Category: Үйл явдлын тойм

Лукашенко бэлэн мөнгөний хэд хэдэн үнээтэй байв. Нэг нь уул уурхайд ашигладаг хүнд даацын ачааны машин, тоног төхөөрөмж үйлдвэрлэгч “Белаз” юм. Беларусийн төрийн өмчит “Белаз” компани нь Монгол дахь албан ёсны диллер болох United Belaz Machinery компаниар дамжуулан ачааны машин болон бусад бүтээгдэхүүнийг борлуулдаг.
United Belaz Machinery компанийн хувьцаа эзэмшигчид өмнө нь Монгол Улсын иргэн Отгонжаргал Мойл, Беларусийн Владимир Геннадьевич Япринцев нар байжээ. Япринцев нь самбогийн дэлхийн гурван удаагийн аварга.
Тэрээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Халтмаагийн Баттулгатай нөхөрлөж байгаагаа олон нийтэд зарлаж байсан юм. Самбо бөхийн сонирхол нь тэднийг 1980-аад онд танилцуулж, улмаар Монголд хамтарсан үйлдвэр байгуулахад хүргэжээ.

Отгонжаргал Мойл бол Баттулгын хувийн туслахаар ажиллаж байсан хүн. Тодруулбал тэрээр “Түмэн Хишигтэн”, “Баялгын Хувь” гэх хоёр компанийн хувьцаа эзэмшигч байжээ. Отгонжаргал одоо Монгол Улсын Ерөнхий прокурорын газарт хариуцлагатай албан тушаал хашиж буй.
United Belaz Machinery нь United Belaz Machinery Investment Company хэмээх Монгол дахь охин компанитай. УГ компани нь уул уурхайн тоног төхөөрөмжийг Монголд борлуулах нэрийн дор Лукашенкогийн мөнгийг угаасан гэж сэжиглэгдэж байгаа юм.
United Belaz Machinery-ийн хөрөнгийг эзэд нь Бүгд Найрамдах Доминикан улсын Эстони, Блустайтэд бүртгэлтэй Meress компанид шилжүүлсэн бөгөөд эдгээр оффшор компаниудын ашиг хүртдэг өмчлөгчдийг Лукашенкотой холбоотой гэж үзэж буй ажээ.
United Belaz-ийн бизнес харилцааг хатуу хянаж байдаг бөгөөд түүний дилерийн газруудыг зөвхөн Лукашенкогийн дэглэмийн хамгийн өндөр түвшний хүмүүс болон тоног төхөөрөмжөө зарж борлуулдаг улс, энэ тохиолдолд Монгол Улстай холбоотой хүмүүст л олгодог гэж үздэг байна.
Эстони, Доминиканы Бүгд Найрамдах Улс дахь компаниудын үүрэг, тэдгээрт ямар хөрөнгө төвлөрч байгаа нь зөвхөн Монгол төдийгүй олон улсын хууль сахиулах байгууллагуудын зүгээс нэмэлт шалгалт хийх шаардлага тулгарч байна.
Авилгаар Монгол Улсын төмөр зам барих схем, хуурамч ТЭЗҮ-ийг хийсэн гэж сэжиглэн, ProPublica нь “МакКинсейг хөөсөн улс” гэсэн дэлгэрэнгүй тайланг нийтэлсэн байдаг. Тухайн үед Зам, тээвэр, хот байгуулалтын сайдаар ажиллаж байсан Баттулга, түүний зөвлөх Чулуунхүүгийн Ганбат нар энэ хэрэгт ихээхэн холбогдсон гэгддэг. Мөн Белаз дилерийн компанийн анхны хувьцаа эзэмшигч Отгонжаргал Мойл яах аргагүй Баттулгын хамтрагч хэмээн тайланд дурьджээ.
Баттулга Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдмогцоо уг хэргийг шалгаж байсан Ерөнхий прокурор, Авлигатай Тэмцэх Газрын даргыг огцруулсан бөгөөд мөн түүнийг яллагдагчаар татах, шалгах ажиллагаа зогссон.
Төмөр замын шалгалтын үеэр Отгонжаргал Мойл Баттулгатай холбоотой компани, сангуудын дансанд олон сая доллар бэлнээр байршуулж байсан гэж буруутгагдаж байв. Олон нийтэд мэдэгдсэн орлого багатай хүн яаж их хэмжээний бэлэн мөнгөтэй болсон нь тодорхойгүй юм. Энэ нь Белазтай холбоотой байсан уу?

Дахин хэлэхэд уг хэргийг Монголын болон олон улсын хуулийн байгууллагууд зохих ёсоор шалгахаас нааш үүнийг мэдэх боломжгүй юм.
Отгонжаргал Мойл бол Баттулгын хяналтанд байдаг C1 телевизийг үүсгэн байгуулагч, захирал асан, Их Британийн иргэн Бен Мойлийн эхнэр.
Монгол Улсын хууль тогтоомжийн дагуу давхар иргэншилтэй байхыг хориглодог тул Отгонжаргал Их Британийн иргэншил аваагүй болов уу?
Монгол Улсад төрийн албан хаагч, ялангуяа хууль сахиулах байгууллагад ажиллах нь “төрийн албаны тусгай үйлчилгээний салбар” гэж тооцогддог бөгөөд гадаадын иргэн ажиллуулах нь хууль зөрчсөн үйлдэл болно.
United Belaz Machinery нь Монгол Улсын төрийн өмчит Багануурын уурхайд нүүрсний дөрвөн ачааны машин, дөрвөн өөрөө буулгагч болон нэг бульдозер нийлүүлж байсан баримт бий. Ингэхдээ нүүрс бутлах, ачих байгууламжийг өргөтгөх төслийг хэрэгжүүлэхийн тулд Монгол Улсын Хөгжлийн Банкнаас 18.6 тэрбум төгрөг авсан бөгөөд түүнийгээ буцааж төлөөгүй.
Мөн 27 тэрбум төгрөгийн өртөгтэй нийт 35 ширхэг Белазын тоног төхөөрөмжийг бас нэгэн төрийн өмчит зэсийн уурхай болох “Эрдэнэт”-эд нийлүүлжээ. Ингэхдээ бичиг баримтыг нь хуурамчаар үйлдсэн гэж үзсэн бөгөөд “Белаз”-ыг “Эрдэнэт” үйлдвэрийн удирдлагатай тохиролцсон байж болзошгүй хэмээн сэжиглэж байгаа юм.
Зах зээлийн ханшаас өндөр үнэтэй эдгээр наймааны ард Х.Баттулгын шахалт, нөлөө байсан уу? Хэрэв тийм бол тэрээр тун хэцүүхэн асуултад хариулах хэрэгтэй болох нь.

Эрх мэдлээ урвуулан ашиглаж, тодорхой ханган нийлүүлэгчид давуу эрх олгох нь Монгол Улсын хууль тогтоомжийн дагуу эрүүгийн ялтай гэмт хэрэг.
Эцэст нь өгүүлэхэд юутай ч Монголоор дамжуулж Лукашенкод зориулж мөнгө угаадаг, бизнесийн олон улсын сүлжээ байгааг харуулсан баримтууд байна.
Мөн FATF-ын ажлын хэсэг өмнө нь Монгол Улсыг мөнгө угаах гэмт хэрэгт сэжиглэж “Саарал жагсаалт” -д оруулж ч байсан. Одоо харин Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, хууль сахиулах байгууллагын өндөр түвшний албан тушаалтнууд Европын нэгэн муу нэрт удирдагчийн өмнөөс мөнгө угаасан хэрэг үйлдсэн эсэхийг нарийвчлан шалгах шаардлага үүсээд байна.

Эх сурвалж:

https://www.eureporter.co/world/mongolia/2021/04/13/the-mongolian-connection-to-lukashenkos-money/?fbclid=IwAR1pZd_oUM5wz18y_YWWqOJjljAl31qSoh7qxZTptQCxY2lctPgf_TcXiA0

ЭВ НЭГДЭЛ: Монголд буй шашны байгууллагууд нэгдэж “Тэрбум мод”үндэсний хөдөлгөөнийг дэмжин мод тарьж буй нь үнэхээр содон харагдаж байна.
/Буддын шашины, Христын шашины, Бөө мөргөл тэнгэр шүтлэгнүүдийн, Исламын шашины төлөөлөгчид/

Энэ сенсаци намжиж амжаагүй байхад монгол бүсгүйчүүдийн генийн судалгаа бүр ч илүү шуугиан тарьж Европыг ёстой л шоконд оруулаад эхэлжээ. Үүнийг тайлбарлахын тулд Амозоны тухай цухас дурдая.
МЭӨ таваас хоёрдугаар зуунд Грек, Ромын гүн ухаантан, түүхчид Гередот, Платон, Аристотель нарын баримт түшин бичсэнээр Бага Азид нэгэн өвөрмөц улс байсан ба дан ганц хүүхнүүд амьдардаг бөгөөд тэдний хатан хаан, цэрэг арми, хүн ам нь бүгд хүүхнүүд гэх.
Тэр нь түүхэнд хэнд ч хэзээ ч ялагдаж үзээгүй, хатуу догшин, дайчин эрэмгий, эрх чөлөөтэй бүсгүйчүүдийн домогт улс Амазон ажээ. Жилд нэг хоёр удаа хөрш улсуудыг уулгалан дайрч, эрчүүдийг нь олзолж хэрэглэчихээд алж орхидог, эрэгтэй хүүхэд төрвөл бас устгадаг заншилтай байжээ.
Амозон улсын бүсгүйчүүд хөрш улсын эрчүүдээс хэд дахин эрэлхэг байсан бөгөөд зарим улс орны хаад өндөр хөлс төлөн хувийн бие хамгаалагч болгон авдаг гэх домог ч байдаг юм байна.
Амазончууд нум сум харвахад саад болно гээд баруун хөхөө огтолж авдаг байсан гэх ч домог бий. Македоны агуу их байлдан дагуулагч Александр Балканы хойг Газар дундын тэнгисийн орнууд, Энэтхэгийн хойд хэсэг, Бага Азийг ялагдалгүй эзэлж чадсан ч Амазон улсын хил дээрээс буцсан гэдэг.
Энэ бүхэн домог биш бөгөөд түүхэн үнэн байсныг Европын түүхчид, археологчид тогтоож зарим нэг Амазон бүсгүйн булшийг олж, шарилаас нь дээж авчээ.
Ингээд Европын түүхчид алдарт Амазоны эрэлд гарч Европ, Балканы хойгийн улсуудын бүсгүйчүүдийн ДНК-тай харицуулж үзсэн боловч таараагүй аж. Гэхдээ түүхэнд тэднийг дорно зүг Азийн гүн рүү эрх чөлөөг эрэн одсон гэх баримт байдгийг олжээ.
Харин Германы генетикчид түүхчидтэй судрыг дахин, дахин судалж амазончууд Төв Азид тэр дундаа Монголд нүүж ирсэн байх магадлалтайг тогтоосон байна.
Өнгөрсөн зун Германы төв телевиз, генетикчид, түүхчдийн баг манайд ирж, Монголын говьд амазончууд шиг ганц биеээр амьдралаа авч явдаг бүсгүйчүүд илүү олон байдгийг сонсоод Өмнөговь аймагт очжээ. Илүү цайвар царай, шаргалдуу үстэй охидтой айлуудыг сураглан очсон ба цусны дээж авчээ.
Тэгээд Германы багынхан цусны дээж авсан нөгөө охидын ДНК-г Амазон хатан хааны ДНК-тай харьцуулан үзэхэд 99,99 хувийн магадлалтай тохирчээ.
Шинжилгээний баг бүх аялал судалгааны явцаа Германы төв телевизтэй хамтарч баритат кино болгон баримтжуулсанаа орон даяар цацсан нь генетикийн судалгааны хамгийн сүүлийн үеийн дуулиан тарьсан нээлт болон бүх Европыг гайхуулаад байгаа юм.
Эртний түүхийн омог бардам, эрх чөлөөт амазончуудын удамт монгол бүсгүй өнөөдөр түүх генетикийн тайлагдашгүй нэгэн оньсого, амьд домог болон зогсож буйгаар бид бахархах ёстой буй за.
…ӨМНӨ НЬ ХҮННҮ ГРУППЭД АМАЗОНЧУУД БИДНИЙ ДЭЭДЭС МӨН ГЭЖ БИЧЭЭД ЭЛДВЭЭР ХЭЛҮҮЛЖ БАЙЛАА…ТҮҮХЭН ҮНЭНД ГҮЙЦЭГДЭХ …
эх сурвалж: Халх журам групп

Нэг зүйл онцлоод хэлэхэд ирж үзэж байгаа залуучуудын 70-80% нь бараг 25-аас доош насны залуучууд харагдлаа. Энэ удаа E-Sports-ыг арга хэмжээний нэлээд чухал хэсэг болгосон нь энэ олон залуучуудыг татах бас нэг зөв арга байсан болов уу гэж бодогдлоо. Өмнөх жилүүдээс ICT Expo нь энэ жилийнх шиг ийм олон хүүхэд, залуучуудыг оролцож байсныг харж байсангүй. Нест академи, МТ сургууль, ФАРО төв зэрэг олон сургалтын төвүүд өөрсдийн үйл ажиллагаагаа танилцуулж, Оюу Толгой компани хүртэл хүүхэд залуучуудад олгож буй тэтгэлэг, боломжуудаа танилцуулж байлаа.
Нэгэнт тоглоом тоглох дуртай болсон хүүхдүүд цөөнгүй хэсгийг бүрдүүлж байна. Технологийн эрин зуунд Монгол улс маань хоцрохгүй шиг хамт алхахыг эрхэмлэж, хичээж байгаа нь харагдаж байна. Төр нь бүх юм руу хушуугаа дүрэлгүй, яг өнөөдрийнх шиг уулзаж учрах “тайз”-ыг нь бий болгох буюу дэд бүтцийг нь бий болгож өгөөд, хууль эрхзүйн болон бодлогын зохицуулалтыг барьж, хувийн хэвшлээрээ хийж болох юу л байна бүгдийг нь өөрсдийн зардлаар нь хийлгээд, бэлэн болсон бүтээгдэхүүн үйлчилгээг нь нь дата хадгалах, өөр зорилгоор ашиглахгүй байх чанд нууцлалын болон хамтын ажиллагааны гэрээ хийн, олон олон үйлчилгээ бүтээгдэхүүнийг төрийн үйлчилгээндээ ашиглаад явчих боломж харагдаж байна.
Хятадын Шанхай хотод зохиогдсон Expo-г зориуд очиж үзэж байж билээ. Бид хөгжил дэвшил зүг багахан ч гэсэн урагшилж байна.

Ихэнх шийдэлтэй танилцаж явахад Орос, манай улсад нарийхан зам тавьдаг. Оросод бол тавсьсан зам дээрээ асфальтаа зузаалаад явдаг. Манайхан бол бүгдийг шинээр хуулж дахин тавьдаг арга барилтай. Хятад бол олон улсын стандартын дагуу тавьдаг. Манайханыг зам тавихдаа дээрээс нь, хажуугаас нь төсдийг тандаг туршлагатай гэж иргэд ярьцгаадаг. Ямар ч байсан манайханы хувьд цөөхөн жилийн настай, дахин дахин зам тавих сонирхолтой улс төрчидтэй. Тавьсан зам нь хэдхэн жил болоод голдуу ус, хөрсний үерээс болоод цоорч, гэмтдэг. Тэгээд дахиад засах, тавих төсөв яригддаг. Төсөв батлагдтал хугацаа их орно. Тэр хооронд иргэд хохирно. Манайд бол энэ бүх стандартын дагуу тавьсан үлгэр жишээ зам гэвэл Ховдын Улаан даваа, хавцалын зам юм.
Харин энэ удаагийн Дархан-Улаанбаатарын 4 эгнээ зам найдвар төрүүлж байна. Яагаад гэвэл энэ олон жилд анх удаа олон улсын стандартын замтай болох нээ. Олон жил дуншиж байж энэ зам эхэлсэн. Гадаадын олон хөрөнгө оруулагчид манайхыг сонирхож байсан. Гэвч манай улс төрчид тэднийг “үтэр түргэн” үргээсэн.
Хөрш зэргэлдээ хятад улс замын асуудлаа тун богино хугацаанд шийдвэрлэсэн байдаг. Миний хувьд Эрээнээс Түвд хүртэл тэр тавьсан замаар нь машинаар аялсан болохоор бага ч гэсэн харьцуулж бичих боломж байна. Ийм стандартын хурдны зам тодорхой зааг дээр үйлчилгээний газар болох, амралт, хоол, дэлгүүр, засвар, 00-ийн цэг-тэй байсан. Энэ нь аваар осол гээд олон асуудалд урьдчилан сэргийлэх, байгаль орчиноо бохирдуулахгүй байх ач холбогдолтой. Маш өндөр уулын туннель бүхий олон мянган км стратегийн замыг бараг 2 жилд дуусгасан байдаг. Бид өөрсдийгөө өмөөрч тайлбарт нь олон зүйл, шалтгаан бичиж болох байхал даа.
Манай замууд олон жил зам баригдаж байгаа нь олон учиг шалтгаантай. Голдуу улс төрийн сонгуулийн “багт наадам” болгоод байдаг. Харин азийн өндөр хөгжилтэй орнуудад стратегийн ач холбогдолтой асуудлыг улс төржүүлэхээс сэргийлсэн хуультай байдаг. Энэ нь манайд байдаггүй болохоор улс төрийн сонгууль замын ажилд хүртэл нөлөөлөөд байдаг.
Миний хувьд өмнөд хөршийн Хөх хот Чингисийн цогцолборын хурдны зам тавих ажилтай танилцах завшаан тохиолдсон юм. Хуучин зам нь өнөөгийн зам шиг нарийхан байж билээ. Тэр замын хажуугаар шинэ замаа тавихдаа замын хөдөлгөөнд саад болоогүй. Одоо ч хуучин замаар хүнд даацын нүүрс зөөсөн автомашин яваа харагддаг. Түүнийгээ төлбөргүй зам гэж танилцуулж байсан. Хурдны энэ зам тодорхой км яваад төлбөр төлдөг. Гэмтэл гарангуут дор нь засч байгаатай таарсан. Төсөв хүлээдэггүй, замын хуримтлалаас засвараа хийчихдэг. Гол нь зам эзэнтэй байх зарчим юм. Зам улсын мэдлийнх, гэхдээ хариуцсан хэсгүүдийг тодорхой компани хариуцна. Хариуцлага алдвал тэдгээр компанийг өөрчилж болдог. Замын буруугаас хохирол гарвал тэд бас тухайн зорчигчийн хохирлыг барагдуулна.
Анх хурдны замаар зорчиж байхад төлбөр багагүй л төлж байсан. Одоо тун бага төлбөр төлөх болсон байна лээ. Тэгээд би зориуд сонирхосон юм. Яагаад багассан бэ гэхэд автозамаар зорчигчдоос авсан төлбөрөөр замаа тавьсан зардалаа нөхсөн. Улмаар хангалттай хуримтлал, нөөцтэй болсон. Тиймээс замаар зорчигчдоос авах төлбөрөө бага хэмжээтэй болгосон гэж байв. Эргээд бодоод үзэхэд 10-16 жилд тавьсан замын зардалаа төлж, улмаар шинэ зам тавих зардалаа олжээ хэмээн тооцов. Замыг зөв тавьж, ашигтай ажиллавал улсад их ашигтай ажээ. Төсөлөөс төслийн хэмжээтэй эдийн засгийн ашиг олж чадаж байна. Харин манайд бол өөр байна. Бидэнд үнэхээр шинэчлэлт хийх хэрэгтэй байна.
Бас нэг хөндөх сэдэв бол нэгийг босгож нөгөөхийг нураах ажиллагаа юм. Зам тавьж байна гэж байгаль орчиндоо хамаагүй хандах явдал манайд хэрээс хэтэрсэн харагддаг. Гадаад дотоодын компаниуд бид зам тавьж байгаа гэсэн шиг замбараагүй газар онгичих нь их байна. Өм, өм ухсан уул нуруудаа харахад эзний сэтгэл дутаад байгаа мэт санагддаг юм.

Д.Жаргалсайхан

Багц 1 буюу Баруун аймаг салах тойрог уулзвараас Хар Модотын давааны ар хүртэлх 37.26км авто зам: Ажлын гүйцэтгэл – 85.43%.
Багц 3 буюу Урьханаас Сүмбэрийн уулзвар хүртэлх 45.74 км авто зам: Нийт ажлын гүйцэтгэл – 89.49%.
Багц 5 буюу Цайдамын хөндийгөөс Дарханы тойрог уулзвар хүртэлх 30.53 км авто зам: Нийт ажлын гүйцэтгэл – 92.82%.
Түүнчлэн Европын сэргээн босголт, хөгжлийн банкны санхүүжилтээр уг Улаанбаатар-Дархан чиглэлийн авто замд шинээр нэмж барих хоёр эгнээ авто замын ажил 14-28 хувийн гүйцэтгэлтэй байгаа аж. Уг замын ажлын,
Багц 1: “Арж капитал” ХХК барилгын ажлыг 2021.03.18-ны өдрөөс эхлүүлсэн. Ажлын явц: 28.17%
Багц 2: Жунмэй Инженеринг Групп барилгын ажлыг 2021.03.18-ны өдрөөс эхлүүлсэн. Ажлын явц: 15.16%
Багц 3: Жунмэй Инженеринг Групп барилгын ажлыг 2021.03.18-ны өдрөөс эхлүүлсэн. Ажлын явц: 14.76%
Багц 4: Шанхай Констракшн Групп барилгын ажлыг 2021.04.06-ны өдрөөс эхлүүлсэн. Ажлын явц: 10.39%
Багц 5: БНХАУ-ын Чайна Гежөүба Групп Компани барилгын ажлыг 2021.03.18-ны өдрөөс эхлүүлсэн.
Дархан-Улаанбаатарын зам тавилтын өнөө цагийн түүх ийм байлаа.

Сүхбаатар хотод хоноглоод өглөө эрт Алтанбулагийг зорьлоо. Худалдааны чөлөөт бүсээр оров. Миний хувьд өмнө Эрээн, Хөх хотын чөлөөт бүстэй танилцаж байсны хувьд чөлөөт бүс гэж өөр зүйл харсан билээ. Чамлахаар чанга атга гэгчээр ямар ч байсан чөлөөт бүс ажлаад эхэлжээ. Хоосон байсан чөлөөт бүсийн хашаанд цөөнгүй худалдааны төвүүд баригдсан байна. Тэдгээрийг холбосон зам тавигджээ.
Миний үзсэн чөлөөт бүс нь хил дээр бус нутгийн гүнд эдийн засгийн хувьд хөрөнгө оруулалт ихээр татсан үйлдвэрлэлт, ажилчдын байрлах хороолол, эмнэлэг, сургууль, захиргааны төв байрласан, амралт цэнгэл, зугаалгын газартай цогцолбор газар байсан.
Хил дээрээс бид зорчигчоо аваад тогтсон дэглэмийг хатуу баримтлан замдаа зогсолгүй явсаар Дулаанхааны хяналтын цэг дээр ирж лацаа авч улмаар хот руу хөдөлсөн билээ.
Улаанбаатар хот руу орохдоо Хүй долоо худагийн замаар явсан. Чөлөөтэй зорьчиж байсан тул автомашины хөдөлгөөн ихтэй байлаа. Хүй долоон худагийн засмал зам борооны усанд идэгдсэн бололтой хонхрууд байсхийгээд таарна. Нүх нь гүн. Болгоомж алдаж автомашины дугуйгаа нүхэнд “тааруулчихвал” явах эд анги эвдэх, цаашлаад осол гарах ч эрсдэлтэй. 61-ийн гарамаас баруун аймгийн замруу ороход ороход яг 24 км туулж байв.

Бидний хотоос гарахдаа Гүнтийн замаар явсан. Хуучин 22 товчооноос Рашаант хүртэл зам засвартай байв. Хятадын Төвөдөд аялж явахад уулын замыг цоолон тавих замыг 2 жилд багтаан хийсэн байсантай таарч байсан. Манай тавьж буй зам бол тал газрын зам билээ.
Рашаантаас тавьсан шинэ тавьсан зам урамтай сайхан байна. Жолооч нар ч шинэ зам дээр гарсантай зэрэгцэж, хурдаа нэмж нийт 20.5 км туулаад шороон зам руу оров. Энэ нь Улаанбаатараас хөдөлснөөс хойших 44.5 км-т сайжруулсан шороон зам руу орж буй хэрэг юм. Сайжруулсан зам учир дэржигнүүртэй, шороо босох, энхэл донхол гээд тав тухтай зорчих талаасаа шаардлага хангахгүй нь ойлгомжтой. Энэ хатуу хөрстэй замаар яг 3.8 км зорчиж байна.
Сайжруулсан шороон зам дуусч Дарханы хатуу хучилттай хуучин зам дээр гарч ирэв. Энэ нь ямар нэг засвар, шинэчлэл хийгдээгүй, хуучин зорчиж байсан хатуу хучилттай зам гэсэн үг. Уг хэсэг замыг өмнө нь хааж, жолооч тээврийн хэрэгсэл шороон замаар зорчиж байсан юм. Тэгвэл одоо зорчих хөдөлгөөний хурдад бага ч болов нэмэх зорилгоор хуучин замаа нээсэн бололтой. Хуучин зам эвдрэл ихтэй ч сайжруулсан шороон замтай харьцуулахад илүү тухтай юм. Гол нь хурдаа зөв тохируулж, гүйцэж түрүүлэх үйлдэл хийх зэрэгт анхаарал болгоомжтой байхгүй бол замын эвдрэлээс болж ноцтой хохирол амсах эрсдэлтэйг анхаараарай. Уг замаар 14.3 км зорчиж, хотоос гарснаас хойш 62.6 дахь км-т сайжруулсан шороон зам руу нийлж байна. Өөрөөр хэлбэл, асфальтаар хучихаас бусад ажил нь гүйцэтгэгдсэн бололтой зам юм. Уг зам урт үргэлжлэхгүй. 1.2 км яваад, Дарханы хуучин зам руу дахин нийллээ. 1.9 км явснаар 65.7 дахь км дээр шороон зам руу ороод явчихав. Энэ хэсэгт авто замын ажил ид бужигнах аж. Жолооч бүр л дуртай замаараа давхилдана. Автомашины хөдөлгөөнд хөрс нь сийрэгжсэн тул цагаан тоос улам дэгдэнэ. Үүнээс болж зэрэгцэж явахад урд талын машин харагдахгүй байх, цаашлаад бүхээгт шороо тоос орох зэргээр бэрхшээлүүдтэй. Энэ хэсэгт салаа зам гарах, урдаас ирж байгаа тээврийн хэрэгслийг сайтар ажиглах зэргээр анхаарал болгоомжтой зорчихгүй бол осол гарах эрсдэл өндөртэй ажээ.
Хэрвээ бороо хуртай бол энэ зам шавар болж, шарвалт ихсэж, замд тогтсон усны гүнийг мэдэхгүйгээс хурд бүр бага явахад хүрнэ. Энэ удаа бороо ороогүй тул зам таатай байлаа. Шороон замаар “туучихад” хөрс нь зөөлөн тул сайжруулсан шороон замаас илүү хурдтай явах боломжтой байв. Ийнхүү явсаар 71 дахь км-т дахин Дарханы хуучин хатуу хучилттай зам руу нийлж байна. Бид Баянчандманыг өнгөрөв. Шороон замаар 5.2 км явсан гэсэн үг. Уг замаар 15.9 км явсаар, Улаанбаатараас гарснаас хойш 87 дахь км-т шинэ зам дээр гарч ирлээ. Шороон замаар зорчиход өгсүүр, уруу ихтэй, бартаа саадтай хэсэгт тавигдсан уг зам жолооч нарын ая тух, аюулгүй байдлыг сайн хангаж байна.
Мэдээж ямар ч сайхан зам дээр хурдаа зөв тохируулж, анхаарал болгоомжтой зорчих нь жолооч бүрийн ухамсар, хариуцлага билээ. Шинэ зам 24.2 км үргэлжиллээ. Хотоос гарснаас Урьхан хоолны газрын дэргэдүүр өнгөрөнгүүт нэг км орчим зайг хуучин замаар туулснаар дахин шинэ замтайгаа золгов.
Уг зам 20.7 км үргэлжилж байна. Энэхүү замын эхэнд хурдны дээд хязгаарыг 30 км гэсэн тэмдэг тавьжээ. Шинэ замд дээр ийм хурдтай явах нь зохисгүй аж, гэхдээ дүрэм бол дүрэм билээ. Жаргалант руу салдаг хөндийд цагдаа нар хурд хэмжиж буйтай таарав. Мэдээж ийм сайхан зам дээр ихэнх машин хурдаа дүрэмд заасан 60 км хурдтай явахад л торгуулна.
Хэрэв Улаанбаатараас Дархан чиглэлийн 200 гаруй км зам бүхэлдээ ийм болчихвол хоёр цаг гаруй давхиад л хүрчих аж. Жигд хурдтай давхихад шатахуунд хэмнэлттэй, автомашинд эвдрэл гэмтэл үүсгэх энхэл донхол байхгүй, ялангуяа, ачаа тээвэрт тун сайхан боломжийг нээж өгөх нь ээ. Том чингэлэгтэй автомашины цуваа, ногоо ачсан “портер”-уудын жолооч нар шороон замаар тун төвөгтэй зорчих юм. Бороо ус ихтэй үед бүр ч аргаа барж байна. Ингэж нэг юм зүтгэсээр сайжруулсан, эсвэл шинэ зам дээр гарч ирэхээр зоо нуруу нь тэнийдэг байх нь ээ. Харин жижиг тэрэгтэй жолооч нарын хувьд сайжруулсан зам тун зовлонтой. Хатуу хөрстэй, дэржигнүүр ихтэй учир жаахан хурд авахад л хамаг дугуй, эд анги нь салах гэж байгаа мэт ойж бууна. Амортизатор, явах эд ангиас эхлээд энэ зам дээр л хамгийн их “зовлон зүдгүүрийг туулдаг” нь гарцаагүй.
Шинэ замаар явсаар Баруун хараа дөхөөд 133 км-т сайжруулсан шороон зам руу нийлж байна. Уг зам 2.3 км үргэлжилж, 135 дахь км дээр Дарханы хатуу хучилттай хуучин зам руу нийлэв. Энэ зам 12 км үргэлжилнэ. Ингээд 147 дахь км дээр шороон зам руу орж, тоос татуулсаар манаргалаа. Уг замаар зургаан км явж, 153 дахь км дээр сайжруулсан шороон зам руу дахин нийлсэн юм. Улмаар хоёр км явж, нийслэлээс гарснаас хойш 155 дахь км дээр Дарханы хатуу хучилттай хуучин зам руу орлоо. Энэ зам 21.6 км урт. Ийн явсаар 177 дахь км дээр шинэ зам дээр гарч ирэв. Уг зам Цайдамын хөндийгөөс эхлээд Хонгор сумыг өнгөрч Дархан хот хүртэл үргэлжилж байна. Улаанбаатар-Дархан чиглэлд 210 км орчим гэж тооцвол уг зам 30 км үргэлжилж байна. Уг замыг дөрвөн цаг орчим туулсан юм. Хамгийн их хурд саарсан нь сайжруулсан болон шороон зам байлаа.
Хот хооронд байнга зорчдог жолооч нарын хувьд замын нөхцөл байдал өмнөхтэй харьцуулахад сайжирсан гэж ярьж байгаа ч зорчиж явахад ихэнх газар замын ажил үргэлжилсээр байна. Мөн огт ажил хийгдээгүй хэсгүүд ч байлаа. Саяхан шинэ 130 км замыг хүлээн авч, хөдөлгөөнийг нь нээсэн тухай хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэлээр явсан билээ. Харин бид 96 км-ийг шинэ замаар туулсан юм. Үлдсэн нь сайжруулсан шороон зам, Дарханы хатуу хучилттай хуучин зам хэвээр байв.

Өглөө эртлэн босоход тэртээ алсад орших уул, толгодыг мананд хүчигдаж, үлгэрийн юм шиг сайханыг сэтгэлд мэдрүүлж байлаа. Чихэнд талын монгол айл дууны ая эгшиглэх шиг болж, нүдэнд үүлэн дээгүүр дүүлж яваа мэт санагдав.
Өглөө эрт босвол нэгийг үзнэ гэдэг шиг Хөх тэнгэр, наран, манан, үүл, уул толгод, хээр тал үзэсгэлэнтэй сайхныг мэдрүүлнэ. Гэрийн арталд үүлэн солонго үүссэн нь амьдралдаа анх харсан сонихон үзэгдэл байлаа. Бодвол байгаль нэгийг хэлээ биз ээ. Төвийн өндөр уулсыг маш өндөрт нисч яваа онгоцноос хардаг бол монголдоо бид газар дээрээс энэ бүхнийг харан баясч, монгол хүн болж төрсөнөөрөө бахархана.

XIII зууны үед байгуулагдсан бөгөөд уг хот нь Мин улсаас явуулсан довтолгооны үр дүнд сүйдсэн. Тэнд хот суурин анх байгуулагдсан нь VIII зууны (Уйгур улс) үед холбогддог. Чингис хааны үед Хар Хорум нь цэрэг зэвсгийн агуулах суурин шинжтэй байжээ. 1232 онд Хархорумын гол хэрмийг байгуулжээ. 1235 онд хаант төрийн сүр хүч, хөгжил цэцэглэлтийн илэрхийлэл болгон Түмэн Амгалант ордныг байгуулснаар Хархорум хот улам ч өнгө жавхаатай болжээ. Ийнхүү Өгэдэй хаан Хархорумын бүтээн байгуулалтын ажлыг зохион байгуулснаар Монголын эзэнт гүрний нийслэлийн өнгө төрхийг илэрхийлэхүйц хот болсон байна. Хархорум хотыг байгуулахад Монголчуудын зэрэгцээ “Франц, Англи, Орос, Унгар, Төвд, Балба, Перс, Хятад, Солонгос зэрэг орны шилдэг уран барилгачдыг дайчлан ажиллуулжээ. Хархоринд бид удсангүй, ажлын цаг дуусахаас өмнө Цайдамын хөндийг зорилоо.

Архангай аймгийн Хашаат сумын Цайдам бригадын нутагт Өгий нуураас баруун урагш 36 км, Хархориноос хойш 47 км зайд Хөгшин Орхон голын зүүн эрэг, Цайдам нуурын баруун өмнө оршдог, Билгэ хааны цогцолборт очлоо. Эл дурсгал нь Хөшөө цайдмын дурсгал, Орхоны хөндийн дурсгал, Культегины бичээс, Билгэ хааны дурсгал гэх мэтээр нэрлэгдэн 100 гаруй жилийн турш судлагдсаар ирсэн. Хамгийн сүүлд Монгол-Туркын хамтарсан малталт, цогцолбор байгуулах, энэ хүртэл засмал замыг Туркын буцалтгүй тусламжаар тавих ажлын яриа хэлэлцээрт оролцож явсан үеээ дурсан бодоход сайхан байдаг. Одоо сайхан музей сүндэлэн босжээ.
Цааш хөдөлж наран жаргахаас өмнө Уйгур улсын нийслэл Хар балгас буюу эртний уйгур хэлээр Орду Балык хотын ор үлдэц эдүгээгийн манай улсын Архангай аймгийн Хотонт сумын нутагт Орхон, Жирмэнтэй хоёр голын бэлчирт очлоо. Жаргах нарны гэрэлд Хар балгас бараан харагдана.
Судалгаанаас үзэхэд Хар балгас нь 25 км2 талбай эзэлсэн асар том хот байсан нь мэдэгддэг. Хотын талбай нь худалдаа, гар урлалын хэсэг, хааны орд харш, сүм дуган зэрэг хэсгүүдээс бүрдэж байв. Хааны орд нь тусгайлж барьсан бат цайзат хэрэмтэй, хойт урд хоёр талдаа тус бүр хоёр том хаалгатай байсан бөгөөд цэрэг дайны зорилгоор цайзын ханыг тойруулан олон цонж цамхаг барьсан байжээ. Хэрмийн дээгүүр цамхагийн оромтой, гурван талаасаа шуудуугаар хүрээлэгджээ.
Эртний түүхт хотын туурь, энэ хотын эргэн тойрон орших Хүннүгийн их хаадын булш дэлхийн аялал, жуулчлагчдыг татах цаг ойрхон санагддаг. Гол бүтээн байгуулалт болсон дэд бүтэц, зам нь бэлэн болчихсон. Одоо үзүүлэх юм, үйлчилгээний салбарууд хүлээгдэж байгаа юм.