан чиглүүлэгчийн үүрэг гүйцэтгэж байсан Түвэдийн байр суурийг өөрчилж, энэхүү гол төвийн эрх, үүргийг Бээжинд шилжүүлэх бодлогыг Манжийн хаад баримталж байв. Манж нар шарын шашныг Чин улсын төрийн шашин хэмээн тунхаглаж, хутагт хувилгаадыг зүйл бүрээр ивээн хөхүүлж байв.
     Манжийн төрөөс Монголд бурхны шашны шарын урсгалыг дэлгэрүүлэх бодлого баримталж байв. Монгол нутагт улааны шашныг шүтэх явдлыг албан ёсоор цаазлан хориглож, зарим үед зөвхөн шарын шашныг чандлан сахих талаар зарлиг гаргахад хүрч байв.
     Халхын шарын шашны тэргүүн Жибзундамба хутагтын Хүрээний засаг захиргааны зохион байгуулалт гэвэл, бүх дээд эрхийг хутагт барьж, гүйцэтгэх эрх баригчийг томилж байв.
     Долоннуур хотод 14 хутагт хувилгаан байнга сууж байсны 8 нь их хутагт байжээ2.
     Сүм хийд олноор байгуулагдаж, лам нарын тоо олшроход Монгол язгууртнууд их үүрэг гүйцэтгэжээ. Тэд өөрсдийн эзэмшил хошуунд сүм хийд байгуулж байв.
    1 С.Пүрэвжав.”Хувьсгалын өмнөх Их Хүрээ”. УБ. 1961. Тал 30.
     Манжийн төрөөс Монголыг баримтлан захирах талаар удаа дараа гаргасан хууль цаазын бичгүүдэд Монголын шарын шашин, том хутагт хувилгаад хийгээд сүм хийд, лам, шавь нарын эрх зүйн харилцааг зохицуулж баталгаажуулсан байдаг.
     Гэхдээ Манж нар Монголын шарын шашны талаар баримталж байсан бодлогоо үндсээр нь өөрчлөлгүй хэвээр үргэлжлүүлж, хүрээ хийдийг зохион байгуулалтын хувьд бэхжүүлэх арга хэмжээ авч байжээ.
    1900 оноос өмнө Монголд нийт 246 гэгээн хувилгаан байсны 147 нь Өмнөд Монголд, Хөх нуурт 35 хутагт байжээ. Халх Монголд Манжийн Жибзундамба хутагтаас гадна 13 байв. 1814 онд зөвхөн Жибзундамба хутагтын Их шавийн харъяанд 26 хутагт хувилгаан байв2.
    2 С.Пүрэвжав. “Монгол дахь шарын шашны хураангуй түүх”. УБ.1978. тал 194.
     XIX зууны сүүл үе гэхэд Монголын лам нарын тоо нийт эрэгтэйчүүдийн гуравны нэгийг эзлэх болсон бөгөөд зөвхөн Ар Монголд 100 000 гаруй лам байжээ. Лам нарын энэхүү механик өсөлтийн нөгөө талд сүм хийд, дуган номын газар бас олширч байв. Ар Монголд 940 гаруй, Өмнөд Монголд 1800 гаруй сүм хийд, хурал номын газар, 150 000 орчим лам байжээ.
     Манжийн төрөөс Монголын шашны талаар явуулсан бодогыг он цагийн хувьд үндсэн 2 үе шатанд хуваан үзэж болно. Эхний үе нь XVII зууны эхнээс XVIII зууны дунд үе буюу манжууд Өмнөд Монголыг эзлэхээс Амарсанаа, Чингүнжавын бослогыг дарах хүртэлх үе юм. Энэ үед Манж нар Монголд шинэ тутам тогтоосон засаглалаа бататгахад шашныг ашиглахын тулд хутагт  хувилгаадыг хүндэтгэн өргөмжлөх, улмаар тэдний тоог олшруулах, сүм хийд байгуулах, лам нарыг элдэв алба гувчуураас чөлөөлөх зэргээр шарын шашныг бүхий л талаар дэмжин дэлгэрүүлэх бодлого явуулж байв. Удаах үе нь XVIII зууны дунд үеэс XIX зууны төгсгөл хүртэлх хугацааг хамарч байна. Энэ нь Монголд шашин дэлгэрүүлэх Манжийн төрийн урьдын бодлого суларч, түүний зохицуулалт, хэм хэмжээ аажмаар алдагдаж эхэлсэн үе юм. Манж нар Монголд шашин хүчлэн дэлгэрүүлэх урьдын бодлогоо өөрчилж, түүнийг аль болох тодорхой хэмжээ хязгаарт барьж байхыг оролдсон хэдий ч нэгэнт эрч хүчийг олсон сүм хийд, лам нарын олшролтыг бүрэн хянаж, зогсоож чадаагүй юм.
     Тийнхүү Манж нарын Монголын шашны талаар явуулсан бодлого нь яван явсаар монголчуудыг цэрэг байлдааны чадвартай байлгах, төрийн бодлогынхоо үндсэн зарчмыг алдагдуулж, Монгол орныг шарын шашны ёс сурталд хэт автагдсан газар болгон хувиргасан байна.
                                      Түүхийн жимээр хөтөлсөн Д.Жаргалсайхан
     

  • МОНГОЛООС АНХ ТОДОРСОН МАРШАЛ ЖУКОВ

    Оросуудын ярьдгаар, Жуков бол эх орны их дайны гол сахиус (бог) нь байлаа. Москвагийн дэргэд немцүүдийн галзуурсан довтолгооныг анх зогсоон бут цохиж, Ленинградыг хамгаалж, 900 хоног үргэлжилсэн бүслэлтийг нь сэт цохин, Сталинградын тулалдаанд ялснаар дайны явцад үндсэн эргэлт гаргаж, Курскийн тулалдаан, Украина, Белорусыг чөлөөлөх, 1945 онд Берлинийг буулгах операцийг зохион байгуулахад Жуковын стратеги тактикийн ухаан,ур чадвар, эр зориг, шийдэмгий зан чанар нь шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэжээ. Үүнээс гадна маршал Жуков монголчуудад элэгсэг дотно хандаж, Монгол оронтой холбогдсон хувь тавиландаа талархаж явсныг бахархмаар. Тэр агуу их жанжны дайн тулалдааны ялалтын гараа Монгол орноос эхлэлтэй гэж түүхэнд тэмдэглэгджээ.
    ХАЛХ ГОЛ БА ДЭЛХИЙН II ДАЙНЫ ЭХЛЭЛ
    1939 оны 5-р сараас Монголын зүүн хил дорнод тал, Халх голын орчмоор Япон баргын цэрэг түрэмгийлэн довтлоход, Зөвлөлт, Монголын цэргийн ажиллагаа эхэн үедээ хүчин мөхөсдөж байсанд Сталины сэтгэл түгшиж, Батлан хамгаалах ардын комиссариатын санал болгосноор армид хаант засгийн үеэс эхлэн 24 жил алба хаасан, морин цэргийн туршлагатай дарга, Белорусын цэргийн тойргын командлагчийн орлогч, дивиз командлан захирагч Жуковыг Москвад яаралтай дуудаж, Монгол руу шууд илгээсэн юм билээ. Ингээд Жуков 1939 оны 6-р сарын 12-ноос Монголд байрлаж байсан Зөвлөлтийн цэргийн тусгай корпусын командлан захирагч, улмаар Зөвлөлт, Монголын 1-р Армийн группын командлагчаар томилогдож, 1939 оны 5-8 дугаар сард Халхын голд Японы цэргийн 6-р армийн томоохон бүлэглэлийг бүслэн бүрмөсөн бут цохих операцийг гарамгай удирдаж ЗХУ-ын баатар цолыг анх удаагаа хүртсэн юм.
    Ийнхүү Халх голын зарлаагүй дайн нь Зөвлөлт, Монголын цэргийн ялалтаар дууссан нь Ази тивийн үйл явдал мэт боловч тэр нь дэлхийн II дайны эхлэл, анхны том сорилт, туршилт байсан гэж нотолдог судлаачдын тоо нэмэгдсээр байна.
    Халхын голын ялалт Жуков жанжны баатарлаг түүх намтрын эхлэл байлаа. Энд тэр анх удаа томоохон тулалдаан удирдсан. Зөв мэргэн тактик боловсруулан хэрэгжүүлж түүхэн том ялалт байгуулсан. Эндээс л түүний алдар суу, цэргийн агуу их жанжны гараа эхэлсэн гэж дүгнэхэд нэг их ташаа дүгнэлт болохгүй бизээ. Урьд нь олонд танигдаагүй, Сталин барааг нь ч хараагүй, нэрийг нь ч мэдэхгүй корпус командлагч Жуковалс холын Монголын тал нутгаас , их Чингис хааны төрж өссөнтэр өлгий нутгаас анх тодорсон нь түүний асар их ирээдүйн эхлэл байжээ. Их Чингис хааны ялан дийлэх ухаан билгийн өлзий хутаг Жуков жанжинд дамжин уламжлагдсан байж ч болох юм гэж бодогддог удаа цөөнгүй.
    Жуков жанжин хожим нь Монгол орныг, Халхын голыг, монголчуудыг хамгийн их талархалтайгаар эргэн дурссаар, эх орны дайны фронт дээр зөвхөн ЗХУ-ын баатрын анхны тэмдэг, Халх голын байлдааны “Бид ялав” медалиа зүүж явдаг байсан гэж дурсан ярьсан байдаг.
    Халх голын ялалтындараа Г.К.Жуковыг Монголд 1940 оны 4-р сар хүртэл байлгаж, Монголын ардын армийн ерөнхий зөвлөхөөр ажиллуулсан нь тохиолдлын шийдвэр биш ч байж мэднэ. Зөвлөлтийн Улаан армийн олон шилдэг дарга нарыг хоморголон баривчилж байсан улс төрийн их хэлмэгдүүлэлтээс Жуковыг Монгол орон аварч, хадгалж үлдээсэн байж ч болох талтай. Г.К.Жуков болон К.К.Рокоссовский, И.С.Конев, В.А.Судец зэрэг зөвлөлтийн таван маршал, И.И.Федюненский, И.А.Плиев зэрэг армийн генералууд, Зөвлөлтийн цэргийн олон нэрт зүтгэлтнүүд манай Монголд алба хааж, Халх голд байлдаж явсан хүмүүс дараа нь Эх орны дайны фронт дээр гарамгай гавьяа байгуулцгааж, нэр алдар нь түүхэнд мөнхлөгджээ. Эх орны дайны үеийн фронтын домогт сурвалжлагч, нэрт зохиолч Константин Симонов Халх голын тулалдааныг биечлэн сурвалжилжээ.
    Халх голд хүчтэй дайсантай тулгарсан хатуу ширүүн энэ тулалдаанд баатарлаг тулалдаж, гарамгай гавьяа байгуулсан Зөвлөлтийн дайчдаас 70 хүнд ЗХУ-ын баатар цол олгож, эрэлхэг нисгэгч С.И.Грицевец, Г.В.Кравченко, Я.В.Смушкевич нарт ЗХУ-ын анхны хошой баатар цолыг олгожээ.
    Монгол цэрэг эрс энэ дайнд хүч хамтран оролцож Эх орноо хамгаалахын төлөө амь биеэ хайрлалгүй тулалдсан билээ. Жуковоос Сталинд албан ёсоор танилцуулахдаа Монголын цэрэг сайн байлдсан, багагүй хохирол амссан гэж тэмдэглэсэн байдаг. Улаан армийн удирдах ажилтны нэг зөвлөлгөөний үед монгол цэрэг байлдааны бэлтгэл, зэвсэг техникийн хангалтаар тааруухан байсныг дурдсан нь бий. Хамгийн хатуу ширүүн довтолгоонд оросуудл ордог байсан гэж манай ахмад дайчид дурссан баримт олон байдаг. Магадгүй, 1939 онд бидний эцэг өвгөд Халх голын дайнаас амар мэнд буцаж ирсэн нь оросууд, Жуков жанжин тэдний минь амийг дэмий үрэхгүй гэж өөрсдөө түрүүлэн давшиж, дайсны сумыг цээжээрээ хааж ялж дийлж байсан их эр зориг, Монголыг хайрлах нинжин сэтгэл, гэгээн ухаан байсан юм биш үү. Гэхдээ Жуковын хувьд монгол цэрэг дарга нарын нийтийн баатарлаг үйлсийг олонтоо биеэр үзсэнээ, морин цэргийн домогт дарга, гарамгай баатар Л.Дандарын удирдсан 6-р дивиз хэрхэн эрэлхэг зоригтой тулалдаж, залуу жанжин Ж.Лхагвасүрэн монгол цэргийнхээ анги нэгтгэлийн давшилтыг чадамгай удирдаж байсныг талархалтайгаар дурсдаг байжээ.
    Ямар ч байсан Сталин хувь заяаны тохиолдлоор Дэлхийн 2-р дайны ялалтын жолоог Г.К.Жуковын гарт Халх голоос эхэлж атгуулжээ. Зөвлөлт Монголын цэрэг Халх голд Японы цэргийг бут ниргэсний үр дүнд 1939 оны 8-р сард Герман улс ЗХУ-тай харилцан үл довтлолцох гэрээг яаравчлан байгуулж, Япон урьд нь Германтай тохиролцсон холбоотныхоо үүргийн дагуу 1941 онд ЗХУ руу хоёр талаас нь нэгэн зэрэг хавсран довтлох стратеги төлөвлөгөөнөөсөө бүрмөсөн татгалзжээ. Үүний дунд Зөвлөлтийн дорнодхилийг Японы довтолгооноос хамгаалахаар байрлуулсан 40 дивизийг 1941 оны намраас Москвагийн дэргэд Германы цэргийн довтолгооныг зогсоон бут цохиход татан оролцуулах боломж гарч, Гитлерийн цахилгаан дайны төлөвлөгөө нурахад хүргэсэн түүхэн ач холбогдолтой болсон юм. Үүнтэй холбогдуулж Японы цэргийн нэг томоохон зүтгэлтэн ”Бид Хасан нууртцэрэг дайны анхны, Халхын голд дунд шатны сургамж авсан бол дээд шатныхыг авах гэх хэрэггүй юм” гэж тэмдэглэж байжээ. Квантуны арми Халх голд бут цохигдсондоо удтал хорсож, Гитлерт алтан цар (поднос) илгээж, Жуковыг олзолж, толгойг нь түүн дээр тавьж илгээхийг гуйсангэсэн яриа ч байдаг.
    Халх голын дайн бол Зөвлөлтийн эх орны дайны оршил, эхлэл (генеральная репетиция) байлаа. ЗХУ нь орчин үеийн томоохон дайнд хэрэглэх танк, онгоц, агаарын пуужин зэрэг бүх зэвсгээ туршин, эх орны дайны өмнө амжиж сайжруулах арга хэмжээ авч, цэрэг армийнхаа зохион байгуулалтад өөрчлөлт оруулж,байлдааны бүх дүрмээ шинэчилжээ. 1939 оны 8-р сарын 31-нд Халхголд дууссан дайн тулалдааны сургамжийн тухай асуудлыг 9-р сарын 2-нд Москвад анх авч хэлэлцсэн байдаг.
    АУГАА ИХ ЭХ ОРНЫ ДАЙНЫ ЯЛАЛТЫН МАРШАЛ
    Эх орныдайнд аль ч хэсэгт Жуковгүйгээр шийдвэрлэгдсэн асуудал, ялалт байгаагүй гэж санагддаг. Тэр Халх голын ялалтын дараа анх удаа Сталинтай нүүр учрах боломж гарч, ЗХУ-ын баатар цолоор шагнагдаж, армийн генерал цол хүртэн Улаан армийн дээд удирдлагад багтан оров. Улаан армийн жанжин штабын дарга, авьяаслаг жанжны хувьдболох гэж байсан дайны талаар хамгийн их мэдэрч, төсөөлж, санаа зовсон хүний нэг нь Жуков байжээ.
    Нэгэн зүйл. Европын бүх улсуудын цэрэг эдийн засгийн чадавхийг шавхан дайчилж, дэлхийн томоохон империалист гүрнүүдийн ил далд дэмжлэгт дулдуйдан шүдээ хүртэл зэвсэглэсэн Германы фашист арми улангасан довтолсоор Кремльд 25-хан км-т дөхөн ирж, немцүүд ялалтын баяртаа бэлтгэж, шагналынхаа одон медалийг вагон вагоноор ойртуулж байхад, Зөвлөлт Засгийн газар, гадаадын бүх элчин сайдын яамдыг Куйбышев хотод шилжүүлэн, Сталин хүртэл Ярославскийн вокзал дээрээс Москваг орхих эсэхээ шийдэж ядан хойш урагш алхан тэвдэж явахад Москваг немцүүдэд алдахгүй гэдгийг хэлж чадсан төдийгүй хэрэгжүүлж чадсан гавьяатан бол Жуков. Гитлерийн ялагдашгүй гэгдсэн цахилгаан дайны төлөвлөгөөг анх замхруулж, Москвагийн дэргэд Улаан армийн анхны ялалтыг байгуулснаар Георгий Жуков Зөвлөлтийн ард түмний үндэсний баатар болж, дэлхийд алдаршиж, нэртжанжны зэрэгт хүрчээ.
    Алдар нэрийн оргилд гарах, дэлхийн хүн төрөлхтнийг фашизмын булаан эзлэлтээс аврах ялалтын зам нь хэзээ ч шулуун дардан байгаагүй, алхам тутамдаа ялах, ялагдахын хутганы ирэн дээр дэнжигнэж байжээ. Жуковт байгалиас заяасан цэргийн жанжны агуу их авьяас билэг, тэсвэр хатуужил, эгнэшгүй хатуу чанга шаардлага нь өөртнь нэг биш удаа гай болохдоо болдог байсан ч, хүн хүнээс илүү ширүүн дориун ааш зан нь чухамхүү хамгийн аймшигт дайсантай үхэх сэхэхээ үзэж, амь өрсөлдөн тэмцсэн тэр хэцүү цагт шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэж, Жуковыг улам бүр тодруулан ялгаруулж байсан хэрэг.Дээд ерөнхий командлал дээр асуудал шийдвэрлэх үед Сталины өөдөөс ам нээж, бодол саналаа хамгаалах Жуковоос өөр цөстэй зоригтой эр хэзээ ч гарч байсангүй. Тиймдээ ч Сталины зөрүүд, дээрэлхүү зан хөдөлж “Бид Ленингүйгээр болсон юм, тангүйгээр болох л байлгүй” гээд түүнийг Жанжин штабын даргаас чөлөөлж, фронт командлагчаар явуулсан удаатай. Гэхдээ Жуковын цэргийн жанжны эгнэшгүй авьяас чадвар, эрэлхэг зан чанарыг эцсийн эцэст зөв үнэлж, шийдвэрлэх том тулалдаан болгоныг бэлтгэж, зохион байгуулахдаа түүнд асар их найдвар хүлээлгэж, Дээд ерөнхий командлагчийн орлогч, батлан хамгаалах ардын комиссарын 1-р орлогч болгосон нь Сталин удирдагч хүний хувьд гол хүнээ зөв таньж түшиглэж чадсан гавьяа нь оршино. Түүгээр ч үл барам Жуковыг элдэв хэл ам, атаархагчдын дайралт, хардлага сэрдлэгээс хамгаалдаг, Жуковыг би мэднэ, Жуков хэзээ ч Намын Төв Хорооны эсрэг явах хүн биш гэдэг байжээ.
    Нэгэн зүйл. Сталинградын дэргэд Зөвлөлтийн улаан арми немцүүдэд шийдвэрлэх цохилт өгч, дэлхийн 2-р дайны явцад эцсийн эргэлт гаргасныг тохиолдуулж, цэргийн дээд жанжингуудад олгох Суворовын одонгийн хамгийн эхний нэгдүгээр үнэмлэхтэйг нь Жуковт гардуулж, дайны жилүүдэд ЗХУ-ын маршал цолыг хамгийн анх Жуков толгох тухай Дээд зөвлөлийн тэргүүлэгчдийн газарт шууд удирддаг даргынх нь хувьд Сталин тодорхойлохдоо ”Жуков Москваг аварсан юм” гэж товчхон бичсэнээ “хангалттай гэж бодож байна” гэжээ.
    Нэгэн зүйл. Германы булаан эзлэлтээс Зөвлөлтийн газар нутгийг бүрэн чөлөөлөх нүсэр тулалдааны явцад 1944 оны 4-р сард Украиныг чөлөөлсний төлөө аугаа их эх орны дайны үеийн цэргийн хамгийн том шагнал Ялалтын одонгийн анхныхыг Жуковт гардуулж,1944 оны 7 сард Белорусыг чөлөөлсний төлөө ЗХУ-ын баатар цолоор хоёр дахь удаагаа шагнасныг Сталин, Калинин хоёр гардуулжээ. Ер нь Ялалтын одонгоор 9 удаа шагнасан бөгөөд ганцхан Жуковт нэг жилийн дотор 2 удаа олгосон нь түүнийг ЗХУ-ын төр, ард түмэн хэрхэн өндөр үнэлж байсныг илэрхийлнэ.
    Нэгэн зүйл. Эх орны аугаа их дайныг дуусгах, Европын орнуудыг чөлөөлөх, тэр дундаа Берлинийг буулган авах операцийг зохион байгуулж, дайсныг үүрэнд нь бүр мөсөн устгах тэмцэл хамгийн хүнд байсан. Гитлер Берлинийг эцсээ хүртэл хамгаалахыг тушааж, хүн амын дунд 12-60 насны бүх эрчүүдийн цэрэг татлага явуулж, байшин барилга бүрийг алхам тутамд нь цайз мэт хамгаалан тэмцэцгээсэн. Хамгийн сүүлд нь зөвхөн Рейхстагийн орой дээр Ялалтын туг хатгахаар ойртсон бүгдийг буудаж олон хүний амь үрэгдсэн юм. Г.Жуков, К.Рокоссовский, И.Конев нарын командалсан Зөвлөлтийн цэргийн гурван фронтууд Берлинийг эзлэхэд немцүүд “гурван монголд эзлэгдлээ” гэсэн яриа гаргаж байсан нь эдгээр маршалууд Монголд алба хааж байсныг давхар дурдсан хэрэг биз ээ.
    Жуков жанжинд 1945 оны 5-р сарын 08-нд Берлинд фашист Германы зэвсэгт хүчин үг дуугүй бууж өгөхөөр гарын үсэг зурсан актыг Зөвлөлтийн цэргийн ерөнхий дээд командлалын нэрийн өмнөөс хүлээн авах, 1945 оны 6-р сарын 24-нд Москвагийн Улаан талбайд явуулсанаугаа их эх орны дайны Ялалтын парадыг хүлээж авах зүй ёсны хувь зохиол, хамгийн их итгэл хүндэтгэл оногджээ. Жуковт Берлинийг буулган авсны төлөө 1945 оны 6-р сард ЗХУ-ын баатар цолыг гурав дахь удаагаа олгож, 1945 оны 8 сард Ялалтын одонгоор хоёр дахь удаа нь шагнажээ.
    Нэгэн зүйл. Дайны дараа алдарт жанжны амьдрал, хувь заяа тийм ч амар тайван байгаагүй. Жуковтой эн зэрэгцэх тийм өндөр алдар хүнд өөр хэнд ч байсангүй. Сталин ч эмээж байсан байж магадгүй. Жуковын хатуу ширүүн зан чанар нь тайван цагт тохироогүй, өөрийн дайснууддаа ашиглагдсан байх ч талтай.Жуков гэж бодоход дэндүү дорд үзсэн мэт албан тушаалуудад томилогдож байсан ч, Сталин амьд сэрүүн байхдаа дахиад дайн гарвал яана гэсэн бодолтойгоор Жуковт шууд халдах боломжийг олгоогүй.
    Харин 1955-1957 онд ЗХУ-ын БХЯ-ны сайдаар ажиллаж байжээ. Дайны дараа ч эр зориг, байр суурь шалгасан хүнд хэцүү сорилтын үед чтөр, засаг нь Жуковыг нэг биш удаа хайр найргүй ашиглахад хүрч байв. Сталиныг нас барсны дараа Зөвлөлтийн төр засгийн дээд эрхийг эзлэх өрсөлдөөний үед Аюулаас хамгаалах яамны сайд, нэр нөлөөтэй хүчирхэг Л.П.Берияг баривчлах ажлыг зөвхөн Москвагийн гарнизоны дарга байсан Жуковт даалгахаас өөр аргагүйд хүрцгээж байжээ. 1955 онд Сталинг залгамжлагч Н.С.Хрущевыг нам төрийн дээд удирдлагаас зайлуулах хуйвалдаан гарах үед Намын төв хорооны бүгд хурал дээрзалирхаг, овжин Хрущевыг Жуков цээжээрээ хамгаалж, “Миний тушаалгүйгээр нэг ч танк хөдлөхгүй” гэсэн үг нь хожим өөрт нь гай болж, насныхаа эцэст гэрийн хориондсуусаар 1974 онд өөд болсон ажээ. Энэ аугааих жанжин ямар ч хүнд хэцүү цаг үед эх орон, ард түмэндээ өөрийгөө бүрэн зориулсан, үнэнч шударга хүн байсныг түүх гэрчилнэ.
    МОНГОЛЫН АРД ТҮМНИЙ БАХАРХАН ХҮНДЭТГЭДЭГ ХАЙРТАЙ ЖАНЖИН НЬ
    Г.К.Жуков хэдийгээр дэлхийд алдаршсан цэргийн суут жанжин, Оросын ард түмний хамгийн агуу их хүмүүний нэг байсан боловч бүхий л амьдралынхаа туршид Монгол орон, монголчууд, Халх голынхоо тухай хайрлан дурсаж, дайчин нөхдөдөө онцгой хүндэтгэлтэй хандаж, Орос Монголын найрамдалд үнэхээр их хувь нэмрээ оруулсан манай үнэнч их анд нөхөр минь байлаа .
    Тэрээр: “Монгол хүний цайлган сэтгэл, ЗХУ-д үнэн сэтгэлээсээ итгэдгийг санахад сэтгэлд сайхан байдаг. Гэр байшин, албангазар, цэргийн анги, хаана ч очсон В.И.Лениний зургийг хамгийн хүндтэй байрандаа тавьж, монгол хүн бүр түүнийг халуун сэтгэлээр хайрлан хүндэтгэдэг юм” гэж дурссантай нь адилаар монголчууд өөрийг нь ч эрхэмлэн хүндэтгэсээр байдаг билээ.
    Ялангуяа Жуков жанжны алдар гавьяаг мөнх жүүлэхэд их анхаарч түүний ажил, амьдралынх нь ямар ч үед байнгын холбоотой байж, эргэж тойрч явсан хүн бол Монголын удирдагч Ю.Цэдэнбал дарга байсан юм билээ. Монгол-Зөвлөлтийн ард түмний найрамдлыг бэхжүүлэх, манай орны эрх чөлөө, тусгаар тогтнолыг батлан хамгаалах, зэвсэгт хүчнийг хөгжүүлэх хэрэгт түүний оруулсан гарамгай гавьяаг үнэлж, БНМАУ-ын баатар цол олгож, Сүхбаатарын одонгоор 3 удаа, Байлдааны гавьяаны улаан тугийн одонгоор 2 удаа шагнаж, Улаанбаатар хотын хүндэт иргэн болгон, дурсгалын хөшөөг нь босгож, Халх голын дайны дараагаар Жуков эхнэр хүүхэдтэйгээ амьдарч байсан байшинг өргөтгөн засварлаж, музейг нь байгуулжээ. Гэр орныхон нь, охидууд нь Монголд ирж очдог байсан цаг ч бий.
    ОХУ-аас төр засгийннь дээд удирдлагууд Монгол оронд ирэх бүртээ Жуков жанжны хөшөөнд заавал цэцэг өргөж хүндэтгэл илэрхийлнэ. Тэр хавьдаа цэргийн баяр, ялалтын баяраар олны хөл тасрахгүй. Олны танил Г.В.Плехановын нэрэмжит ЭЗИС-ийн салбарыг хол, ойроос зорьсон хүмүүс Жуковын хөшөөгөөр баримжаалж ирцгээнэ. Ялалтын баярыг монголчууд оросуудаас дутахааргүй тэмдэглэдэг уламжлалтай. Монголчуудын сэтгэлд ардын дуунаас ялгаагүй шингэсэн “День Победы”-г сонсоход дуулсан, сонссон бүгд нүд дүүрэн мэлмэрцгээнэ.
    Жуков жанжныг 1971 онд цус харваж, хэвтэрт орсон үед нь өөрийнх нь хүсэлтээр манай Цэдэнбал дарга үүрэг өгч, Монголоос нэрт бариач, ардын эмч Рагчаагийн Биханз гэдэг буянтныг Москва рууявуулж, гэрт нь эмчилж хөл дээр нь босгосон сонин түүх бий. Биханз гуай зөвхөн Жуковыг илааршуулсан төдийгүй, Зөвлөлтийн удирдлагуудын гэр оронд нь залагдсаар Москвад зунжиж, намартаа л буцаж ирсэн бөгөөд насныхаа эцсийг хүртэл өвдөж зовсон олонд тусалсаар, түүний дотор оросуудыг ч хүлээн авсаар 2014 оны эхээр тэр эгэл биш сонин содон авьяас билэгтэн чимээгүйхэн таалал төгссөн дөө.Би өвгөнөөсЖуков монголчуудын талаар юу ярьж байв гэж их асууна, хариуд нь олигтой юм ярихгүй, зайлуул тийм тангарагтай байсан биз. Ганцхан удаа: Монголчуудад буу зэвсгийг нэг удаа л задалж, угсарч харуулахад шууд тогтоодог ой тогтоолт сайтай байсан гэж хэлсэн шүү гэж билээ. Орос Монголын харилцааны амьд домог болж үлдсэн Биханзын гэр бүл болон Улаан армид бэлэг хүргэж явсан хүмүүсээс ганцаар үлдсэн Дундговийн фронт Цэгмид, 1945 оны намар орос эмчамь насаараа дэнчин тавьж аварсны хүчинд дахин төрсөн Өвгөн бүргэд Соболев мэтийн хуруу дарам хэдхэн содон хүмүүсийг ядаж амьд сэрүүн байхад нь битгий мартаасай билээ.
    Жуков жанжныг Монголын ард түмэн үргэлж хайрлаж бахархдаг наад захын жишээ баримт өдий төдий байдаг. Монголчууд хүүхдэдээ Ленин, Сталин гэж нэр өгдөг байснаа бас Жуков гэж нэрлэх болсон. Манай Дундговийн Эрдэнэдалай суманд л гэхэд Жуковын мандаж, бадарч явах үед мэндэлсэн Тогооборын Жуков гэж ахмад багш одоо ч байгаа. Говь талын малчны хүү миний төрсөн гэрийн хойморт байх ойр дотнын олон хүний зурагны хамгийн дээд талд залаатай байсан их жанжин Жуковын жавхаалаг зургийг харж, биширч өссөн болохоороо үргэлж л сонирхож, үзэж харсаар өдийг хүрч явна.
    Монголын тусгаар тогтнолыг, Орос Монголын найрамдлыг Жуков шиг олон их хүмүүс дархалсныг мартаж болохгүй.
    Г.В.Плехановын нэрэмжит ОЭЗИС-ийн Улаанбаатар дахь салбарын захирлынүүрэг гүйцэтгэгч, Доктор (Sc.D) Л.ДУГАРЖАВ
    Г.В.Плехановын нэрэмжит
    ОЭЗИС-ийн профессор С.А.ФИЛИ

     

  • Ялалтын Mаршал

    Халхын голын дайныг энэ агуу жанжин “Зарлаагүй дайн” хэмээн нэрлэж өөрөө амьд сэрүүндээ дайны хэмжээнд хүлээн зөвшөөрсөн нь тохиолдлын хэрэг биш юм. Халхын голын дайны цэргийн түүхэнд оруулсан хувь нэмрүүд үүнийг гэрчилнэ. Халхын голын тэнгэрт дэлхийн хамгийн олон нисэх онгоц оролцсон хамгийн том анхны агаарын тулалдаан болж, тусгаар тогтносон хоёр өөр улсын /үнэн хэрэгтээ Япон, Манж-го, Монгол, Орос гэсэн дөрвөн улсын/ армиуд оролцон, нэг нь эх орноо хамгаалж,нөгөө нь эсрэг улсынхаа нутаг дэвсгэрийг хүчээр байлдан эзлэх зорилгоор тулалдсан дайныг дайн гэхгүй юм бол, хоёр долоо хоногоос 40 хоногийн хугацаанд европын цэргийн театрт үргэлжлэн германы ялалтаар өндөрлөж байсан яг адилхан үйл явдлуудыг дайн гэж нэрлэх нь дэндүү сүржин гэлтэй.
    Магадгүй Халхын голын дайныг Номунхааны тулгаралт гэж зарим өрнө, дорнын түүхчид өнөөг хүртэл нэрлэдэг шиг 1941 оны 6 дугаар сарын 22-нд эхлэсэн Эх орны дайнаас өмнөх европын бүх дайныг Чехийн, Польшийн, Францын тулгаралт гэж нэрлэвэл зохилтой. Тэгвэл энэ тулгаралтуудыг төлөвлөж, ялалтад хүргэсэн генералуудаа Гитлер фельдмаршал болгосон юм.
    Яг адилхан дайныг дорнын байлдааны театрт явуулж, ялсан Г.К.Жуков “Халх голын тулалдаан”-ыг “Зарлаагүй дайн” гэсний учир ийм бөлгөө. Эс бөгөөс Гитлерийн фельдмаршалуудыг ялсан Жуковыг “Тулгаралтын маршал” гэж нэрлэж зүрхлэсэнтэй агаар нэгэн болох буй заа.
    Жанжин штабын шижигнэсэн дарга, армийн генерал Г.К.Жуков тухайн цагтаа, орчин үеийн цэргийн хэргийн мэдлэг, ур чадвар, стратегийн сэтгэлгээгээрээ Гитлерийн фельдмаршалуудтай эн зэрэгцэж чадах, тэр үеийн улаан армийн цорын ганц жанжин байв.
    Цэргийн жанжины хувьд  хамгийн хүнд цаг үеийн хамгийн хүнд фронтуудад Г.К.Жуков очиж ажилладаг, бараг гарцаагүй болсон ялагдлуудыг ялалт болгон хувиргаж чаддаг байсан тул түүнийг хүн төрөлхтөн “Ялалтын маршал” хэмээн өргөмжлөх болсон юм.
    Г.К.Жуков дайн эхэлсэн өдрөөс дайныг дуустал Эх орноо батлан хамгаалах хорооны дарга, Дээд Ерөнхий Командлагч И.В.Сталины нэгдүгээр орлогч, Эх орноо батлан хамгаалах хорооны гишүүн, цэргийн зөвлөлийн гишүүн байсан юм. Тэрээр Лениний хот бүслэгдэн мөхөх аюулд ороход Ленинградын фронтын командлагчаар томилогдон ахар богино хугацаанд байдлыг тогтворжуулж, хотыг эзлэгдэх аюулаас аварч чадсан төдийгүй, Лениний хотыг эзлэж чадаагүй Гитлерт улс төрийн том цохилт өгч, үзэл сурталын фронтод ялалт авчирсан юм. Удалгүй 1941 оны 10 дугаар сард Зөвлөлтийн хоёр фронтын цэрэг германы цэрэгт бүслэгдэн бут цохигдоход Баруун фронтын командлагчаар Сталин түүнийг томилж фронт командлагч Коневын хувь заяаг шийдэх гэтэл Жуковын хүсэлтээр Коневыг амьд үлдээгээд зогсохгүй Жуковын орлогчоор томилж байсан билээ.
     Энэ фронтод байдлыг түвшитгэн Москвагийн хамгаалалтыг зохион байгуулах цаг хожиж чадсан Жуков цаг үеийн нөхцөл байдалд цэргийн онолчийн хувьд зөв дүгнэлт хийж дайсны цохилтын чиглэлийг зөв тодорхойлж, хамгаалалтыг оновчтой зохион байгуулж чадсан юм.
    Москва хотод 22 км тулж ирсэн дайсан, 200 км хүртэл хол таягдуулан хаягдсан агаад дахин герман цэрэг Москвад хэзээ ч ийм ойрхон ирж чадалгүй, ухран ухарсаар Берлиндээ очсон билээ. Москваг хамгаалж байсан Жуков Берлинийг дайран эзлэх операцийг удирдаж, түнэр харанхуй шөнөөр олон зуун прожектор зэрэг асаан нүд сохлом хурц гэрэлд суман мөндөр буулгасаар Берлинийг буулган авсан байдаг.
    Дэлхийн нэгдүгээр дайнд Ялагдсан өшөөгөө Францаас авч, 40 хоногийн дайнд Францыг буулган авсан Гитлерийн удирдлага Герман дэлхийн l дайнд бууж өгөх Версалын гэрээнд гарын үсэг зурж байсан яг тэр Вагоныг тухайн үеийнх нь байдлаар засуулан Францыг буулган авах гэрээнд гарын үсэг зуруулж түүхийн алдааг заслаа хэмээж байсан юм.
     Тэрхүү алдааг засагчийн дүрд тоглож Францыг буулган авах гэрээнд гарын үсгийг нь зуруулж байсан фельдмаршал Кейтель Оросын агуу маршалын өмнө суун Гитлерийн Герман дэлхийн ll дайнд буруугаа хүлээн, бүр мөсөн үг дуугүй бууж өгөх тухай гэрээнд гарын үсэг зурсан юм. Хувь тавилангийн даажигнал гэдэг энэ бөлгөө.
     Монголын ард түмэн анд нөхдөө хэзээ ч мартдаггүй бөгөөд одоог хүртэл Халхын голын баатар, маршал Г.К.Жуковоо дурсан санаж байдгийн хамгийн том илрэл нь Улаанбаатар хот дахь Жуковын хөшөө, түүний гэр музей билээ. Энэ музей маршал Г.К.Жуковт зориулсан дэлхийн анхны музей бөгөөд мөн хилийн чанадад байдаг анхны музей гэдгээрээ алдартай.
    Орчуулагч-судлаач Хотгойд М.БАЯРМАГНАЙ
     

  • Халхын голын дайн 1939

        1939 оны тавдугаар сараас 9 дүгээр сарын 15-ны агаарын байлдааныг хүртэл 4 сар  үргэлжилсэн энэ дайнд нэг талаас ЗХУ, БНМАУ, нөгөө талаас  Япон, Манж-Го  гэсэн дөрвөн улсын 132 мянган цэрэг офицер,1000 гаруй танк, хуягт машин, 800-аад нисэх  онгоц оролцжээ.
        Халх голын дайны явцад  6 дугаар сарын агаарын байлдаан, дэлхийн хоёрдугаар дайн өмнөх танкийн хамгийн том тулалдаан болох Баянцагааны тулалдаан зэрэг томоохон байлдаанууд болж, 8 дугаар сарын 20-нд эхэлсэн Монгол-зөвлөлтийн цэргийн Ерөнхий давшилтын дүнд Хамардаваа-Номунханы чиглэлд  японы 6 дугаар армийг бут цохив. Дайн төгсгөлийн шатанд орсон ч 9 сарын дунд үеийг хүртэл Халуун рашаан-Мана уулын чиглэлд япон-манжийн цэргийн довтолгоон үргэлжилж, 9 дүгээр сарын 11-нд японы тал Нөмрөгийн эрэгт гарч иржээ. Түүний эсрэг Монгол-Зөвлөлтийн командлал томоохон хүчээр довтлон, эзэлсэн газрыг чөлөөлөхөөр бэлтгэж байх үед Москвад – ЗХУ, Япон улс гал зогсоох  хэлэлцээ хийж, тохиролцоонд хүрчээ. Энэ ёсоор 1939 оны 9 дүгээр  сарын 16-ны өдөр, Москвагийн цагаар  02.00 цаг, Улаанбаатарын цагаар өглөөний  7 цагт  гал зогсоож, байлдагч талууд эзэлсэн байрлал дээрээ үлджээ.
         Халхын голын дайны явцад байлдааны бүх төрлийг хамарсан нийт 101 томоохон тулаан болж, нийтдээ 74522 хүний хохирол учирснаас 28246 нь амь үрэгдсэн тооцоо бий. Халхын голын дайн нь  харьцангуй бага  нутаг дэвсгэрт болсон хэдий ч оролцсон хүн хүч, зэвсэг техникийн хэмжээ, орчин үеийн цэрэг техникийн бүх ололтыг ашигласнаараа онцлог бөгөөд дэлхийн хоёрдугаар дайны  өмнөх томоохон байлдаан, түүний эхлэл болсон юм. 
          Энэ дайнд Монгол Ардын хувьсгалт цэргийн 3 морьт дивиз, бусад анги салбарын  8500 орчим цэрэг дайчид  оролцож, Зөвлөлтийн цэргийн хамтаар ялалт байгуулан  улс орныхоо хил хязгаар, бүрэн бүтэн байдлыг  хамгаалж, тусгаар тогтнолоо бататгаж чадсан билээ. Халх голын дайны ялалт нь тусгаар тогтносон БНМАУ  бодитойгоор оршин тогтнож буйг дэлхий дахинд харуулсан юм.  (Н.Хишигт)
    Ашигласан ном зохиол
    Батбаяр Ц., Монгол ба  Их гүрнүүд  ХХ зууны эхний хагаст (Хиагтаас Ялта хүртэл: Сталин, Чан  Кай ши,  Монголын тусгаар тогтнол). Хянан тохиолдуулсан:Ч.Дашдаваа. УБ.”Мөнхийн үсэг” ХХК, 2006
    Р.Болд. Зарлаагүй  дайн. Халхын голын байлдааны цэрэг-дипломатын түүх. Хянан тохиолдуулсан: Ж.Болдбаатар., М.Ганболд.  УБ.:  “Nepko publishing”, 2014
    Монгол цэргийн түүхийн товчоон. Дэд дэвтэр. УБ.:”Үнэт цаас”, “Алтан үсэг” компани, 1996.
    М.Бямбарагчаа, Ц.Батсайхан, Зөвлөх:Д.Мөнх-Очир, Түүхийн зөвлөх:С.Ганболд).  УБ.: “Бит пресс” ХХК, 2014
     
    1300 он
     
    1359 он

     
     

  • НҮДНИЙ ХАРААГ ЭРС САЙЖРУУЛАХ ШИДЭТ БЭЛДМЭЛ

    Зөгийн бал – 10 хоолны халбага
    Маалингын тос – 200 гр
    Нимбэг – 4 ширхэг
    Заавар:
    3 хумс сармисаа арилгаж, хөшиглөнө.
    4 нимбэгээ цэвэрлэж, хэрчинэ.
    Сармис болон нимбэгээ саванд хийж тавина.
    10 хоолны халбага зөгийн бал болон 200 гр маалингын тосоо дэрээс нь хийнэ.
    Блендерт хийж сайтар холиод, хөргөгчинд тавина.
    Хоол идэхийнхээ өмнө уг бэлдмэлээсээ 1 халбагыг иднэ.
    Өглөө, өдөр, орой гээд нийт 3 удаа идэх хэрэгтэй.
    2 Хэр үр дүнтэй вэ?
    Дээр дурдсаны дагуу өдөрт 3 удаа уг гайхалтай бэлдмэлийг идсэнээр таны хараа улам сайжрах бөгөөд дан ганц таны харааг сайжруулаад зогсохгүй, дархлааг сайжруулж, цусны төлжилтийг нэмэгдүүлж, олон төрлийн өвчнөөс бие организмыг хамгаалах ач тустай ажээ.
    Хэр үр дүнтэй вэ?
    Маалинга (Linum Usitatissimum) нь харьцангуй хүйтэн бүст ургадаг нэг наст ургамал бөгөөд уг ургамлын үрээс маалингын тосыг гаргаж авдаг. Шаргалдуу өнгөтэй, хуурай тос байдаг байна. Зах, хүнсний болон ургамал, цэцгийн дэлгүүрүүдээр худалдаалагддаг.
    Source: www.caak.mn
     

  • Хар дарж зүүдэлхэд хийх дом

    1. Унтаж байх үедээ хэн нэг хүнээр толгойн дээрээ буюу шанааны орчмын үсэн дээрээ 3 дусал хөхүүл хүний сүү дусаалга .
    Эх хүний сүү хамгийн ариун тул маш сайн үр дүнтэй.
    2. Сэтэрхий аяганд ус хийгээд , дотор нь жижиг түүхий мах хийгээд , зуухны юм уу тогооны хөө цацаад энэ 2 хөө байхгүй бол хэдэн ширхэг шүдэнз асаагаад асаж дууссан ишийг үйрүүлж болно , тэгсний хээ дараа дээр нь шүлсээ хаяад зүүн урд зүг рүү харуй бүрий цагаар цацаад . Элдэв муу муухай зүүд ингээд алга болоорой гээд цацна . Энэ зан үйлийг 3 орой хийж болно . Аягаа аль болох гэртээ хонуулдгүй доош нь хөмөрч тавьбал сайн . 3 аас илүү хийж болохгүй . 3 дахь оройн зан үйлийн дараа аягыг хагалах ёстой .
     

  • Манжийн эрхшээлийн үеийн монгол Засаг захиргаа

     Манжийн эрхшээлийн сүүл үед Халхын Түшээт хан аймагт 20 хошуу, 51 сум, Засагт хан аймагт 19 хошуу, 17 сум, Сэцэн хан аймагт 23 хошуу, 40 сум, Сайн ноён аймагт 24 хошуу, 31 сум байв. Тэр үеийн Ар монголын засаг захиргааны том нэгж нь аймаг байв.
     Манж нар Ар Монголыг эзлэн авах үезд Халхад Түшээт хан, Засагт хан,Сэцэн хан 3 аймаг байв. 1725 онд Түшээт хан аймгаас хэдэн хошуу таслан, Сайн ноён хан аймаг хэмээн нэрлэснээр 4 аймагтай болов.
     Өвөр Монголын аймгуудыг, Хорчин 6, Жалайд, Дөрвөд нэжгээд, Горлос 2, нийт 10 хошууг Жирмийн чуулган; Харчин 3, Түмэдийн 2, нийт 5 хошууг Зостын чуулган; Аохан, Найман, Ар хорчин, Хишигтэн, Халхын зүүнгарын нэжгээд хошуу, Баарин, Жарууд, Оннигуд хошууд, нийт 11 хошууг Зуу-удын чуулган; Үзэмчин, Хуучид, Сөнид, Авга, Авга нар тус бүр 2, нийт 10 хошууг Шилийн голын чуулган; Дөрвөн хүүхэд, Муумянган, Халхын баруун гарын тус бүр 1, Урадын 3, нийт 6 хошууг Улаанцавын чуулган; Ордосын 7 хошууг Их зуугийн хэмээх 6 чуулган1 болгон хуваан зохион байгуулжээ.
    1 “Мэнь-гу-ю-му-цзи” Записки о монгольских кочевьях. Перевод с китайского П.С.Попова. Спб. 1895, стр 1-47.
     Хар мөрөн мужид суурьшиж байсан Баргыг 1732 онд Хөлөн буйрын нутагт шилжүүлж авчирсан бөгөөд тэднийг хуучин Барга гэж нэрлэдэг. Харин Халх Монголоос 1734 онд Хөлөнбуйрт нүүлгэн авчирсан Баргуудыг шинэ Барга хэмээж, Хөлөн Буйрын хошуу сумыг зохион байгуулахад зүүн, баруун хоёр гар болгон хуваасан байна2.
    2 Харгана. Ж.Өлзий. “Барга монголын түүх” УБ, 1999, тал 40, 89-94, 98.
     Манж нар Хөхнуурын монголчуудын нэгдмэл байдлыг задалж, хошууны зохион байгуулалтанд оруулж, Хөхнуурын 5 аймгийг 29 хошуу болгожээ. Үүнд: Хошууд 21 хошуу, Цорос 2 хошуу, Хойд 1 хошуу, Торгууд 4 хошуу, Халх аймаг 1 хошуу байгуулжээ.
     1697 онд Алшаагийн монголчуудыг хошуу, сумын зохион байгуулалтанд оруулж, 8 сумтай 1 хошуу зохиож, Хоролид төрийн бэйл өргөмжлөн, Алшаа засаг хошуу болгов. Алшаа нь бие даасан нэг аймаг мэт байсан ба чуулган байгуулаагүй аж.
     1753 оноос тэднийг Эзнээ гол хавь нутаглуулсанаас Эзнээ голын Торгууд хошуу буй болжээ2.
     Манж нар 1758 онд Зүүнгар хаант улсыг эзлэн, илийн газрыг байлдан дагуулах үед Торгуудын Шэйрэн тайж, Хойдын Дэжид тайж нар харъяатаа аван, угсаа нэгтэнтэйгээ нийлэхээр Ижил мөрнийг зорьжээ.
     1761 онд Ижил мөрөн дэх Торгуудын хан нас нөхцөж, түүний дөрөвдүгээр хүү Увш эцгийнхээ хан орыг эзлэв. Тэр үед дээр дурдсан ноёд харъяатаа дагуулсаар Халимагт очив.
    2 “Торгууд хаадын тууж”. Ойрад түүхийн сурвалж бичиг. Хөх хот. 1985. Тал 338-340.
    Тиймээс Увш Торгуудын нөлөө бүхий ноёдыг цуглуулан зөвлөлдөж, нутаг буцах нууц шийдвэр гаргажээ1.
     Гэвч тэд найман сар гаруй үргэлжилсэн хүнд аяны эцэст дөнгөж 10 мянга гаруй өрх, 70-80 орчим мянган хүн эх нутагтаа эргэн иржээ.
     Манж хаан 1771 онд Торгууд тайж нарыг ордондоо хүлээн авч, хэргэм зэрэг олгож, Увшид Зоригт хан цол өргөмжлөв.
     Тэнгэр уулын өмнө бие, Хар Сайр орчмын Торгуудын 4 хошууг Үнэн сүжигтийн өмнөд замын чуулган, Ховог сайрын Торгуудын 3 хошууг Үнэн сүжигтийн умарт замын чуулган, Хүр, Хар усны торгуудын 20 хошууг Үнэн сүжигтийн дорнод замын чуулган, Жин хэ орчмын Торгуудын 1 хошууг Үнэн сүжигтийн өрнөд замын чуулган, Жултас орчмын Хошуудын 3 хошууг дундад замын Батсэтгэлтийн чуулган хэмээн тус тус нэрийдэв.
    1 Намсрай.”Дайчин улсын үеийн монголын түүх”. Улаанхад. 1993. Тал 274-276.
     Түнлий номын жасаа. Жил бүр Ар, Өвөр монголын нэр нөлөө бүхий хутагт лам нар ээлжээр Бээжинд очиж, Найралт Найрамдах ордог гэгчид цуглаж, манж хааны насан уртасгах ном уншихыг тийн нэрлэдэг байв.

     

  • Б.Ренчин гуайн “онигоо”-нууд

    …
    Улсын нэр томъёоны комисс хуралдаад энэ “дэнлүү” гэдэг хятад үгийг хэрэглэхээ больё. Дэлхийн нийтийн чанартай машин, комбинат гэсэн үгийг хэрэглээд байгаа шигээ “лампа” гэдэг үгээр сольё гэлцээд олонхийн хүчээр түрээ бариад баталж лампа гэж байхаар тогтжээ. Тэгэхлээр нь Ренчин гуай
    -Би нэг дуу дуулбал болох уу гэжээ. Үг хэлж маргая гээгүй дуулъя гэсэн болохоор нь зөвшөөрч гэнэ. Тэгсэн чинь босч зогсоод
    Арван тавны cap нь Агаар тэнгэртээ лаампаг даа
    Арван тавтай шоожуу нь Аав ээждээ лаампаг даа гэж дуулсанд
    -Өө дэмий юм байна. Дэмий юм байна. Дэнлүүгээрээ үлдэг гэсэн гэдэг.
    …
    Нэг удаа Ренчин гуай Зохиолчдын хороогоор орж ирэв. Толгой дээрээ тавьсан дугуй малгайны завсраар буурал үс нь бултайсныг ажсан нэг нөхөр өмнө нь гүйж очоод “Ренчин гуай Таны наад толгой дээрх чинь малгай юм уу, юу юм бэ? гэсэнд дор нь хариу тавьж духайсхийн хараад ёжтой бүгтхэн дуугаар “Миний энэ ч их эрдэмтний гэгээн тэргүүн дээр тавиастай байгаа юм болохооро малгай нь ч малгай л даа. Харин Таны энэ ганган бүрхний доорх чинь толгой юм уу, юу юм бэ” гэжээ.

     

  • ЦАГААН СҮҮНИЙ ДОМОГ

    Насангийн нүдэнд алалдан байлдах эрчүүдийн хилэнт царай улангасан дайрч амь өрсөн бие биенээ хядах хурц ирэнд хяргагдан унах үе тэнгийнхний нь танил толгой харагдаж, шархандаа тарчлан татвалзаж, амь тэмцэх хүмүүсийн өршөөл эрсэн, хараан зүхсэн гаслант чимээ, өвдөлт ширүүсэх тусам улам тод сонсдож байсан…
    Хатан тэсэхүйеэ бэрх өвдсөндөө уруулаа хөхөртөл тас зууж, нүүрэнд нь борооны дусал шиг хөлс бөнжигнөн, ар нурууг нь даган урсах хөлсөнд нимгэн тэрлэг нь нэвчин биеийг нь барина. Гэрийн хаяанд өвдөх олзны бүсгүйгээс ямар хүүхэд төрөхийг үзэх гэж хоёр шивэгчин манаж зогсоно. “Ижий” гэж амь тэмцэн хашгирахтай зэрэгцэн хоёр хүүхэд дуу дуугаа авалцан часхийв. Дөнгөж төрсөн хоёр хүүхдийн хүйг таслан бооход охин төрүүлсэн Насан хаяанд амаржсан бүсгүйн хүүг харлаа. Шарбаатарын хатан хажуудаа тавьсан охиноо өндийж аваад, тамирдангуй дуугаар:
    –Монголжин! гэв. Олзны бүсгүй хатны зүг хардангуй харцаар цэрвэн харахад, Насан цээж нь ялихгүй түхэлзэн амьсгаадаж,
    – Чи бид хаяа, хатавч хоёрт алтан ясаа хэлтэлж, алаг махаа тасалж эх боллоо! Май миний охиныг ав! Хүүгээ аль! Чамд энээс өөрөөр хүүгийнхээ амийг аврах арга байхгүй. Охиныг минь өрнөөсөө унагасан үр шигээ өврөөсөө салгалгүй өсгөөрэй гэлээ… Монголжин гайхан өндийж,
    –Юу гэсэн үг вэ? Эзэн чинь мэдчихвэл… гэтэл Насан,
    –Түргэл! Хүн харахаас урьт! гэж шаардангуй хэлэхэд олзны хатан тээнэгэлзэн нэг үг хэлэх гэтэл:
    -Май гээд охиноо ханын нүдээр цээжин дээр нь зөөлөн унагалаа. Монголжин ч хүүгээ зөрүүлэв.
    ,,, Аяны асарт ташаа тулан бодлогоширч суух Ойрадын Шарбаатар өмнөө сөхрөн унасан хиаг цоо ширтэн
    –Миний хатнаас хүү төрж, олзны хүүхнээс охин гарлаа гэв үү Хэн хэлүүлэв гэж нухацтай агаад догшин асуув. Хиа:
    – Таны залуу хатан Насан ахайтан гэж түргэн хариулаад, өршөөл эрсэн хүлцэнгүй харцаар нүд цавчилгүй ширтэв. Шарбаатарын зүрх нь цээжиндээ багтахгүй дэлбэрэх нь үү гэмээр түхэлзэж,
    –Би өөрийн нүдээр үзнэ гэж намуухан хэлснээ, хөмсөг өргөн,
    – Морь бэлд! гэлээ.
    Шарбаатар мориныхоо амыг таталгүй суран ганзага сарвайтал цогиулсаар шөнө дундаас хойно дайны газраас алсхан барьсан аяны гэрүүдийн гадаа ирлээ. Тэр хөхөл нь сэгсэлзэж зүрх нь хөөрсөн борлог мориныхоо амыг татан ангалзуулж, түмпэнтэй ус барьж, гүйх шахам явсан шивэгчнээс “Хүүхдүүд хаана байна” гэж өндөр дуугаар асуув.
    –Тэр! гэж жижигхэн гэрийг заахад Шарбаатар мориноосоо үсрэн бууж, сул орхиод, гэрийн үүдийг ширүүн сөхлөө. Гэвч орчин тойрондоо юу болж байгааг гадарлах ч үгүй нам тайван зэрэгцэн унтаж байгаа алгын чинээхэн хоёр нялх амьтныг хараад зогтусан хэсэг алмайрав. Цэрвэн дайжсан, аль нэг юмнаас айж эмээсэн, шилэмтэн шунасан итгэж цөхсөн аль нь үл мэдэгдэх харцаар хүүхдүүдийн зүг бүлтийн ширтсээр болгоомжлох мэт алгуур дөхөж очлоо. Цээжиндээ багтахгүй оволзох зүрхээ бахим том гараараа дарахад, төвөнх нь гүрэлзэж хөл нь чичирч байлаа. Тэр, өлсгөлөн бүргэд гэнэт олз харсан мэт догшин нүдээр хүүхдүүдийн дээрээс цоо ширтээд “Тэгнээ тэр, Аман хүзүүгээр минь тас харвах атаатны зулзага төрж” гэж шивнэв. Бүсэндээ хавчуулсан илднийхээ ишнээс чанга атгаснаа хөмхийгөө зуухад түүний чамархайн судас луг луг цохилж, тархи нь задарчих шахан ангалзан өвдөнө. Уур хилэн, гомдол цухал шингэсэн хүрлэгэр өнгөөр царай нь хувирч, гэрээс ухасхийн гарлаа. Хатны гэрийн зүг түргэн түргэн алхсаар үүдэнд нь ирэхэд, гэрээс домботой цай барьж гарах шивэгчний “Хатны бие тааруу байгаа шүү” гэж анхааруулах, гуйх зэрэгцсэн өнгөөр хэлэхийг ч анзааралгүй, шууд л яваад орчихов.Тэр арай ядан амьсгаагаа дарж, сая амаржсан хатныхаа зүг хэлмэгдсэн хүний гомдолтой агаад шаардангуй аясаар “Чи юунд намайг мэхлэв” гэж хоолой чичрүүлэв. Тамирдаж туйлдсан хатан нь Шарбаатарын зүг толгойгоо алгуур эргүүлэв. Насангийн царай шөнийн сар шиг цонхийж, улаа бутарч асангэрэлт хацарт нь судлын төдий ч цусны туяа байсангүй. Тормос тормос тоглож байдаг алаг нүдний нь харц сулран нялхарч, нулимс гүйлгэнэнэ. Тэр цээл тунгалаг атлаа сонсдох төдий намуун зөөлөн дуугаар
    –Өршөө намайг! Ах дүү нарынхаа цусыг урсгасан аян дайны явдалд алжаан сульдлаа би. Зүрх шимширч, өр минь өмөрлөө. Энэнээс цаашихыг давж чадахгүй нь. Цус нулимсны өнгөнд нүд минь өвдөж байна. Би өөрөө ч одоо үхэх нь. Үхэх хүний сүүлчийн гуйлтыг биелүүлээч! Хүүгийн амийг өршөө! Та минь өршөө! өршөө! гэх дуу нь суларсаар огцом агдасхийв. Түүний өрөвдөн нигүүлсэж, хайр дүүрсэн мэлмийх нь гал аажим буурахад, танхилхан болцгор гар нь сул унжлаа. Шарбаатар ухасхийн гарыг нь атгаж, суун тусч сөхрөв. Хатны нүд “өршөө, өршөө” гэсэн үгийг давтах номхон харцаар ширтсээр… Шарбаатар нүдний нь зовхийг алгаараа зөөлөн илж, буулгахад задгай цээжинд нь уураг чинэн томбойх хун цагаан хөхнийх нь товчин дээр сүү түрэн бөнжийснөө, сугы нь даган нулимс адил урслаа. Шарбаатар яахаа мэдэхгүй манан дунд төөрсөн мэт алмайран халаглахад, түүний хайрлаж дурлаж явсан жаргалтай мөчүүд нь зүүд мэт зурсхийн үзэгдлээ. Тэр гүнзгий эхэр татсанаа, хэзээ ч нулимс гарч байгаагүй болов уу гэмээр хурц догшин нүдэнд нь яах ийхийн зуургүй харуусал гуниг дүүрч, хатныхаа хар үсээр эмжээрлэгдсэн хөөрхөн духыг нь удаан үнслээ. Түүний хучлагыг алгуур дээшлүүлэн нүүрий нь бүтээгээд үлгэн салган амьтан арай ядан хөлөө зөөж гарахдаа үүдэнд зогсож:
    -Тунхаглан зарла. Миний хатнаас хүү төрсөн хэмээн хоолой зангируулан хэлээд гуйвлан цааш алхав. Тэртээ зүүн хаяанаас тэнгэр өндөрсөн үүрийн сүүн цагаан туяа орчлонг гийгүүлэн мандав аа.