Category: Үйл явдлын тойм

Зам дагуу дэлгүүр хоолны газар бараг байдаггүй юм байна. Төв зам Нарасун тосгоноор дайрч өнгөрнө. Тосгоны дунд дэлгүүрүүд худалдаа хийх ажээ.Буугаад ойр зуурын хүнс авлаа. Бид амны зугаа болгож печень зайрмаг авлаа. Тооцоогоо худалдагч нь нээх том сампингаар бодож байна, одоо болтол хэрэглэж байгаа нь их сонирхолтой санагдлаа. Хүний сурсан эрдэм юм даа.
Цааш хэд хэдэн тосгоноор дайрав. Буриадууд яг л бидэн шиг царайтай, яг л монголдоо явж байгаа юм шиг л сэтгэгдэл төрнө. Газар орон, голын нэршилүүд нь монголоороо байдаг юм байна. Тэр нь үнэхээр сэтгэлд дотно сайхан ч нөгөө талаараа гуниг төрүүлэм санагдаж байлаа. Тухайлбал, Улача, Нарын , Тарбагатай гэх мэт нэршилүүд байх юм.
Тосгодыг дайрч явсаар Урейск тосгоны дэргэдүүр өнгөрөөд олон замын уулзвар болох Байгалийн чандад дахь Буриадын тойргын Дульдурага тосгонд орлоо. Тус газар нь Хэнтэй-Читийн өндөрлөг болон Онон-Ингодинскийн дунд уулс дотор оршдог. Зүүн хойд зүгт чиглэсэн Даурский, Могойтүйскийн нуруу юм. Хамгийн өндөр цэг нь Алханай уул (1662 м). Энэ бүс нутагт Алханайн байгалийн цогцолборт газар, Дулдургын байгалийн нөөц газар байрладаг. Зүүн өмнөд хэсэгт бага зэрэг толгодтой Приононы тэгш тал оршдог. Уур амьсгал нь эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Илья, Олэнгүй голууд урд хилийн дагуу урсдаг, мөн Онон гол байна. Хэд хэдэн рашаан (Угса-хай, Аршан, Урей) байдаг. Нутгийн баруун болон төв хэсэгт уулын мөнх цэвдэг-тайгын ердийн хөрстэй, гөлгөр, ширэгтсэн, хонхорцог, уулын саарал ой болж хувирдаг. Уулын шинэс, нарс-шинстэй тайга гол мөрөнд зонхилно. Ойт хээрийн хувьд ой мод нь хөнгөн, хуурай, өтгөн өвс бүрхэвчтэй, төрөл зүйлийн найрлагаараа олон янз байдаг.
Оройн харанхуй болохоос өмнө шатахуун аваад цааш хөдөллөө. Холын зам аялагчдад зөвлөхөд ойрхон байгаа шатахуун түгээх газрын үнийн ялгаа их байгаа нь өвөрмөц санагдсан шүү. Хувийн дэлгүүрийн худалдагч нар нь монголоор ойлголцох шинжтэй.
Явах замыг яг таг сайн мэдэхгүй тул Дульдурга тосгоны төв дээр дэлгүүрээс юм авч байсан нэгэн буриад залуугаас зам асуулаа. Залуу ч сэтгэлээсээ зааж, за дагаад яв гээд хотоос гаргаж Агинскийн замд оруулж өгөөд үүнээс цааш 90 мод явна шүү гэж хэлээд буцав. Их баярласан шүү, буриадаар ярьж байгаа тул ойлголцоход асуудал алга. 90 мод гэдэг нь 90 км гэсэн үг юм.
Ингээд цаашаа хөдөллөө. Зам дагуу засварын ажил хийж, төв замаа өргөтгөж байгаа ажээ. 22:00 цагийн үед Агенскт хотод орж ирлээ. Биднийг ирэхийг хүлээгээд Зоригтогийн охин зам дагуу машинтайгаа тосон хүлээж байлаа. Уулзаад машиныг дагаж яван гэрт нь хүрэв.
Замдаа зайран Зоригтогийн эхнэр Балжиматай холбоо барин очих газрыг замчлуулж явсан. Зоригто гуайн бие чилээрхээд эмнэлэгт хэвтсэн үе байв. Балжима хүлээж авлаа. Орой болоод замдаа жаал алжаасан тул хөнгөхөн хооллоод амарцгаахаар боллоо. Бидэнд гоймонтой шөл хийж өгсөн жоохон давс багатай л санагдлаа, гэхдээ гоё байна аа, буриад айлын яг ориг гэрийн хоолыг амсана гэдэг азтай зүйл. Тэдний соёлын бодит байдлын нэгээхэн зах зухаас мэдэрч байгаа хэрэг шүү дээ. Явсан аялалаа утга учиртай мэдэрч явахын тус нь энэ юмсанж. Ингээд амарлаа.

Хүн амын тоо 4700, 5662.6 мян квад км нутаг дэвсгэртэй. баг-6, сумын нийт өрх 1200, Мал 67.700 гаруй, Мэргэжлийн сургалт бүхий 11 жилийн сургууль 1001 орчим хүүхэдтэй, дотуур байранд 100 хүүхэд амьдардаг, Сумын эмнэлэг 10 ортой, 3 их эмчтэй, эрхлэгч нь Б.Дэлгэрмаа, Сурьяа өвчлөл ихтэй.
Дэлбэрхээ адаг Эрдэнэ туурь, хийдийн туурь 4, хэрэгсүүр 4 орон нутгийн хамгаалалтад авсан. Эрдэнэ гүний туурь ухагдаж зарим зүйл алдагдсан. Хархираад “Тэнгэр тахилгат хөх сүм” бөөгийн тахилгад Ц.Оюунбаатар, 1800 орчим хүн үйлчлүүлдэг. Цагдаагийн тасгийн дарга дарга Дэд хурандаа П.Энхболд. Хүний амь, автоаваараар нас барсан.
Хилийн 0275 дугаар анги нь ХЦУГ-ын даргын /хуучин нэрээр/ 1990 оны 10 дугаар сарын 27-ны өдөр Дорнод аймгийн Баян-Уул сумын нутагт “Жаварт хошуу” гэдэг газар байгуулагдсан.
Хариуцсан хэсгийн 68 хувийг уул, 27.9 хувийг тал хээр, 4.1 хувийг усан хил эзэлдэг ба ой, тал хээрийн бүсэд багтдаг, уулархаг, хус, нарс, улиас, бургасан ой шугуй, гол нуур ихтэй, хүйтний улиралд цас их унадаг нь зарим үед хил хамгаалалт болон машин техникийн хөдөлгөөнд хүндрэл учирдаг. Монгол-Дагуурын тусгай хамгаалалттай улсын нөөц газарт багтдаг. Тэр үед Улсын хилээр Ульхан, Эрээнцавын ШНБ-уудаар хоёр орны 26449 зорчигч, 5651 тээврийн хэрэгслийг шалган нэвтрүүлж байжээ.
Орон нутгийн иргэд мал аж ахуй, бага хэмжээний газар тариалан эрхлэн амьдардаг бөгөөд буриад үндэстнүүд зонхилдог. Хилийн бүсэд мод бэлтгэлийн ажил, Нарс, Өргөө, Бавж-Барс, Шиврийн амын хэсэгт алт олборлолтын Дэл түш, Дун Эрдэнэ, насан импэкс, Улз хоршоо, Жамп, Тунамал шижир зэрэг компаниуд үйл ажиллагаа явуулж байсан.
Орон нутгийн оршин суугчид хил давсан малаа авах, төөрөх, ан хийх, хэлбэрээр хилийн зөрчил гаргадаг ба урин дулааны улиралд байгалийн баялаг ашиглах нэрээр явж байгаа иргэд гал алдсаны улмаас ой хээрийн түймэр үе үе гардаг.
Ингээд сумаас хөдөлж, хилийн заставын зүг явлаа. Одоо эндээс Ульхан 45 км ажээ. Баян уул сумаас хилийн боомт хүртэл замын ажил ид өрнөж байна. Ульхан орох замд мод ихтэй үнэхээр дагшин сайхан байгаль үзлээ. Битүү модоор хучигдсан уулс хүрээлнэ. Манан буучихсан байгалийн төгс хэлбэр тодорно. Их аялалын эхний өдрөө л ингэж сэтгэл баясан тархи амарч таашаал дүүрэн явлаа. Энэ цаг хугацаа, ийм аялал дараа дахин давтагдах боломжгүй учир мөч бүрийг мэдрэх тааламжтай ажгуу.
Баян-уулын овоо замд дайралдав. Бүгд бууж идээ ундаа өргөл өргөөд хөдөлцгөөлөө. Ингээд л гайхширч явсаар 13:00 цагийн үед Ульхан дээр ирлээ.
Энэ хэсгээр ОХУ-ын Чита мужийн Кыра, Акша, Онон, Борзя, Забайкальск районы 10 гаруй тосгон хиллэн газар тариалан мод бэлтгэл, мал аж ахуй эрхэлдэг. Замаас гарч тойрч явна гэсэн ойлголт үгүй билээ. Тиймээс шороо зөөх том оврын машинуудын зай завсраар сүлжин явсаар хилийн шалган нэвтрүүлэх дээр ирлээ. Биднийг залуухан офицер угтаж, Отрядаас зөвшөөрөл авсаных хилийн 840 дүгээр хилийн багана дээр очиж хүндэтгэл үзүүлж, залбирал хийлээ. Одоо Оросын хилрүү орох гээд нэг өдрийг авлаа.
ОХУ-Монголын талын бүх л боомтоор хил нэвтэрсэн бөгөөд харин хамгийн сүүлд энэхүү боомтоор нэвтэрч байгаа билээ. Өөрөөр хэлбэл энэ боомтоор өмнө нь нэвтэрч байгаагүй юм. Модон дотор ердийн заставын хэмжээтэй тохижилт байршил нүдэнд тусна. Хилийн шалганаар ороод бүх ачаануудаа буулгаж шалгуулаад цааш гарав.
Хил дээр ОХУ-ын тал тун удаан шалгадаг ажээ. Манай талаас 2 автомашин байсныг нэгийг эхэлж оруулсан, ингээд 16:00 цагийн үед Оросын хилрүү нэвтэрлээ. Оросын талаас 9 машин шалгаж оруулаад, хамгийн сүүлд манай машиныг нэвтрүүлснээр энэ өдрийн шалган нэвтрүүлэх ажил өндөрлөв. Харин яг шалгахаа болохоор Оросын тал тун шуурхай шалгаад өнгөрөв.

Хүн ам нь 15,000 орчим. Чингис хот нь Хэнтий аймгийн хамгийн их хүн амын нягтшилтай газар юм. Чингис бол Монголд хоёр дахь хүйтэн хот юм. Хэрлэн голын эрэгт, салхи, голын жавраас хамгаалалтгүй хээр газар оршдог. Өвлийн улиралд, гол хөлдөж салхи шуурахад -40OC температурт хүрдэг. Хотын эдийн засагт нүүрс олборлолт чухал бөгөөд хотын баруун талд 53 км зайд Чандгана Тал уурхай оршдог. Ажилгүйдлийг бууруулах зорилготой Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын Хөгжлийн Хөтөлбөр (UNDP, НҮБХХ)-ийн хот ба хөдөөгийн бизнэсийг төлөвшүүлэх төсөл Чингис хотод төвтэй байдаг.
Хятадын дарга Линь Бяо Хятадаас зугатаж явахад нь түүний онгоц 1971 оны 9 сарын 13-нд Чингис хотын ойр орчимд сөнөж, өөрөө ба түүний гэр бүлийнхэн бүгд амь үрэгдсэн аж гэдэг. Тэр өдөр манай байгууллагын удган Дамдины Батчулуун Агаарын довтолгооноос хамгаалах ангид жижүүрийн үүрэг гүйцэтгэж байсан сонирхолтой түүхтэй.
Хэнтийд улсын төсөв их хуваарилагдсан, түүний тод жишээ авто замын их бүтээн байгуулалт өрнөж байлаа. Замын ажлын урьдчилсан бүтээн байгуулалт замын гүүрүүд эхлээд тавигдсан харагдана.
Аймгаас цааш хөдлөөд Бэрх тосгон очно. Хэнтийн Бэрх тосгоныг дайраад өнгөрлөө. Сансаныг бодвол гоё сум байна шүү, хуучных ч гэсэн байр орон сууц ихтэй харагдлаа. Айлын хашаанууд нь хээ угалзтай их цэвэрхэн сум байна. Нэг ажиглагдсан зүйл нь хангайд үхэр хонь бэлчиж бгаа нь их харагддаг бол энд голдуу адуу бэлчиж байгаа нь их харагдлаа.
Таарах сум болгондоо дурсамж сэдэрнэ. Тосгоны захирагч Ц.Лхагвасүрэн, орлогч Ш.Ариунтуяа, ТГ-ийн дарга нь Ганчимэг нар ажилласан байсан, хүн амын тоо 3760, өрх 500 гаруй, сургууль 900 орчим хүүхэдтэй, дотуур байранд 100 хүүхэд амьдардаг. Сум дундын нэгдсэн эмнэлэг 20 ортой, 6 их эмчтэй, эрхлэгчээр Д.Батжаргал ажилладаг. Тэр үед Иргэдийн хурлын даргаа сонгож чадаагүй. Менежментээр хувьчлагдсан. Энэ өвөл тосгон хөлдүү өнгөрсөн. Зөвхөн шугамаа хөлдөөхгүй гэж галладаг. Тун хэцүүхэн байдалтай байж билээ. Тус асуудлыг Засгийн газарт уламжилж билээ. Бэрх уул ХХК хувьчлагдсан. 1954 онд байгуулагдсан. Хамгийн гүн 420 м гүн ордог. Петровис 51 хувь авсан. Дэлгэрхааны 2 уурхайд олборлолт явуулдаг.
Сум дундын Цагдаагийн тасагтай, Дарга дэд хурандаа Д.Ганхуяг. Багагүй хэрэг төвөг гардаг. Эрүүлжүүлэх байранд хоригдсон хүмүүсээр орох орлогоос санхүүждэг. Хуурайжилтын өвчлөлтөй ихтэй сум байж билээ.
Оройны 18:00 цаг болж байна. Батноров сумаар дайрлаа. 100 жил нь болж байна.цэнгэлдэхэд нь наадам болж байна. Наадам нь ер нь тарах тийшээ хандсан бололтой цөөхөөн хэдэн хүн талбайн голд бүжиглэж байв. Энд тэнд асрын урд хэд хэдэн хүмүүс бөөгнөрсөн харагдана. Зураг бичлэг хийгээд цааш хөдөллөө.
Таарах сум болгондоо дурсамж сэдэрнэ. Тэр үед Батноров сумын Засаг дарга Д.Жамбаа, орлогч Н.Энхтайван, ИХТ-ын дарга О.Аюуш, ТГ-ын дарга Д.Дамдинпүрэв нар ажилладаг, амын тоо 2824 орчим, 4968 км квад нутаг дэвсгэртэй, 6 багтай, сумын нийт өрх 806, Мал 208.3 мянга гаруй, мал аж ахуй эрхэлдэг өрх 650, Мэргэжлийн сургалт бүхий 9 жилийн сургууль 429 орчим хүүхэдтэй, дотуур байранд 70 хүүхэд амьдардаг, Сумын эмнэлэг 10 ортой, эрхлэгч нь Д.Баатарсүх, 1990 оноос хойш ажиллаж байгаа, элэг цөсний өвчлөлт ихтэй. Удамших хандлагатай өвчинд хавдар, оюуны хомсдолтой хүнд хэлбэрийн 40 орчим хүн байна. Удамшиж дамжсан 3 хүн байгаа. Ийм хүмүүсийг нэмж төрөхөөс урьдчилан сэргийлэх шаардлагатай. Сурьяагийн өвчлөлт ихтэй. Ген хоромсон, удамшил судлах шаардлагатай, үүнд анхаарах шаардлагатай. Нэн ядуу өрх 21, ядуу өрх 84 байна. Аав хад гм 13 газар байдаг. Монкоинтерсервис ХХК жонш олборлодог.
Цагдаагийн хэсгийн төлөөлөгч дэслэгч Х.Төмөрбаатар. 2005 оноос ажиллаж байна. Цагдаа байхгүй ажилд хүндрэлтэй. ИХТ –аас дэмжлэг байдаггүй байдал харагдана.
Оройхон Норовлин суманд 21:00 цаг болж, гэгээ тасраад харанхуй болсон тул бид эндээ хоноглохоор шийдлээ. Сумруу орж иртэл тэр аяаараа тог нь тасарсан байв. Хав харанхуй сум л байлаа. Сумаас жаахан гараад майхнаа бариад хонолоо. Замдаа юм идсэн байсан болохоор хоол унд гэлгүй шууд амарцгаав.
Таарах сум болгондоо дурсамж сэдэрнэ. Сумын Засаг дарга Б.Ганбат, орлогч Л.Эрдэнэбат, ИХТ-ын дарга П.Хүрэлбаатар, ТГ-ын даргаТ.Шижир-Эрдэнэ нар ажиллаж байсан. Хүн амын тоо 2265 суурин, 565 км квад нутаг дэвсгэртэй, баг-4, сумын нийт өрх 565, Мал 78.8 мянга гаруй, Мэргэжлийн сургалт бүхий 9 жилийн сургууль 308 орчим хүүхэдтэй, дотуур байранд 32 хүүхэд амьдардаг, Сумын эмнэлэг 10 ортой, Эрхлэгч нь Г.Ариунзул, 2003 оноос хойш ажиллаж байгаа, оюуны хомсдолтой хүнд хэлбэрийн хүн байна. Дорнод монголын биологийн тусгай хамгаалалтай газар ордог. Салхитын ройонд Баян-Эрдэнэ, Тохой уулын Бэрх уул ХХК алт олборлодог. Өнгөрсөн жил 1200 нинжа нар өвөлжсөн. Цагдаагийн хэсгийн төлөөлөгч дэслэгч Ё.Амгаланбаяр. 2006 оноос ажиллаж байна. Тэр жилд суманд нэгийгээ буудаж хөнөөсөн, 2 залуу угартаж нас барсан байж билээ.
Ардаас бороо нүүгэлдээд л ирж яваа харагдана. Урд нь хэдхэн км-ын наана яваа бидний дээр үүл ч алга. Бас л гайхалтай юм аа байгаль дэлхий гэж үнэхээр үзэсгэлэнтэй юм.

Энэ нь Хэнтий аймаг Чингис хотын зүг хөдөлж буй хэрэг билээ. Бид энэ удаад Дорнод аймгийн Улаан-Уул сумын нутагт байдаг Ульханы хилийн боомтоор гарч ОХУ-ын байгалийн чанд дахь нутгаар аялах зорилготой юм.
Аяны анхны замд угтах анхны сум бол Төв аймгийн Эрдэнэ сум билээ. Таарах сум болгондоо дурсамж сэдэрнэ. Тэр үед сумын Засаг дарга Б.Жамбалдорж., орлогч Н.Алтанчимэг, ИХТ-ын дарга Н.Мөнхсайхан, ТГ-ын дарга Ж.Дэмчигсүрэн ажиллаж байсан. Хүн амын тоо 3600, 803 мян га нутаг дэвсгэртэй. баг-5, сумын нийт өрх 1073 гаруй, Мал 126.1 мянга гаруй, мал аж ахуй эрхэлдэг өрх 699, Мэргэжлийн сургалт бүхий 11 жилийн сургууль 810 орчим хүүхэдтэй, дотуур байранд 310 хүүхэд амьдардаг. Сумын эмнэлэг 15 ортой, эрхлэгч нь Д.Бадамханд гэж эмч ажиллаж байжээ. Зүрх судасны өвчлөлт ихтэй. Нэн ядуу өрх 75 орчим, 284 орчим хүн хамардаг. Ар, өвөр Жанчивлан амралтын газар орон нутгийн өмчид хамаардаг. Хүүхдийн Өлзийт зуслан байрладаг. Нутгийн 70 хувь нь Хан хэнтийн тусгай хамгаалалтын бүс нутаг байрладаг. Гүнжийн сүм, Тоньюкукын хөшөө байдаг. Шохой цагаан булаг ХХК нь шохойн чулуу, “Тоорой банди” ХКК нь цагаан тулгын хайгуул хийж байсан. Цагдаагийн тасагтай, залуухан ажилтан, дэслэгч Б.Нэргүй байлаа. Автын цагдаа ахлах дэслэгч Цэнгэл, унаагүй байсан үе. Автын осол ихтэй ийм л сум байжээ.
Бидний зам нийслэлийн алслагдсан дүүрэг Багануураар дайран өнгөрдөг. Түүний хажуугаар өнгөрөх бүрдээ тэртээх жилийн чухал явдлыг санаанд оруулдаг юм.
Таарах сум болгондоо дурсамж сэдэрнэ. Тэр үед Багануур дүүргийн Засаг дарга Ч.Чулуунбаатар байж билээ. Багануур нь Улаанбаатар хотоос зүүн тийш 130 км зайд Хэрлэн голын сав газар оршдог, 62.2 мянган га нутагтай, зөөлөвтөр цайвар хөрстэй. Тус дүүрэг нь 4-н хороотой бөгөөд тэр үед 6500 өрхийн 26 мянган хүн амтай болоод байлаа. Тус дүүрэгт 150 ортой эрүүл мэндийн нэгдэл, 3000 гаруй хүүхэд сургах хүчин чадалтай “боловсролтой” цогцолбор сургууль, 1000 гаруй хүүхэд хүмүүжүүлэх 5-н цэцэрлэг, 500 хүний суудалтай спортын ордон, 350 хүний суудалтай соёлын төвтэй байжээ. Хөдөө аж ахуйн хувьд малын тоо толгой 81 гаруй мянга, 350 га, хүнсний ногоо тариалдаг байсан.
Багануур дүүргийн Цагдаагийн хэлтсийн дарга хурандаа Батчулуун ажиллаж байв. Тэртээх жилийн дуулиант явдал санаанд буув. Анх хүнд зодуулсан гэсэн дуудлагаар ирээд бүртгэгдэж, нас барсан. Шалтгааныг тодотгон үзэхэд хордлогоор нас барсан байлаа. Үйлдвэр анх 11 дүгээр сард үйлдвэрлэлээ эхлэж байна. 250 л спиртээр 1250 ширхэг архи хийсэн. 127 ш архи дутаж байна. 13.30-д багш Л архи ууссан. Эрүүл мэндийн нэгдэлд 38, УБ-д 5 хүн хордсон мэдээ байлаа. Модны спирт буюу метиллийн спирт юм. ( арьс ширнээс гаргаж авдаг) 10-30 цагийн дотор илэрдэг. Эхний өдөр 3 хүн, 1-ны өглөөний 5 цагт сүүлчийн хүн, нийт 11 хүн нас барсан. Газар дээр нь ирж танилцаад шууд ҮАБЗ-д танилцуулж байж билээ.
Багануур дахь ШШГА-ны харьяа Хорих 427-р ангийн даргаар хурандаа Х.Пүрэвсүрэн ажиллаж байсан. Тэд 748 метр уртттай хашаа шинээр барьсан. Газар тариалан, тоосго, жонш, мод бэлтгэлийн хэсэг, туслах аж ахуй, дархан, мужаан, сийлбэр, авто засварын цехүүдэд үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд нийт ялтны 42 хувь нь ажлын байраар хангагдсан газар байжээ.
Төв автозам маань Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумаар дайран өнгөрнө. Бид явсаар замдаа Цэнхэрмандал сумын ойролцоо цайлахаар зогслоо. Хээр газраар явахад зогсож цайлах бол бас нэгэн сайхан мэдрэмжүүдийн нэг билээ.
Таарах сум болгондоо дурсамж сэдэрнэ. Цэнхэрмандал сумын засаг даргаар Н.Болд. орлогч Д. Гамчимэг, ИХТ-ын дарга Цэнд, ТГ-ын дарга Р.Баатар нар ажиллаж байсан үе санаанд буув. Сумын амын тоо 1762, баг-4, сумын нийт өрх 563, мал аж ахуй эрхэлдэг өрх 699, Мэргэжлийн сургалт бүхий 9 жилийн сургууль 200 орчим хүүхэдтэй, дотуур байранд 30 хүүхэд амьдардаг, сумын эмнэлэг 6 ортой, эрхлэгч нь их эмчтэй Т.Өнөржаргал ажилладаг, Элэг,цөсний өвчин ихтэй. Баян модны цагаан тугалганы уурхай байдаг, хятадууд ажилладаг. Баянцогтын уурхай Морьт хангай группын уурхай юм.
Аяны зам үргэлжилсээр Жаргалтхаан суманд ирлээ. Таарах сум болгондоо дурсамж сэдэрнэ. Тэр үед Засаг дарга Д.Намсрай, орлогч Ц.Энхбаяр, ИХТ-ын дарга Н.Готов, ТГ-ын дарга Г.Болд нар байсан. амын тоо 2017 орчим, 27.5 мян км квад нутаг дэвсгэртэй. баг-5, сумын нийт өрх 560, Мал 136.4 мянга гаруй, мал аж ахуй эрхэлдэг өрх 460, Мэргэжлийн сургалт бүхий 9 жилийн сургууль 310 орчим хүүхэдтэй, дотуур байранд 25 хүүхэд амьдардаг, Орос хэл, математик багш дутуу. Сумын эмнэлэг 8 ортой, Эрхлэгч нь Н.Ууганцэцэг, Нэн ядуу өрх 48, ядуу өрх 84 байв. Дуулга уулын булш улсын хамгаалалтад, 12 газар орон нутгийн хамгаалалтад байдаг. Хайгуулын леценз 37, ашиглалт 1 “Тефис майнинг” ХКК Жонс олборлож байдаг. Цагдаагийн хэсэгтэй. Дарга хошууч Отгонбаяр. 3 хүнтэй. Малын хулгай ихтэй сум байжээ.
Аяны зам аймгийн төвд хамгийн ойрхон сум болох Мөрөн сум таарна. Таарах сум болгондоо дурсамж сэдэрнэ. Мөрөн сумын Засаг дарга Ч.Нямдоо, орлогч Ж.Гэрэлчулуун, ИХТ-ын дарга Н.Алимантуяа, ТГ-ын дарга Л.Үүрэг нар ажилладаг. Хүн амын тоо 2036, 2195.9 мян км2 нутаг дэвсгэртэй. баг-5, сумын нийт өрх 528, Мал 138,0 мянга гаруй, мал аж ахуй эрхэлдэг өрх 390 орчим, 9 жилийн сургууль 240 орчим хүүхэдтэй, дотуур байранд 50 хүүхэд амьдардаг. Сумын эмнэлэг 5 ортой, 1 их эмчтэй ( Д.Энхтуул), бага эмч 2, Төрийн албан хаагч 72 байдаг. Нэн ядуу өрх 115, 310 орчим хүн хамардаг. Аймгийн хамгаалалтад Өндөрхаан уул байдаг. Цагаан овооны рашаан, хэрлэнгийн эргийн бүсийг хамгаалалтад авсан. Чингэс хааны морины уяа, бичигт хад, чингэс хааны хоноглосон зүүн, баруун хэрэм 3Х3 км, Сандагийн чулуун майхан, Салбарын ууланд хэрэгсүүр олонтой. Бэрх-Уул ХХК харьяа Чандганы уурхай байдаг.
Цагдаагийн хэсгийн төлөөлөгч, Ахлах дэслэгч Атаррагчаа байсан, малын хулгай их гардаг. Замд таарах сум, төвлөрсөн суурин бүрт тухайн бүр ажиллаж байсан үе санаанд тод бууна. Улсынхаа бүх л суманд хүрч ажиллаж байжээ.

Монгол улсад суугаа Папын төлөөлөгч, номлогч Жоржио Маренгогийн санаачлагаар орон гэргүй хүмүүс, ядуу, орон нутгаас шилжин суурьшигчдад зориулсан төв байгуулах уг төсөл 2019 оноос эхэлжээ.

Нигүүлслийн өргөөний захирал, санваартан Эндрю Тран “Бид байшин биш харин өргөө гэр бүтээхийг зорьсон. Тэд гэр бүлтэй гэдгээ мэдэрч, хүссэн үедээ ирэх бололцоотой” хэмээн Ватиканы сэтгүүлчдэд ярьжээ. Пап Францисийг хүрэлцэн ирэхэд хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд өөрсдийн бэлтгэсэн концертыг тоглож үзүүллээ.
Гэгээн Пол де Шартрийн эгч нарын өмч болох уг барилга нь тус улсын хүн амын 40 гаруй хувь нь оршин суудаг Монгол Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын Баянгол дүүрэгт байрладаг. Уг төслийг Папын Австралийн номлогчдын нийгэмлэг болон дэлхийн Католик шашинтны буяны байгууллага “Каритас” санхүүжүүлсэн байна.
Сүүлийн жилүүдэд хотод ажил хийхээр ирсэн хөдөөний хүмүүс болон дэлхийн олон орноос цагаачлан ирсэн хүмүүс Баянгол дүүрэгт иржээ. Папын Австралийн номлогчдын нийгэмлэгээс гаргасан тайланд дурдсанаар, Монгол дахь баялгийн тэгш бус хуваарилалтын үр дагавар нь ялангуяа боловсрол, эрүүл мэндийн үйлчилгээ авахад хотод шинээр ирж буй хүмүүст хүндрэлтэй байдгаар илэрдэг бөгөөд энэ үзэгдэл Баянгол дүүрэгт ч хамааралтай. Монголын нийгэмд гэр бүлийн хүчирхийлэл нэн тулгамдсан асуудал болоод байна. Олон улсын хөгжлийн хуулийн байгууллагын 2020 оны тайланд дурдсанаар, Монгол Улсын эмэгтэйчүүдийн бараг 60 хувь, хүүхдүүдийн 46 орчим хувь нь гэр бүлийн хүчирхийлэлд өртжээ.
Пап Франсис “Энэхүү Нигүүлслийн өргөө нь амьдралын бэрхшээлийг даван туулахын тулд тэмцэж буй ах, эгч нартаа гараа сунгах буяны үйлсийн төв байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл, хүмүүсийг сонсох чихтэй, ойлгох зүрхтэй газар байгаасай” гэжээ. Тэрбээр Нигүүлслийн өргөөний сайн дурынхныг сайшааж, тэдний ажил бол нийгмийн дотоод асуудлыг шийдвэрлэх, нийгэмд дэмжлэг үзүүлэх гайхалтай арга хэрэгсэл гэлээ.
Нигүүлслийн өргөө нь хувийн ашиг хонжоо хайлгүйгээр бусдад өөрийгөө зориулах хүсэлтэй хүмүүст зориулсан сургалтын талбар болно гэж найдаж байна. Буяны үйлсийг хэзээ ч өөрсдийгөө сурталчлах, хөлжих хэрэгсэл болгон ашиглах ёсгүй, энэ бол католик шашинтнууд өөрсдийн итгэл үнэмшлээр амьдрах арга зам гэлээ. Пап Францис мөн буяны үйлс хийхэд чинээлэг байх шаардлагагүй, буяны байгууллагыг бизнес болгон хувиргах ёсгүй гэж хэлэв. Гэгээн Ширээт Улсын Төрийн тэргүүн үг хэлснийхээ дараа өөрийг нь үдэх ёслол болох гэж буй нисэх онгоцны буудал руу явлаа.
Д.Одон

Монцамэ

Гэлэнмаа Салвиа, Эцэг Санжаажав Петр, шашны хариуцлагатан Чамингэрэл Руфина нар өөрийн итгэл бишрэлийн гэрчлэлийг Пап Францистай хуваалцаж, шашны хариуцлагатнуудын төлөөлөл урлагийн үзүүлбэрээр мэндчилгээ дэвшүүлэв. Түүний айлчлалын бүрэлдэхүүнд багтсан Гэгээн Ширээт Улсын албаны хүмүүсээс гадна Кардинал Жиоржио Маренгогийн урилгаар Азийн Католик Хамба лам нарын төлөөлөл Монгол Улсад хүрэлцэн ирж Гэгээн Эцэгт бараалхаж байна. Пап Францис уулзалтын үеэр санваартнууд, сахилт хүмүүс, шашны хариуцлагатнуудад хандаж “хүмүүст биечлэн анхаарал тавьж, тэдний хэлийг сурч, соёлыг нь хүндэтгэн хайрлахдаа тэдэнтэй үргэлж ойр дотно байх, сүнслэг болон ёс суртахуунт амьдралын үлгэр жишээ, зөвт байдлаар дамжуулан Сайн мэдээний ариун айлдалын дагуу тууштай байхыг айлдлаа.
Монгол дахь католик Шашин

Тэрбээр, манай улсад хийж буй Гэгээн Ширээт Улсын Төрийн тэргүүн Пап Францисын төрийн айлчлал хоёр талын харилцаанд түүхэн шинэ хуудас нээж, даян дэлхийн энх тайван, амар амгаланг цогцлоож, хүн төрөлхтний нийтлэг эрх ашгийг бэхжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой болж байгааг тэмдэглэж, эртний түүхэн харилцаатай Гэгээн Ширээт Улстай найрсаг харилцаа, хамтын ажилагаагаа өргөжүүлэн бэхжүүлэх нь Монгол Улсын гадаад бодлогын чухал зорилтуудын нэг мөн гэдгийг тэмдэглэв.
Мөн Гэгээн Ширээт Улс Монгол Улсад өрнөсөн ардчилал, нийгэм, эдийн засгийн өөрчлөлт, шинэчлэлтийг дэмжиж, хүмүүнлэгийн хүндрэлтэй тулгарсан цагт дэмжлэг үзүүлж ирсэнд бид талархалтай байдаг гэлээ.
Түүнчлэн дипломат харилцаа тогтоосноос хойш манай хоёр улс соёл, боловсрол, хүмүүнлэгийн салбарт хамтын ажиллагааг хөгжүүлж ирсэн. Гэгээн Ширээт Улсын Төрийн тэргүүн Пап Францисын түүхэн айлчлал хоёр орны харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэхэд түлхэц үзүүлнэ гэдэгт итгэлтэй байна. Таны Монгол Улсад хийж буй айлчлал энх тайван, тогтвортой хөгжил, хүний эрх, шашны эрх чөлөөг эрхэмлэгч манай улсын гадаад бодлогын үр дүнг тодоор илтгэх чухал ач холбогдолтой болж байна гэлээ

Sonin.mn agency

Мөн энэхүү түүхэн айлчлал хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагааг соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан болон хүмүүнлэгийн салбарт өргөжүүлэхэд чухал ач холбогдолтойг онцлов. Ерөнхий сайд, “Монгол Улс далайд гарцгүй, засаглалын ялгаа бүхий хоёр хөрштэй боловч ардчилал, хүний эрх, шашны эрх чөлөөг дээдэлдэг ардчилсан орон бөгөөд манай гадаад бодлогын цөм бол даян дэлхийн энх тайван юм. Монгол Улсад хийж буй таны төрийн айлчлал даян дэлхийн энх тайван, амар амгаланг цогцлоох нийтлэг зорилтыг биелүүлэхэд онцгой хувь нэмрээ оруулна гэдэгт итгэлтэй байна” гэв.
Монгол Улс, Гэгээн Ширээт Улс хооронд дипломат харилцаа тогтоосны 31 жилийн ой энэ онд тохиож буй бөгөөд цаашид хоёр талын хамтын ажиллагааг дэлхий нийтэд тулгамдаж буй сорилт бэрхшээлийг даван туулах хүч чармайлтаа уялдуулах замаар өргөжүүлэх боломжийн талаар ярилцав.

 Sonin.mn agency