Category: Үйл явдлын тойм

Тэгсэн харин жимс биш мөөг байдаг байгаа. Буриадууд л зарж байгаа харагдана.
Улаан горхон өнгөрөв. Одоо буцаад Эрхүү явах төв замруу явж байна. Захтуй өнгөрөв, Сасалтуй өнгөрөв, Шанай өнгөрлөө гэх зэргээр тосгод, голууд өнгөрсөөр явав.
Үргэлжлүүлэн цааш яваад Слудянка ороод Эрхүүгийн гол замруугаа нийлэв. Төд удалгүй Култукын давааг давлаа. Баруун гар талд далай харагдана. Огцом огцом 2-3 эргэлээ. Үзэмж нь их гоё харагдах юм гээч эндээс.
Тэгээд хурдны зам дээрээ том машинуудтайгаа уралдаад л, Монгол дуугаа сонсоод л давхиж гарлаа даа. 16:00 цагийн үед Эрхүүд орж ирлээ. Дөнгөж орж ирээд манайхаар мишээл шиг худалдааны төвөөр жаал хэсэв.
Эрхүү хотын төвөөр давхилаа. Машины сэлбэгийн дэлгүүр хэсэж, бас бус зүйлсийг худалдан авав.
Андрейн гэр бүлтэй Ярко молл гэх газарт уулзахаар болоод шууд тийш очив. Тэд биднийг Грузин ресторанд хоолонд урьж байна. Яг Ангар мөрний эрэг дээр байх ажээ. Хоол нь ч гэсэн маш олон төрөл сайхан амттай. Ер нь мах ихтэй хоолтой юм билээ. Бас аймаар том хийлсэн хуушуур тэр бол үнэхээр өвөрмөц байсан. Мөн рестораны дүрэмд төрсөн өдөр нь тохиож буй хүнд 60 градусын архи уулгадаг ёстой гэнэ. Зөөгч нар нь дуу тавиад л бөөн дуу шуу болж төрсөн өдрийн эзнийг тойрч зогсоод уулгах нь тэр. Багийн гишүүн Сайхнаа Грузины үндэсний хувцас малгайг өмсөж зураг даруулав. Манайханд бол зохихгүй юм билээ. Хоолоо идчээд шууд амрахаар хөдлөв. Бидэнд байр бэлджээ.
Манайхнаар бол 40 мянгатын байр шиг тэрийгээ хүмүүст хоногоор хөлслүүлчихдэг юм байна. Унтлагын 2 өрөөтэй яг буудал шиг нэг удаагийн хэрэглэлүүдтэй бараг буудлаас тухтай санагдав. Ингээд амарцгаав.

Хамар дабан гэдэг нэртэй хоолны газар хооллочихоод шууд буга үзэхээр явлаа. Дотроо ч ойруу ороод л холоос харах байх гэсэн төсөөлөлтэй байлаа. Яг үзэх гээд очиход зөөлөн шивэрч байсан бороо зогсож бүтэн солонго татах нь тэр. Үнэхээр үзэсгэлэнтэй. Борооны дараа нар гарахад ямар гоё байдаг билээ яг тийм. За дотогшоо орлоо газрын нэрийг “Сараяны марал” гэнэ. Хүний зам дагаад л хойд зүгрүү алхлаа модон өндөр хашаатай хаалга байна онгойлгоод цааш гарлаа үлгэрийн орон шиг л санагдлаа үнэхээр.
Борооны дараах үзэсгэлэнтэй байгаль дээр нэмээд өчнөөн олон буганууд байж байх нь тэр. Хүмүүс тэдэнд овъёос өгдөг юм байна. Үнэхээр үзэсгэлэнтэй зүйл үзсээн үнэхээр гайхалтай. Яг тэр үеийг бичих гэхээр дүрсэлж хэлэх үг олдохгүй нь. Дэлхий ертөнц минь ийм гайхалтай гэжүү гэж шагшин магтмаар. Ард нь Саяаны уулс цэнхэрлэн сүндэрлэнэ. Сүрлэг гэж яана. Наана нь модтой тэгээд ногоохон зүлэг үргэлжилнэ. Буга чөлөөтэй бэлчинэ.
Ийм сайхан хүлээж авч байгаа Андрейн гэр бүлийнхэнд үнэхээр их баярлалаа. Шагшин биширсээр үзэж дуусаад хөдөллөө. Гэртээ очоод зургаа үзлээ. Тийм сайхан мөчийг буулгахгүй бол өөр юу үлдэнэ гэж. За тэгээд оройн хоолны цаг болж Андрей шорлог, бууз, десерттэй гээд л төрөл бүрийн хоолоор дайлав. Тэгээд унтахаар зэхлээ. Оросод Фэйсбүүк орохыг хориглосон юм билээ. Хэсэгхэн интернэт ухаж байгаад амрав. Маргааш Эрхүү орно.
Ингээд Эрхүү орох замдаа Бух ноёны бунханд өргөл өргөхөөр зогсов. Уламжлалаа бодож, дарга цэрэг хувцасаа өмсөж, өргөлийн зүйлсээ дэлгээд залбирч эхэллээ. Өргөл өргөөд л яг дуусч байхад Саяаны нуруугаар хэсэгхэн газарт бороо орж эхэллээ.
Бороог хараад явахаа түр азнав. Баруун талаас эхэлсэн бороо нүүсээр, асгарсаар Бух ноёны хээрийн онгонд дээр нүүж очлоо. Ингээд холоос ирсэн бид чинь сүсэглэн залбирч, биднийхээ өргөлийг хүлээж авлаа хэмээн баясав.
Цааш яваад Торы гэх газрын ойролцоо хөшөө байхаар бууж зураг дарав. Дотор нь яваад ортол лам нарын нэг үйл ажиллагаа болж байгаа бололтой. Ярьж байгаа зүйлийг нь сонсоод маш сайн ойлгож байна шүү, тэгсэн нээрээ Монгол лам нар байж л дээ. Тэгээд л сайн ойлгоод байж. Ингээд цааш явалтаа үргэлжлүүлэв.

Хоолоо идчихээд хэсэгхэн байцгааж байгаад 13:00 цагийн үед бүгдээрээ Кингыргы /хэнгэрэг/ хүрхрээрүү гарлаа. Дээшээ өгсөхөөс өмнөх уулын бэлд зах гарчээ. Тэнд бүх зүйлс байна. Эмийн ургамалууд яг оригоороо зарагдаж байх, хувцас хунар, дурсгалын зүйл гэх зэрэг бүх зүйлс байна. Замдаа рашаанаас нь аваад л алхаж гарлаа зураг бичлэгийг бол байнга аваастай л явна. Рашаан нь харин газтай рашаан байдаг юм байна. Өмнө нь шууд байгалиас гарч буй газтай рашаан ууж үзээгүй юм байна. Манайд байдаг Кукархуу амттай гэх юм уу даа.
Дээшээгээ цаг гаран алхлаа үнэхээр гоё тохижуулжээ. Хүмүүсийг явах модон зам барьчихсан. Дээшээ өгсөхөд ямар ч аюул алга. Замд амрах сандал, мөн кафе хүртэл байлаа. Замын талдаа ирээд цаашаагаа төлбөртэй ордог юм байна лээ нэг хүний 200 руб. Төлөөд цааш явцгаалаа. Явсаар тулж очоод хүрхрээ дээр очив. Үнэхээр гоё тогтоц харагдлаа. Хүрхрээ тийм ч өндрөөс урсаагүй ч маш хүчтэй урсгалтай мөн цайвар өнгийн харагдаж байлаа. Хүчтэй урсгалтайнх уу чулуулагаас нь болж байна уу гэж бодлоо. Хүмүүсийг үзүүлэх гээд бүр зориулалтын гүүр барьчихсан түүн дээрээс хүрхрээгээ үзээд л, усруу орох нь ороод л. Зураг авсан яг л уран зураг шиг гарч байгаа юм чинь. Үнэхээр гайхалтай. Түүнийг үзэх гэж очсон хүмүүс маш их байсан. Гүүрэн дээр ганцаараа зураг авхуулах бараг л боломжгүй байв.
Хүн болгон л энд тэнд зургаа даруулаад л байгалийн сайхныг харж биширч байсан. Бас экстрем маягийн үйлчилгээнүүд байдаг юм байна. Олсоор бэхлээд гүүрэн дээгүүр явах, олсоор нэг уулын оройгоос нөгөө уулын оройруу явах гэх мэтчилэн. Ингээд хүрхрээн дээр бараг нэг цаг гаран байсан байх. Энүүгээр тэрүүгээр нь явлаа, усанд нь ороход маш хүйтэн байсан. Удаан байвал хөл хага ташихаар байв. Зорьсон зураг бичлэгээ хийгээд доош буухаар уруудав. Буухдаа жаал ядарсанаа мэдэрлээ. Байгалийн сайханыг харж гүйсээр байгаад ядрахаа ч мэдрээгүй аж. Буухдаа харин өнөөх захаар тухтай сонирхож ганц нэг дурсгалын зүйлс авав. Ингээд буусар байтал бараг 16:00 цаг болж нилээн цаг явсан байв.
Өрөөндөө орж хэсэг тухлаад байж байтал Андрей, Аюуна хоёр оройн хоолонд дуудав. Тэдний амралтын газар байгаа тул тэдний ресторанд нь хооллоно. Эздээр нь хоол хийлгээд л холоос ирсэн хүндэт зочид. Андрей их яриа хөөрөө сайтай мундаг хүн шиг санагдав. Буриадын тухай сонирхолтой зүйлс ярьж, зарим нэгэн түүхийг хүртэл бидэнд сонирхуулж ярилцана. Одоо хамгийн халуун сэдэв болох Украйны дайны талаар ярилцав. Нэг хэсэг манай Монголд дайнаас зугтааж ирсэн Буриад залуус ихээхэн ирсэн дээ. Тэгэхээс ч өөр аргагүй яагаад гэвэл буриад залуусыг хамгийн түрүүнд дайнд татаж байгаа юм байна. Тэгээд дайнд явсан хүний ар гэрт нь сард 250,000 руб өгч байгаа гэнэ. Дайнд яваад ирсэн танилууд нь Украйныг аймар их сүнстэй гэж ярьдаг гэнэ гэх мэтчилэн зүйлсийг ярилцан сууцгаалаа.
Оросод амаржсан эх хүнд сард 100,000 руб өгдөг юм байна. Манайхаар бол одоогоор 4 сая орчим төгрөг байх. Иймэрхүү хангалттай мөнгө өгдөг бол ээж нар санаа зоволтгүй гэртээ үр хүүхдээ асарч байхгүй юу. Мөн одоо нутагтаа 40,000 гаруй Буриадууд амьдарч байна.
Ийнхүү хооллочихоод 21:00 цагийн үед халуун рашаанд орохоор явцгаалаа. Очоод нэг цаг гаран оочирлоод хүлээлээ. Буриад нэг эгч ажиллуулж байна шүү ааштай гэж жигтэйхэн. Хүлээх зуураа буриад хоолны газар бууз идэв. Энэ рашааны онцлог нь дээрээс хүчтэй даралтаар халуун рашаан гоождог юм байна.
Анх удаа ийм рашаанд орлоо. Хүмүүс яагаад оочирлоод байсныг сая ойлгов. Хуян, нуруун дээр хүчтэй даралттайгаар ингэж оруулах маш гоё байдаг юм байна. Яг л бариулчихсан юм шиг болов. Тэгээд ирээд шууд амарлаа.

Бас нээрээ манай “Шөлөндөө” хоолны газар бас энд “Шулөндө” гэсэн нэртэй байдаг ажээ. Замаа ахиухан хороох зорилгоор дараагийн маршрут руугаа шууд хөдөлцгөөлөө. Угаасаа буцахдаа Улан-үдэ дайрах тул тэр үед тухтай газруудаар явах юм. Ингээд 10:30 цагийн үед Улан-үдэ хотоос гараад давхилаа.
Улан-үдээс гараад Аршан орохоор аялалдаа гарлаа. Замын дагуу өнгөрөх байгалийн сайхныг харсаар л биширсээр, үнэхээр хязгааргүй их ой мод байгаа нь атаархмаар ч юм шиг. Ийм сайхан газар нутаг манайх байсан бол яасан сайхан бэ гэсэн бодол дотор минь байн, байн орж ирж гол харлуулж байсныг нуух юун. Харамсмаар ч юм шиг нэг тийм сонин мэдрэмж байнга төрж байв.
Газрын зургаас харахад замдаа бид 40 гаруй том жижиг тосгодуудыг дайрч явахаар харагдаж байв. Хаа очиж харин тосгодууд нь ойр, ойрхон байдаг юм байна лээ. Их хүн амтай улсад тэгдэг байх л даа. Ямар манайх шиг гуравхан сая хүн тэр их тал нутгаар тарж суурьшиж байгаа биш.
Явсаар 13:00 цагийн үед зам дагуу хооллохоор зогсов. Каменскийн ойролцоо байх. Ачааны машинууд зэрэгцэн зогсчихсон, замын нөгөө талд тосгоны хүмүүс жимс, мөөгнүүдээ худалдан зогсоно. Эргэн тойрон битүү мод, алсын газрыг харах боломжгүй болгох ажээ.
Зогсоод 00-ын үнэ 30 руб байлуу даа тэгэж санаж байна. Бүгд биеэ суллаж аваад л хоолны газар орцгоолоо. Модтой газар гэсэн шиг энэ хоолны газрын тохижилт нь дан мод байв. Яг ингээд явж байгаа нь энгийн буриад амьдралын соёлын бодит байдлыг мэдрээд л явж байгаа гэсэн үг. Төмстэй пирошки идээд хөдлөв. Мөн л өөрсдөө халуун савтай усаа авч ороод л цай кофе юу байна дуртайгаа уучихаж байгаа юм. Үнэхээр тухтай сайхан явж байна. Дахин ийм сайхан явалтыг хэзээ ч үзээ билээ дээ гэх ухааны юм бодоод л..
Явсаар 14:30 цагийн үед байгаль далайн зах харагдаж эхэллээ. Юутай сайхан, далай үнэхээр сүрлэг цэнхэрлэн харагдана. Сэтгэл хөөрөөд л бүгд дуу алдан гайхширна. Зөвхөн зах хэсгийг нь харчихаад шүү дээ. Боярский тосгоноос эхэлж байгаль нуур харагддаг юм байна. Яг далайн өмнөд хэсгээр явж байгаа хэрэг. Баруун талд минь Байгаль нуур жирэлзэн өнгөрнө. Хурдны замаар явж байгаа тул зогсох боломжгүй харж биширсээр л явлаа. Хурдны замаа яг нуурын эрэг дагуу барьжээ. Зам дээр том том машинууд маш их зөрнө басхүү их хурдтай явах ажээ. Машин дотроо монгол дуугаа тавьчихсан, сэтгэл догдлоод л нэг л тийм тогтворгүй. Хоёр цаг гаруй нуурын эргээр хурдны замаар давхиад Слудянка гэх тосгон дээр ирлээ. Ямар гоё цэвэрхэн тосгон бэ. Тосгон гэхэд хөгжил сайтай, зам дагуу нилээн их барилга байрнуудтай, хотхон гэмээр улбар шар өнгийн нилээн их барилгууд барьчихсан. Зам дагуу шон дээр цэцэгнүүд өлгөчихсөн, энд тэндгүй мод цэцэг навч. Далайн эрэг дээр тул уур амьсгал нь хүртэл чийглэг үнэхээр сэтгэлд тод үлдсэн газар байлаа. Бүр энд баймаар ч юм шиг.
Ингээд Слудянка өнгөрөөд огцом зүүн эргээд Аршаны зүг эргэлээ. Одоо замын хойд хэсгээр Саяаны нуруу эхэлж байгаа. Д.Дашдоржийн ”Хэнтий, хангай, саяаны өндөр сайхан нуруунууд” гээд “Миний нутаг” шүлэг урсаад эхлэв. Сүндэрлээд л сүрлэг харагдана гээч.Ингээд л үргэлжлээд Увсын чигтээ ард орших Саяаны даваа хүртэл үргэлжилнэ.
Цааш явсаар л баруун талд Саяаны нуруу сүндэрлээд л нэг л тийм огшоод ч байгаа юм шиг сонин, сонин мэдрэмжүүдийг өнөөдөр их авлаа. Үүнээс цааш тосгодууд нь хоорондоо ер нь ойр, ойрхон байна. Энэ хавиар бол дандаа буриадууд амьдардаг юм байна. Модон байшин, өвс ногоо сайхан тал газар, хадлангаа авчихсан яг л зурган дээр гардаг шиг тансаг юм аа. Орос үлгэр дээр гардаг шиг л яг тийм сайхан газар үнэхээр таалагдлаа. Биширсээр л явна. Нүд баясаж сэтгэл жаргана гэж энийг л хэлдэг байх аа.
Одоо Булган аймгийн харалдаа, хөвсгөлийн нутгийн захруу ороод ирсэн гэж байгаа. Зам үнэхээр сайхан нисээд л байх юм. Цааш явлаа Аршан гээд халуун рашаанлуу явж байгаа.
Сая Эркут гол гарлаа. Хойно Саяаны нуруу сүрлэг үргэлжилэн харагдана. Ахалик гэх нарийн гол гарлаа, Харимта гол өнгөрөв гэх мэтчилэнгээр Слудянка өнгөрөөд 10-аад тосгоноор дайрсан байна. Бид төв замаас хойш эргээд 20-оод км яваад Аршан гэх цагаан өндөр хөшөөн дээр ирэв. Манайхаар бол хаалга бололтой. Бууж зургаа дараад төврүү нь хөдлөв.
Төврүү нь орлоо үнэхээр тансаг байгальтай яасан сайхан нутаг вэ гэж багийнхан бүгд л дуу алдацгаав. Ардуур нь Саяаны нуруу сүндэрлээд үнэхээр сүрлэг юм аа. Аюуна Андрейгийн ажиллуулдаг газарт нь буусан. Тэд өөрсдөө Эрхүүгээс ирж яваа. Тухалж авчихаад орчиноо харж салхилахаар бүгдээрээ гарцгаав. Жоохон хүйтэн байна аа хүмүүс куртка өмсөөд байна. Энд бараг амьдарчихмаар санагдлаа. Амьдарчихмаар санагдсан хоёр дахь газар минь байлаа. Орой 22 цагийн үед Андрей, Аюуна хоёр ирлээ. Эднийх их сайхан амьдардаг юм байна. Ийм гоё газарт ийм гоё амралттай. Маш гоё ярианууд өрнөлөө. Андрейн дүү Александр гэх залуутай танилцав. Манайхаар бол эндхийн ИТХын Төлөөлөгч гэх болтой юм. За ирээд ресторандаа хоол унд бэлдчихсэн сайхан хооллоод 24:00 цаг өнгөрөөд унтахаар хэвтлээ.

ярилцаад зам дагуу зогсоод манайхаар бол цайны газар байхаар нь орж сонирхлоо. Нарасун гэдэг нэртэй газар байв. Хоолны меню харах зуураа зурагтаар гарч байсан хөл бөмбөгийг бас хараад амжив.

Замд монгол нэрнүүд бүхий газрууд зэрэлзэн өнгөрнө. Сая Шара Ямат гэдэг газрын нэр өнгөрөв. Бүр яг л монгол нэр шүү бараг. Гэх мэтчилэн Монгол нэртэй самбар гарах болгонд дурсгал болгон зургийг нь явах зууртаа дарсаар явав.
16:00 цаг болж, эндээс Улан-үдэ одоо 383 км байна гэж самбар дээр зогслоо. Бас хөөрхөн удаан явахаар байна шүү. Гол их тааралдах юм аа. Николаевское, Танга, Шаракул, Улястуй, Хохотуй гээд л замд ойр ойрхон тосгодууд дайралдана. Арай монголжуу нэртэй юмуу даа гэснүүдийгээ тэмдэглэн явсан нь энэ. Ингээд орой 18:00 цагийн үед Новапавлоюка дээр зам дагуу хоолонд орохоор боллоо. Эхлээд бензинээр банкаа дүүргээд замын нөгөө талд нь гараад “Кафе регион 75” гэсэн хоолны газар орлоо. Нилээн өлссөн байлаа. Борш, солянка, тефтель авцгаав. Нээрээ энд чинь төмс нь тусдаа, будаа нь тусдаа, мах нь тусдаа үнэтэй байдаг юм байна лээ. Нилээн таваг дүүрэн хоол идэе гэвэл тус тусад нь бүгдийг захиалж идэх хэрэгтэй.
Бид ч өөрсдөө халуун савтай устай яваа тул кофе, цайгаа өөрсдөө найруулж уугаад л яваад байх нь тэр. Хооллож дуусаад цааш хөдлөв. Замд зөндөө сайхан онгоноороо байгаа тал газар, мод, гол юу л байна бүгд дайралдаж байгаа юм. Байгалийн сайхныг бишрээд л явж байлаа.
Газрын зураг дээр ажиллаж, Петровск-Забайкальсийгаар ороод гарах замыг сонгосон юм. Энэ бол тойруу зам байлаа. Гэхдээ гаргасан шийдвэртээ баттай зогсож, багийн саналыг үл хэрэгсэв. Одоо шороон бас шавартай бартаатай замаар аялах боллоо. Ой мод бүхий бартаат зам үргэлжилнэ. Цааш Хонхолой, Харашибирь, Мухуршибирь, Хошун-Узур, Тарбагатай гэх зэрэг сайхан монгол нэртэй газар тосгодуудыг дайраад 22:00 цагийн үед Улан-үдэ хотод ирлээ. Бид хотын өмнө талаас Улаан-Үд орох байсан боловч хотын эгц араас орж ирсэн нь бидний тойрч явсанг тодотгоно.
Бид өмнө бууж байсан “Алтан” гэх буудалд буухаар шууд ирэв. Буудлын үнэлгээ их өндөр болжээ. Тэгээд буудлын эрэлд гарлаа. Мап дээрээс хамгийн ойр заах буудлыг оллоо. “Иркут” гэх нэртэй буудал гарч ирлээ. Нэр нь яагаад ч юм дотно санагдав. Ингээд шууд очоод уулзаад орохоор болоод ачаа бараагаа зөөв. Бас л орой болсон байсан учир хөнгөн хооллоод амарцгаалаа. Энэ буудлын зохион байгуулалт нь яг гэр шиг байв. Дөрвүүлээ нэг өрөөнд орон дээр буйдан дээр газар гээд хуваагдан амарцгаалаа.

Даагуурын тухай асуудал ч бас хамаарна. Түүхийн хувьд сонирхолтой нутаг билээ. Тиймээс энэ л нутгийг харах гэж эртнээс зорьсон билээ.

Чита Хүнс, боловсруулах үйлдвэр хөгжиж байна. Энэ хотод боловсрол, спорт, эрүүл мэнд, соёлын байгууллагуудын материаллаг бааз шинэчлэгдэж байна.
Чита дахь Бурханы эхийн Казанийн сүм, Ортодокс сүм, Буддын шашны “Брайбунлингийн далан” дацанг байдаг. Сүүлийн жилүүдэд орчин үеийн Чита хотын хамгийн үзэсгэлэнтэй Октябрскийн бичил дүүрэг боссон. Хотын нэг онцлог бол эрчим хүч бөгөөд Чита ДЦС-1, Чита ДЦС-2 багтдаг. Мөн эртнээс компрессор, компрессорын станц, хөргөх төхөөрөмж үйлдвэрлэж, нийлүүлж ирсэн машин үйлдвэрлэлийн үйлдвэр байдаг.
Мөн керамикийн үйлдвэр, төмөр бетон эдлэлийн үйлдвэр, байшин барилга, тавилгын үйлдвэрүүд бий. Өвөрбайгалийн автомашины үйлдвэр байгуулагдсан бөгөөд улам өргөжин тэлж байна.
Тухайн үед ноосон утас, даавуу үйлдвэрлэж, Итали, Афганистан, Солонгос, Монгол, Унгар руу экспортолж байв. Франц, Япон, Итали үйлдвэрлэсэн 605 орчим нэхэх машин ажиллаж байсан.
Чита бол өндөр толгодын дунд орших маш үзэсгэлэнтэй хот юм. Гэхдээ Өвөрбайгаль, Хятадтай ойр оршдог. Өвөрбайгалийн нутаг нь нүүрсээр баялаг бөгөөд бүсийн төвийн яг захад хэд хэдэн уурхайн тосгон байдаг. Читагийн гудамжинд та орон зай цаг хугацааны мэдрэмжийг харж болно. Хот 1990-ээд онд гацсан мэт санагдаж, зарим хэсэгтээ өнөө цагийн барилга орон сууц баригдсан харагдана.
Чита хотын төв нь тухтай, хуучин байшингуудын фасад нь өнгөлөг, цэвэрхэн, кодоор тоноглогдсон боловч ойролцоох таван давхар байшингууд, ялзарсан овоохойнууд байдаг. Хоёр зэргэлдээх гудамжны нэг нь бараг төгс харагдаж байхад нөгөө нь асфальтгүй ч байж магадгүй.
Толв бичигт дурьдсанаар үзэсгэлэнтэй охидоороо той Оросын шилдэг 3 хотод оруулах болно. Микроавтобус бол Читагийн гол тээврийн хэрэгсэл юм. Чита хот нь Дагуурын тал дахь цэргийн тойргийн төв, тоо томшгүй олон гарнизонуудын нийслэл байсан, Холбооны өнцөг булан бүрээс олон зуун мянган цэргийн алба хаагчид алба хааж байсан. Чита өнөөдрийг хүртэл цэргийн шинж чанараа алдаагүй.

Хашаандаа төрөл бүрийн хүнсний ногоо жимс тариалсан байна. Жимс ногоо ургадаг газар нутгийн онцлог нь сайхан юм даа. Хашаанд буй модонд нь мойл, алим ургаж байдаг шүү үнэхээр янзтай. Мөн ногооны талбайдаа огурцы, хулуу, помидор, чинжүү, төмс гээд л төрөл бүрийн ногоо тарьдаг байх нь тэр. Зоригто гуай эмнэлгээсээ гарч ирлээ удаан уулзалдаагүй сонин сайхан ярилцаж цайлж суув.
Энэ өдөр Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Зоригтогийн шавь нар, шүтлэгтэн нар хуран цугларлав.
Энэ удаагийн буриад бөөгийн тахилга өвөрмөц онцлоготой байлаа. Буриад зон шарын шашин дэлгэрэхээс өмнө бөө мөргөлтэй байсан. Одоо дахин сэргэж залуу зайран, удгад гарч ирж байна.
Монголчуудын мөнх тэнгэрийн тухай ойлголт бол хөх мөнгөн тэнгэр гэсэн жирийн тэнгэр шvтэлгээс огт өөр Тэнгэр газрын чанадад орших мөнх тэнгэрийн тухай ойлголт болох нь ажиглагдаж байна.
Тахилгаа эхэлж гурван зайран хамтарч бөөлж эхлэв. Одоо өдрийн ид халуун нар төөнөж эхлэв. Есжингvvдийн ахлагч нь өөрийхөө өмсгөл (амитай) өмсөж, бусад нь бага амитайгаа өмсөөд өөр өөрийнхөө хэц барин зогсов. Тэгээд тэнгэрээс уг гарвалаа дуудаж, бvгдээрээ бөөлнө. Vvнийг “Их Шанарын зулуудын бадралга” гэнэ.Буриад бөөгийн уншлага, дуудлага, ихэвчлэн ардын аман зохиолын хэллэгийг ашиглан уламжлагдаж ирсэн.
Буриадын бөө, удгад 99 тэнгэрт залөиран биширдэг. Тэрхvv 99 тэнгэрийхээ 55-ыг нь барууны тэнгэр, 44-ийг нь зvvний тэнгэр гэдэг. Барууны 55 тэнгэрийн 50-д нь залбирдаг. 5 -ыг нь тахидаг. Барууны тэнгэрээ таван хэсэгт хувааж vздэг. Хамтарсан бөөлөө өндөрлөж, зайрангууд дараалан бөөлж эхэллээ.
Буриадын зайран Д.Баяр тэргүүлэн бөөллөө. Баяр зайран бол монголын Бурхан халдуны тахилгад бөөлж байсан түүх яригдсан.
Түүний дараа Монгол бөөгийн зайран Д.Пүрбэ хуяглан бослоо. Тэрээр Монгол Улсын зүүн хязгаарын тахилгат уул, Дашбалбар сумын нутагт байрладаг Хөх ууланд тэргүүлэн бөөлж байсан билээ.
Тахилгыг толгойлон Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Д.Зоригто бөөллөө. Энэ удаагийн өргөлийг анзаарахад тарваган тахал болон элдэв халдварт өвчнөөс хамгаалдаг “Боом махаг тэнгэр” дуудах ажээ. Бас хvн зоныг элдэв халуун ханиад, өвчин эмгэгээс авран хамгаалдаг орон дэлхийн эзэд, бурхан гарвалууд олон байдаг гэж итгэдэг. Тэдний дунд баруун өмнө зvгийн цаст цагаан ууланд нутагтай, цагаан арслан хөлөгтэй, цагаан мөнгөн таягтай Цагай цагаан өвгөн зvvн өмнө зvгт нутагтай Шанд булгийн адагт байрладаг Эшэргэнээгийн гурван хөвгvvн Богднор, Тариаланч ноён, Талхач хатан байдаг гэдэг. Хуягийг анзааран харж суулаа. Тахилгад толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Д.Зоригто Бух ноёны онгодыг залсанаар тахилга өндөрлөсөн билээ.
Хуяганд могойн дvрс оёж, дээлийхээ зах дээр тохсон даль, зэс цагариг оёж хормойд нь олон тооны бөлгөнvvр “хонх” уясан “элгэвч” харагдана. Улаан өнгийн дээл өмсөж, тvvний “хэвнэг”, хоёр тулгуур дээр дэлтэй морины толгой дууриалган хийсэн “морины дэл”, тулгуур бvхэнд нь морины сvvл гэж холбоо дэл хийжээ. Сvvлнээс дээш цагаригуудад жижигхэн төмрөөр дөрөө, сэлэм, жад, сvх, алх, завь, сэлvvр, тулгуур гэх мэтийг өлгөнө.
Хуурай модоор ташуур хийж гутаарь загасны арьсан найман гөрлөө бvхий оосор хийсэн амьтайн ташуур” барьж бөөлнө.
Харин хэнгэрэг бол монголын баруун зүгийн хэлбэртэй байсан. “Тойбор”-ын жигд цохилтоор хэнгэрэгийн дуу агаарт хүчтэй тархана. Эдгээр зайрангуудын хэнгэрэг дотроос нэгэн хэнгэрэг гоц харагдсан. Бөө нар зуун хөлт зул, зургаан хөлт тахил, доог, доог гэж байж тоо томшгvй олон зvйлийг хэлж бөөлөх ажгуу. Тэднийг бөөлөх явцад туслах зорилгоор 3-6 тулмааш ажиллана.

Энэ удаа ирээдүй, хүүхэд багачууддаа зориулж Хүүхдийн овооны тахилга хийж байна.
Тахилга, бэсрэг наадам нь 2023 оны 09 дүгээр сарын 17-ны өдөр Налайх дүүргийн Хар чулуутын аманд болно.
Тахилгад бөөлөх Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул сумын улаач нар хүрэлцэн ирсэн байна.
ДЭЭД ЦЭЦИЙН ХУРАЛДАЙ

Бид Агинскийн тахилгад овоон дээр очлоо.
Замдаа хурим хийж байгаа хостой таарлаа. Бөөн дуу шуу болоод л машиныхаа сигналыг дараад л бөөн сүр болдог юм байна. Манайхантай адил дурсгалт гэмээр газруудаараа явж зургаа даруулдаг бололтой буриад залуус түйвээх нь ээ түйвээх нь.
Ингэж явсаар үд ч болж хоолонд орохоор Booza гээд монгол хоолны газар орлоо бүгд сайхан бууз авч идлээ. Мах нь үхрийн мах тул өөх тосгүй, бас дээр нь монгол буузнаас арай илүү том их махтай байдаг юм байна лээ. Нээрээ буриадад үхрийн мах нь хонины махнаасаа хямд байдаг.
Хоолны газар нь вип өрөөтэй тэр нь Монгол гэрийн тохижилттой. Монголдоо байгаа юм шиг л байлаа.
Агинск бол ОХУ-ын Өвөрбайгалийн хязгаарт орших хот маягийн суурин, онцгой статус бүхий засаг захиргаа-нутаг дэвсгэрийн нэгж юм. 2008 он хүртэл тосгон нь ОХУ-ын бүрэлдэхүүн хэсэг болох Агинскийн Буриадын автономит тойргийн төв байв. Оросын эх сурвалжид анх дурдсан нь Тосгоны дүр төрх нь Хори-Буриадуудын найман овгийн төлөөлөгчид Ингода, Ага, Онон голуудын хөндийн Агинская тал руу нүүж ирсэнтэй холбоотой юм.
” 1900 онд Агинскийн тал нутгийн хүн амын амьдрал, амьдралыг судалсан Оросын газарзүйн нийгэмлэгийн экспедицийн тайланд тухайн үед Агинскийн 451 хүн амьдарч байсныг харуулж байна.
Транссибирийн төмөр замын Манжуурын салбар (Транссибирийн төмөр замын өмнөд хэсэг) 1897-1901 онд Агинскийн зүүн талд 37 км-т орших Ага талын нутгаар дайран өнгөрч байсан нь чухал үйл явдал байв.
Аугаа эх орны дайны үеэр Агинское фронтод тусламж үзүүлж, хүмүүс, морь, дулаан хувцас илгээжээ.
Танк Т-34 “Аугаа эх орны дайны арын болон фронтод Агинчуудын харамгүй эр зоригийн төлөө” гэсэн бичээс бий.
1965 онд тосгоны хөгжлийн шинэ үе шат эхэлсэн. Орон сууцны барилга, дэлгүүр, цэцэрлэг баригдсан. Цөцгийн үйлдвэр, цахилгааны дэд станц, ойн үйлдвэр, аж үйлдвэрийн комбинат, хиамны цех бүхий бэлтгэлийн алба ашиглалтад оров.
Г.Ц.Цыбиковын нэрэмжит Агинскийн үндэсний музейн нутаг дэвсгэрт Төв Ази, Төвдийн сурган хүмүүжүүлэгч, аялагч, судлаач Гомбожаб Цыбиковын хөшөө бий.
Ариун сүмийг 1897 онд байгуулж, барилгын ажил 1903 онд дуусч, хоёр жилийн дараа сүмийг ариусгав.
Хооллоод буцаад Зоригтогийнд хонохоор гэрийнх нь зүг явав. Холоос ирсэн биднийг хүндэтгэн хамаг байдаг л хоол ундаараа дайлж цайлж байгааг харах сайхан байлаа. Ингээд энэ өдөр дуусч амарцгаав.

11.30 Язгуур урлагын тоглолт
12.00 Хүүхэд танин мэдэхүйн хөгжөөнт нэвтрүүлэг
11.30 Хурдан морины уралдаан /дааган нас/
11.30 Хүчит бөхийн барилдаан
11.30 Нум сум харваа
13.00 Шагнал гардуулах ёслол
14.00 Нэгдсэн чөлөөт залбиралт, бөөлөлт
20.00. Галын тахилга
МОНГОЛЫН БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН
ХУРАЛДАЙН ХУРАЛДААНЫ ШИЙДВЭР
2017.02.07 №01 Улаанбаатар хот
ЭЦЭГ, ЭХ, ӨВӨГ ДЭЭДСЭЭ ХҮНДЭТГЭХ ӨДРИЙГ ТЭМДЭГЛЭХ ТУХАЙ
Мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэнгүүд, Монгол туургатангуудын уламжлалыг сэргээн хөгжүүлэх, тэдний оюун санааны дархлааг бэхжүүлэх, үндэсний зан үйлийг дэлгэрүүлэх зорилтыг үндэслэн ШИЙДВЭРЛЭХ НЬ:
МӨНХ ТЭНГЭРЭЭ ШҮТЭГЧ, МОНГОЛ ТУУРГАТАН,
ТЭНГЭРИЙН “УЛААЧ”, ТҮШЭЭ, ШҮТЛЭГТЭН НАРТ
Нэг. Жил бүрийн 9 дүгээр сарын 22- ны өдрийг Монгол туургатан нар Мөнх тэнгэрийн дээд шүтээн болсон Онгод шүтээн, Өвөг дээдэс, Эмээ, өвөө, Эцэг, эхээ дээдлэн хүндлэх өдөр болгосугай.
Хоёр. Энэ өдөр тэнгэрийн улаач нар отог, овог, түмэн олноо цуглуулан, ураг, удмын бичигээ сэргээн баяжуулах, онгод шүтээндээ мөргөн залбирч даатгал, тайлга үйлдэх,
Гурав. Монгол хүн бүр эцэг, эх, эмээ өвөө нараа дээдлэн шүтэж, хүндлэн бэлэг өргөл өгч баярлуулан тэтгэх, Монгол төрийнхөө төлөө амиа өргөсөн баатруудынхаа төлөө нэгдсэн залбиралын зан үйлийг хийж хэвшүүлсүгэй.
ДЭЭД ЦЭЦИЙН ХУРАЛДАЙ