Category: Гадаад харилцаа, мэдээлэл

Үүний дараа АНУ-ын Тусгаар тогтнолын өдрийн баярыг тэмдэглэх Шангри-Ла зочид буудлын хүлээн авалтын танхимд боллоо.
Итгэл симфони оркестр болон @usembmongolia энэ жилийн 7-р сарын 4-ний баярын арга хэмжээний зочдыг америк хөгжмийн зохиолчдын аяаар угтаж авлаа.
Тусгаар тогтнолын өдрийн баярыг тэмдэглэх арга хэмжээг АНУ-ын ЭСЯ-ны Хэргийг түр хамаарагч Мануэл Микаллер нээж, АНУ-ын Төрийн далбааг залах ажиллагаа үйлдэж, баярын мэндчилгээ дэвшүүлэв.
Монгол Улсын Гадаад харилцааны сайд Д.Цогтбаатар Тусгаар тогтнолын өдрийн баярыг тохиолдуулан үг хэллээ.
Тусгаар тогтнолын өдрийн баярыг тэмдэглэх арга хэмжээнд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан урилгаар оролцлоо. Баярын хүндэтгэлийн арга хэмжээнд Шашины удирдагчид, Монгол дахь дипломат төлөөлөгчид, УИХ-ын гишүүд, Засгийн газрын гишүүд, төр, захиргаа, олон нийтийн төлөөлөл оролцлоо.
Дашрамд дуулгахад 1776 оны долдугаар сарын 4-нд Хойд Америк дахь Британийн колони мужуудын нэг болох Пенсильваний Филадельфид болсон чуулганы үеэр Америкийн муж улсууд Их Британиас бие даан, тусгаар тогтнолоо зарлаж энэхүү тунхаг бичгийг үйлдэж байсан билээ. Америкийн Нэгдсэн Улс гэсэн нэрийг энэ өдөр анх хэрэглэсэн ба үүнээс хойш долдугаар сарын дөрвөнийг АНУ-ын Тусгаар Тогтнолын өдөр болгон тэмдэглэх болсон юм.

            Мөн Монголын бөөгийн нэртэй удган   нартай уулзаж байсан түүхэн зургуудыг бидэнд танилцуулсан билээ. Үнэхээр олзуурхамаар сайхан түүх байлаа.

            Буриадын “Дээж” байгууллагаас зохион байгуулж буй Лусын тахилгад оролцогчид шөнийн гурьан цагт цугларч хөдөлсөн бөгөөд наран мандахаас өмнө Лусын тахилга хийгдэж дуусдаг уламжлалтай ажээ.

            Лусын тахилга оролцогчдыг ариутгахаас эхлэх бөгөөд галаа асааж, Лусдаа өргөх идээний дээжээ цунцал хэлбэрээр өргөдөг байна. Өргөж байгаа зүйлд нь загас хүртэл орсон байгаа нь өвөрмөц содон байлаа.

            Лусын тахилгын дараа цугларсан олон, улаач нартай МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан уулзаж, Монгол бөөгийн өнөөгийн байдлын талаар дэлэгрэнгүй мэдээлэл өглөө. Ярилцлага харилцан сонирхолтой болсон тухай оролцогчид сэтгэгдэлдээ хэлсэн юм. Улаачийн талаар асуултуудад Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү хариулт өгсөн. Уулзалт, ярилцлага харилцан сонирхосон асуудлаар халуун дотно болж өнгөрлөө.

            Ярилцлагын өмнө болон дараа Монгол бөөгийн хөгжил, үйл явцын талаар кино мэдээлэл хүргэсэн байна.

                                    Д.Хүрэлбаатар

Хэдхэн хоносон боловч манай сургуулийн төв оффисын зэргэлдээ орших ВДНХ-ийн шинэчилэн байгуулалтыг харах боломж олдов. Бүхэлд нь засвар хийнэ гэдэг бол ховор тохиолдол билээ. Ихэнх барилгуудыг шинэчлэн засч, шинээр сүүлийн үеийн олон сайхан повилонууд байгуулжээ. Одоо замын ажил өндөрлөж, хөлбөмбөгийн дэлхийн аваргын өмнө бэлэн болоход ойртжээ.
Нүд булаан сүндэрлэх тэнгэр багандсан сүүлийн үеийн загвараар баригдсан олон барилга, хороололууд сүндэрлэнэ. Нисэх буудал хот хооронд цахилгаан галт тэрэгний шинэхэн загвар болох давхар суудалтай гал тэрэг хөлхөнө. Орчин үеийн худалдааны төвүүд хүн олноор дүүрэн байх ажээ.Худалдааны төвүүд маш таатай нөхцөлөөр тохижуулж, өөрийн өөрийн онцлог бүхий өвөрмөу шийдлээр тохижуулсан байна. Хот цэвэрхэн дэг журам ноёрхоно. Бид Киевийн вокзалын дэргэд шахуу гурван өрөө хөлслөн суусан юм. Хэд хэдэн худалдааны төвөөр орж үзлээ. Мөнгө нь байвал бүгд л байна даа.
ОХУ-ын нийслэл Москвад зорчсон хэн бүхэн Улаан талбайд очдог. Энэ удаа биднийг очиход урлагын томоохон тоглолт болохоор байрлалаа засч байхтай таарав. Дэлхийн түүхийн салшгүй нэг хэсэг Улаан талбайтай холбогдоно. Тэр бүхэн монголын түүхтэй уялдаатай байдаг.
Хэдхэн жилийн өмнө Улаан талбайн хажуу дахь хаалгаар орж, төрийн ажлын айлчлал хийж, “Приздент” зочид буудалд байрлаж, гэрээ, хэлцэл хийж байсан үеэ би дурсах дуртай. Ийм хүндэтгэл, үйл явц тэр болгон хүн бүхэнд тохиогоод байдаггүй билээ. ОХУ-ын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийнхөн бидэнд Кремьлийн зочид болгон үзээд байдаггүй, түүхт газруудыг үзэж танилцуулсан билээ. Харамсалтай нь манай ажилтан үнэ цэнэтэй тэр зургуудыг аппараттайгаа цуг гээчихсэн байдаг.
Улаан талбайд байдаг нэр нь үл мэдэгдэх цэрэгт зориулсан мөнхийн гал дээр төрийн хүндэтгэлийн арга хэмжээтэй байсан тул очиж чадсангүй. Харин дэргэд нь байдаг, Дэлхийн хоёрдугаар дайнаар тодорсон алдарт жанжин Г.К.Жуковын хөшөөнд дурсгалын зураг авахууллаа. Ленин, Сталины дүрд хөрвөгсөд фото зурганд хамтарч авахуулахаар энд тэнд алхална.
Энэ удаа Монгол бөөгийн дагнасан төлөөлөл Москвад байсан гэдгээр онцлог болов уу. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн удган Янжинлхам, түшээ Оюунцэцэг, зураглаач Д.Жавхланбаяр, б.Цэлмүүн, О.Цолмон нар ийнхүү Улаан талбайд дурсгалын зураг дарууллаа. Хөх Монголын орноос Буриадын хан хайрхад, ой хөвч, Халимагийн уудам тал, Москва гэсэн аялалын нэгэн тэмдэглэлт агшин бол яах аргагүй Улаан талбайд болж өнгөрөв.
Энэ үйл явдлын дараа ОХУ дахь Монголын Элчин сайдын яамаар оров. Урд өмнөхөн орж байсантай харьцуулбал чанга дэг журам тогтоох гэсэн оролдлого, нэг л хүйтэн уур амьсгал, таагүй мэдрэмж төрнө. Улс төрийн нөхцөл байдалтай уялдаад энд таагүй уур амьсгал ноёлно. Хурдхан шиг холдохыг бодох ажээ. Бүх юм удирдаж байгаа хүнтэй шууд холбоотой байдаг билээ.
Москва бол дэлхийн олон хөлийн газар билээ. Олон сая хүн амтай, өдөр дутам хэдэн сая хүн Москвад орж, гарч байдаг гэхэд хөдөлгөөнийг сайн зохион байгуулж байгаа ил тод харагдана.
Москвагийн Нийгэм Эдийн засгийн Их сургууль бол Оросын нийгмийн ажилтныг бэлтгэдэг томоохон сургууль билээ. Ганцхан тоо хэлэхэд одоо 100 мянга гаруй оюутантай гэхээр цар хүрээ нь ойлгомжтой бизээ.
Очих бүртээ төгссөн сургууль болох ОХУ-ын Удирдлагын Академи, Оросын нийгэм эдийн засгийн их сургуулиараа заавал орно. Төгссөн сургуулиараа орж, оюутаны амьдралаа нэг сэргээн бодох сайхан байдаг.
Хоёр хөрш эрчимтэй хөгжлийн замд оржээ. Харин бид өмнө зүгийн хөршөө хий дэмий хардсаар, шүлсээ үсэргэн муулсаар хол хоцорсон.
Хойд хөрш хэдий эдийн засгийн байнгын “блокодод” орж байгаа ч улам хүчирхэг болох замд оржээ. Харин бид харалган бодлогын хүрээнд “жожиг”-рон хоцорч байна. Хоосон сүлжээний магтаал, үзэл сурталаар үйл ажиллагаагаа хөтөлж байна. Луйварчид дуу хойлоогоо нэгтгэн өнгөрсөн бүхнээ сойшиалаар далдалж байна.
Миний амьдралын залуу насаа өнгөрүүлсэн МОСКВА МИНЬ түр баяртай.

Цааш хөдлөөд л хотын төвийг зорилоо. Хамгийн түрүүнд Дон мөрний эрэг дээр байгуулсан ОХУ-д зохион байгуулагдаж байгаа дэлхийн хөл бөмбөгийн аварга шалгаруулах тэмцээнд зориулсан цэнгэлдэх хүрээлэн нүдэнд тусав. Хэдхэн хоногийн дараа эхлэх хөл бөмбөгийн тэмцээнд бүх зүйл бэлэн болжээ. Алсаас Дон мөрний эрэг дагуу байгуулсан шинэхэн барилга, хороололууд нүд булаана. Донийн их мөрөн дээгүүр гарч хот руу орж явчихав.
Растов на Дон бол Оросын эгэл жирийн хотуудын нэг юм. Энэ хот бол ОХУ-ын баруун өмнө зүгт орших усан замын төв зангилаа газар билээ. Хөгжлийн эрчээ аван хөгжиж буй хотуудын тоонд орно.
Бид хотын төв гудамжтай танилцаж, хотын захирагчийн суудаг захиргааны байрны дэргэдүүр өнгөрөв. Эртнээс алдартай худалдааны гудамжтай ийнхүү танилцлаа. Энэхүү гудамжинд монголын гэх нэг зүйлтэй танилцлаа. Тэр нь нэгэн бэлэг дурсгалын зүйл худалдагчийн ширээн дээр МХЗЭ-ийн тэмдэг байсан юм. Их содон харагдана. Залуу нас, эвлэлд элсэж байсан үеээ дурсахад хүрэв.
Дон мөрний эрэг дээр орших алсыг харагч дээр сууж, хотын эргэн тойрныг харав. Эндээс хот ил тод сайхан харагдана.
Энэ оройн онцгой үйл явдал бол Саша, Таня хоёрын хурим байсан юм. Монгол цус судсаар нь булиглах залуу хосууд биднийг ирсэн үеийг тохиолдуулан хуримаа хийсэн явдал юм. Тэнгэр шүтлэгтэн монголчууддаа барьсан онцгой үйл явдал, биднийг байх үеийг тохиолдуулан хийсэн амьдралд тохиолдох ховорхон тэмдэглэлт хурим байлаа. Шөнийн үүлгүй тэнгэрт баярын салют тэнгэрт өнгө ялгаруулан цацрана. Саша, Таня хоёр амьдралаа цоо шинээр эхлэх тэр мөчөө биднийг байхад хийв. Үргэлжлээд тэд бол сараа тэмдэглэнэ гэв.
Хүний хорвоогийн энэ хэдэн өдрүүдэд бид хоорондоо танилцаж, хамтдаа байж, тэнгэр үзэл, ганц модны булагт бөө мөргөлийг нүдээрээ харсан тэд амьдралдаа хийх сонголтоо ийнхүү эрс шийдэмгий хийхэд хүргэсэн байна. Түүнийгээ ч тэр хоёр хэлнэ лээ.
Дон мөрөн дээгүүр нэг цаг орчим усан онгоцоор аялал хийв. Шолоховын “Дөлгөөн дон” роман сэтгэлд ундарна. Хэзээ нэг цагт энэ газар ирнэ гэж бодож явсангүй.
Бид энд Танягийн аав, ээжийнд буудалласан билээ. Тэд биднийг гэртээ байлгахыг хүссэн билээ. Аятайхан тохижуулсан хувийн байшин, хашаанд бид баяраа тэмдэглэж, ярилцаж хөөрөлдөн хэдэн хоногийг хамтдаа өнгөрүүлсэн юм. Эгэл жирийн монголчууд бидэнд дахиж олдохгүй ховорхон өдрүүдээ энд өнгөрүүлэв.
Сергей, түүний эхнэр Хэрмэн, Саша, Таня нар бол монголчуудын мах, цусны тасархай, бидний салшгүй нэг хэсэг билээ. Сергейгийн аав халимагаас ачигдансибирьт очиж ээжтэй нь танилцаж гэр бүл болсон ажээ. Аав нь халимаг, ээж нь орос хүн, харин түүний гэргий Хэрмэн бол дөрвөд хүний үр сад юм.
Бид цаг хугацаа, хувь заяны сонголтоор алс холын нутагт хоорондоо танилцах хувьтай байжээ.
Эцэст нь нэгэн зүүдний тайлалыг хэлэх ёстой. Бид монгол нутгаас наймуулаа гарах байсан юм. Найм дахь хүн маань өөр сонголт хийж, шинэ байгууллага байгуулж тусдаа гарсан нэгэн байлаа. Тэр бол түүний сонголт, нөгөө талдаа тэнгэрийн шалгуур, сорилт байсан юм. Энэ бүхнийг цаашдын цаг хугацаа, бодит байдал, сорил харуулна бид дээ.
Мөнх тэнгэр биднийгээ ивээх болтугай.

Халимагийн тэнгэрт сүүлчийн хэнгэрэгийн дуу хэзээ дуугарсаныг хэн ч мэдэхгүй. Түүхийг нь судалж байж тодрох биз ээ. Бас сүүлчийн тэнгэр үзэлтэн, бөөгийн түүхийг хэзээ тодруулах нь цаг хугацааны асуудал юм.
Тувад явж байхад хэд, хэдэн халимаг бөөгийн угаа авсан тухай яригдаж байсан. Хэдэн жилийн өмнө Халимагт Монгол бөөгийн удган хуурын дуугаа цуурайтуулж бөөлсөн түүх бий.
Харин энэ удаа Монгол бөө, тэр дундаа Ойрад бөөгийн төлөөлөл Халимагийн тэнгэрт бүрэн хуяглан бөөлөх хувь тохиов.
Ойрадын их наадмын нээлтийн ажиллагаа явагдаж байх тэр мөчид Ганц модны булагийн зүг цөөнгүй машин хөдөлсөн нь бөөлөлтийг харах гэсэн тэнгэр шүтлэгтэний төлөөлөл байлаа.
Элстэй хотын төвд Буддагийн шашины номын хуралдаан хийгдэж байх агшинд Ганц модны булаг дээр Монгол бөөгийн хэнгэрэгийн дуу цурайтан бөөлж эхэлсэн цаг хугацааны хувьд давхцсан сонирхолтой байлаа.
Биднийг очиход ганц мод бачимхан болсон байлаа. Нөгөө ногоон дэнж дэх ганц модыг тойруулан битүү суварга босгож, хадаг, хийморын дарцагаа дааж ядан сагсайтал битүү хучсан мод угтсан. Өмнөхийг бодвол олон Халимаг иргэд модоо шүтдэг болжээ.
Дэнжийн баруун хэсэгт орших хэсэгт байрлалаа эзэлж,бөөлөхбэлтгэлээ хийв.Монгол нутгаас авчирсан, бидний аргалийн цоморлог, их зайрангийн авчирсан хулангийн аргалаа уугиулав.
Тамлаг, дуудлага Хуурын эгшиглэж,Халимагийн тэнгэрт хэнгэрэгийн дуу цуурайтан Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү хуяглан бөөлж эхлэв. Эртнээс уламжлан ирсэн бөөгийн дэг жаягаар ойрадчуудын амьдрах уудам талд бөөлсөн нь онцлох тэмдэглэлт явдал байлаа.
Монгол туургатан нартаа хийморь сүлдийг сэргээн, сайн сайхан, амжилт бүтээлийн дээдлэн дуудсан бүрэн хуяглан бөөлсөн бөөлөлт ийнхүү амжилттай болж өнгөрөв.
Ойрад олны минь түүхийн хүнд хэцүү үе 1943-1957 оныг дурссан, Элстэй хот дахь хэлмэгдэгдийн хөшөөнд МБНЭ-ийн төлөөлөл, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн Удган Янжинлхам, түшээ Оюунцэцэг, зураглаач Цэлмүүн, Жавхланбаяр, Цолмон нар байлцаж,Монгол нутгаас авчирсан аргал, арцаа уугиулж, хуур манжигаар бөөлж хүндэтгэл үзүүлсэн билээ.
Хотын зүүн хойно байрлах Ууш ханы хөшөөндмонголоос авчирсан арц, аргалаа асааж хүндэтгэл үзүүллээ.
Хөх мөнх тэнгэр биднийгээ ивээлдээ авч хайрла, Эзэн их Чингис хааны минь ариун сүнс өршөө.

Тэгэхэд анх удаа халимагт ирж байсан болохоор ганц дайчин ганцаардахгүй гэдэг болж өнгөрсөн. Харин энэ удаа түүний нөхөр нь болох халимаг залуу уулзуулахаас бас утасыг нь өгөхөөс татгалзсан тул уулзаж чадсангүй.
Дараа нь анх Халимагт хөл тавихад сэтгэл харамгүй туслаж байсан Баатр хэмээх халимаг залуу хоёронтой таарсан боловч мэндлэхээс цаашгүй өнгөрөв. Түүнд болон эхнэрт нь монголоос дурсгалын зүйл авч гарсан боловч түүнийгээ гардуулах ч боломж олдсонгүй. Яасан юм бол.
Харин эртнээс месенжерээр танил болсон Басан Захаровтой уулзсан. Бидний буусан зочид буудлын төв байранд өөрийн халимаг үндэсний хувцасны үзэсгэлэн гаргасан байсан тул нэг нэгнийгээ дор нь олсон. Мөнх тэнгэрийн сургаалийг сурталчилах гэж цөөнгүй ном бичсэн байдаг. Бидэнд өөрийн бичсэн номоо өгч, нэгэн оройг хамтдаа ярилцаж өнгөрөөв. Түүнд мөнх тэнгэрийн төлөө “хүрэл шонхор” медаль гардуулсан юм.
Бидний уулзсан хамгийн хүндтэй хүн бол Цагаанзам гуйа байсан билээ. “Жангар” туульсыг хайлж, Халимагийн улсыг, Монгол туургатангуудыг дэлхийд таниулахад онцгой гавьяа түүнд ногдоно. Энгийн даруу, найрсаг, шударга, шулуун яриаг сонсож, ярилцаж суух үнэхээр сайхан байлаа. Монголчуудын дунд Цагаан зам гэхээр халимагийн тухай санахад хүргэдэг. Цагаан зам гэхээр монгол туульс, онгод тэнгэрийн тамлаг, дуудлаг сэтгэлд эгшиглэдэг. Тийм л нарийн холбоосоор бид холбоотой. Сэтгэлээс улбаалж, зүрхэнд байсан оч гал мэт бадарна. Гал бадрахад итгэл төрнө, итгэлээс мөнх тэнгэрт тэмүүлэх зүтгэлийн илч бадарна. Түүнд мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медаль гардуулсан билээ.
Олон улсын шинжлэх ухаан-практикийн бага хурлын хуралдааны үеэр ОХУ-ын Төрийн ДУМ-ын депутат Мукабенова Маринатай танилцлаа. Дараа нь наадмын талбайд таарч дурсгалын зураг авахуулангаа уулзаж амжив. Тэрээр гурван удаа Төрийн ДУМ-ын депутатаар сонгогдсон ажээ. Бидний уулзсан төрийн хамгийн өндөр албан тушаалтан, халимагийг Төрийн ДУМ-д төлөөлж байгаа эрхэм билээ.
Эртнээс фейсээр холбоотой байсан Маяа Караеватай танилцав. Хуралдааны завсараар санал сэтгэгдэлээ солилцож амжсан билээ.
Наадмын талбай дээр халимагийн урлагынхан, тэдний дундаас бидэндтэй танил болсон Лиджи Горяавтэй хэд хэдэн удаа таарч хөөрөлдөв.
Манай Жавхлантай хамт “Хамаг монгол” төсөлд оролцсон дуучин Шараев Диматай нэгэн ширээнд сууж, дараа нь дурсгалын зураг авахууллаа.
Эцэст нь Волгоградаас-Ростовна Дону хүртэлх аслын замд бидэнд байнгын туслалцаа үзүүлж хамтдаа байсан Саша, Сергей, Хэрмн, Таня, Коляа нартаа чин сэтгэлээсээ баярлаж байна.
Волга мөрөн, Халимагийн уудам тал, Дон мөрөн гэсэн уртын уртын замд зүрх итгэлээр хамтдаа байж гүн туслалцаа үзүүлсэн тэдний сэтгэл аялалын минь гол онцлог байлаа.
Халимагийн тэнгэр дор тэдэнтэй учирсан нь мөнх тэнгэрийн ивээл байсан болов уу?

Түүнээс хойш энэ үйл ажиллагаа уламжлалт болж, жил бүр өргөжин 2013 оноос Халимаг, Тува, Алтай, МонголУлс, БНХАУ-ын Шинжаан Уйгарын өөртөө засах орны (БНХАУ) -аа сардын бүлэг, дуучид төлөөлөгчид оролцох болж байнга тэлжиржээ.
Наадмын гол зорилго нь Монголын ард түмний өвөрмөц соёлын өвийг дэмжих, бэхжүүлэх, ардынуламжлал, ёсзаншил, хамтын харилцааг уялдуулах, бүс нутгийн дотоодын аялал жуулчлал, Орос-Монголын соёлын хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд дэмжлаг үзүүлэхэд чиглэгдэж байна. Үүнээс гадна, наадам нь шинжлэх ухааны туршлага солилцох, олон улсын хамтарсан төсөл боловсруулах чиглэлээр өргөжиж байна. 

Дэлхийн өнцөг булан бүрээс Монголын ард түмний уламжлал зан заншилийг агуулсан Монгол, Хятад, АлтайнБүгдНайрамдах, Тува, Буриад, Саха (Якут) -аастамирчид, дизайнерууд, Дорно дахины судлалын эрдэмтэд, ардынурлаг, гарурлал, бүтээлчбаг, урлагийнмастер, уламжлалт гар урлал, дуу хөгжим, бүжгийн соёлыг Халимагийн нутагт хүрэлцэн ирсэн байлаа.
2018 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр “Халимагийнуранзураач Н.И.Палмавогийн үзэсгэлэн “Үндэсниймузей”-д нээсэн байна.
5 дугаар сарын 11-ны өдөр Халимагийн улсын их сургууль, Монголын улсын багтай хамтран “Байгаль нуурын сав газрын хамгаалалт” сэдвээр хамтарсан хуралдаан боллоо.
5 дугаар сарын 12_ны өдөр Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал “Оросын Халимаг болон Ойрадын оюун санааны болон материаллаг өв” сэдвээр үйл ажиллагаа эхэлсэн юм.
Элиста хотын “ШагжамүниБуддыналтанорон”-д “Гуравдахьцэцэгөргөхёслол” шашины номын уншлага болж, ирсэн зочид хийдийн үйл ажиллагаатай нь танилцлаа.
Энэ өдрийн 14.00 цагаас ТелиннядүүрэгдэхьЭко “Шатта” хүрээлэнд “ОйрадТүмэн” наадмын ажиллагаа эхэлсэн билээ. Наадмын эхэнд Халимагийн түүхэн үйл явдлыг харуулсан театарчилсан тоглолт болж, дараа нь оролцогчдын жагсаал бүхий нээлтийн ажиллагаа болсон. Энэхүү нээлтийн ажиллагаанд Халимаг Улсын удирдлагууд, урлан, соёлын нэрт зүтгэлтнүүд, халимагийн түмэн олон идэвхтэй оролцлоо. Наадмын хөтөлбарийн дагуу спортынхарваа, бөхийн барилдаан, язгуур урлагийн тоглолтууд болсон юм.
Урлаг соёлын арга хэмжээ шөнө дөл болтол үргэлжилж, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Жаргалсайхан, урлагын “Алтай” хамтлагын тоглолтууд болж, халимаг олон сонирхон үзлээ.
5 дугаарсарын 13-ны өдөр Шинжлэхухаан, практикийнбагахурал “Үндэснийномынсан”-д салбар хуралдаанууд болсон бөгөөд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “Монголын соёлын өвийг хамгаалахад тулгамдаж буй асуудлууд” сэдвээр илтгэл тавьсан байна. нэгдсэн хуралдаанаар эрдэм шинжилгээний хурлын дүнг хэлэлцсэн бөгөөд түүнд ОХУ-ын Төрийн ДУМ-ын депутат Мукабенова Марина оролцлоо.
Үдээш хойш болсонЭко “Шатта” хүрээлэнд “ОйрадТүмэн” наадмын хаалтын ажиллагаа болж, шагналын хур буусан мөчүүд удаан үргэлжлэв.
Наадам сайхан болж өнгөрөв. Гэхдээ сайны хажуугаар саар байдаг гэдэг шиг үндэсний урлагын төрөлд авьясаа сорихоор очсон Монголын төлөөлөгчид “чих” улайлгасан явдал гаргав. Бодит байдалд шүүмжлэлтэй хандах нь бидний үүрэг. Тэгж байж монголчууд бид алдаагаа засч хүчирхэг болн
о.
Наадмын хөтөлбөр бидэнд олдсонгүй, хаана ямар ажиллагаа, хэзээ болох гэж байгаа нь тодорхойгүй учраас бид олон ажиллагаанд оролцож чадсангүй. Бидэнд гомдлох эрх үгүй. Ягаад гэвэл тэнгэрээ шүтдэг болохоор бидэнд нэг л өөр хандана. Хэл мэдэхгүй харь шашины өмнө алга хавсран хөл алдан гүйдэг хирнээ өөрийн үндэсний шүтлэгээ хүнийхэрхүү нүдээр үл танимхайран мансууран харна.
Бурхан багшийн сургаальд манарч яваа монголчууд бидэнд Мөнх тэнгэрийн үзэл хол байна даа, хол байна. Гэхдээ тэглээ гээд бид энэхүү үзлээ сурталчилахаас өөр зам үгүй.
Унтахуй, манарахуй орчноос сэрэх юмсан, хоосон чанараас бодит орчлонд сэтгэхсэн юмсан, мөн чанарыг ойлгохуй цагт Мөнх тэнгэр бидэнд туслах цаг ирнэ.
Ай хөх мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай.
“Ойрад-Түмэнь” олонулсынфестиваль болж, амжилттай өнлөрлөлөө

ОХУ-ынХалимагийн БНУ-ыннутагдэвсгэрт 2018 оны 5-р сарын 10-аас 13-ны өдрүүданхудааОлонУлсынСоёл Урлаг, Этнографийн “Ойрад-Түмэн” наадамболж өндөрлөлөө.
Анх Монгол Улсын Увс аймгийн Үүрэгнуурдээрардынаманзохиол, Монголынуламжлалтсоёл, өвийг харуулан наадамыг 2006 ондзохион байгуулж эхэлсэн байдаг. Түүнээсхойшэнэүйл өжиллагаа уламжлалтболж, жилбүрөргөжин 2013 оноос Халимаг, Тува, Алтай, МонголУлс, БНХАУ-ынШинжаанУйгарынөөртөөзасахорны (БНХАУ) -аасардынбүлэг, дуучидтөлөөлөгчидоролцох болж байнга тэлжиржээ.
НаадмынголзорилгоньМонголынардтүмнийөвөрмөцсоёлынөвийгдэмжих, бэхжүүлэх, ардынуламжлал, ёсзаншил, хамтын харилцаагуялдуулах, бүснутгийндотоодынаялалжуулчлал, Орос-Монголынсоёлынхамтынажиллагаагхөгжүүлэхэд дэмжлаг үзүүлэхэд чиглэгдэж байна. Үүнээсгадна, наадамньшинжлэхухаанытуршлагасолилцох, олонулсынхамтарсантөсөлболовсруулахчиглэлээр өргөжиж байна.
ДэлхийнөнцөгбуланбүрээсМонголынардтүмнийуламжлалзан заншилийг агуулсан Монгол, Хятад, АлтайнБүгдНайрамдах, Тува, Буриад, Саха (Якут) -аастамирчид, дизайнерууд, Дорнодахинысудлалынэрдэмтэд, ардынурлаг, гарурлал, бүтээлчбаг, урлагийнмастер, уламжлалтгарурлал, дуухөгжим, бүжгийнсоёлыгХалимагийннутагтхүрэлцэн ирсэн байлаа.
2018 оны 5 дугаар сарын 10-ны өдөр “Халимагийнуранзураач Н.И.Палмавогийн үзэсгэлэн “Үндэсниймузей”-д нээсэн байна.
5 дугаар сарын 11-ны өдөр Халимагийнулсынихсургууль, Монголын улсынбагтай хамтран “Байгальнуурынсавгазрын хамгаалалт” сэдвээр хамтарсан хуралдаан боллоо.
5 дугаар сарын 12_ны өдөр Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурал “ОросынХалимагболонОйрадыноюунсанааныболонматериаллагөв” сэдвээр үйл ажиллагаа эхэлсэн юм.
Элиста хотын “ШагжамүниБуддыналтанорон”-д “Гуравдахьцэцэгөргөхёслол” шашины номын уншлага болж, ирсэн зочид хийдийн үйл ажиллагаатай нь танилцлаа.
Энэ өдрийн 14.00 цагаас ТелиннядүүрэгдэхьЭко “Шатта” хүрээлэнд “ОйрадТүмэн” наадмын ажиллагаа эхэлсэн билээ. Наадмын эхэнд Халимагийн түүхэн үйл явдлыг харуулсан театарчилсан тоглолт болж, дараа нь оролцогчдын жагсаал бүхий нээлтийн ажиллагаа болсон. Энэхүү нээлтийн ажиллагаанд Халимаг Улсын удирдлагууд, урлан, соёлын нэрт зүтгэлтнүүд, халимагийн түмэн олон идэвхтэй оролцлоо. Наадмын хөтөлбарийн дагуу спортынхарваа, бөхийн барилдаан, язгуур урлагийн тоглолтууд болсон юм.
Урлаг соёлын арга хэмжээ шөнө дөл болтол үргэлжилж, Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Жаргалсайхан, урлагын “Алтай” хамтлагын тоглолтууд болж, халимаг олон сонирхон үзлээ.
5 дугаарсарын 13-ны өдөр Шинжлэхухаан, практикийнбагахурал “Үндэснийномынсан”-д салбар хуралдаанууд болсон бөгөөд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “Монголын соёлын өвийг хамгаалахад тулгамдаж буй асуудлууд” сэдвээр илтгэл тавьсан байна. нэгдсэн хуралдаанаар эрдэм шинжилгээний хурлын дүнг хэлэлцсэн бөгөөд түүнд ОХУ-ын Төрийн ДУМ-ын депутат Мукабенова Марина оролцлоо.
Үдээш хойш болсонЭко “Шатта” хүрээлэнд “ОйрадТүмэн” наадмын хаалтын ажиллагаа болж, шагналын хур буусан мөчүүд удаан үргэлжлэв.
Наадам сайхан болж өнгөрөв. Гэхдээ сайны хажуугаар саар байдаг гэдэг шиг үндэсний урлагын төрөлд авьясаа сорихоор очсон Монголын төлөөлөгчид “чих” улайлгасан явдал гаргав. Бодит байдалд шүүмжлэлтэй хандах нь бидний үүрэг. Тэгж байж монголчууд бид алдаагаа засч хүчирхэг болн
о.
Наадмын хөтөлбөр бидэнд олдсонгүй, хаана ямар ажиллагаа, хэзээ болох гэж байгаа нь тодорхойгүй учраас бид олон ажиллагаанд оролцож чадсангүй. Бидэнд гомдлох эрх үгүй. Ягаад гэвэл тэнгэрээ шүтдэг болохоор бидэнд нэг л өөр хандана. Хэл мэдэхгүй харь шашины өмнө алга хавсран хөл алдан гүйдэг хирнээ өөрийн үндэсний шүтлэгээ хүнийхэрхүү нүдээр үл танимхайран мансууран харна.
Бурхан багшийн сургаальд манарч яваа монголчууд бидэнд Мөнх тэнгэрийн үзэл хол байна даа, хол байна. Гэхдээ тэглээ гээд бид энэхүү үзлээ сурталчилахаас өөр зам үгүй.
Унтахуй, манарахуй орчноос сэрэх юмсан, хоосон чанараас бодит орчлонд сэтгэхсэн юмсан, мөн чанарыг ойлгохуй цагт Мөнх тэнгэр бидэнд туслах цаг ирнэ.
Ай хөх мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай.

Халимагийн Бүгд Найрамдах улсын Засгийн газар, Соёл, аялал жуулчлалын яамнаас Олон улсын шинжлэх ухааны практик бага хурлыг ивээн тэтгэж хийсэн байна.
Бага хурлын нь Соёлын өвийн хамгаалалт, эх хэл, үндэсний уран зохиол, утга зохиол, ардын аман зохиол, ардын ёс заншил, зан үйл холбоотой асуудлаар өргөн хүрээний практик хэлэлцүүлэг явуулж, урлаг, хүн ам зүйн үйл явц, Ойрад гаралтай ард түмнүүдийн орчин үеийн нийгэм-эдийн засгийн хөгжил, соёлын өв, боловсрол, нийгэм, соёлын үйл ажиллагаанд угсаатны бүлгүүдийн түүхэн туршлага, стратегийн ач холбогдолыг тодорхойлохыг зорилоо.
Олон улсын шинжлэх ухаан-практикийн бага хурлын хөтөлбөрийн хүрээндгадаад дахь ОХУ-ын Халимагийн Ойрадын уламжлалт өв: нийтлэг, угсаатны онцлог, орчин үеийн нийгэм, соёл, боловсрол гэсэн асуудалаар салбар хуралдаан боллоо.
Хуралдаанд ОХУ-ын Төрийн ДУМ-ын депутат Мукабенова Марина оролцов. Түүний оролцсон салбар хуралдаанд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “Монголын соёлын өвийг хамгаалахад тулгамдаж буй зарим асуудлууд” сэдвээр илтгэл тавилаа.
Энэхүү илтгэл нь “Россия 1” тв-ээр мэдээлэл нь цацагдсан байна.

 
Монголын өвөг, дээдсүүдийн хэлдгээр мянга сонсоноос нэг үз гэдэг билээ. Энэ хөшөөний зургийг үзэж, үйл явдлыг номноос уншиж байсан, гэвч газар дээр очиход бүхэл бүтэн цогцолбор байдаг ажээ. 
Биднийг очиход ОХУ-ын иргэний насанд хүрсэн залуучууд иргэний үнэмлэхээ гардаж авах, иргэний хувьд тангараг өргөх ёслолын ажиллагаа эхлэв. Энэхүү хүндэтгэлийн ажиллагаанд ОХУ-ын баатар, хотын депутат, цэрэг болон иргэний хүндтэй зочид уригдан оролцдог ажээ.
Дараа нь эх орныхоо төлөө амиа өргөсөн баатруудын мөнхийн галд цэцэг өргөж, цогцолборын түүхэн хэсгийг үзэж, өнгөрсөн дайны хүнд үе, түүхэн ач холбогдлыг мэдэрнэ. МБНЭ-ийн төлөөлөгчид мөнхийн гал бадран асах, хүндэт харуул зогсох хэсэгт цэцэг тавьж хүндэтгэл үзүүллээ.
Мамаев курганд очсоны дараа төлөөлөгчид Волгоград хотоор явж танилцлаа. Волга мөрний эргийг даган сунаж тогтсон их хотын дундуур 100 гаруй км явлаа.

Бид баярын ажиллагааны гол арга хэмжээ болох Улаан-Үдийн төв талбайд хийгдэх цэргийн парадыг үзэхээр зорилоо. Төв талбайд төрөл мэргэжлийн цэргүүд хайрцаглан жагсаж, байлдааны техникүүд эгнэн зогсоно. Талбайг тойрон ард иргэд хуран цугларч, хөл хөдөлгөөн ихэсчээ. Удалгүй парад командлагчийн дуу цуурайтахад хөгжимд ялалтын цоглог аялгуу, дараа нь ОХУ-ын төрийн сүлд эгшиглэв.
Аугаа их ялалтад зориулсан цэргийн хүндэтгэлийн парадын дараа байлдааны цэргийн техникын цуваа өнгөрч, түүний араас Эх орны дайнд оролцсон болон энхийн цагт тулааны талбарт амиа алдсан эх орончдын зургийг барьсан иргэдийн цуваа залгав. Энэ бол өргөн олныг хамарсан их цэнгүүн билээ. Бид нийтийн дунд орж баярыг ажиллагааг сонирхож явсаар нэг мэдэхэд оройн 17 цаг болчихсон байлаа.
Улаан Үд хот дахь Монгол Улсын консулын ерөнхий газарт очиж, нэгэн цагт хамтарч ажиллаж байсан консул, бригадын генерал Дулаанжаргалтай уулзлаа. ОХУ-ын Буриад дах бөөгийн байгууллагуудын тухай, бөө нарын тухай мэдээлэл авлаа.
Баярын өдрийн орой бид Аюна, Андрей хоёрын баярын зоогт уригдаж, баярын өдрөө дуусгаж, маргааш өглөөний аялалын бэлтгэл хийлээ.
Маргааш өглөө эрт босч Улаан Үдийн онгоцны буудал зорилоо. Үүлгүй цэлмэг тэнгэр, аяны зам саадгүй болохыг илтгэх мэт угтлаа. Онгоцны буудалд нисэхийн өмнөх ажиллагаа буцалж, зорчигчид, ачаа тээш хүлээж авна.
Бид нарийн тооцсон боловч нэг ачааг 200 граммаар хэтрүүлчихэж, тэгээд 500 рубль, нэг хүн нэг ачаатай байхаас хоёр саванд хувааж хийсэн тул нэгтгэж нэг болгож, заавал нэг ачаа болгох ёстой тул боолгоход зориулан 900 рубль зарцуулав. Бидний ведио камерийн цүнх том байна гээд 4000 рубль нэхэв. Камераа ил гаргаж, гартаа авч орохоор болж, цүнхийг нь үлдээв. Ингээд нүцгэн камертай болов.
Ялимгүй мэт шийдчих асуудал дээр зөвхөн зоосны нүхээр харж асуудлыг шийдэж байгаа нь “Орос” зан гэмээр. Нөгөө талдаа харилцааны хоцрогдол гэж хэлмээр ч санагдав.